# ipvv chunkC-svatma-maya-upanishad (M00020:1200-1800)

ipvv chunkC-svatma-maya-upanishad (M00020:1200-1800) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

> Machine rendering — UNREVIEWED, not an approved translation. No English here was human-reviewed.

Canonical: https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkC-svatma-maya-upanishad/

## Passage (excerpt as hashed)

```
saṃbandhinamākarṣati, sa niyatastāvat na bhavati anuktatvāt aprakaraṇāpannatvā-
cceti sarva eva pratīyate | anupādānāt iti śabdena prakaraṇena vā | 
sarvāntarbhāvāt iti codyam | yadyasau iti siddhāntaḥ | tatra codye 
tāvadayamāśayaḥ-aniyatatvāt saṃbandhino nikhila eva jaḍaśca ajaḍaśca 
bhāvavargaḥ pratīyate | tatra ajaḍānāṃ sa ātmā caitanyalakṣaṇa ekaḥ kadācit 
śakyo'bhidhātum, jaḍāstu amī pṛthakparicchinnasvarūpāḥ kathamekātmānaḥ 
pṛthaksvabhāvānāmekasvabhāvatvavirodhāditi | uttarasya tu ayamāśayaḥ-iha 
svātmeti sva ātmanaḥ svasāmānyalakṣaṇārthakriyākāritvāderanyāpekṣasya 
saṃbandhī ātmīyo'nanyāpekṣo'naupādhiko bhavati | tatra ye jaḍāste yāvat 
jaḍābhimatāḥ, tāvat sadasattvamapi etairdurlabhamātmani, kā tu kathā 
nīlapītasukhaduḥkhāditvasya | tathāhi yaḥ svātmani san, sa yadi asan syāt, 
kimasya duṣyet | tathaiva arthakriyāṃ kuryāditi cet, karoti ityevaṃ yadi syāt tatkiṃ 
syāt | tathaiva prakāśeteti cet, prakāśamānatā kimasya svamahimā | omiti cet; 
mama prakāśate, caitrasya prakāśate iti kathaṃ saṃgacchatām | prātipattrī sā 
prakāśateti cet, pratipatturyadyasau, tat tasya sā kiṃ bhavatu | tadvaśāt sa 
prakāśata iti tu apūrvā yuktiḥ | evaṃ hi śvetavaśāt pītaṃ śvetate ityapi syāt | 
yadi asya ātmīyaṃ, tadvaśādanyatra na bhavati nīlateva pīte; tathā ca 
prakāśarūpatā pramāturātmīyeti

(page 43)

kathaṃ sā nīle bhavet | tatra bhavanasya tādātmyaṃ vyāpakamanyathā nīle'pi 
pītatetyādi sahasraśākhamāsamañjasyaṃ dṛśyamānatādrūpyavyāpakasya 
niyamasya viruddhaṃ prasajyeta | tasya tādātmyasya viruddhamanyātmatvaṃ, 
tadeva ca anyadīyatvam; athā anyasya tatsaṃbandhīti katham | naca idaṃ nīlādeḥ 
prakāśamānatvaṃ vinā kiñcit nijajīvitamastītyanapahnavanīyaprakāśamāna-
tābalāt pramātṛprakāśatādātmyamasya aṅgīkāryamiti bodhātmāna eva 
nīlādayo'pi, natu eṣāmanyat vapuriti teṣāmapi sa eva svātmā maheśvara iti 
iṣṭameva | kaḥ prasaṅgārthaḥ | aniṣṭāpattirhi prasaṅgaḥ | tadetadāha āstāṃ 
loṣṭādiḥ iti | tasya hi sphuṭaṃ prakāśamānasya ko bodhātmatāyāṃ vivādaḥ | 
abhāvo'pi yastuccho na kiñcidityevaṃ kasyāpi saṃmataḥ, so'pi yāvadevamiti na 
cakāsti; tāvat bhāvādanyat sa ityetadeva kuto bhavediti | budhyamānaścet, 
tadasyāpi maheśvara eva svātmā | atha abudhyamāno'sāvabhāvaḥ, tarhi na 
kaścidasāviti kasya asau tadānīṃ svātmā prasajyate | evaṃ nīlāderapi 
abudhyamānasya kaḥ svātmeti budhyamānapadam | etaduktaṃ bhavati-yadā 
codyaṃ kriyate nīlatadabhāvāderapi svātmā maheśvaraḥ prasajyate iti, tadā 
budhyamānatvasya aṅgīkāra eva uttaramanyathā nirāśrayaṃ codyamiti | nanu 
evaṃ maheśvaraścet nīlasya ātmā, pītasyāpi sa eveti nīlamidaṃ, pītamidamiti 
kuto vibhāga iti | āha sarvameva iti | yasmāt cidrūpasya ātmanaḥ prakāśarū-
pasya svasvabhāvasya sarvameva vedyaṃ śarīramiva yathā śarīraṃ vedyamapi 
ahamityavaṣṭambhādanupacaritāt cidrūpānuviddhaṃ, tathaiva viśvam | nahi 
kambalādivat dehe upakaraṇatvādupacaritatā ahaṃbhāvasya loke bhāsate 
pṛthagātmamānināmapi |

(page 44)

evaṃ ca cidrūpatānuvedhāt yathā saṃvit viśvarūpā vakṣyamāṇanayena, tathā 
nīlapītādibhāvāvalī apīti anabhimata eva asmākaṃ vibhāgaḥ | etat 
vedāntavādigranthavacasā saṃvādayati pradeśo'pi iti | yathā ghaṭākāśaṃ 
paṭākāśamiti ākāśasya ghaṭādiyogena kalpitāḥ pradeśāḥ, ākāśasya 
yāvadrūpaṃ vibhutvādi tena anūnādhikāḥ; evaṃ brahmaṇo vṛhattvena 
vyāpakasya vṛṃhakatvena viśvasṛṣṭyāpyāyanavidhāyinaḥ prakāśarūpasya 
svaśaktipratyavabhāsitanīlādyupādhikṛtā ye pradeśā nīlaprakāśaḥ 
pītaprakāśaḥ ityādayaḥ; te brahmaṇi yat sārvarūpyaṃ, 
sarvaśaktyavibhāgavṛttitvaṃ, yacca prakāśamānatāmātrarūpeṇa 
pratiyogivaikalyādapohanīyābhāve vikalparūpatvāyogādapratiyogisaṃvedana-
rūpamavikalpatvam, tat pratyekamanatikrāntāḥ, tato manāgapi anadhikāśca | 
dvayamanyonyaṃ hetuhetumadbhāvaṃ dyotayati | nanu evamavibhāgarūpatā astu 
yuktyupanipatitā, yastu ayaṃ nīlaṃ pītamiti vedye, caitro'haṃ maitro'hamiti 
vedake vibhāgapratibhāsaḥ, tatkathaṃ samarthayāmahe iti | āha kevalam iti jaḍaḥ 
iti | jaḍatvena anyādhīnaprakāśatayā bhāsamāna ityarthaḥ | vakṣyamāṇā iti

     heyā trayīyaṃ prāṇādeḥ prādhānyātkartṛtāguṇe | (3 | 29) 

ityatra vakṣyate | parameśvaraprakāśa eva svamāyāśaktyā 
atidurghaṭakāritvasvātantryarūpayā svarūpamanācchāditamapi ācchāditamiva 
avabhāsayati | tatra anācchādanāṃ-śapradhānatāyāṃ 
sadāśiveśvararūpatāsamāveśadaśā, 
ācchādanabhāgāvabhāsapradhānatāyāṃ māyāvijṛmbhārūpā 
saṃsāridaśā; tato nīlamityādivedyabhedaḥ, ābhāsamānakāyabhedopalakṣita-
buddhiprāṇapuryaṣṭakādyupādhibhedārūṣitacaitanyacchāyākṛto vedakabheda 
iti bhedavijṛmbhāyāṃ māyāpramātṛtve

(page 45)

kāyo mūrdhābhiṣiktaḥ, tathā ca taducchedādeva prabhṛti mokṣavyavahārastatra 
tatra vaikaraṇyaṃ mokṣaḥ ityādau | tatpradhānyamasya sūcayati kāyo'pivā iti | 
ayam iti pūrvaṃ prakāśarūpatvāt cidrūpa eva svātantryāt vedyatāṃ nīta iti 
loṣṭādivadeva vedya eva sannanātmabhāvādapahastanenaiva ahamiti 
saṃvedanatādātmyamadhiśāyitaḥ | ātmani nimajjya iti | nīlādirnīlarūpatve 
prakāśaṃ nimajjayati, yena prakāśabalāt nīlamidamiti prakāśaḥ 
parimitībhavati; yena vedyadharmatvena prakaṭo'yamartho dṛṣṭaḥ prameya iti bhāti 
| kāye ca nimagnaḥ so'hamiti prakāśaḥ parimita upapattideśabhedena 
atītādikālakalanayā rudrakṣetrajñatadavāntaraprakārapramātṛrūpeṇa 
svarūpabhedena anyadeśakālasvarūpaviviktatvena bhāti | yadā-tadā iti nipātau 
vākyārthasvarūpaparāmarśe | yat parimitīkaraṇam, etatsaṃsārotthāpakaṃ 
mohanaṃ māyāvyāpāraḥ | tadabhiprāyeṇa iti saṃsāramohamabhipretya 
anusaṃdhatte viṣayatvena yastenoktaṃ guruṇā tatrabhavatā vāsudevena arjunaṃ 
prati | tadanusandhānena tadvivakṣayeti hetutṛtīyā vā |

ye caiva sāttvikā bhāvā rājasāstāmasāśca ye |
matta eveha tānviddhi------------------|| (7 | 12)
ityanena sarvamidaṃ vedyarūpaṃ vedakarūpaṃ ca prakāśatadabhāvatadubhaya-
saṃvalanāmayatayā vicitramahamitiśuddhasvabhāvādeva saṃvedanāt 
prasṛtamiti abhidhāya prasarasya bhedāvabhāsaprādhānyāt ahaṃprakāśasya ca 
bhinnasvarūpadeśakālottaratvāt tatra prasare rūḍho mayi na rūḍho bhavati | 
prasarasya hi madrūpatvācchādanabhāga eva prāṇāḥ | mayi tu rūḍhiṃ vinā te 
na kiṃcit syuraprakāśatvāpatteḥ, natu tairvinā svatantrāhaṃprakāśasya 
khaṇḍanā kācit | saṃsāramohābhiprāyeṇaiva

(page 46)

ca sarvabrahmaṇoḥ kiṃ vidheyaṃ, kimanuvaditavyamiti vicārayitavyam | tatra 
tadyapi pūrvasiddhaṃ brahma, tadanūdya apūrvatvena, sarvaṃ tu asya 
vedyavedakarūpaṃ vidheyaṃ, brahmaiva sarvaṃ bhavati, nānyat kiṃcana sarvaṃ, 
brahma kila sarvaśakti,-iti vidhyanuvādau; tathāpi parasya upadeśyasya brahma na 
kiṃcit siddham, yena anūdyate | sarvaṃ tu asya vedyavedakarūpaṃ siddhamiti 
tadanūdya asya brahmatādātmyamucyate | yat sarvamidaṃ dṛśyate, tasya 
antastamāṃ svarūpamanupraviśyavicāryamāṇaṃ prakāśaparāmarśa-
rūpameva avaśiṣyate | tata uktaṃ

sarvaṃ khalvidaṃ brahma | (chā. 3 | 14 | 1)

iti | tata eva sarvabhāgasya yadidaṃ śaṅkyate nānārūpaṃ, tat niṣedhati

     ---------neha nānāsti kiṃcana | (chā. 3 | 14 | 1) 

iti iha dṛśyamāne sarvaśabdasya vyapadeśye nānā yat prakāśena saha na bhavati, 
prakāśatādātmyena na vartate, tat kimapi rūpaṃ nāsti aprakāśamānasya 
śapathairapi apratyeyatvāt | śapatho'pi hi tatprakāśatākāryo bhavati | nanu yadi 
bhedāṃśaprādhānyāvabhāsaḥ saṃsāraḥ, tarhi tadbhittibhūtasya prakāśā-
bhedabhāgasya prādhānye kimiti | āha kartṛtāyāḥ iti vaiśvarūpyam iti | 
śuddhasvarūpasparśaprārambhāt sadāśiveśvararūpatayā vaiśvarūpaṃ yathā 
iha granthakāra āha, tathā anyo'pi āha, taṃ prakāramanyo'pi āheti vā, tena vā 
asmaduktena nyāyaprakāreṇa anyo'pi etadāha tadāha ityevaṃ tathā cāha iti 
vacanāntareṇa saṃvādanaṃ vacanāntarasya vā sajīvatākaramananyathā-
rthatvaṃ bhūyobhirvacanairdarśyate | mām iti ahaṃrūpamananyāpekṣaprakā-
śamananyavimarśamayaṃ svaprakāśavimarśaṃ prakāśaṃ sarvatra 
sarvopaśleṣeṇa yaḥ paśyati nīlamiti hi prakāśamāne

(page 47)

nīlaṃ prakāśate itīyadahaṃ prakāśe iti prakāśa eva prakāśito bhavati, 
prakāśaṃ ca sarvatra yaḥ paśyati, na prakāśasya deśe kāle svarūpe vā 
khaṇḍanātmā vyavacchedo'stīti, mayi iti ātmasaṃvedanaprakāśe ca 
tadavinirbhaktaṃ sarvaṃ prakāśitaṃ bhavatīti, tathā nīlādikamātmaprakāśa-
bhittau rūḍhaṃ cakāstīti yaḥ paśyati | tasya ahamiti prakāśo na praṇaśyati na 
khaṇḍanāvikārameti prakāśarūpāt na cyavate | ahaṃ ca tasya viśveśvararūpa 
eva ātmā na praṇaśyāmi na ācchādito bhavāmi | tathā so'pi evaṃ draṣṭā 
mameti śuddhaprakāśātmanaḥ parameśvarasya na praṇaśyati ācchādito na 
bhavati, tatra parameśvara eva bhātīti | anena caitrātmanā āchāditasvasvabhāvā-
vabhāsane nirbhāse ityevaṃ sa pratyagātmatayāpi aviyukta īśvarameva 
ātmānaṃ manyate | parameśvaraśca tatra pracchannatayaiva cakāsti, yena 
parameśvaro'tra prasīdatīti vyavahriyate | sarveṣu bhūteṣu paramārtharūpeṣu 
ātmā prakāśastiṣṭhati viśeṣeṣviva sāmānyaṃ, sarvāṇi bhūtāni ātmanyeva 
tiṣṭhanti dharmā iva dharmiṇi,-ityevaṃ sarvamukhena brahmamukhena vā 
samavyāptikakṛtakatvānityatvanyāyena vidhyanuvādayornāsti vaicittryam | 
vaicitrye'pi vastu bhedaḥ praveśavaicittryādadhikaḥ | tena mayi iti sarvaṃ brahma 
ityupakramaḥ, vāsudevaḥ sarvam itimadhyaḥ, sarvabhūtastham 
ityanto'yamadvayopadeśo mantavyaḥ | evaṃ sarvabhāge prakāśabhāge ca sthite 
guṇapradhānatākṛtaṃ saṃsārāsaṃsārarūpatvaṃ pratipāditam | galite tu 
samaste bhedaleśe paramaśivadaśā na iha vitānitā tāvat 
sarvātmarūpatāmukhena tatpratyabhijñānopakramāt | nanu ātmaśabda eva 

ātmā vastu svabhāvaśca---------|

iti sthityā svabhāvavācī vyākhyāyiṣyate kiṃ svagrahaṇena iti  |

(page 48)

āha svaśabdaḥ iti | śāstratastāvat kāṇādādidarśanaprasiddha eva ātmā 
labhyate; loke'pi svabhāvo nīlādīnāṃ nīlādirūpataiva ātmeti prasiddhaḥ, 
nīlamātmanā arthakriyākāriṇā sat, na pararūpeṇeti tadubhayamapi svaśabdena 
avyabhicaraṇīyaṃ pratiṣṭhāsthānatvādaparyanu-yojyaṃ sva rūpamabhidadhatā 
nirasyate | nanu kiṃ tat tathābhūtaṃ rūpam | tathāhi sarvabhāvānāṃ 
paramāṇvādi vā pradhānaṃ vā sattā vā śūnyaṃ vā vadyantarairupagataṃ 
jaḍameva svarūpam | tadviśeṣya vaktavyaṃ cidrūpe svātmanīti | āha tasya ca iti | 
jñātari kartari iti hi ukte jñānakriyāsvātantryamananyavadanāvalokijānāmi-
karomītyevaṃrūpaṃ sphuratyeva, cidrūpe iti tu ucyamāne nīlarūpe ityetattulyaṃ 
syāt | tataśca punarapi cidrūpatvaṃ jñātṛkartṛtvayoḥ saṃkrāmayitavyam | 
iyameva iti idantāvyapadeśanikāramātratvāt tāvat rakṣaṇīyaḥ svātmā, tatra 
jñātā kartetyapyukterbahirviśrāntidhāmatātmā vidheyatvena idantaiva unmīlet | 
jānāti karotītyapi śvetate nīlatītivat tāṭasthyam | jānāmītyapi kalpitā ahantā | 
naca sarvathā rakṣitumidantā śakyā anupadeśyatāprasaṅgāditi yāvadgati sā 
rakṣaṇīyā | tatra bhūtavibhaktiyoge bahiḥ prādhānyanyakkāro'ntārūpa-
viśrānterahaṃbhāvasparśarūpo bhātīti saṃbandhavicāre vakṣyate iti 
evakārārthaḥ | śreyasi iti anūdyamanāparamatopakrame'pītyarthaḥ | ata eva iti | 
yato jñāne kṛtau ca svātantryameva cittvam, tataḥ kartṛśabdena avyutpannena 
kriyāsāmānyābhidhāyikarotiprakṛtikena vā kriyāviśeṣopādhisaṃbandhakā-
luṣyānārūṣitaṃ svātantryamabhidadhatā tadbhittilagnaṃ jñānasvātantryaṃ 
śleṣeṇa ca nirmātṛttvasya tadavinābhāvitāṃ darśayituṃ yatnaparigṛhītena 
tatpūrvakaṃ nirmāṇe svātantryamuktam |

(page 49)

anyathā iti | yadi eṣa śuddhasvātantryapratipādanābhiprāyo na syāt | tat 
jñānapūrvakaṃ nirmāṇaṃ dṛṣṭam | saṃvidrūpasya kāraṇatvaṃ 
dūṣayiṣyate | naca tat nirmāṇamityevaṃ jñātari iti prāk nirdiśyeta | nanu evaṃ 
jānāmi karomīti ucitapratibhāse svatantraikarūpe saṃvedanātmani tattve 
kathamadhikaraṇabhāvaḥ | pāratantryaprāṇitaṃ hi kārakāntarāṇāṃ tattvam | 
matto viśvaṃ mayi viśvamityādāvapi hi sṛṣṭa eva asmadarthaḥ, 
pāramārthikamahantārūpaṃ tu matto mayi viśvamiti prakāśe vimṛśāmi 
cetyevaṃrūpam | tat kathaṃ saptamītyāśaṅkya āha paramatena iti | paro hi 
tadviṣayaṃ sādhakaṃ bādhakaṃ vā abhidadhat siddhim-astīti 
prakāśavyavahārarūpāṃ, niṣedhaṃ vā-nāstīti tacchūnyavastvantaraprakā-
śavyavaharaṇarūpaṃ kartumudyuktaḥ | sa evaṃ kurvāṇaḥ pramāṇasya 
tatkṛtayośca siddhiniṣedhayorviṣayatayā adhikaraṇamīśvaraṃ prameyaṃ 
paratantrameva abhimanyate | sa evaṃ manvāno'nūditaḥ, jāḍyaṃ tu asya 
vidhīyate | paramatena siddhiviṣayatvaṃ sūcitaṃ, nahi upapadyate tat 
pramātrekarūpatvāditi akṣarasaṃgatiḥ | nanu vṛttigranthe kathaṃ na saptamī 
śruteti | āha vṛtau tu iti sa eva iti | anupapadyamāna eva san viṣayabhāvo 
vivarīṣyate ṣaṣṭhyā | tāmeva siddhiṃ saṃbandhitvena antaḥpraveśya ṣaṣṭhyā 
sa eva viṣayabhāvaḥ kriyāvyavadhitirodhānataḥ svabhāvakalpatāṃ nīta iti 
nikaṭībhāvyate siddhāntaḥ | kathaṃ svabhāvabhūtatā | āha | 
pramātṛmātratāyā yadupapādanaṃ pūrvagranthena sarvārthasiddhi ityādinā 
kṛtaṃ, tena | anupapadyamānatā kathaṃ vivṛtā | āha | dūṣaṇena 
jaḍānāmevodyamaḥ ityanena | etaduktaṃ bhavati-siddherīśvaro viṣaya iti 
vadannanuyojyaḥ kimasau siddhyan prakāśasvabhāvaḥ, na vā | uttarapakṣe naiva 
siddhaḥ syāt | ādye pakṣe tatsvabhāvasya kiṃ sādhyate |

(page 50)

pūrvamatatheti cit, siddhau tarhi asya svarūpaṃ pratyuta lupyeta | nīlādayo'pi 
pṛthak na kecana prakāśāditi | tadayaṃ saptamyarthaḥ idantāmantardhāpya 
svayamapasṛto jñātṛkartṛrūpamahaṃprakāśaviśrāntameva karotīti | 
sarveṣāṃ svātmanaḥ ityādivṛttīvākyaṃ yato vyākhyeyatayā upakrāntaṃ, 
tataḥ tena ityādivākyāntare bhāvinī prasaṅgādiha vyākhyāyamāne ucito 
bhaviṣyatprayogo viparīṣyate iti | nanu vyākhyārūḍhe'pi vākye ṣaṣṭhyeva asti, 
tat bhaviṣyadvākyaṣaṣṭhyeva kathamevamuktetyāśaṅkya āha svātmana iti tu iti 
| kartari eṣā  ṣaṣṭhī | tatkartṛkaṃ hi jñānaṃ karaṇaṃ ca, natu 
saṃbandhaṣaṣṭhī | evaṃ prasaṅgāt bhāvivākyaṣaṣṭhīṃ vicārya pūrvoktaṃ 
tasya ca citsvabhāvatvam ityādi yuduktaṃ, tadupasaṃharati tadevam iti | 
yadabhimataṃ prastutaṃ pratipādyaṃ jñātṛkartṛtābhyāṃ lakṣyate śuddhaṃ 
svātantryamiti, tat vastu evamiti uktena iyameva śayyā ityupakrameṇa vivarīṣyate 
ityantena vyākhyānanyāyakrameṇa nirvyūḍhamityarthaḥ | nanu pramātṛtayā 
jñātṛtvamuktaṃ, natu kartṛtvam | tat pratyuta ekaśabdena parākṛtam | tat 
kimetadityāśaṅya āha kriyā hi iti 
tiṣṭhāsorevamicchaiva hetutā kartṛtā kriyā | (2 | 53)
ityatra apratihataṃ prakāśasvātantryameva karaṇamiti vakṣyate | nanu evaṃ 
nirmātṛtāpi śleṣanirdeśāditi kimarthaṃ vṛthā vyākhyātam | evaṃ manyate-
kumbhakārādipravṛttirūpamapi yat bhedena nirmātṛtvaṃ cakāsti, tadapi 
prakāśamānatāprāṇatayā parameśvaraśaktivijṛmbhitaṃ na asmākamatyanta-
mupekṣaṇīyamiti | ata eva ekaśabdo'tra na kartṛtāṃ nirākaroti, api tu 
niyamastadvipakṣācca kalpyate na virodhinaḥ |

(page 51)

iti nyāyena pramātṛtātmakasvātantryaviruddhāṃ prameyatātmikāṃ 
paratantratāmeva | tathāca āha ata eva iti | yataḥ svātantryaṃ cittatvam iti 
pūrveṇa saṃbandhaḥ | prameyatvābhāve ca na tatra pramāṇamupayogi 
upapattimadvā | yataḥ pramātṛtvameva kartṛtvaṃ, na anyat; ata eva prameyatā asya 
nirasiṣyate, natu kāryatā | anyathā prameyatvavat tasya kāryatvamapi, 
pramāṇavacca kāraṇamapi niṣidhyeteti tu vyākhyānaṃ na tathā hṛdayagrāhi | 
nahi kāryatvaṃ paramate'pi asti bhagavata iti nanu yasya pramātṛtaiva rūpaṃ, tat 
tāvat pramāṇasya na viṣayaḥ | yacca evaṃ, tat na vyavahārapadaṃ piśācavat | tat 
varaṃ svasaṃvedanasiddhatvamasya vaktumucitam, natu sarvathaiva 
pramāṇāviṣayateti | āha naca iti | nanu pūrvasiddhatāyāmapi pūrvamasya 
pramāṇaviṣayatvaṃ syāt yathā agneḥ pūrvasiddhodhūma ityāśaṅkya brūte 
etaduktam iti | yadā yadā upakramaḥ, tadā tadā pūrvasiddhatvamityeṣo'tra 
paramārthaḥ | tat nīle iva na atra vyatiriktaṃ pramāṇaṃ, nāpi cittacaitanyavat 
svayaṃprakāśatve'pi nūtanāpūrvaprakāśarūpatvena svasaṃvedanam | 
idantādeśakālasvarūpaniyamārūḍhaṃ prathanaṃ yasya nīlasukhādikasya, tasya 
bhāvastanniṣedhopalakṣitaḥ san pramātā prakāśate ca, prākāśiṣṭa ca, 
prakāśiṣyate ceti yāvat | ata eva purāṇaḥ pūrvasiddhaśceti na paryāyau, 
purāṇo'pi hi na pūrvasiddhaḥ piśāca iva , pūrvasiddho'pi na puraṇo dhūma 
iveti ubhayoktiḥ | kaviṃ purāṇam iti, 

purāṇaṃ tatparaṃ tejo yenābhinavatejasām |
hriyate cārpyate tejastajjyotirbhairavātmakam ||

iti itihāsarahasyādāvuktaṃ saṃvādayati samyak bhūtamabhimataṃ 
pūrṇamarthaṃ jalpayati; athavā pūrvasiddhataiva āgameṣu purāṇatā, natu

(page 52)

ākāśādivat cirantanatāmātra prakāśāveśaśūnyaṃ, tena saṃvādayati 
samaṃ tulyamarthamabhidhāpayatīti | etacca iti pūrvasiddhatvamasya 
pramāturbhavati | sarve tasmāt pramāturanye ye'rthāḥ teṣāṃ yā siddhiḥ 
prakāśamānatā, tasyā yataḥ sa pramātā nibandhanaṃ viśrāntisthānaṃ 
vimarśarūpatayā samāśrayaḥ; tena vṛttau sarvārtha ityādi pūrvasiddhatve 
hetutvena vyākhyeyamityāśayaḥ | nanu siddhiḥ saṃvedanarūpā, tasyāśca 
kimāśrayeṇa anyeneti | āha yatkiñcit iti | tathātve sphuradrūpatve | 
dārḍhyamacalatā | nīlamiti yat sphuritaṃ, tat na pītādi, naca na nīlaṃ, nāpi na 
sphuritamiti siddhirvastunaḥ | kiṃcit iti pramātāram | evaṃsvabhāvatvāt iti 
mama nīlaṃ sphurati, caitrasya nīlaṃ sphuratīti hi sphuraṇam, natu nīlaṃ 
sphuratītyetāvat | ata eva saugataiḥ santānarūpo vikalpo vā avaśyamekaḥ 
pramātā kalpyate anapahnavanīyatvādevaṃsphuritasya | ata eva iti yata evaṃ 
sphurati dārḍhyamasya | vakṣyate iti 

viśvavaicintryacitrasya samabhittitalopame || (30)

iti dvitīye'dhikāre | nanu etāvatā astu pramātā abhimato vikalpo vā, 
vikalpakalpito vā; pūrvasiddhastu kuta ityanuyoge kathayati te te ca iti | nahi 
sādhyatā nāma sādhye nirupākhye padamupanibadhnāti, apitu mamedaṃ 
sādhyamiti sādhayitari | sādhayiteti ahamātmānaṃ nirākaromīti hi 
svanirākaraṇe'pi pramātaiva prapatati, ātmarūpo nirākriyate paraṃ vikalpito vā 
kalpitadharmā vā | ākṣiptā avaśyaṃbhāvinītvena aṅgīkṛtā siddhiḥ 
prakāśamānatā yena | ahamātmānaṃ sādhayāmi nirākaromi vā nīlaṃ 
vetyatra hi yadahamiti, na tat mūrcchāsvāpakalpam, apitu prakāśa

(page 53)

eva ayam | naca idantayā asau bhāti | tathātve hi pṛthaksiddhinibandhanārthānta-
rānveṣaṇe ahamityetadeva kathaṃ bhavet | nanu ahamiti vikalpamātraṃ, tatra 
santāna eva kalpito'dhyavasīyate | saṃvedananiṣṭhaiva, natu jaḍaniṣṭhā, 
prameyāṇāṃ, natu kāryāṇāṃ, siddhirvyavasthā | tat saṃvedanamātramastu 
kiṃ pramātrā kalpitena | bhavatu vā asau | tathāpi saṃvidādhāramātrarūpo'sau 
kāṇādavat saṃvidrūpo'pivā vimarśaśūnya eva sāṃkhyavadastviti 
saṃkṣepeṇa bauddha kāṇāda-kāpila-vyāmohaṃ vihantumāha 
saṃvinniṣṭhā hi iti | prameyāṇāṃ bhāvānāṃ saṃvinniṣṭhā yā 
siddhirucyate, sā na saṃvidi | ākārārpaṇena ekasāmagrīkatayā janakatvena vā 
yo'nupraveśo viṣayatāpattiḥ, tāvanmātratattvā hi yadi syāt, tat 
padārthāstāvanmayā dṛṣṭāḥ, natu tṛṇādiviśeṣā iti bhedena pratiṣṭhā na 
bhavet | nahi padārthamātraṃ kiñcidasti pṛthak viśeṣataḥ, yadākāramarpayet 
samānasāmagrīkaṃ vā syāt janakaṃ vā bhavet viśeṣasyaiva paramārthasattvāt 
| sadapi sāmānyaṃ tādātmyavṛtti vā samavāyavṛtti vā na viśeṣaniṣkṛṣṭaṃ 
pratibhānayogyaṃ bhavati | goḥ pathyaṃ kṣīram gaurna padā spraṣṭavyā 
ityādibuddhāvapi paridṛṣṭaviśeṣollekhanapramukhatayaiva sāmānyāvabhāsaḥ | 
yadvakṣyate ṭīkākṛta ekatamamibhānataśṛṅgam ityādi | tat mārgeṇa 
dhāvato'pratiṣṭhitameva padārthatattvam | nanu kā tarhi saṃvinniṣṭhā 
siddhirabhimateti | āha | tṛṇamidamityādiryo vimarśaḥ, sa eva prakṛtaḥ 
paramārthasvabhāvo yasya prakāśasya; tatra samyak bandhanaṃ viśramaṇaṃ 
saṃvidi niścayena sthānamiti niṣṭhā ucyate | nanu evaṃ padārthamātratve'pi 
tarhi saṃvidi niṣṭhā vyākhyeyeti | āha padārthamātratvena tu ityādi | 
padārtho'yamityapi hi vimarśa-eva |

(page 54)

nanu etāvatā niścayārūḍhatā niṣṭhā, natu pramātṛsiddhiriti | āha ya eva ca  iti 
| vimarśaḥ prakṛtaḥ svabhāvabhūto yasya tādṛk yaḥ prakāśaḥ saṃbandhī, 
yatra samyak badhyante'rthāḥ, sa eva pramātā | yasmādeva 
saṃvedanamātrātiriktaḥ pramātā siddhyati, tata eva sa parokṣarūpastāvat 
nopapadyate kāṇādavaditi prameyāntaraṃ hetau samuccinoti cakāraḥ | nanu iyatā 
tṛṇagatau prakāśavimarśau stāṃ nāma, pramātuḥ punaḥ kathaṃ 
prakāśavimarśarūpateti | āha tasya ca iti | tṛṇamiti yo vimarśamayaḥ prakāśaḥ, 
sa eva yadi prameyaśarīraniṣṭhitaḥ; tat mameti pratyavabhāso na bhavedeva | 
svātmanyeva hi tadā tṛṇaṃ sphuret | naca evaṃ, tatastṛṇamidamiti 
prakāśavimarśau tṛṇāṃśāduttīrṇau saṃvidbhāgamavalambete | tayośca 
tatragayoḥ prakāśavimarśanāyoge prakāśanavimarśanāparyavasāne vā 
punarapi na kiñcidbhavet | tena tṛṇamidamityayaṃ vimarśaḥ svātantrye 
viśrāmyati yat, tadahamityucyate | yathoktam

idamityasya vicchinnavimarśasya kṛtārthatā |
yā svasvarūpe viśrāntirvimarśaḥ so'hamityayam ||
                              (a. pra. si. 15 kā.)
iti | etaduktaṃ bhavati-saṃvedanamavimarśarūpaṃ tāvat na kiñcit | 
vimarśamayatāyāṃ svātantryaṃ pramātṛtā svaprakāśatvamiti kathaṃ 
saṃvedanamātraṃ tadādhāramātraṃ nirvimarśasaṃvitpuruṣarūpaṃ vā 
siddhyediti | yo hi aparyantaprakāśavimarśātmā ahamiti vedyāvabhāsabhitti-
bhūtaḥ, tasya vedyatārūpedantābhāvāt deśakālabhedābhāve svarūpabhedā-
bhāve ca ekatvaṃ vyāpitvaṃ nityatvaṃ na yatnāntaramavalambate | 
nīlasukhādiprameyavyavahāraḥ prakāśavimarśātmakasiddhinibandhanabhūta-
pramātravinābhāvī prameyavyavahāratvāt | yaḥ kila 
prakāśavimarśātmakasiddhyadhīno

(page 55)

na bhavati, na asau prameyatāvyavahāro bījāṅkurādīnāmiva kāryakāraṇa-
bhāvaḥ | tena uktarūpapramātṛviraheṇa bhavanāt vipakṣāt prameyavyavahāras-
tadvyāpakaniyamavattvaviruddhāniyamavattvaprasaṅgāt vyāvṛttaḥ pramātṛvira-
hābhavanena vyāpyate iti vyāptisiddhau svabhāvahetuḥ | pūrvavat iti | yathā 
vimarśamayaprakāśānanugrahāt pūrvamasau na siddhaḥ, tathā tadanugrahe'pi 
na siddha eva bhavedviśeṣābhāvāt | tena hi tadānīmapi tasya bhāvasya prakaṭa-
tātmakaṃ rūpaṃ jātaṃ sarvānprati tathā prasaṅgāt; na kaṃcana prati vā | nanu 
etāvatā svasaṃvedanaṃ tatra pramāṇaṃ siddhiṃ vitaratīti | āha naca iti | 
prameyatve hi svātantryaṃ vighaṭate tadaiva tatraiva svātantryapāratantryayor-
virodhāt | evaṃ prameyaṃ paratantrarupaṃ vibhinne svatantre pramātari viśrāmyat 
prameyaṃ bhavati | naca nīlaṃ svātmani prakāśavimarśamaye viśramayan 
pramātā svātmānaṃ prakāśavimarśāntare viśramayedanavasthānāt | naca 
prakāśavimarśāntaramapi asti svarūpadeśakālabhedāsaṃbhavāt | tadayaṃ 
pramātā ananyādhīnasvābhāvika prakāśavimarśamayaḥ prameyatāṃ kathaṃ 
yāyāt | prameye ca pramāṇacintā | tadayaṃ prayogaḥ-prameyapratiṣṭhānaṃ 
yataḥ pramātā, tataḥ prameyo na bhavati | prameyatāyā vyāpakaṃ pāratantryaṃ, 
tadviruddhena ca prameyapratiṣṭhānatvaṃ svātantryeṇa vyāptaṃ 
pāratantrye'navasthānāt prameyapratiṣṭhānāyogāt | tadiyaṃ 
vyāpakaviruddhavyāptopalabdhiḥ pramātari prameyatāṃ niṣedhati | 
svaprakāśocita eva parāmarśo'hamiti ucyate | nanu dṛṣṭaḥ pramātari 
prameyatāvyavahāra upadeśādau | na asau pramātari, apitu nīlādisthānīye sṛṣṭe 
vastvantare eva | nanu ca deśakālarahitatvamavicchinnāvabhāsatvayogāt 
vicchidyāvabhāsanakṛtapunararthaprāṇatvaniṣedhaparyavasitā sakṛdvibhātarū-
patā pramātṛtvaṃ ca

(page 56)

kathaṃ sṛṣṭe saṃbhavet | kathaṃ ca ato vākyāt pramātari ātmani pratipattirbhavet 
| satyamevam, kintu svaprakāśasvabhāvo'nanyādhīnāhamitivimarśamayaśca 
pramātā | tatsvātantryādudito yo meyaḥ, sa tameva mūlatvena avalambamāno 
dṛśyavikalpyaikīkāranyāyena vikalparūpayā sṛṣṭyā tatsvaprakāśarūpaikī-
kāreṇaiva sṛjyate | tadetadāha apitu ahantāvyavadhānena iti natu na prakāśate | 
ātmaśabdāt kiñcit nāpi vyatiriktameva prakāśate, apitu ātmaiva | 
ahaṃparāmarśasopānavyavadhānena tu yathā guṇaḥ kriyā śṛṅgāra iti 
śabdaiḥ guṇādyarthaḥ guṇo'yaṃ kriyeyamiti hi vikalpayet sṛṣṭam | śuklaḥ 
paṭaḥ pacatītyetat vikalpārūḍhavastuparyavasānena sṛjyate | yo hi parāmarśo 
yatparāmarśāntaraṃ niyamena madhye sopānīkṛtya parāmarśanīyasamāroha-
ṇena kṛtakṛtyatāmeti, sa tena vyavahita ucyate | nanu samayaśaraṇīkaraṇena 
śabdo'rthaṃ brūte | sa ca samayaḥ sarvatra samānaḥ, śabdārūṣitaṃ ca 
vikalpakaṃ vijñānamiti kiṃ kasya vyavadhāyakam | bhavedevam, yadi 
samayamukhaprekṣyeva śabdārthavyavahāro bhavet | yāvatā saṃvidrūpe 
prāṇitakalpaṃ yat vimarśarūpatvaṃ śabdanātmatvam, tat tāvadasāṅketikamiti 
vitatya vakṣyate | tatsaṃketānapekṣasahajaparāmarśocitaṃ yadetat śabdanaṃ, 
tadeva saṃketakṛtānāṃ ca śabdāntarāṇāṃ ca tadupajīvināṃ ca vikalpānta-
rāṇāṃ tadvikalpavikalpanīyatayā sṛṣṭānāṃ ca ābhāsāntarāṇāṃ 
bhittikalpatvena nirbhāsamānaṃ vyavadhāyakamiti abhidhīyate | tathāhi ātmā 
para iti saṃkete svāntaḥpraveśamiva bahirnirgamamiva dṛṣṭivaktrāṅgulīkriyā-
viśeṣābhirbhāvakaṃ parāmṛśan svabhāvo bhāti | tatra ca ahaṃ haṃ amhe hage 
iti eṣaḥ eho eso iti ca sodarāḥ saṃketāḥ, ātmā para ityādayaśca

(page 57)

tadvyavahitā iti yuktam | saṃketavadanāvalokanaprāṇitamātra-śabdārthavyava-
hāravādino'pi lokadṛḍhanirūḍhavyavahārasiddhasaṃketakaireva śabdaistadvi-
kalpaiśca vyavahitā eva sāmayikaprāyāḥ saṃketā bhānti | pacati, śuklaḥ paṭa 
iti lokanirūḍhaśabdavyavahāropari pākaḥ pacanaṃ kriyā, varṇo guṇo dharma iti 
pārṣadaprāyasaṃketopajīvīni śabdāntarāṇi | tatrāpi parṣado'pi 
saṃkocāsaṃkocādinā bhedāḥ | tathāca

kṛcchreṇoruyugaṃ vyatītya---------|
iti
vaktrendau tava sati------------------|
iti
yattvannetra---------------------|

iti abhilāṣasaṃbhogavipralambhabhinne kāvyarase vibhāvānubhāva ityādi 
sāmānyalakṣaṇaṃ ratisthāyibhāvaprabhava ityādi viśeṣalakṣaṇam | tāvatā 
śṛṅgāraśabdasya arthasaṃketanamiti laukikodāharaṇāpekṣiṇi 
lakṣaṇavākyārthe lokanirūḍhe padavacanaṃ pārṣadaprāyamiti 
sodāharaṇalakṣaṇavākyaśravaṇapratyaye kāvyarase śṛṅgārādiśabdo 
niveśito'pi tādṛgvākyocitaparāmarśavyavahitāmiva pratītiṃ jijanayiṣurapi 
niyataṃ kiṃcidvākyaṃ laukikamanusmārayituṃ sāmarthyamalabhamānaḥ 
sarvāpaṇasvāyattatāprathananyāyena pradhānabrahmabhāvāpannabhāvanyāye-
na ca viśeṣollekhasādhyāsvādādyarthakriyāyogyaparāmarśasaṃpādanā-
samarthatvāt sākṣādavācaka eva | yatra tu parāmarśanīyaniṣṭhaviśiṣṭarūpa-
tāsthaganameva parāmarśaucityasya jīvitam, tatra samastabhāvanirbharātmaka-
saṃvinmayaparameśvaraparāmarśādau vākyārthe

(page 58)

padavacanaṃ varṇavacanaṃ tadaṃśāṃśavacanamiti vā nyāyena 
praṇavādibījapiṇḍatadaṃśagatameva pratyuta mukhyaṃ vācakatvam | yathāha 
guruḥ |

tasya vācakaḥ praṇavaḥ | (yo. sū. 1 | 27)

iti | tadalamavāntareṇa bahunā | sthitametat-guṇakriyājātiśabdebhyo 
vyavadhānena arthapratyaya iti | smaraṇe'pi na arthasya apūrvaḥ prakāśaḥ, apitu 
pūrvaprakāśasyaiva unmīlanamiva | pūrvaprakāśaśca asāvanubhava iti 
smṛtāvapi arthaḥ anubhavavyavadhānena bhāti, na sākṣāt | tathaiva 
idantāparāmṛśyo na sākṣāt pramāteti sākṣāt pramātari prameyarūpatā 
niṣidhyate | idantānirdeśyo na pramātāprameyatvāditi pramātṛtvavyāpakasya 
svātantryasya viruddhena pāratantryeṇa vyāptaṃ prameyatvamupalabhyamānaṃ 
pramātṛniṣedhavyava-hāraṃ karotīti vyāpakaviruddhavyāptopalabdhiḥ | tataśca 
na svasaṃvedanaṃ pramāṇaṃ prameyaśūnyatvāt, prāmāṇyavyāpakasya 
prameyavattvasya viruddhaṃ tacchūnyatvamiti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | nanu na 
kartṛkarmabhāvo vāstavaḥ | tataḥ kim | tataḥ saṃvidaḥ prakāśataiva prameyatā 
ghaṭavat | pramātṛtā ca saiva ghaṭasaṃvedanavaditi ko virodhaḥ | tatra āha 
evamapi iti | rūpadvitayāsiddhau śabdadvayamātrametāvatā siddhyet, na vastu 
kiñcit | nahi prakāśamanataiva prameyatvam, apitu anyādhīnasiddhikatvamiti 
svādhīnasiddhikaṃ kathaṃ prameyaṃ syāt, upacārāt tu prameyatvaṃ bhavet | 
apūrvaṃ hi prakāśamānaṃ prameyaṃ dṛṣṭamiti apūrvatātkālikaprakāśa-
mānatāsāmyāt prameyatvamāropitaṃ bhavet | prameyatvāropaṇe ca 
pramāṇatāpi āropitaiva, na mukhyā | yadyapi upacarito'pi ayaṃ prakāraḥ 
upacārabījasya dharmabhedasya nimittaprayojanarūpasya abhāvena nirākariṣyate 
nāpi prakāśātmatvāt iti, tathāpi iyat tāvat

(page 59)

paraḥ pratipadyatāmiti vivekāvataraṇāya mukhyatvaniṣedhaṃ tāvat karoti | 
tathāhi ekasāmagryadhīnatayā vā janakatvena vā ākārārpakabhāvena vā yato 
mukhyaṃ prameyatvam | atra ca kramādanena asya asminniti avaśyamanyāpekṣā | 
vijñānadarśane'pi

yadābhāsaṃ prameyaṃ tat------------|

iti sthityā vyāvṛttibhedo'pekṣaṇīyaḥ | saca nīlabodhe nīlabhāgaṃ bahīrūpa-
miva bodhāṃśamantarmukhaṃ ca svīkurvāṇayā kalpanayā ullikhyate | 
sukhabodhe'pi sātatāsaṃvedanatābhyāṃ syādapi vyāvṛttibhedaḥ, natu 
saṃvedanāṃśe kathañcidapi ayaṃ panthāḥ samarthanārha iti aupacārikaṃ 
prameyatvam | evaṃ saṃvedanasya pramāmaṅgīkṛtya prameyatā mukhyā na 
yuktetyapi upapāditam | adhunā tu pramaiva asya siddhyaparaparyāyā na yukteti 
upapādyate-sā hi iti siddhiḥ | nīlasukhāderhi vāstavī vā vyāvṛttisamullikhitā 
vā vidūratānavadhānādidaśāyāṃ tasyaiva asiddhasya anyathāsiddhiḥ 
pramārūpā rūpāntaramucyatām | sā ca na svātmani viśrāntā yuktā | 
pūrvamapi svātmanastathātve'dhunaiva siddhiriti hi na syāt | tataśca 
svātmāvyatirikte prakāśarūpe saṃvidātmatvena ajaḍatvādananyonmukhe 
svacchatayā anyākāradhāriṇi vāsanāvāsitatvena anyākāranirbhāsavati vā 
bhavantī siddhiḥ anyāpekṣaiva prameyatvavadeva | sā hi iti siddhiḥ | param iti 
svātmavyatiriktam | ābhāsaśabdo vaibhāṣikavaiśeṣikapāramarṣasautrāntikayo-
gācāravijñānanayeṣu sādhāraṇaṣṭīkākṛtā yathāyogaṃ 
tadaunmukhyatatprakāśatatpratibimbatadullekheṣu prayuktaḥ | svātmā iti 
saṃvedanam | asiddhasya iti nīlāderhi asiddhatvamapi astīti nīlādirūpādhikā 
siddhirucyatāṃ kāmam, saṃvedanasya tu tadrūpātiriktaṃ

(page 60)

na kiñcit siddhatvaṃ labhyate iti saṃvedanaṃ svasaṃvedanasiddhamiti paraṃ 
śabdasubhikṣaṃ na arthasaṃpadaṃ vyatirecayati | astu tarhi nīlavadeva 
aprakāśamāntā bodhasyeti labdhāntaraṃ vaiśeṣikaṃ prabodhayati tasyāpi iti | 
bodho yatra bodhāntare viśrāntyā siddhyati, tat cet na siddham; tarhi 
vedyaviśrāntasya dharmasya prakāśamānatvābhidhānasya abhāve tadapi 
bodhāntaraṃ yadi na prakāśate, tadā na viṣayaḥ, nendriyam, na manaḥ, na ātmā, 
na bodhaḥ prakāśate iti mahān moho hanta jagadvyavasthāyāḥ | 
bodhāntarakalpanāyāṃ ca aniṣṭhāta iyameva vārtā | nanu asti arthendriyādi cet, 
jāyate jñānamātmani; tato'pīcchā; tataḥ prayatnaḥ; tato'pi dehakriyā; tataḥ 
saṃyogaḥ; tataḥ sukhamiti iyatī jagadyātrā | kimasyāḥ truṭyati 
svātmaprakāśatvābhāve saṃvedanasya | na na bodhyate 
naiyāyikagrāmaṇimmanyaḥ | bījam, aṅkuraḥ, kāṇḍaḥ, palāśaḥ, puṣpaṃ, 
phalānīti yaḥ kāryakramaḥ, yaśca ayaṃ bhavaduktaḥ, etayorapi viśeṣe ekatra 
jāḍyamaparatra ca ajāḍyamiti kutaḥ | jñānameva ajāḍyamiti cet, bījameva 
ajāḍyamityapi kiṃ na bhavet paraniṣṭhatvābhāve prakāśamānatābhāve ca 
yasya kasyacit viśeṣasya asatsamatvāditi | nanu evaṃ kim | 
saṃvedanamapramāṇakameva astu | prameyasya prameyāntaraṃ vinā kiṃ duṣyati, 
saṃvedanasyāpi pramāṇena vinā kiṃ vyasanamāsīdati vyasanamātramatra 
pramāṇasamarthanam | prakāśamānataikātmakaṃ hi taditi tāvataiva 
sarvamiṣṭaṃ labdham | saṃvedanaṃ na pramā 
prameyatvavyavahārapadamitarānapekṣatvāt | tadvyavahārapadatvaṃ hi 
itarāpekṣayā vināpi yadi bhavet, tat bhūmyantargate'pi ghaṭe syāt | na ca evamiti 
dṛśyānupalambhāt tattathā kṛtamiti niścite kāraṇaviruddhopalabdhireṣā | nanu 
svātmanā siddhā bhāvā iti 

(page 61)

kathameṣa vyavahāraḥ syāditi parāśaṅkāṃ śamayati kevalam iti | yathā bījaṃ 
bījātmanā siddhaṃ niṣpannaṃ svātmani, tathā pramātā svasaṃvedanātmanā 
niṣpannaḥ svātmanītyapi syāt yadi anityo bhavet | nityaśca asau 
deśakālasvarūpabhedābhāvasya uktatvāt vakṣyamāṇatvācca | nanu tvatpakṣe 
nityaḥ pramātā, saugatasya tu na tatheti tasya tāvat saṃvedaneṣu 
asaṃvedanasiddhatāvyavahāro na ayuktaḥ | netyāha na ca tathā iti | tatheti tena 
utpattiprakāreṇa siddhiḥ svātmani saṃvedanātmanā niṣpattirityevaṃ yā 
svasaṃvedanasiddhiḥ, sā tasya saṃvedanasya svarūpamuktaṃ bhavet; natu 
prameyatāpremeya iti vyavahāraḥ, pramāsaṃbandhaśca tayā sidhyati | prameyatā 
hi na kāryatā, api tu jñāpyatā | sā ca nāsti | tataśca svasaṃvedanena pramāṇena 
saṃvedanaṃ bhātīti yat pareṇa uktaṃ, tadapasāritameva bhavati | yadi vā tathā 
siddhiryā sā svasaṃvedanasiddhireva nocyate yā prameyatāyāḥ prayojikā | nanu 
bauddhasya mate mā bhūt saṃvidātmani prameyatvam, tadavinābhūtaṃ ca mā 
bhūt mukhyaṃ pramāṇatvaṃ vastvantarasya tatpratiṣṭhāpadasya asaṃbhave 
pramāṇatvaprameyatvadharmadvayakalpanābījasya vyāvṛttidvayasya prakāśaika-
rūpe kalpayitumaśaktyatvāt | īśvarātmavādinastu māyāpramātṛn paramārtha-
pramātāraṃ ca bhedena aṅgīkurvataḥ saṃvedanamapi śūnye yadidaṃ bhāti 
tadvyatiriktaṃ yat tadahamiti prasaṃkhyānavatāṃ pramātṛbhāvena nirbhāsa-
māne vā prāṇe kṣudhito'hamiti ātmatayā saṃmate vā ādigrahaṇāt buddhau 
sukhyahamityādau gṛhītṛtvena nirbhāsiṣyate ityāśaṅkāṃ parāsyati | yathāhi 
śarīraṃ jaḍarūpaṃ vedyapratiṣṭhāsthānatayā na āśaṅkanīyam, tathā 
śūnyādikamapi yat vedyaṃ, tat na prameyapratiṣṭhāsthānam | yathā śarīraṃ, 
tathā ca śūnyādi | pratiṣṭhāsthānatvaṃ hi

(page 62)

jaḍebhyo vyāpakasya kacideva upalambha ityevaṃrūpasya niyamasya anupalambhāt 
prasajyamānāt hetorvyāvartate iti ajaḍatvena vyāpyate | tadviruddhaṃ ca 
vedyatvamiti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | tena saṃvideva sarvatra 
pratiṣṭhāsthānam | sā paraṃ śūnyādau māyāśaktyā samāropyate iti 
saṃkucitā ucyate | yadajaḍapramātṛsiddhiḥ

yadyapyarthasthitiḥ prāṇapuryaṣṭakaniyantrite |
jīve niruddhā tatrāpi paramātmani sā sthitā ||
tadātmanaiva tasya syātkathaṃ prāṇena yantraṇā | (21)

     iti, tathā

nārthavyavasthā prāṇādāvahaṃbhāvanirodhataḥ |
prakāśasyātmaviśrāntirahaṃbhāvo hi kīrtitaḥ || (22)

iti | tasyaiva iti śūnyādeḥ | tam iti prakāśam | pramāṇaviṣayatā iti 
pramāṇatā, viṣayatā ca | prakāśātmatvāt iti aupacārikatvasya 
pūrvamabhyupagatasya niṣedhahetuḥ | dharmāntarābhāve hi yadekameva 
bhūyobhiḥ svabhāvairupacaryate, tatra nimittabhede prayojanabhede ca asaṃbhavati 
śabdagaḍumātramupacāro jāyate | svātmani ahaṃ cakravartī dāsaścetyapi hi 
viruddharūpopacaraṇe'parāyattatvopakaraṇatvadharmadvayayogo nimittamadī-
natvapūrṇatvaprabhṛtyabhimānābhāvānanyonmukhatvābhāvaprabhṛti ca 
prayojanaṃ bhinnamastyeva, natu evaṃ prakāśaikarūpe saṃvedane 
dharmāntaramasti | uktanītyā ca pramātṛpramāṇaprameyatānāmupacāre 
vikīrṣite'ntato dharmaṣaṭkamupayogi | atha svātmapratiṣṭhaṃ nabhaḥ iti nyāyena 
svasaṃvedanasiddhimiti bhaṅgyā saṃvedanamanupayujyamānānupapadyamāna-
pramāṇamiti ucyate | tadiyamasmaddṛṣṭiḥ | tathā ca

(page 63)

caturvidhaṃ pratyakṣamiti svasaṃvedanasya pramāṇabhedagaṇanānupapattiḥ | 
pramāṇāviṣayatvam iti | viṣayatvābhāvopasaṃhāre pramātṛtvapramāṇatvā-
bhāvo'pi upasaṃhṛto mantavyaḥ | saugatasya tu syādapi upacārabījaṃ 
prameyatāyāṃ pūrvānadhigatatvamapūrvatvaṃ ca tatkālocitasya saṃvedanasya | 
sati ca prameyatopacārabīje prakāśātmatvāt pramāṇatvamapi upacaryate 
anyānapekṣatāṃ pratipādayitum | etadapitu na kathañcidapi asmanmate iti 
darśayati apūrvarūpatvābhāvāt iti | pramāṇāviṣayatvamiti vā pāṭhe nāpi 
pramāṇaviṣayatvamiti saṃbandhaḥ | kathaṃ tat pramāṇaviṣayatvaṃ śaṅkyate iti 
| āha prakāśātmatvāt nimittādekasyāpi tritvam iti | viṣayatvamapūrva-
tāyāṃ ghaṭeta viṣayatve ca pramāṇatvamiti | etadvitanoti anadhigata iti anadhi-
gataviṣayamiti viṣayamukhena, ajñāta iti viṣayaniṣṭhaprakāśātmakasvarūpa-
mukhena diṅgāgīyaṃ lakṣaṇadvayam | prāthamyedantābhyāṃ viṣayapuraḥ-
sarīkāreṇa svarūpaṃ, saṃśayaviparyayatvābhāvau, tatra nidānaṃ 
svataḥpramāṇateti krameṇa viśeṣaṇapañcakasya tātparyaṃ 
mīmāṃsakalakṣaṇe | nanu ātmano yadyapi nityatvādapūrvatvaṃ nāsti prameya-
tvopacāranidānaṃ, tathāpi pūrvānadhigatatvaṃ bhaviṣyatīti | āha ātmanaśca 
iti | svagrahaṇaṃ parapramātari astu pūrvānadhigatatvaṃ tāvaditikartavyamapi na 
kṛtaṃ svaparavibhāgasya iha darśane'tāttvikatvāt | saṃvedanaṃ hi ekameva 
paramārthataḥ | kalpitaśūnyaprāṇaśarīrādimāyāpramātṛviṣayatayā tu 
svaparavyavahāra iti hi purastādabidhāsyate | tata ātmana iti sāmānyoktireva 
yuktā | apūrvaprakāśo'yamiti niścayasya kāraṇabhūtaḥ pūrvaṃ nāyaṃ 
ghaṭaḥ prakāśitaḥ iti niścayaḥ | tasya vyāpakaṃ taddhaṭaprakāśarahitayā-
dṛśatādṛśaprāya-

(page 64)

vasturūpasya pūrvakālasya smaraṇam | tadabhāve pūrvamiti, na prakāśita iti ca 
bhūtakālapratītyabhāvādanupapadameva syāt | ghaṭaprakāśaśūnyakālānu-
bhavaśca tatsmaraṇasya kāraṇamiti tāvaduttaro'yaṃ prabandho na bhavet | 
tatsadbhāve'pi apūrvaprakāśo'yamanubhava iti katham | tataśca 
apūrvaprakāśo'hamanubhavitā, adhunā prakāśe, pūrvaṃ na prākāśiṣīti 
saṃvedanākṣiptena pūrvakālasmaraṇena tatkālānubhava 
ākṣipyamāṇo'nubhaviturapūrvasattāmapūrvaprakāśatāṃ ca apabādhate | 
rāmāvataraṇakāle nāhamabhūvamityapi hi tasya kālasya anubhavo vaktavyaḥ | 
```

## Reading

Withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible)

## Claims

| Claim | Status | Basis |
|---|---|---|
| Link completeness | FAIL (7 gaps named) | assurance.trace_links_present + gaps |
| Human review | UNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off) | assurance.review |
| Deterministic chunk gate | BLOCKED (PROOF_NOT_RUN) | proofs.chunk_gate |
| Manuscript witness | UNPINNED (0 verified corpus-wide) | identity.witness |
| Source-span completeness | UNKNOWN | assurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed |
