# ipvv chunkD-memory-pramana (M00020:1800-2400)

ipvv chunkD-memory-pramana (M00020:1800-2400) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

> Machine rendering — UNREVIEWED, not an approved translation. No English here was human-reviewed.

Canonical: https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkD-memory-pramana/

## Passage (excerpt as hashed)

```
rāmāvataraṇakāle nāhamabhūvamityapi hi tasya kālasya anubhavo vaktavyaḥ | 
āgamāt tatkālajñānamiti cet, āgamo'pi vakturanubhavituranubhavamākṣipati | 
tadanubhavitrā tāvadbhāvyamiti | nanu vālmīkistāvatā anubhavitā siddhaḥ, na 
asmādādiḥ | sthāne praśnaḥ, kintu saṃvedanātmano'haṃvimarśasya 
tāvadiyatā sadbhāvaḥ sadātanaḥ siddhaḥ | saca eka eva paramārthapramātā yadi 
paraprāṇabuddhipuryaṣṭakaśarīrādayo bhinnāḥ, tadbhedakṛtaśca 
pramātṛbhedavyavahāra iti tat śarīrādi adyatanaṃ tasmin kāle nābhūdityetadatra 
tattvam | pralayakāle sṛṣṭimukhārambhe ca na vayaṃ vabhūvimeti, anyathā 
kālaviśeṣollekho na syāt | vayaṃ na vabhūvimetyapi atra pratītau 
liṭpratyayāntarnītabhūtakālāvabhāsa unmiṣatyeva | nahi iyaṃ na pratītiḥ | 
pratītiśca na anubhavarūpā iyaṃ tathātve yogina iva idānīṃ 
pūrvakālaviṣayasphuṭatāpratyavabhāsaprasaṅgāt | tadiyaṃ smṛtireva bhavantī 
pūrvānubhavamākṣipatyeva | utprekṣāpi bhavantī smaraṇamanubhavaṃ vā 
mūlato'valambate, natu andhatamasānupraveśa iva utprekṣā saṃbhavet | kevalaṃ 
śuddhasaṃvedanamātrasya kāloparāgaśūnyatayā 
svarūpavyatirekivastvavabhāsāsaṃbhavena ca tadubhayānuprāṇitarūpā smṛtirna 
saṃbhavatīti śarīrādyuparāgata eva seti | prācyaśarīroparāgaśca

(page 65)

etaccharīroparāgavibhinna ityevamuparāgadvayasphuṭīkārāyogāt na sphuṭaṃ 
smṛtitvamatiśiśutāpadānabhūte iva yūnaḥ | anubhavitṛtvena hi yatra abhimāno 
gāḍhaḥ śarīre, tatraiva aikyasaṃskārābhraṃśādanuvartamānatvena 
abhimanyamāne sphuṭasmartṛtvābhimāna iti alaṃ bahunā | sthitametat-na 
ātmano'pūrvatayā prakāśa iti | apūrvatvam iti sattayā | 
apūrvaprakāśatvam iti adhigamena | atra ca cārtho mantavyaḥ | ata eva vibhajati-
naca ātmanaḥ pūrvamasattā, naca sato'pi anubhavaḥ iti | vastutastu sattāpi 
prakāśaviśrāntaiveti sattāpūrvyaṃ prakāśāpūrvatāyāmeva viśrāmyati,-
ityāśayena sāmānādhikaraṇyameva yuktam | pratipadyatām iti cakāro na 
prayuktaḥ | pramātṛgato'pūrvaprakāśatvavyavahāraḥ prāk pramāturasadbhāve 
na bhavati pramātṛpramāyattapūrvakālasmaraṇāpekṣatvāt | tadasadbhāve 
bhavanasya vyāpakaṃ tadāyattarūpānapekṣatvaṃ paṭasya iva mṛtpiṇḍābhāve | 
tadviruddhaṃ ca tadā yattarūpāpekṣatvamiti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | tarhi 
ayaṃ pramātṛsadbhāva eva pramāturapūrvaprakāśatvavyavahāraḥ ityastu | 
etadapi katham | nahi sa eva pūrvaṃ prakāśate, adhunā ca apūrvaprakāśa iti 
saṃgacchate virodhāt | tadayaṃ bhinnaviṣayatayā virodhaḥ parihartavyaḥ | 
āropitaprakāśabhāvo dehādirapūrvaprakāśaḥ sati eva purāṇaprakāśe 
paramārthapramātari vyavahartuṃ śakyaḥ | paramārthapramātā tu parameśvaro 
na kathañcidapūrvaprakāśaḥ, tadavibhinnāśca sarve pramātāraḥ,-iti vastuto na 
apūrvaprakāśatā | yadgītaṃ 

nahyevāhaṃ jātu nāsaṃ---------|
     iti uktvā,
-------------------neme narādhipāḥ |
na caiva na bhaviṣyāmaḥ------------| (2 | 12)

(page 66)

iti | anena hi ātmani paramārthapramātari kālatrayāvicchinnaprakāśatvamuktvā 
tadabhedādanyeṣāmapi uktam | māyāpramātari apūrvaprakāśatā bhavantī api 
na prakāśāṃśamāśliṣyati, apitu vedyāṃśameva idaṃbhāvabhāginamiti hi 
asya granthasya tātparyārthaḥ | sa eva iti evakāreṇa paramārthapramāturabheda-
māha | avāntaraprameyamupasaṃharati tasmāt iti | ātmanaḥ iti | bauddhanyāyena 
tu saṃvedanasya apūrvaprakāśatvāt bhavedaupacārikī prameyatā, yataḥ 
svasaṃvedanaṃ pramāṇamiti ucyate ityāśayaḥ | aupacārikamapi 
pramāṇaviṣayatvaṃ na upapadyate iti avāntaraprameyamupasaṃhṛtya, prakṛtaṃ 
prameyatvābhāvalakṣaṇaṃ mahāprameyamupasaṃharati tadevam iti | tasmāt 
yuktikalāpādevaṃbhūte sadāprakāśatvamātmanaḥ iti prameyavastuni sthite 
ityarthaḥ | nanu ātmagatanityatādivicāre'vaśyamātmā prameya evetyāśaṅkya 
āha vaikalpika iti | tatrāpi vicārayitā pūrvasiddha eva anyathā 
vicārāyogādityevamātmā vicārthamāṇo'pi svaśiraśchāyāṃ iva pramāṇa-
padākramaṇāt dūramapakrāmati | kevalaṃ 

svātantryāmuktamātmānaṃ---------| (1 | 47)

iti bhāvinayena tatra prameyabhūto'tyaktapramātṛrūpabhittitādātmyaḥ sṛjyate iti 
prameyatvaṃ tatra pramātṛtāyāṃ viśrāmyati tasyā eva tathā 
hṛdayaṃgamīkaraṇena vyavahāryatvāt | yasya prakāśitasya hṛdayaṅgamī-
karaṇāya yat viruddhamupādīyate, tatra tat viruddhaṃ na pratiṣṭhāṃ labhate 
pratyakṣadṛṣṭe iva ghaṭe'numeyatvam | tathāca pramātṛtāhṛdayaṅgamīkara-
ṇāya prameyatā vaikalpikī pratiṣṭhālābhe kāraṇam | taddīyamānāpūrva-
prakāśatvaṃ parvata iva agnyanumeyatvasya, tadviruddhaṃ ca 
pūrvaprakāśatvamiti kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | turapiśabdānantaramevaṃ

(page 67)

vicārakālo yadyapi asti, tathāpi śuddhāt prameyatvāt viśuddhācca 
pramātṛtvādeṣa viśeṣaḥ-iti dyotayati | viśuddhaṃ hi prameyatvaṃ ghaṭasyaiva 
anumeyatvamiva agneḥ | viśuddhaṃ tu pramātṛtvaṃ ghaṭe prameye ahaṃbhāvasya 
amūḍhaṃ prati pratyakṣatvamiva ghaṭasya | idaṃ tu miśraṃ 
pramātṛprameyarūpatvam | pramātṛtāpradhānaṃ tu mūḍhaṃ prati ghaṭasya 
pratyakṣatvānumeyatvaṃ pratyakṣatvapradhānamiva | sākṣātkārācca 
asākṣātkaraṇarūpamanumānaṃ viruddhamapi taṃ vyavahārayatyeva 
tanniṣṭhatvāt | ahaṃ gaura iti ahaṃbhāvāt viruddhamapi darpaṇe ayaṃ gaura iti 
idantājñānamiva tat | tanniṣṭhatvamapi yadi vyavahārayet, na kvacidapi 
vyavahārakatvaṃ syāt ; iṣṭaṃ ca taditi tāvanmātranimittatvasya vyāpakasya 
pratyakṣavirodhabhayena avaśyāṅgīkāryasya anupalabdhiprasaṅgāt 
tanniṣṭhatvamavyavahārakatvāt vipakṣādapasṛtaṃ sādhyena vyavahārakatvena 
vyāpyate iti vyāptisiddhau svabhāvahetuḥ | evam ādisiddhe iti 
sautrapadaparyāyaṃ pūrvasiddhasya iti vyākhyāya, kroḍīkṛtasiddhikatvaṃ 
yaduktaṃ vṛttāvādisiddhatvasphuṭīkaraṇābhiprāyeṇa, tadadhunā 
sphuṭībhūtamiti vitatya vaktumupakramate evam iti | etāvati prameye sthite 
yāvattāvacchabdāvavaśyaṃbhāvadyotakau, ata eva karturanupādānam | tasya 
siddhikroḍīkāro hi avidhitsitaḥ | avaśyaṃ hi pramīyate tāvat kiñcit, iyatā ca 
sarvaṃ siddhamiti pramāṇaviṣayaṃ prameyaṃ bhūtā prāptā prameyocitā tasya 
pramāturyā siddhiḥ | taṃ prati  iti pramātāraṃ prati | prameyavastu iti 
vastugrahaṇaṃ mātraparyāyaḥ | ata eva iti yatastṛṇamātramapi tatra viśrāntaṃ 
prameyaṃ bhavati, tato hetoḥ | tena pramātrā svātmano nijasya rūpatya siddhiḥ 
prakāśaḥ prameyasiddhyaiva kroḍīkṛtā kroḍopalakṣitahṛdayarūpatāṃ gatā 
kṛtā hṛdayaṅgamīkṛterthaḥ |

(page 68)

uktā iti vṛttau | prakāśarūpatā khalu anavacchinnā pramātṛgatā prameyatvaṃ 
kathaṃ sahatām, anavacchinnāpi hi sā na prameyatāsahiṣṇuriti darśayati āstāṃ 
tāvat iti | daṇḍāpūpīyanyāyena ayatnasādhyamidamiti yāvat | nanu cakṣurādi 
pramāṇam, tacca anumānādyapekṣamiti | āha pramitisādhakatamatām iti na 
tatpramāṇamityāśayaḥ | prakṛtasya pramātuṃ prārabdhasya prameyasya 
heyopādeyātmanaḥ siddhirna syāt | ata eva iti yataḥ pramāṇe 
pramāṇāntarāpekṣiṇi jaḍe'navasthā, tataḥ | kayācit iti viṣayoparāgadattena 
deśakālasaṃkocena | nīlaprakāśo hi mitaviṣayabahirmukhatāsaṃkucitataravṛttiḥ 
paramārthaprakāśaviśrānte buddhiprāṇādisaṃkocabhājane'pi 
antarmukhamātrasaṃkocayogādubhayatomukhasaṃkocanīlaprakāśāpekṣayā 
vitate ata eva sarvaviṣayāvabhāsanayogyatājuṣi pratyagātmani mameti sattvena 
avabhāsamānatayā viśrāntimatyajan nijasphuritaśabdanātmavimarśaphalo nīle 
bahiḥ sarvasādhāraṇābhāse prameye pramāṇamiti vakṣyate

idametādṛgityevaṃ---------| (2 | 16)

ityatra | nanu anirbhāsamānameva cakṣurādi pramāṇaṃ bhaviṣyati, tat 
kathamanavasthā yadbhayāt na jaḍasya pramāṇatvamityāśaṅkya āha nahi 
kāraṇamātram iti kāraṇaviśeṣaḥ karaṇamiti mātraśabdaḥ, yena iti 
kāraṇamātraṃ karaṇamityato hetorityarthaḥ, tathā iti karaṇam, apitu 
prakṛṣṭopakārakatvaṃ karaṇatā | tacca kartrā vyāpāryamāṇataiva, na anyat | 
tataḥ kimiti | āha kartā ca iti | vakṣyamāṇanītyā iti

itthaṃ tathā ghaṭapaṭādyābhāsajagadātmanā |
tiṣṭhāsorevamicchaiva hetutā kartṛtā kriyā ||  (2 | 53)

(page 69)

iti hi vakṣyate | tato'pi prakṛte kimiti | āha saca iti cetano yāvat kriyāyāmupayogi 
saṃcetitaṃ, tāvat prayuṅkte; natu aprakāśamānamiti saṃbandhaḥ | jaḍaṃ na 
cetanaḥ prayuṅkte aprakāśamānatvāditi kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | 
prakāśamānatā hi prayoge kāraṇaṃ tadabhāve prayogasya abhāvāt | tameva 
darśayati anyathā iti | tena atyantaparokṣāṇāṃ 
mano'kṣadikkālākāśādīnāṃ sāmagrīprāmāṇyavādadṛśi 
kartṛprayojyatvaṃ tāvat na upapannam | nanu sparśaviśeṣādinā 
netragolakamupalabhya unmeṣayati, saiva asya prayojyatā, tato nīladarśanamiti 
jaḍasya aprakāśamānatvamasiddhamityāśaṅkya tāmeva anavasthāṃ 
smārayitumāha tasyāpi iti | sparśaviśeṣo'pi sparśanena jñātavyaḥ, tadapi 
anyena jaḍeneti aniṣṭhā | nanu sa sparśaḥ sparśajñānena jñāpayiṣyate, tacca 
svasaṃvedanasiddhamiti kā anavastheti | āha paryantena iti prakāśalakṣaṇam iti 
| nīle nīlaprakāśa eva karaṇaṃ yuktaṃ sparśe iva sparśaprakāśaḥ | nanu 
paryantāvalambanaṃ prathamata eva kartavyamiti ko'yaṃ niyama iti | āha 
vāsyādi iti | tathāhi cchedane dātraṃ karaṇaṃ, tatpreraṇe hastaḥ, tatpreraṇe 
icchā, tasyāṃ svasaṃvedanaṃ paryantakaraṇam | naca iyatā cchedanameva 
icchākaraṇakaṃ daṇḍopāditsayā daṇḍamiti nītyā bhavitumarhati | satyam, 
bahirniṣṭhāyāṃ kriyāyāmevamupapadyate | chedanaṃ hi 
kāṣṭhaniṣṭhadvidhābhāvaphalaṃ, nīlavedanaṃ tu 
pramātṛviśrāntanīlavimarśaphalaṃ yathā hastapreraṇe icchā | tatra na bāhyaṃ 
karaṇaṃ dūravṛtti yujyate | nanu dūravṛttitā kutra aparādhyatītyāśaṅkya āha 
tadviniyogāt iti | indriyaviniyogāt pūrvameva ghaṭavimarśakriyā pramitirūpā 
niṣpanneti asyāmuttarakālabhāviprayojyatākamindriyaṃ kathaṃ karaṇam | nanu 
indriyaprayogānantaraṃ

(page 70)

sā udetītyāśaṅkya āha ghaṭapramiti iti | ghaṭavimarśo bhavatāditi hi gṛhītvā 
indriyaṃ vyāpārayet, anyathā niyatamindriyaṃ niyate deśe kāle ca kathaṃ 
vyāpārayediti | evaṃ ghaṭavimarśaścedabhisaṃhitaḥ, vispaṣṭo ghaṭaḥ 
prakāśitaśca ghaṭaḥ; anyathā paṭapramityabhisandhānaṃ kiṃ tat na bhavet | tena 
ghaṭavimarśastadabhisandhānabalāt cet sphuritaḥ, tadanyathānupapattyā 
pāraṃparyeṇa ghaṭo'pi sphuritaḥ | ghaṭasphuraṇameva ghaṭapramitiriti tātparyam 
| yat yadviniyogāt pūrvameva bhāti, na tat tatkāryaṃ bījamiva nāṅkurakāryam | 
indriyaviniyogācca pūrvameva ghaṭasphuraṇamiti | tatkāryatāvyāpakaṃ hi 
tatpaścādbhāvitvaṃ, tadvirūdhaṃ ca tatpūrvabhāvitvamiti 
vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | nanu ghaṭamātrasphuraṇaṃ satyamādāvasti, natu 
tāvanmātrameva ghaṭapramā vivakṣitā, apitu sajātīyavijātīyavyāvṛttisvala-
kṣaṇasphuraṇam | tacca indriyaviniyogasya paścādeva | etadeva āha atha ghaṭa iti | 
co hetau | yata indriyasya kartrā niyojanaṃ, tataḥ kartṛprayojyatālakṣaṇaṃ 
karaṇatvamupapannamiti | etatpariharati tat iti kartṛprayojyatvam | nahi 
parokṣamaprakāśamānaṃ cetanaprayuktamiti yuktam | nanu mā bhūt 
kartṛprayojyatvaṃ karaṇalakṣaṇam | tat hi na sarvatra nirvahati śubhena karmaṇā 
śubhaṃ bhuñje, mūlaistarustiṣṭhatītyādau tadasaṃbhavāt | kriyāyāṃ 
prakṛṣṭopakārakamiti tu karaṇalakṣaṇaṃ yuktamavyāptidoṣaśūnyatvādityā-
śaṅkya āha nāpi iti | prakarṣo hi iyān saṃbhāvyate-tasmin sati sa eva bhāti, 
tasmin sati sa bhātyeva, tasminneva sati bhātīti | tatra ādyaṃ prakarṣaṃ nirākaroti 
nāpi iti | tasya indriyasya | natu mahattvānekadravyatvarūpavattvādidharma-
padārthāpekṣayā prathamaḥ prakarṣo bhaviṣyatītyāśaṅkāpūrvakamapākaroti 
padārtha

(page 71)

iti | arthinām iti viśeṣyasādhyārthakriyayā | tvayāpi hi vayamidameva pūrvaṃ 
paryanuyuktāḥ atha ghaṭābhisandhāne'pi ityādineti atra āśayaśeṣaḥ | nanu 
padārthamātramapi astitvamātrasādhyahṛdbhaṅgaparihārādyarthakriyārthinā-
mupayogi syāt | kiṃ nu khalu tāvatā | ghaṭāvabhāsane viśeṣyasādhyārtha-
kriyārthinaṃ prati indriyasya sa ādyaḥ prakarṣaḥ samarthito bhavet | sārvatrikaṃ 
ca pratyakṣe indriyasya karaṇatvaṃ samarthanīyam | tacca na samarthitameva | 
tadetadāha athāpi ityādi | tathāpi ityatraiva cchedaṃ kṛtvā 
nārthināmiṣṭasiddhiḥ iti pūrveṇa saṃbandhanīyam | tathāpītyasya tu 
uttaragranthena saha yojane prathamaṃ prakarṣaṃ samarthayituṃ yat pūraṇaṃ, 
tadapratisamādhāya dvitīyaprakarṣanirākaraṇena uttaradānaṃ na atīva saṃgatiṃ 
pūrayatīti dvitīyaṃ prakarṣaṃ nirākartumāha prabhāsvarāt iti | prathamam iti 
kālāntare tu bhavatu nāma | pravṛtte'pitu indriye padārthavimarśo nodetīti 
bhavatyeveti prakarṣo na siddhyati | prakarṣasya viśeṣātmanaḥ sāmānyātmano 
vā | apirbhinnakramaḥ | tasya indriyasya | atra iti padārthāvamarśe phale kartavye | 
avyavahitopakāritā bhavatyeveti dvitīyaprakarṣarūpatā yā uktā, sāpi iha nāstīti 
saṃbandhaḥ | tasminneva sati bhātīti tu tṛtīyaprakarṣarūpaṃ na ciṃtitam | 
prasiddho hi atra darśane'yamarthaḥ-mantramaheśvarādiyogiparyantapramātra-
pekṣayā vināpi indriyavyāpāreṇa dṛṣṭaḥ sākṣātkāraḥ iti | nanu 
prabhāsvarādapavarakapraviṣṭasya viśramya yat nīlajñānamudeti, tatra indriye 
sati bhavatyeva nīlavimarśarūpā prameti ayamasti atiśayaḥ | yattu prathamasamaye 
nāsti, tatra prāptaparipākamindriyaṃ samarthaṃ na jātam | viśiṣṭasyaiva ca 
indriyasya karaṇatvaṃ brūmaḥ, na indriyamātrasya | tena sahakārisaṃpāta

(page 72)

eva yo viśeṣastadabhāve yat karaṇatvadūṣaṇaṃ, na tadindriyasya karaṇatvaṃ 
dūṣayitumalam | kiṃca indriyasya na avyavahitopakāritetyukte kenacit vyavadhātrā 
bhāvyam | tadeva ca jaḍaṃ karaṇaṃ bhaviṣyatīti ubhayadūṣaṇamityāśaṅkya 
āha bodhāvabhāsasya ca iti | iha pramātmakaṃ phalamuddiśya karaṇasya 
atiśayo nirūpaṇīyaḥ | pramā ca vastuparicchittiḥ, vastu ca arthakriyāyogyam, 
arthakriyā arthino bhedaikarasasya pramātustādṛśenaiva pramātrantareṇa saha 
vyavajihīrṣoḥ, arthakriyāyogyatā ca bāhyatāyāṃ viśrāntā, arthakriyāyā api 
bāhyarūpataiva prārthanīyatvāditi | bāhyatā ca pramāturvyatiriktatā | naca sā 
paramārthapramātuḥ prakāśātmakādupapadyate aprakāśanaprasaṅgādapra-
kāśamānasya ca arthakriyāyāmayogyatvāt | tadidamubhayaṃ samarthanīyam-
prakāśamānatvaṃ ca bāhyatvaṃ ca | tatra ādyaṃ pāramārthikaśivasadā-
śiveśvarātmakapramātṛrūpābhedena ghaṭate | bāhyatā tu kalpitapramātṛ-
bhāvaṃ māyīyaṃ śarīraprāṇādimapekṣya saṃgacchate | evaṃ ca māyīyasya 
pramāturbāhyarūpatāvasāya eva nīlasya pramā | naca aprakāśamānasya 
avastubhūtāpi bāhyarūpatā avasāyenāpi vitarītuṃ śakyā bhittyabhāve 
dharmaparikalpanācitrāsaṃbhavāt | etacca

bhrāntitve cāvasāyasya---------| (1 | 21)

ityatra nirālambanābhimānikādhyavasāyadūṣaṇena vitaniṣyate | tasmāt nīlena 
tāvat prakāśitavyaṃ prathamam | prakāśanaṃ ca asya paramārthapramātari 
śive'hamiti, sadāśivabhūmāvidamaṃśāsphuṭatayā ahamidamiti, īśvarabhuvi 
sphuṭedamaṃśena ahamidamityetāvān jñānaśaktimātramavabhāsaḥ | iyatyāṃ 
bhūmāvidamaṃśasya pṛthaktaiva nāsti ahantāto darpaṇādiva nīlasya, tataḥ 
pṛthaktvollāse'pi

(page 73)

apṛthaktayā caitanyādiva dehasya | eṣā vidyābhūmirucyate | atrāpi ca 
mantramaheśvaramantrabhedena avāntaro bheda iti āgamādhikāre vitaniṣyate | 
tataḥ saṃkucitāt pramātuḥ śūnyarūpasya sarvamidaṃ yat, na 
tadahamityevaṃrūpasya vijñānakevalarūpatvasya udaye tadāviṣṭe prakāśe 
tādātmyaśūnyāpekṣayā tu bāhyatayā prakāśaḥ, paścāt tadbuddhirūpe 
asaṃkucite prakāśe savedyapralayakevale, tato'pi taddeharūpe sakale | itthameva 
tādātmyabāhyatvābhyāṃ prakāśaḥ | bāhyatvena ca prakāśe yo 
vimarśabhāgo'vyabhicārī, sa vikalpa iti vyavasthāpayiṣyate | prakāśasya ca 
vimarśa eva jīvitam | sa ca atra vikalparūpatāṃ bhajati yā 
prakāśamānarūpātirekadāyinīti, so'yadhyavasāya iti vyavahriyate | 
prakāśamānarūpādhikaṃ ca bāhyatvamiti bāhyatvasya na prakāśamātra-
mucyate, apitu adhyavasāyaḥ | tādātmyena tu prakāśanaṃ prakāśāṃśa eva | 
naca tasya śivāt prabhṛti sakalānte'pi pramātari kaścit bhedo'sti | tatra ca 
vimarśo na prakāśātiriktaṃ kiṃcit karotīti nirvikalpakaṃ prakāśa iti anubhava iti 
ca ucyate | evaṃ sthite bāhyatādhyavasāyarūpāyāḥ pramāyā 
indriyavyāpārasya ca antarālavartinī yā śivasadāśiveśvaravidyārūpā 
nirvikalpānubhavadaśā, saiva asyāmavyavahitā pramāyām | prabhāsvarāda-
pavarakapraveśe'pi parasyāpi nīlādhyavasāyaḥ pramā, nīlānubhavānantara-
bhāvī ca asāviti iṣṭameva | tataśca na kvacidapi indriyavyāpārasya 
avyavahitopakāriteti sthitam | yā ca asau vyavadhātrī daśā, na sā jaḍarūpā, apitu 
saṃvinmayī eveti yuktamuktam-prakāśātmaiva hi kayācidapekṣayā 
bhedamānīya pramitikaraṇīkartuṃ yujyate, na jaḍavastviti | tadetadāha 
bodhāvabhāsasya ca

(page 74)

ityādinā | cakāra uttara samuccinvan pūrvapakṣāśaṅkāṃ sūcayati | sā ca 
uktaiva | bodharūpasya vastuto'vabhāsasya avaratayā nikarṣeṇa apūrṇatayā 
bhāsamānasya nīlasya saṃkocarūpeṣadarthayogādābhāsādiśabdavācyasya 
bāhyo'yaṃ mattaḥ, saca artho vastubhūta ityevaṃ yo'dhyavasāyo nīlasya 
itthamadhyavasīyamānatā, tasyāṃ pramārūpāyāṃ pramāṇaṃ vicāryate 
laukikaiḥ | yaśca asau bāhyarūpatādhyavasāya indriyavyāpārasya anantara iti 
parasya saṃmataḥ, sa jñānaśaktyullāsamātrarūpāt nīlaprakāśarūpāt 
paramasadāśivādiniṣṭhādahamityevarūpādāgato yo mantreśvarādibhuvi 
vidyāmayaḥ | tena nirvikalpena abhedavimarśena prakāśamātrajīvitena anubhava-
śabdavācyena madhyavartinā vyavahitā ityato hetoḥ | sa eva iti 
abhedavimarśamayaḥ prakāśaḥ pramāṇaṃ yuktaṃ 
bāhyārthāvasāyarūpāyāṃ pramāyāṃ nimittabhūtaḥ | nimittatvaṃ darśayati 
yata evam iti | mama avabhāsamānamiti pramātṛlagnaḥ prakāśaḥ karaṇam, tato 
hetoḥ | nīlametat bāhyamiti adhyavasāyaḥ pramā | nīlaṃ prameyam | etacca

idametādṛgityevaṃ---------| (2 | 16)

ityatra upapādayiṣyate | yadivā indriyavyāpārāpekṣayā idamucyate-na 
indriyavyāpāreṇa nīlamidamiti vyavasthāpyate, yena tadvyavasthāpanātmikāṃ 
pramāṃ kurvatastasya prāmāṇyaṃ śaṅkyeta, kiṃtu etat nirvikalpena 
vyavasthāpayiṣyate | evamupapattyā nirūpya yaduktaṃ pramāṇamapi yāvat na 
pṛthak siddhihetuṃ pramāṇamākṣipati iti, tat nigamayati tatastasya iti 
arthāvabhāsasya iti nīlaprakāśarūpasya anubhavasya | pramitikriyākaraṇasya 
iti pramāṇasya | punaḥ pramāṇaṃ dvitīyaṃ pramāṇamanavasthāpādakaṃ

(page 75)

prati na apekṣā | atra hetuḥ svaprakāśātmanaḥ iti | atrāpi hetuḥ-bodhāt 
svaprakāśādavibhinnasya avyatiriktasya | nanu ca saṃsāriṇaḥ kathamiyaṃ 
śivasadāśiveśvaradaśā, yayā vyavadhānaṃ bhavedityāśaṅkya āha tasyāṃ 
hi iti | yā iyamadhyavasāyasya pūrvabhāvinī uktā, tasyām | aiśvaraḥ iti 
īśvarasya ayam | bhāvaḥ iti na asaṃvedanam | śivadaśā tu 
ekarasāhaṃbhāvātmā, naca atra arthonmīlanamiti na sā arthacintāyāmupa-
yuktā; tena aiśvaro bhāvaḥ iti uktam | uttarottaraṃ hi pūrvapūrveṇa aviyuktamiti 
| paśorapi māyādaśāpatitasya vidyeśvarādipūrvadaśayā na viyogo'nyathā 
aprakāśanaprasaṅgāt | yata īśvararūpatā, tena tasyāṃ kālakalāyāṃ 
tatkālavartini bodhe abhedaikarase svaprakāśe sāṃvyavahārikyāḥ saṃbhūya-
vyavahāraḥ parasparavyavahāro bhedapradhānaḥ prayojanaṃ yasyāḥ, idaṃ 
pramāṇaṃ, idaṃ prameyamiti vyavasthayā vicitrasya avasthānasya bhedarūpasya 
tasyāṃ na avakāśo'bhedarūpeṇa bhedasya virodhāt | nirvikalpadaśāyāṃ na 
anyat pramāṇamabhedaikasāratvāt | pramāṇaṃ hi prameyamākṣipat 
bhedasaṃbhavena vyāptaṃ, tadvirūddhaṃ ca abhedaikasāratvamiti vyāpaka-
viruddhopalabdhyā pramāṇāntarāpekṣā pramāṇe nivāritā bhavati | nanu 
evaṃbhūtā daśā ahamidamitirūpā, tasyāśca kathaṃ kāraṇatā, ahaṃbhāvo 
hi svatantraḥ pramātā, na pramāṇam | atha tat pramāṇaṃ, tarhi pramātṛrūpaṃ 
vaktavyamityāśaṅkya āha padārthāvabhāsarūpatvamātreṇaiva tu iti | 
tuśabdaḥ pramāṇāt pramāturviśeṣaṃ dyotayannaviśeṣāṃ śaṅkāṃ 
sūcayati | asmādīśvaradaśārūpāt bodhāvabhāsādahaṃbhāvasāmānā-
dhikaraṇyamāpannādapi ahamidamityevaṃrūpāt pramāturapi bhavedviśeṣaḥ | 
kathaṃ viśeṣaḥ | āha padārtha iti | nīlasya yo'vabhāsaḥ,

(page 76)

tadrūpatvamātreṇa | nīlaṃ hi tatra adhikamasti, tena pramāṇatā | pramātā tu 
naivaṃvidha iti vaktuṃ hetutāgarbhamasya viśeṣaṇamāha-ahaṃbhāve ya eko 
raso viśrāntiḥ, tatsvabhāvo yataḥ pramātā; ata eva pūrṇaḥ | na pramāṇatayā 
saṃkocakalā atra kācidartharāśeḥ sarvasya atra ahaṃmayatvāt | apiśabdo 
bhedānavakḷptimāha | etadarthameva mātragrahaṇam | yata evaṃ pramātā 
ahamityetāvanmātrarūpaḥ, tato'dhikā ca īśvaradaśetyato hetostasyaiva 
īśvaradaśāpannasya bodhasya pramāṇatvaṃ sthitam, yatra na anavasthā | nanu 
śivarūpatāṃ pramātṛtayā, pramāṇatayā ca sadāśivādidaśāṃ na lokaḥ 
pratipadyate | ka evamāha-na pratipadyate | nirvikalpakamidamityapi kiṃ lokaḥ 
pratipadyate | yuktyā anubhavo vyavasthāpyate iti cet, ihāpi na samānam | tadāha 
tadetat iti | saṃsāravyavahāraṃ patito māyāmayatvaṃ bhedaikarasatvamā-
hriyamāṇaḥ, ata eva abhedadaśāṃ bhavantīmapi tadupayogimāyādaśāni-
hnutāmavajānan bhogyatvāt pāśyatvā paśustasyāpi vāstavaṃ pāramārthikaṃ 
rūpamuktam, yena pramātrādi vyavasthāpyate anavasthādidūṣaṇairnābhidrū-
yate | yasmādanena vāstavena rūpeṇa vinā śūnyādeḥ pramātuḥ pramātṛtā na 
upapadyate ekāntato vedyarūpatvena jaḍatve pratyuta svasiddhau pramātrantarāpe-
kṣaṇāt, indriyādeśca karaṇarūpasaṃmatasya karaṇatā na upapadyate | 
prakāśitasya kartṛprayojyatayā karaṇatvaṃ tadbhāne karaṇāntarāpekṣayā 
anavasthānāt | apiḥ samuccaye vā, śarīrasya pramātṛtāṃ prati dūratādyotane 
vā, tadgatavāstavapramātṛtānaucityasūcane vā | anavasthāmeva sūcayati 
prakāśānanupraveśaḥ ityādinā | anena prakṛtārthasiddhireva na upapadyate iti 
yaduktaṃ, tat nirvāhitam | tena paryante pramātrantarādyanapekṣaṇe viśrānti-
sthāne

(page 77)

iyaṃ parīkṣā parito vicārarūpā heyaparivarjanāya ca upādeyasya īkṣā 
pramātṛpramāṇayoḥ saṃbhavamupapādayantī prameyasyāpi upapādayati | na 
punarhālikādayaḥ evaṃ jānanti bhedaikarase māyāpade viśrāntatvādeṣām | 
yathāsthita eva tu tadvyavahāraḥ | evam iti śivarūpe viśvapramātari 
sadāśivarūpe ca viśvapramāṇe sati upapadyate | evaṃ pramāṇatattve ca jñāte 
visaṃvādo bādhakayogo nāsti, yena apramāṇatā syāditi vitatya

idametādṛk---------------------| (2 | 16)

ityatra pramāṇalakṣaṇe | etaduktaṃ bhavati-bhedaikaraso bhedārthī tathāvidha-
pramātṛsahasramadhyagato yato'yaṃ māyīyaḥ pramātā, tato dṛḍhanirūḍhi-
sthānamapi ekāntavedyatayā atyantajaḍatāṃ śūnyaśarīraprāṇendriyavargasya 
ātmarūpajñatvādikiyanmātrāveśanena adhaspadīkurvadapi paramaśivasadā-
śivādipadamavajānīte sukhaikarasa iva jano duḥkhasthānatāmarthakāmārja-
nādeḥ | ata eva tatsaṃbhavopadeśa eva avadhānayoge'bhyupāyaḥ | yaduktaṃ

grāhyagrāhakasaṃvittiḥ sāmānyā sarvadehinām |
yogināṃ tu viśeṣo'yaṃ saṃbandhe sāvadhānatā || (vi. bhai. 106) iti, 

saṃpradāyamimaṃ bhadre śṛṇu samyagvadāmyaham |
kaivalyaṃ jāyate sadyo netrayoḥ stabdhamātrayoḥ || (vi. bhai. 113)

ityādi ca | ityalaṃ rahasyāntaraprasaktyā | bahutaraprameyamagnaṃ prakṛtaṃ 
sūtrārthamunmajjayituṃ nigamayati tadevam iti | nanu yadi na pramāṇāpekṣā, 
tarhi kimanena śāstreṇa, tataḥ kathamuktaṃ pratyabhijñāmupapādayāmi iti | 
etadāśaṅkya āha vakṣyamāṇa iti | samanantarameva hi vakṣyate

(page 78)

kintu mohavaśādasmin-------| (1 | 3)
ityādi,
     viśvavaicitryacitrasya------------| (2 | 30)
ityupakramya
     apravartitapūrvo'tra---------------| (2 | 32)

ityādi ca | nanu etāvatā svatantrarūpa ātmā siddhaḥ, natu īśvara iti | āha 
svātantryamātra iti | evaṃ svātantrye prakāśite jñānakriye api prakāśite eva | 
tadeva ca aiśvaryamiti kimanyadaprakāśitaṃ syāt | yat yāvadātma, tat tasmin 
prakāśite na aprakāśitaṃ bhavati aprakāśitatve atāvadātmakatvasya viruddhasya 
prasaṅgāt | jñānakriyaiśvaryalakṣaṇasvātantryamayaśca svātmeti 
vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | niṣedho yathā sādhayituṃ na yogyaḥ, naca śakyaḥ, 
tathā siddhirapi | anena sūtre vidhiniṣedhau dṛṣṭāntadārṣṭāntikabhāvena 
anyonyaṃ vyākhyeyāviti darśayati | vāśabdo hi tadartha eva sūtre | ajaḍātmā 
iti vyācaṣṭe sacetasām iti pramāṇikānām | nirātmānaḥ iti niḥsvabhāvā 
ghaṭādayaḥ | jaḍaśabdena tāvadiyaduktam, idaṃ tu dhvanyate-jaḍānāṃ 
tāvadayamudyamo yukto'siddhasvātmanām | etadapi ca kathaṃ syāt | jaḍaśca 
svayamalabdhasiddhiranyasya ca vidhiniṣedhau kartumudyacchati | udyamayogāt 
cedasya ātmā siddhaḥ, kimīśvarasya asiddhaṃ yena siddhiṃ kuryāt | kiṃ vā 
tadabhāve siddhaṃ, yena tannirākaraṇaṃ kuryāt | tataśca īśvarasiddhirīśvara-
nirākaraṇamityetat sarvaṃ svavacanaprasiddhipratyakṣānumānādibādhitameveti 
kharaviṣāṇaprakhyameveti yuktamādisūtraṃ tatpratyabhijñāmupapādayāmi 
iti || 2 ||

     vakṣyamāṇaślokārthasaṃkṣepeṇa avatārayati evamapi iti

(page 79)

prāguktaṃ yatprayojanaṃ tatpratyabhijñāmiti, asmin ghaṭādike dṛṣṭe'pi 
mohavaśādanupalakṣite atyantopādeye vyavahārasādhanena 
svaśaktyāviṣkaraṇena niścayapradarśanamiti loke dṛṣṭam, tathāca ayamātmā 
īśvaro dṛṣṭo'pi tathānupalakṣitaḥ iti svabhāvahetuḥ, atyantopādeyasya 
dṛṣṭasyāpi avimṛṣṭasya kathamupādānaṃ syāditi upādānavyāpakasya 
anupalabdhiprasaṅgāt vipakṣato vyavahārasādhanāviṣayatvarūpāt vyāvṛtto 
hetuḥ prakṛtena sādhyena vyāpyate,-ityevaṃ sūtravṛttyoḥ tātparyaṃ neyam | 
praśnayogyatāṃ dyotayati kim iti, tuḥ viśeṣam | tena kintu iti asamāptavakta-
vyatāṃ dyotayannanyaprameyābhidhānāvakāśamāha | nanu svaprakāśatva-
mīśvarasya yatnena upapāditaṃ, tat kathamuktam asminnīśvare dṛṣṭe'pi iti | 
āha dṛṣṭaśabdo'yam iti | upacaritaṃ yat karma ātideśikaṃ, yagātmanepadādi 
hi tatra udāharaṇamātraṃ bhinnaḥ kusūlaḥ svayamityapi darśanāt | yadi vā 
upacaritaṃ dṛśaḥ kartṛsvabhāvakatāyāṃ gauṇyā vṛttyā āśritaṃ karma tat 
sādhanaṃ yasya sa tathā | tatra upacāre mukhyārthabādhaṃ bījamādarśayati 
asaṃbhavāt iti | nahi draṣṭrantaramasti anavasthānāditi uktamasakṛt, vakṣyate ca | 
nimittaṃ ca prakāśamānatvaṃ, prayojanaṃ ca sphuṭadṛṣṭābhimataghaṭādi-
tulyatāpratipādanena anapahnavanīyatvaprakhyāpanam | yathā dṛṣṭo'rtho 
vimarśaṃ vinā na sukhaviśramādyarthakriyāsu, tathā ātmā apīti 
dṛṣṭāntadārṣṭāntikatākhyāpanamapi prayojanam | tena sūtraṃ vṛttiśca yadyapi 
prakṛtaviṣaye, tathāpi arthadvayasādhāraṇe yojye | tata eva ṭīkāyāṃ 
dṛṣṭasyāpi ityādi ahīyata ityantaṃ mukhyatayā dṛṣṭāntaviṣayam | tadāha 
vācoyukti iti | etadeva vācoyuktervaicitryaṃ yat parimitena yatnena pratipādyavastu-
saṃgrahaḥ | svasaṃvedanasiddhasya ityapi

(page 80)

vṛttau gauṇaṃ draṣṭavyaṃ sukhādivadanapahnavanīyatāṃ nirūpayitum | 
pūrvaṃ hi svasaṃvedanasiddhatvaṃ nāpi svasaṃvedanasiddhatvamātmanaḥ 
ityādinā dūṣitam | sūtre nimittārthe saptamī | yato'yamīśvaro dṛṣṭo'pi 
anupalakṣitaḥ, tataḥ pratyabhijñā pradarśyate | sāmarthyāt tasyaiveti labhyate | sa 
eṣa sāmarthyalabhyo'rthaḥ ṣaṣṭhyā vṛttau vyākhyātaḥ; nimittasaptamyarthastu 
ahṛdayaṃgamatvāt iti hetupañcamyā vyākhyātaḥ | sūtre saptamyā dārśito 
vṛttāvapi ṣaṣṭhyā vyākhyātaḥ | māyākṛto vyāmoho māyāvyāmohaḥ | 
māyā ca parameśvarasyaiva śaktiḥ | etacca sūtre'pi uktaṃ mohavaśāt iti | 
mohayatīti mohaḥ īśvaraḥ, tasya vaśaḥ sāmarthyaṃ māyāśaktistataḥ; 
mohayatyanena śaktiviśeṣaṇeti vā moho māyāśaktistasyā vaśaḥ sāmarthyaṃ 
mohanakāryaṃ prati avirāmaḥ | yathoktaṃ
māyā vimohinī nāma---------| (vi. bhai. 95)
iti | muhirvā mohaḥ āvaraṇaṃ tasya vaśo'vicyutiriti kriyayā śaktiḥ, tayā ca 
śaktimānākṣipyate | tena paśupramātṝṇāmakhyātirūpo mohaḥ | kāraṇaṃ ca 
asya īśvaraśaktiriti svarūpataḥ kāraṇataśca nirvācyataiva | na khalu 
anirvācyākāraḥ kaścidavidyātmā moho'vastutvena asya 
iyadvaicitryaprathanasāmarthyāsaṃbhavāt, saṃbhave vā pūrṇameva vastutvam, 
na anirvācyatā | nāpi sāṅkhyadṛśi iva rajastamovṛttirmohaḥ | tasya jaḍatvena 
pravṛttinivṛttivaicitryānupapattiryataḥ | tasmāt parameśvarasvātantryameva 
māyākhyaṃ mohayatītyāśayena āha natu anyathā iti | nanu dṛṣṭaṃ ca 
anupalakṣitaṃ ceti kathamityāśaṅkya āha dṛṣṭasyāpi iti | hṛdayaṃ vimarśaḥ, 
tatprāptiparyantaṃ darśanamupalakṣitatvam | tasmin sati 
samucitavyavahāropayojanaṃ, na anyathā mārgadṛṣṭe tṛṇādāviva | tena 
hṛdayena saha

(page 81)

sātmatā ātmarūpatā sākalyāt ātmarūpatādhyavasāyo vā | sātmā iti 
sākalyādāvavyayībhāve--------nini vā | dārḍhyaṃ vyācaṣṭe 
pramātrāveśāt iti | hṛdayaviśrāntirhṛdayaṅgamatvaṃ ca nāma kimityāha 
prakāśamupārūḍhānāṃ pramātṛprakāśabalena prakāśamānānāṃ, 
natu svayam | etadarthameva uktaṃ pramātrāveśāt iti | nanu hṛdayaṃ gacchati 
prāpnotīti hṛdayaṅgamam, kathaṃ ca parāmarśo hṛdayamiti | āha 
parāmarśalakṣaṇo hi iti |
citipratyavamarśātmā parā vāksvarasoditā | (1 | 45)
iti upakramya
     saiṣā--------------| (1 | 14)
iti uktam | etat tātparyeṇa vyācaṣṭe nīlādi iti | yathā sattvaṃ laghu prakāśakam 
iti jñānaṃ kṣaṇikaṃ kāryaṃ kāraṇam ityādirekasyaiva niraṃśasya 
tattadvyāvṛttibalena dharmiṇo dharmāṇāṃ ca anyonyaṃ bhedaḥ kalpyate 
tattadaṃśavimatiśāntaye, tathā prakāśarūpe saṃvedane'vabhāsavimarśā-
dīnāṃ pratyuta iha darśane yat yathā avabhāsyate, tat tathā saditi paropadeśakāle 
sṛṣṭo'yaṃ dharmadharmibhedaḥ pāramārthika eva | yathaiva ca sṛṣṭaḥ, tathaiva 
pāramārthikaḥ-ityabhedaviśrāntataiva tathaivasṛṣṭeḥ, anyathā ghaṭapaṭavat ko 
dharmadharmibhāvaḥ syāt | etadabhipretya āha avyatirikto'pi iti 
pṛthakkṛtyāvasāyyate iti ca | avasāyyate ityanena vikalparūpo māyīyo'yaṃ 
vyāpāra ityāha | upadeśāvasthāpi māyaiva | sā kevalaṃ 
paramārthamārgāvagāvahanasaukaryeṇa śuddhavidyeti vakṣyate | idaṃ 
nīlamavabhāsate iti bodhabahirbhūtaṃ śuddhaṃ yadidamiti saṃmataṃ, 
tatsāmānādhikaraṇyena avabhāsaḥ sphurati | mamedamavabhāsate ityatra hi 
mametyaṃśe viśrāntamahaṃbhāve nigīrṇamiva nīlaṃ prakāśasaṃbandhinā 

(page 82)

avabhāsalakṣaṇena dharmeṇa spṛśyate iti na atīva dūram | bodhabahirbhūte tu 
śuddhe avabhāso yat prakāśate sāmānādhikaraṇyena yataḥ keṣāṃcidarthagatā 
prakaṭateti matam, tato bodhastamavabhāsaṃ bhṛtyamiva viruddhasaṃkramaṇaśīla-
mubhayavetanatayā vyabhicāriṇaṃ śaṅkate | ahaṃ vimṛśāmīti tu 
vimarśabhūmiriyamasūryaṃpaśyeva na bahirmukhatāṃ spṛśati, ata eva nīlasya 
tatra karmataiva vimṛśyate iti pratīteriyaṃ mayā vimṛśyate ityasyāṃ ca 
daśāyāṃ dṛśo'ntarmukhatānirbhāsāt | idaṃ nīlaṃ bhātīti tu 
mametyapisaṃvedanasparśe bahirmukhatāprādhānyameva dṛśaḥ sphurati | tata 
eva ahantā guṇabhūtā yato mameti anuvadanasthānamidaṃ ṣaṣṭhyā nirdiśyate | 
etaduktaṃ bhavati-prakāśasvātantryamiha bodhasaṃvedanādiśabdavācyam | 
svātantryaṃ ca nāma yathecchaṃ tatra icchāprasarasya avighātaḥ, tena svayaṃ 
prakāśate parātmanā prakāśate iti anavacchedanayā prakāśamānatā, tadeva 
svātantryaṃ parātmanā prakāśate iti | etadeva ucyate paraṃ prakāśayatīti | 
etadeva hi rājñaḥ sutarāṃ yuddhe svātantrya-yat yuddhyate yodhayati ceti | tat 
svayaṃ nirbhāsate nirbhāsamānaṃ ghaṭādikaṃ nirbhāsayatīti iyati 
kriyāsamudāye-----------saṃvidādayo vartante iti tāvat samastāṃśasvīkāreṇa 
vimṛśāmīti vartamānaṃ dharmirūpasāram | ābhāsate iti tu bhāgamātram | 
dharmaḥ iti prakāśasvatantravapuṣo dharmiṇo yo'vabhāso dharmaḥ, tata 
utkṛṣyate vimarśa iti saṃbandhaḥ | nanu vimarśastāvat śabdanasaṃvalitā 
pratipattiḥ | naca saṃvedane śabdanamasti avikalpanīyatvena 
saṃketaviṣayatvābhāvāt | yatra ca saṃketo yujyate'rthe, tatra yo vimarśa idamiti; 
sa nīlenaiva sāmānādhikaraṇyamavikalamavalambate | yattu uktaṃ vimṛśāmīti, 
antarmukhatvena cakāstīti; 

(page 83)

tadavabhāse'pi tulyamavabhāsayāmīti antareva viśrānteḥ | tat kathamuktaṃ-
vimarśo na kadācididantābhūmimāskandatītyāśaṅkya āha svato'pi 
viśuddhasya iti | apiśabda uttarāpekṣayā samuccaye | svasminnapi yo vimarśaḥ, 
yo'pica idaṃ nīlamiti vibhinne nīle, sa ubhayo'pi pramātṛmātre pramātari eva 
viśrāmyati, natu prameye iti saṃbandhaḥ | śuddhasya iti kartari ṣaṣṭhī | 
śuddhatvena nīlādyuparaktāt pramāṇarūpāt prakāśāt tadanuparaktatayā 
pramāturviśeṣa ukto'hamityavicchedaprakāśaviśrāntilakṣaṇaḥ | ata eva camato 
bhuñjānasya karaṇaṃ saṃrambho'hamasau nīlāderbhokteti | nanu ahamiti 
śabdanaṃ sāṃketikaṃ saṃketābhāve saṃketāsmṛtau ca kathaṃ syāt | nedaṃ 
sāṃketikamityāha prāṇabhūtaḥ iti ātmabhūto'vyatiriktaḥ | atra hetuḥ jaḍaḥ 
iti | jaḍāt hi cetanasya vimarśakṛta eva viśeṣaḥ, anyathā prakāśādaprakāśasya 
kathaṃ bhedaḥ | tadākāratvaṃ tajjanyatvaṃ tadākṛṣṭatvaṃ tatsamānasāmagrī-
katvaṃ jaḍasyāpi darpaṇadhūmāyorasāderasti | naca vācyaṃ vimarśasyāpi 
avimarśāt kathaṃ bheda iti vimarśasya pāryantikaviśrāntisthānatvena aparyanu-
yojyatvāt | nīlaṃ hi kutastathā prakāśate yatastadapi kutastathā vimṛśyate yata 
etāvati paryavasitaṃ prameyasya prameyatvaṃ pramātuśca pramātṛtvamiti na 
adhikamupayācyate | apiśabdena prameyavṛttitvaṃ saṃbhāvyamānatvenāha | 
ahantāvimarśamayaḥ iti | yaduktaṃ

     idamityasya vicchinnavimarśasya---------| (a. pra. si. 15)

ityādi | nimīlya hi nayane nīlamidamiti vimṛśati | tatra ca ayaṃ paramārthaḥ-
ahaṃ nīlaprakāśatayā prakāśe iti | tāvatā iti adhikānapekṣāmāha | viśuddhe 
nīlādyuparāgaśūnye pramātari yā citsvarūpatā vimarśamayatvaṃ, tatra 
sātmatā ātmanā sādṛśyamātmarū-

(page 84)

patāsaṃpattirātmarūpatāsākalyamātmatāviśrāntirātmarūpatādhyavasānam 
| kiṃ bahunā | ātmani vimarśasya svarūpe sarvathā nimajjanamekībhāvo'rthasya 
| tasyāṃ satyāṃ me'rthasya asau pramātā bhavati yaḥ śuddhapramātā | evaṃ 
ca sati yogyatāmātreṇa yat nīlādi prameyamabhūt, tat vastutaḥ 
pramāviṣayatāpattyā prameyaṃ bhavati | anyathā iti yadi vimarśarūpatā na 
bhavet, tat vimarśasāmānyābhāve tadviśeṣo'dhyavasāyātmako niścayo na 
bhavet vyāpakasāmānyābhāve vyāpyaviśeṣāsattāprasaṅgāt | tataśca 
viṣayaḥ san na san, nīlo na nīlaḥ, iha na iha, idānīṃ na tadānīm, mayā 
dṛṣṭo'munā dṛṣṭaḥ ityevamanyatareṇāpi rūpeṇa na kaścidasau syāditi 
dvividhasvabhāvena ādhārasvarūpātmanā deśena kālena viṣayatayā ca na 
kiṃcidasya svarūpatattvamavatiṣṭhate | na kiṃcittvamapi na avatiṣṭhate, 
anaikāntikarūpatāpi na paryavasyet | tadāha dolāyamānataiva iti | śuddhasya 
pramātṛtvasya na dolāyamānatā śaṅkyā avirataprakāśatvāt | 
arthapramātṛtvasya ca iyameva avicalatā yā prameyasya, natu anyā kāciditi punaḥ 
sā pṛthak na upasaṃhṛtā | lokasya ca bāhyārthasādhyāmarthakriyāṃ prati 
bharaḥ | tena prameyasya upasaṃhāraḥ kṛtaḥ | upakrame ca pramātaiva prapatati, 
tataḥ pramātā pramātā bhavatītyuktam | anvācayena ca tatra prameyam | 
ahamityupakramā, nīlaṃ-jānāmītimadhyā, 
nīlametadarthakriyākārītyupasaṃhārā lokasya pratītiḥ | nanu mārgagatau 
tṛṇādi avabhātaṃ ca na vṛmṛṣṭamityāśaṅkya āha rathyāgamanādau ca iti, 
etadapi iti | apiśabdena idamāha-rathyāgamanena yata eva tṛṇādi bhātamapi 
abhātaṃ tṛṇādirūpeṇa avimṛṣṭatvāt, tata eva bhātaṃ vimarśe sati bhātaṃ 
bhavati idantāṃśamātreṇeti, ato vyatireko'nvayaśca

(page 85)

atraiva pradarśayituṃ śakyāveva prakāśavimarśayoriti | evaṃ mukhyatayā 
dṛṣṭāntapṛṣṭhe sūtravṛttyarthayojanaṃ ṭīkākṛtā kṛtam, tatprasaṅgena tu 
dṛṣṭāntatayaiva māyāpramātṛpṛṣṭhe | etadeva dārṣṭāntike yojayati evamasya 
iti | tathā prameyaṃ vimṛṣṭaṃ prameyam | tasya ca etadeva vimarśanaṃ-yat 
nīlaprakāśarūpo'hami ātmani pramātṛrūpavimarśanaṃ rūpam | evamasyāpi 
pramātṛrūpasya idameva vimarśanaṃ-yat viśuddheśvarasadāśivarūpatokrama-
paramaśivātmakasvatantrasvasvabhāvavimarśanam | yathāca nīlamātreṇa 
arthinastatpramātṛtvaṃ vimṛśyamānamapi nīlavimarśaṃ prati 
upakaraṇīkriyamāṇatvena avimṛṣṭaṃ bhavati, evaṃ nīlena tatpramātṛtāmā-
treṇa ca arthinaḥ parameśvarasvatantrasvasvabhāvāmarśanaṃ bhavadapi 
arthanīyabāhyārthakriyāṃ prati satatavāhidṛḍhāgrahagrastatayā 
asaṃcetyamānatvenāpi svarasavaivaśyena haṭhādeva māyāpramāturupakaraṇī-
bhāvaṃ prāpayato'satkalpam | pūrṇa iti nīlādyasaṃkocito yo'haṃbhāvākhyo 
vimarśastatsvabhāve yaścamatkāra ānandātmā paramo bhogaḥ, tasya yā 
āpattiḥ prāptiḥ; pūrṇāhambhāvasya vā yā camatkārāpattiḥ pradhānatayā 
vimṛśyamānatāpattiḥ; tayā upalakṣito yaḥ svātmarūpa īśvarastasya 
upalakṣaṇaṃ-sarvaireva īśvarasya lakṣaṇairnityatva-vibhutva-sarvakartṛtva-
sarvajñatva-sarvaśaktitvaprabhṛtibhiranīśvarāsādhāraṇairdharmaiḥ 
svasvabhāvīkṛtaiḥ iti aparāmṛṣṭatayā ye na svātmanaḥ svabhāvā abhūvan 
prakāśavimarśasāratvāt vastuvyavasthāyāḥ, ata eva hi nareśvaravivekaḥ 
pāramārthika eva, vidyodaye tu prādurbhūtaistaiḥ svasya ātmanaḥ 
svabhāvatāmāpāditaiḥ-bhavati | kiṃ tadupalakṣaṇamucyate ityāha tat iti 
bhairaveśvaralakṣaṇairyaḥ samyagāveśaḥ ā samantāt tatkartṛkaḥ svīkāraḥ, 
tasya yo rasaḥ pravāhastasya yat ā samantāt svādanaṃ parāmarśanaṃ

(page 86)

-ahamevaṃbhūto'pratiyogirūpa iti avikalpakam-natu śarīraprāṇabuddhyādinā 
nīlādinā ca vedyena apṛthaktayā vimṛśyamānatvena nyakkaraṇaṃ-tasya lābha 
iti | etadupalakṣaṇaṃ hṛdayasya āvarjanaṃ tadunmukhīkaraṇaṃ 
satyametadrūpamiti hṛdayaṅgamatvaṃ ca ucyate | nanu kathaṃ tadevaṃbhūtama-
nāsvāditapūrvamaiśvaryamāsvādagocarībhavatītyāśaṅkya āha hṛdaya iti | 
bhavet iti saṃbhāvyameva asya bhavanamiti yāvat | asādhāraṇamanīśvare 
yadasaṃbhāvyaṃ jñatvakartṛtvādi, tadeva abhijñānamekadharmātmakasva-
rūpamukhena anantadharmacitravastusvarūpapraveśābhyupāyaḥ, abhitaḥ 
svarūpasarvasvasvīkāreṇa vastu jñāyate yeneti; tasya khyāpanena prathanayā | 
anena śaktyāviṣkaraṇena iti vivṛtam, iyam iti dṛḍhaśabdena, pratyabhijñā iti 
bhāvasādhanaṃ niścayaśabdena | nanu ta--------nyeva svaprakāśatvāt tataśca 
avicchannakhyāpanasya kā khyāpanetyāśaṅkāṃ pradarśayan śamayati 
yadyapica iti vakṣyamāṇanayena iti |

kalodvalitametacca cittattvaṃ kartṛtāmayam |
```

## Reading

Withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible)

## Claims

| Claim | Status | Basis |
|---|---|---|
| Link completeness | FAIL (7 gaps named) | assurance.trace_links_present + gaps |
| Human review | UNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off) | assurance.review |
| Deterministic chunk gate | BLOCKED (PROOF_NOT_RUN) | proofs.chunk_gate |
| Manuscript witness | UNPINNED (0 verified corpus-wide) | identity.witness |
| Source-span completeness | UNKNOWN | assurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed |
