# ipvv chunkF-upoddhata-k1-7 (M00020:3126-3700)

ipvv chunkF-upoddhata-k1-7 (M00020:3126-3700) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

> Machine rendering — UNREVIEWED, not an approved translation. No English here was human-reviewed.

Canonical: https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkF-upoddhata-k1-7/

## Passage (excerpt as hashed)

```
śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptaviracitāyāmīśvarapratyabhijñ
āvivṛtivimarśinyāmupoddhātavimarśaḥ prathamaḥ || 1 ||


atha dvitīyo vimarśaḥ |

ānandamamṛtapūrṇaṃ sāmanase parapade paraṃ satyam |
ghaṭitānuttaradṛḍhatamanirūḍhibhājaṃ śivaṃ vande ||

ātmana eva sadbhāve ye vipratipannāḥ, ta eva kathaṃ tasya aiśvaryamupagaccheyu-
riti ta eva iha mūlavipakṣāḥ | tatra laukāyatikāḥ svapakṣasthāpanāvihīnāḥ 
parapakṣamapi kathaṃ dūṣayeyuḥ pramāṇādiprakriyāmaryādānupraveśena 
taddūṣaṇāt, tadanupraveśe tu cārvākatāhāniriti saugatā eva iha 
pūrvapakṣavādinaḥ | ye hi ātmānamupayanti anekamanīśvaraṃ ca ekaṃ vā 
channaiśvaryam, te tāvat na atyantāya iha dūraṃ sphuṭitāḥ | asādhāraṇena 
dharmeṇa dharmiṇo'ṅgīkaraṇe anaṅgīkṛtadharmābhyupagamanā hi sughaṭāḥ, 
natu sarvathānupagame iti saugatīyameva pūrvapakṣaṃ

     nanu svalakṣaṇābhāsaṃ-------|
ityādinā 
     ------------tena kartāpi kalpitaḥ ||

ityantena ślokaikādaśakena āha | tathāca vakṣyati taddarśanāpekṣayaiva 
ayamākṣepaḥ iti |

(page 113)

tatra ślokadvayena pratyakṣātmavādī dṛśyānupalabdhyā nirākriyate, 
anumeyātmavādī tu smṛtyanusandhānāderanyathāsiddhatāṃ vadatā trayeṇa, 
jñānādīnāṃ guṇatvāt guṇisiddhirityapi vadannekeneti iyatā ātmani dharmiṇi 
nirākṛte jñānakriyāsaṃbandhalakṣaṇamaiśvaryavyavahārasādhanaṃ hetuṃ 
nirākartuṃ jñānasvarūpaṃ paramate ślokadvayena anupapannamāvedyate, 
kriyāsaṃbandhastu sādhakābhāvāt bādhakayogācca na kvacidupapadyate, tat na 
ātmana aiśvaryamiti trayeṇeti saṃgatitātparyam | ātmanaḥ ityādinā dharmiṇaṃ 
hetuṃ vyavahāryatvena sādhyaṃ ca bruvatā padatrayeṇa siddhāntimataṃ 
pūrvapakṣavādī dūṣaṇāya saṃkṣepeṇa anubhāṣate | ātmaiva tu ityādinā 
pūrvapakṣī svamataṃ sārdhaślokoktaṃ saṃkṣipya darśayati | tuśabdaḥ 
svapakṣasya viśeṣaṃ dyotayannupapannatāṃ dhvanayan siddhāntimatasya 
dūṣyamāṇatvaṃ sūcayati | siddhāntī khalu anupalabdherasiddhatāṃ 
brūyādityāśaṅkya yamardhaślokaṃ brūte, tasya arthaṃ saṃkṣepeṇa āha 
ahaṃpratyayenāpi ityādinā | ādiśabdena indriyaprāṇajñānādisaṃtānasya 
saṃgrahaḥ | ityāha iti etadvastu ślokadvayena āhetyarthaḥ | katham | ākṣipan 
ākṣepeṇa lakṣitā vacanakriyā  iyamiti yāvat | anena nanuśabdasya 
ākṣepadyotakatā vyākhyātā | ākṣepeṇa ca pūrvapakṣī 
yuktividagdhaṃmanyatākrāntahṛdayo'tra vipratipanno yatnena svābhiniveśāt 
saujanyāṅgīkṛtaparopakāraprāvaṇyena siddhāntinā nivartyate iti 
sūcayannajñasasaṃśayau daṇḍāpūpikayaiva iha vyutpādyete iti darśayati

     nanu svalakṣaṇābhāsaṃ jñānamekaṃ paraṃ punaḥ |
     sābhilāpaṃ vikalpākhyaṃ bahudhā nāpi taddvayam || 1 ||

(page 114)

     nityasya kasyaciddraṣṭustasyātrānavabhāsataḥ |
     ahaṃpratītirapyeṣā śarīrādyavasāyinī || 2 ||

     svamātmā ātmīyameva vā lakṣaṇaṃ yasyeti svarūpeṇa 
tadupādhibhyāṃ ca deśakālābhyāṃ yat sarvathaiva saṃkucitaṃ

     samānabhinnādyākārairna tadgrāhyaṃ kathaṃcana |
     bhedānāṃ bahubhedānāṃ tatraikasminnayogataḥ ||
     tadūpaṃ sarvato bhinnaṃ--------------|
iti 
     -----------------------pratipādikā |
     na śrutiḥ kalpanā vāpi sāmānyenaiva vṛttitaḥ ||

iti svasāmarthyotthanirvikalpakajñānaikalakṣaṇīyamuktam, tadābhāsate 
pratibhāsate yasmin sati, tasya vā ābhāsaśchāyārūpa ākāro yasmin jñāne; 
tadekam | jātāvekavacanam | rāśyabhiprāyeṇa ca ekaśabdaḥ, tena 
svalakṣaṇapratibhāsāni nirākāravādimate, svalakṣaṇākārāṇi sākāravādi-
mate jñānānīti ako'yamavikalpakarāśiḥ | ekaśabdena vā avikalpakajñānasya 
viṣayabhedakṛtaṃ bhedaṃ muktvā vikalpavat svarūpaniṣṭho'vāntarajātyutthā-
pako bhedo nāstītyucyate | tatraiva hi viṣaye smṛtirūpo vikalpo'nyathā, 
utprekṣārūpaśca anyatheti adhyavasāyaviṣayābhede'pi svarūpagatameva 
vikalpasya vacitryam | anubhavastu nīle na kaścit prakārāntareṇa ṛte 
tatpratibhāsatvāt tadākāratvāt vā | ekaśabdo vā anyavācī, ekaṃ kiñciditi 
yāvat | madhyamapakṣastu ṭīkākṛtā sūtre yojitaḥ | paramiti anyat, 
anubhavottarakālabhāvi ca tadupajīvitvāt sarvavikalpānām | abhilapyate 
ābhimukhyena viṣayiviṣayaparavaśatātyāgena bodhasvātantrye śabdena ca 
viṣayasya

(page 115)

tādātmyāpādanena vyaktatayā pramātṛsātkāraparyantatayā ucyate 
parāmṛśyate yena, so'bhilāpaḥ āntaraśabdalakṣaṇaḥ saṃjalpaḥ | 
yadāhurbhartṛharipādāḥ

     so'yamityabhisaṃbandhādrūpamekīkṛtaṃ yadā |
     śabdasyārthena taṃ śabdamabhijalpaṃ pracakṣate || ( vā. 2 | 130)

iti | tena saha vartate iti | anena so'yamitisaṃbandhātmakasaṃketavyutpattikāla-
vyavahārakālānugāmitvaṃ viṣayasya vadatā sāmānyaviṣayatvaṃ darśitam | 
bahudhātve ca avāntarajātibhedakṛte yuktiḥ sūcitā | sa ityanusandhāne smṛtiḥ, 
so'yamityanuvedhe pratyabhijñā, sa ivāyamityanurodhe utprekṣā, sa 
evāyamityanuyoge vyavacchedaḥ,-ityādayo vikalpabhedā abhilāpabhedamūlā 
eva | smṛtyutprekṣādeśca avāntarajātibhedayoge'pi vikalpa-
lakṣaṇamahāsāmānyayoga ityapi sābhilāpaśabdena sūcitam | tṛtīyaśca eṣa 
pakṣo vivṛtikṛtā sphuṭīkṛtaḥ | apiśabdo bhinnakramaḥ | dvayamapi tat na nityasya 
kasyacit draṣṭṛśabdavācyasya parairupagatasya saṃbandhitvena yuktam | tasya 
nityasya atra jñānadvaye bhāsamāne sati atra dvaye ādhāratayā ca pareṇa 
svaprakāśatābhyupagataprakāśabhāvayogyasyāpi aprakāśanāt, tasyeti vā 
jñānadvayasya atra ātmani ādhāre anavabhāsāt svatantratayaiva tat 
jñānadvayaṃ bhāti, natu kvacit nitye āśritaṃ sadityarthaḥ | nanu ahaṃ ghaṭaṃ 
jānāmīti ghaṭavat tajjñānavat taddharmā ātmā ahamiti bhātyeveti 
anupalambho'siddhaḥ | ucyate | eṣa tāvadvikalpo na avaśyaṃ viṣayatathātvamā-
viṣkurute, bhavatu vā pramāṇaṃ, tathāpi atra kṛśādisāmānādhikaraṇyaṃ cet 
bhāti kṛśo'haṃ jānāmīti, taccharīrameva itthaṃ jñānena saha 
ekasāmagryadhīnatayā adhyavasīyamānatvena pratibhāsate | athāpi

(page 116)

śarīrātiriktaṃ, tadapi jñānasaṃtānamātramatra vane vṛkṣa iti yatheti 
apiśabdārthaḥ | ṭīkākāro vikalpamādau vyācaṣṭe | tadapekṣamavikalpasya 
pramāṇādirūpamiti parakīyamatamāgūrya ucitavikalpajananāt nīlāṃśe 
pramāṇamavikalpakaṃ tadabhāvāt pramāṇaṃ na bhavati, kṣaṇikatvāṃśe 
nīlāvyatirekiṇi gṛhīte'pi tadanucitavikalpasaṃpādanāt tu apramāṇaṃ 
sthiratvādyaṃśa iti hi paro manyate | grahaṇakavākye ca vivṛtigate yadavikalpakaṃ 
paṭhitam, tatra avaśyaṃ niṣedhyatvena pūrvaṃ vikalpo vyākhyeyaḥ | vikalpaka iti 
kartṛpratyayena vikalpajñānasyaiva svātantryeṇa kartṛtāropaṇāt vikalpakatvamiti 
vadan vikalpotthāpako'nyaḥ pramātāstīti saṃbhāvanāṃ parasya parāsyati | 
sakalaṃ kālaṃ tadavinābhāvāt kālopalakṣitaṃ ca deśadharmāntaraṃ ca yat 
gacchati, tato na vyāvartate, tādṛśaṃ yadapoharūpaṃ jñānākāramātramanan-
tarbahīrūpaṃ vā āropitanīlarūpamabhimananamātropapāditaśarīraṃ vā tata 
eva niḥsvarūpeṇa avaṣṭambhāyoge kramākramāyoge deśasaṃkocābhāvāt 
vyāpakatvena kālasaṃkocābhāvāt nityatvena vyāvṛttyayogakṛtācca 
dharmasaṃkocavailyāt vyaktyanuyāyitvena adhyavasīyamānaṃ sāmānyam, 
tadeva svalakṣaṇaparāmarśavandhyatvāt tanmātram | tat pratibhāsate grāhyatvena 
yasmin, tat vikalpakamiti viṣayo'sya nirdiṣṭaḥ | yataśca asya evaṃvidho viṣayaḥ, 
tato'yaṃ vikalpaḥ śabdasaṃbandhinaṃ vyavahāraṃ śabdābhijalpyamānatāṃ 
sahate | sā hi na jñānasya vikalpātmano'pi svātmani svalakṣaṇasvabhāve 
svasaṃvedanagrāhye śabdyamānatvāyogāt, yadāha

     sukhādīnāṃ------svasaṃvedanamavikalpakam |
     aśakyasamayo hyātmā sukhādīnāmananyabhāk |

(page 117)

iti, apitu viṣayasyaiva; tasyāpi na svalakṣaṇasya deśakāla dharmasaṃkucite tatra 
saṃketasya kartumaśakyatvāt vyavahārakālaparyantamasaṃbhavena 
anupayogāccā | tat nīlacchāyāyā anīlavyāvṛtterapoharūpāyā eva 
vikalpanasahiṣṇutvena saṃketakaraṇayogyāyā vyavahārakālānugāminyāśca 
sā yuktā | tātkālikam iti tasminneva kāle bhavaṃ na kālāntaramanuvartate | 
ataḥ saṃketavyutpatteryaḥ kālo dṛṣṭvā vikalpanaṃ 
śabdasaṃketanamityevaṃrūpastaṃ na spṛśati | tameva yo na spṛśati, sa 
vyavahārakālaṃ spṛśatīti kā saṃbhāvanā | 
tadevamanupapadyamānasaṃketaṃ vacasā uktaṃ gamyamānatvena 
anupayujyamānasaṃketamupari sphuṭamiti deśaniyataṃ vyāvṛttiniyataṃ ceti 
deśāntaradharmāntarānugamanāyogyatvādapi anupayujyamānasaṃketaṃ yadi 
īdṛk svalakṣaṇaṃ tadābhāsaṃ tadākāratvena tadekasāmagryadhīnatayā 
tajjanyatvena tannirbhāsyatvena vā tadābhāsyate sākṣātkriyate yena tat tathā | 
svalakṣaṇaviṣayamityeva spaṣṭaṃ kasmāt noktamityāśaṅkya āha vikalpe'pi iti | 
tenāpi svalakṣaṇamadhyavasīyate pravṛttiprāptyādivyavahārāt | 
anubhavarūpastu asau svalakṣaṇena bhavati yo hi bhavanneva tat 
svalakṣaṇamanukaroti anukurvanneva ca bhavati |

     ------arthasya sāmarthyena samudbhavāt |
iti nyāyena nirākāratāyāṃ
     tatrānubhavamātreṇa jñānasya sadṛśātmanaḥ |
     bhāvyaṃ tenātmanā yena pratikarma vibhajyate ||

iti nītyā sākāratāyāmasau bodho'nubhavatīti ucyate | tathāca viniścaye yo 
jñānapratibhāsamātmano'nvayavyatirekāvanukārayatīti anubhavasya 
anukartṛtvamuktam | naca evaṃ vikalpaḥ | ata eva

(page 118)

iti anubhavarūpatvena yadarthasāmarthyodbhavatvamākṣiptam, tata eva sphuṭo 
deśakālākāraniyato'tra artho bhāti | nanu evaṃ jñānamityukte 
nīlapītādijñānabhedo na kaściditi bodharūpa ātmaiva ayamukto bhavati 
sūtravṛttyorityāśaṅkāṃ śamayati tasya ca iti | bahudhā iti vyācaṣṭe, 
vikalpasya tu iti, natu viṣayabhedena iti tasya nirviṣayatvādadhyavaseya-
viṣayābhede'pi smaraṇotprekṣādīnāṃ svarūpeṇaiva vaicitryādityāśayaḥ | 
tathāca iti pātañjalaṃ mataṃ saṃvādakatvena upanyasyati | vikalpāt iti 
vikalpaviśeṣāditi bhāvaḥ | bhede'pi abhedasya abhede'pi bhedasya yā vikalpanā, 
sā tatra vikalpa ityuktā | smṛtistu pūrvānubhūtāvabhāsarūpā buddhivṛttiḥ | 
tathāhi sūtre

     śabdajñānānupātī vastuśūnyo vikalpaḥ | (yo. sū. 1 | 9)
     anubhūtaviṣayāsaṃpramoṣaḥ smṛtiḥ | (yo. sū. 1 | 11)

iti | nanu evaṃ bhavatā tarhi vikalpanaiva smṛteḥ kathamuktetyāśaṅkya āha 
vācaka iti | vācakena sāmānyātmanā āntareṇa śabdanena, natu 
svalakṣaṇarūpeṇa saṃketayitumaśakyena, saṃsargaḥ śavalīkaraṇena 
ekajñānāveśastatra yogyo'rtho'nugāmitvena avasturūpo'pi arthatvena 
adhyavasīyamānastasya atr pratibhāsa ityetadeva lakṣaṇaṃ vikalpasya, 
śabdajñānānupātīti tu vikalpaviśeṣasya kalpanāparaparyāyasya lakṣaṇamiti 
abhiprāyaśeṣaḥ | prāgeva iti lakṣyanirdeśāt pūrvamityarthaḥ | nanu yadi eṣa 
vikalpānubhavayorbhedaḥ, tarhi dvayasyāpi jñānatvamekaṃ rūpaṃ kuta iti | āha 
ubhayamapi evam iti anena prakāreṇa bodharūpamiti | etat vastu agre siddhāntinā 
madīyapakṣamanubhāṣamāṇena vakṣyate

     dṛk svabhāsaiva---------------------| (1 | 18)

(page 119)

ityatra | tat tasmādubhayamapi jñānamiti padayojanā | etaduktaṃ bhavati-
avāntarabhede'pi anayoḥ svasyaiva prakāśaḥ svasya prakāśa eva sva eva asya 
prakāśo na paraḥ, svaśca asya prakāśa eveti yat bodhalakṣaṇaṃ siddhāntino'pi 
abhimataṃ, tadastyeveti dvayorapi jñānatvaṃ yuktam | tadeva tarhi ātmā 
bhaviṣyatīti | āha tat ca iti | ubhayaṃ nirvikalpakaṃ svaviṣayamātramiti, 
viṣayaśca ananuyāyīti pratikṣaṇaṃ vibhinnalakṣaṇa iti | tadapi asthiram, tathā 
vikalpakamapi adhyavaseyaṃ viṣayabhedāt | tathā sa ityayamityādyabhilāpabhedāt 
nīlapītādiviṣayaṃ bhinnam, ekasthiranīlādhyavasāyyapi pratikṣaṇaṃ bhedāt 
bhinnamiti ubhayathāpi parasaṃmataṃ nityādidharmayogitvamātmalakṣaṇaṃ 
nāsti | dvitīyasya ca iti | ubhayasyāpi bhinnabhinnasvabhāvatvaṃ tāvadekaṃ 
rūpaṃ tatastu dvitīyo bhavet yadi abhinnasvabhāvo bodho bhavedityāśayena 
tṛtīyasyeti vaktavye dvitīyasyeti uktam | bodhātiriktasya iti vṛttiṃ vyākhyātuṃ 
jñānaikajātīyatayā vā vikalpāvikalpasaṃcaya eko rāśirityabhipretya 
dvitīyasyeti | jñātuḥ iti jñānātiriktasya svānubhava ityanena 
dṛśyatvasaṃbhāvanamāha | tasya iti ātmano'nupalabdheḥ, tasyeti vā ubhayasya 
anyasaṃbandhitayā anupalabdhiriti vṛttiyojanā | jñeyarūpaḥ iti , natu 
pramāṇāviṣayatopanatajñātṛrūpo'rthaḥ kaściditi atra tātparyaṃ 
jñeyaśabdasya, natu jaḍaikarūpavācī jñeyaśabdo'tra jñānasaṃtānasya 
jaḍatvābhāvāt | ata eva uktaṃ vṛttau kaścit iti | tadeva atra ṭīkāyāṃ 
viparyayapradarśanadvāreṇa vyākhyātam | sūtre hi ahaṃpratītirapi iti 
vidhidvāreṇa asya anupalabdhiḥ sūcitā | sā svakaṇṭhena vṛttau vyākhyātā, 
taddvāreṇa tu yaḥ sūtrārtho vidhyātmā sūcitaḥ, sa ṭīkāyāṃ

(page 120)

svakaṇṭhena vyākhyāta iti | evaṃ iti tatra tatra sūtravṛttiṭikāsu avadhātavyam | 
nanu bhavatā yadi vyatirikto na avadhāryate, tāvatā prādeśiki anupalabdhirna 
abhāvaṃ sārvatrikaṃ gamayet | tasmādayamātmopalambhanivṛttimeva 
pramāṇayan paraṃ pratikṣipati, sā ca viprakṛṣṭeṣu api asti, naca te na 
santyevetyāśaṅkya yat lokaiḥ iti vṛttāvuktaṃ, tat sarvapramātṛbhiḥ ityanena 
vyākhyāya tatra hetumāha sajātīyaiḥ iti | tatrāpi hetuḥ sarvavyavahāra iti | 
anyathā hi nīlamapi hi kasyacidanīlatayā bhātītyapi hi bhavet | tataśca 
tādātmyābhāvavyavahāro'pi na sidhyediti ucchinnaiva 
bhāvābhāvavyavasthetyāśayaḥ | taduktaṃ pratyakṣanivṛttireva 
anupalabdhirabhāvasādhanī sakalakāraṇakasya asya arthasattāyā 
bhāvāsaṃbhavārthaṃ, tatra arvāgdarśanasya ātmapratyakṣani-vṛtīṃ  
pramāṇayatastadgrahaṇayogyapratiṣedho yuktaḥ iti | natu ātmeti 
sūtrasūcito'rthaḥ spaṣṭīkṛto yathoktalakṣaṇaḥ iti deśakālākārasaṃkocāsa-
hiṣṇurādisiddhatvādanupayuktapramāṇavyāpāraḥ svatantrajñātṛkartṛtāpara-
mārtha ityarthaḥ | nanu ahaṃpratyayaśabde sābhilāpagrahaṇaṃ viśeṣaṇaṃ 
vṛttau kimarthamiti | āha sābhilāpa iti | nīlānubhavo'yamityatra nirvikalpake'pi 
nīlaśabdo viṣayasvarūpamavadhārayituṃ yathā upāttaḥ, tathā tatrāpi 
ahaṃśabda iti kaścit saṃbhāvayeta, sa sūtre avasāyinī itipadena pratyāyitaḥ | 
tasyaiva artho vṛttau sābhilāpapadena vyākhyātaḥ | siddhāntinirūpyamāṇasya ca 
ātmaprasādhakasya pramāṇasya daurbalyanivedanena pūrvapakṣiṇā svapakṣe 
balavattvamāviṣkṛtam | avasyati tacchīleti pratyayabhāgena tācchīlyaṃ 
nimittānapekṣitvaparyavasitamabhidadhatā anubhavānusāryadhyavasāyarū-
patvābhāvanirūpaṇāt ya eva ahaṃ hyaḥ,

(page 121)

sa eva ahaṃ prātaḥ, naca jñānādayaḥ ityevamādeḥ pratyayasya 
sthiraguṇirūpatāniścayanaṃ, na kalpanāmātrameveti uktam | vṛttāvapi 
sahaśabdena ahaṃpratīterabhilāpāvyabhicāro darśita iti vyākhyeyam | ata eva 
āha kalpanātvena iti | nirvikalpakānusaraṇavirahasyātantryāyogena 
ahaṃpratītervastuvyavasthāpanāyāmahetutvaṃ sūcitam | leśenāpi iti na 
kiñcidasādhāraṇena dharmeṇa nityatvādyanyatameneti yāvat | samayaśabdena 
upapattiviraha uktaḥ | yadyapi śāstrasamayapratiṣṭhānāmapi na 
laukikātirikto'vabhāsa ityuktaṃ pūrvaṃ śāstrasaṃskṛtānāmapi ityādinā, 
tathāpi śāstravāsanājanitagāḍhavikalpabalāt ya evaṃ brūyāt sthiro 
mamātmā anubhave bhātyeveti, sa laukikapramātrantarasādhāraṇapratibhāsā-
bhyupagamanāyaiva pratyāyya iti ṭīkākārasya āśayaḥ | tadayaṃ prayogaḥ-nā 
stīha ātmā nityatādilakṣaṇayogī upalabdhilakṣaṇaprāptasya anupalabdheriti || 1, 2 
||

     ghaṭādiviṣayāḥ sarvenubhavā utpannāpavargiṇastāvat | anubhavaṃ ca 
anurudhyamānā smṛtirdṛṣṭā, anyathā yatraiva kutracit sā syāt | naca 
anubhavodbhavamātrātsā bhavati caitrasya dṛṣṭe bhaitrasya tadabhāvāt | 
tadayamanubhavo bahirmukhena vapuṣā dhvasto'pi antarmukhena adhvasta eva 
upagantavya iti parasya siddhāntino matam | athaśabdadyotitasaṃbhāvanārū-
pāśaṃkopalakṣitaṃ kārikayā pūrvapakṣavādī āheti saṃgatiḥ | tadanubhava 
iti tasya dhvastasyānubhavasya yo viṣayastam |

     athānubhavavidhvaṃse smṛtistadanurodhinī |
     kathaṃ bhavenna nityaḥ syādātmā yadyanubhāvakaḥ || 3 ||

(page 122)

anubhavasya vidhvaṃse anubhavasvīkārādvārā parigṛhītaniyataviṣayā smṛtiḥ 
kena prakāreṇa bhavet yadi tadanubhavāntarmukharūpo'nubhavitā sthira ātmā na 
syāt | asti ca iyaṃ smṛtiḥ, tat tenāpi bhāvitavyamiti yadi paro brūyāditi 
kārikārthaḥ | smṛtikāle iti yaḥ saṃbhāvyate kālaḥ, udbubhūṣitāyāṃ 
smṛtāvityarthaḥ | na anubhave pūrvabhāvini paścādabhāvamātraṃ 
tadanurodhitvamiti darśayati vṛttikṛt | pūrvo yo'rthaviṣayo'nubhavastasya 
yo'vaṣṭambhastadrūpāparityāgaḥ, sa dharmo yasyāḥ | tadāpi iti smṛtikāle 
smṛtirūpatāyāmityarthaḥ | yadi kaścidācakṣīta-arthānubhava eva atītaviṣayo 
viśiṣṭaḥ smṛtirucyate, tat kimasyā anubhavavirodhitvena viṣayasya svamukhenaiva 
svīkārāditi | taṃ prati smṛteranubhavarūpatvaṃ tāvat nirākaroti 
anubhavavidhvaṃse iti ca sūtroktiṃ ghaṭayati artha iti | arthasya saṃnidhānaṃ ca 
iha sattāyāṃ janakatayā asattāyāmapi viṣayatayā upayogaḥ | saṃnihitaḥ iti 
sanneva sāṃkhyadarśane iva cchanno'pi viṣayatāṃ svātantryeṇa prāpta iti 
yāvat | sākṣātkāraḥ iti avikalpaka ityarthaḥ | vikalpastāvat na viṣayaṃ sākṣāt 
svīkaroti, adhyāruhyavādena tu ucyate iti | etadāha apivā iti | 
anubhūyamānatayā iti anubhavāyamāno vā svayamanubhavarūpo vā 
vikalpo'yamiti bhavet, natu anubhūtatvena pūrvānubhavollekhanena sa ityevaṃ 
bhavet | etadeva ca smṛteḥ prātisvikaṃ rūpam | tataśca yadi smṛtivyāpte 
kālakṣaṇe'nubhavaḥ, tarhi na smṛtistadvyāpakaḥ sa iti pratyayaviruddho'ya-
mitipratyayopalabdheḥ | vorodhaśca svamukhaparamukha-viṣayasvīkārayorvirodhāt 
tadrūpatvācca idaṃbhāvatadbhāvapratītyoḥ | tasmādayaṃ prayogaḥ-smṛtikāle 
na pratīyamāno'sti

(page 123)

arthaḥ sa-itipratyayaviṣayatvāt | astitvaṃ hi arthasya pratīyamānasya 
ayamitipratyayaviṣayatvena vyāptaṃ, tadvirudhasya iyamupalabdhiriti | nanu 
naṣṭavastuviṣayāṃ smṛtiṃ muktvā anyatra idaṃ 
pratyakṣādipramāṇāntaraviruddhamanumānam | maivam | smaryamāṇo hi sarvaḥ 
pūrvānubhūta eva | saca naṣṭa eva kṣaṇikatvāditi kṣaṇāntarasadbhāvaḥ kutra 
upayogī | bhavatu sthiro'rtho ghaṭādiḥ sāṃkhya iva vānaṣṭo'pi 
sannupasthānakṣaṇabhaṅgopanyāsajanakatvena tu viṣayatāṃ nāsau svatantrāṃ 
pratilabdhumalamiti darśayati satyapivā iti nipātābhyām | naitat tattvam, apitu 
abhyupagamyavādo'yamityāha anubhavābhāvāt iti smṛteranubhavarūpatvā-
bhāvādityarthaḥ | anubhavaviṣayatvena iti smṛtijñāne svātantryeṇa viṣayatayeti 
yāvat | atītasya arthasya kālāntarabhāvini svātantryeṇa viṣayatve trayī gatiḥ | 
sthira eva bodho viṣayopanipātakṛtaṃ tadākāratvaṃ tatpratibhāsatvaṃ vā 
viṣayāpagame'pi viṣayāntarāpāte'pi ca na tyajati | evaṃ 
bhūtavartamānaviṣayasākṣātkārastāvat, vartamānānāṃ ca bhāvānāṃ 
yāvatī arthakriyāntaraparaṃparākṣepiṇī arthakriyāviśeṣe yogyatā, sāpi 
atyantanairmalyāt sākṣātkṛtā bhavatīti anāgataviṣayamapītyevaṃ pūrvaṃ 
sarvajñasaṃvedanamiti ekā gatiḥ | astiro'pi nīlaviṣayo'nubhavo nīle dhvaste 
samanantarapratyayatvena nailasākṣātkāratāmatyajantameva bodhaṃ 
pītasaṃnidhānāt tu svārthakriyāsaṃtatiyogyatākrāntapītaviṣayamapi ārabhate, 
-ityevaṃ bodhāntareṣvapīti aparā | tadetadubhayamuktaṃ ṭīkāyāṃ 
prabandhapravṛttastadāpi pūrvānubhava eva iti | sthire saṃtānavṛttau ca 
prabandhaśabdaḥ | evaṃ sadā sarvajñe dve gatī | yastu jijñāsitasarvajñaḥ, sa 
yadeva yadaiva didṛkṣate, tadeva tadaiva apūrvatvena ānumānikā-

(page 124)

tītavṛttipratyayavat pratibhānanairmalyāt jānātīti tṛtīyā | tadāha tatkālodito 
vā ityādi | etāsu tisṛṣvapi gatiṣu svātantryeṇa viṣayasvīkāre'nubhavāt 
vailakṣaṇyakāri yat smṛteḥ svarūpamucyate-pūrvānubhavamukhena 
viṣayalābhādanubhūtasya viṣayasya yo'saṃpramoṣo'napahāro'nubhūtatayaiva 
prakāśa iti, tadeva vighaṭeta | evaṃ svātantryeṇa viṣayasvīkāro na yuktaḥ 
smṛteriti upasaṃhāreṇa anuvadannāha tat iti | arthasya tirodhānaṃ svātantryeṇa 
aviṣayatā | tato'sau smṛtiranubhavaviśeṣarūpā tāvat na bhavati | anubhavaṃ ca 
upajīvituṃ sā yatate | sa ca prācyo naṣṭaḥ kathamupajīvyaḥ iti kaścidaṃśo'sya 
nūnamanaṣṭaḥ | natu viṣayavyāpṛto bahirmukhatāṃśa eva na naṣṭa iti yuktaṃ 
smṛtitvābhāvaprasaṅgāditi anubhavasya yo'nubhavaḥ svasaṃvedanātmā 
antarmukhaḥ, sa na naṣṭa iti āyātam | sarveṇa hi prakāreṇa tadananvaye yadi 
smṛtirudiyāt caitradṛṣṭe'pi maitrasya udiyāt niyamanidānābhāvāt, tadvadvā 
svadṛṣṭe'pi na udiyāt sarveṇa prakāreṇa upajīvanīyasya dhvastatvāt | ucyate 
niyamaḥ | tadanuyāyinā kenacidapradhvastena rūpeṇa bhāvyameva | nanu 
anubhavasya anubhavarūpo bodhaḥ kiṃ naiyāyikabodhavat 
jñānāntarasvabhāvaḥ | netyāha svasaṃvidrūpo'ntarmukhaḥ iti | 
arthapratibhāsavattvameva arthasya vyāpṛtatā bahirmukhatvam | bahiriti 
svarūpavyatirikte'rthe mukhaṃ pradhānaṃ prakāśatālakṣaṇaṃ rūpaṃ yasya, 
tat tathā | buddhernīlasaṃvitteḥ saiva grāhikā, tata ātmani jñānarūpe'ntarmu-
khā | antariti avyatirikte rūpe mukhaṃ prakāśatvaṃ yasyāḥ | cakārau 
yaugapadyaṃ dharmadvayasya āhatuḥ | nanu astu tāvadantarmukhāṃśo'nuyāyī, 
siddhāntinastu kiṃ siddhyati iti | āha antarmukhaśca iti | vakṣyamāṇanītyā iti 
cetyadharmadeśakālānāveśe vyāpitvanityatvasiddheriti || 3 ||

(page 125)

evaṃ siddhāntimataṃ saṃbhāvyaṃ darśitam, adhunā etannirākaraṇaprakāraṃ 
svameva ayaṃ vakṣyati,-ityāśayena siddhāntinaṃ pūrvapakṣavādī pṛcchati 
satyapyātmani ityādinā kena ityanena

     satyapyātmani dṛṅgāśāttaddvārā dṛṣṭavastuṣu |
     samṛtiḥ kena-----------------------------

     praśnasya ca ayamāśayaḥ-iha anubhavasya nīlaṃ prakāśatā ceti 
dharmadvayaṃ vyāvṛttyupakalpitaṃ vā vāstavaṃ veti tāvadāstām | 
kimasthāne'nena vikalpitena, idaṃ tu vikalpyam-smṛtau saviṣayatālābhāya 
nīlaprakāśatāṃśa upajīvitavyaḥ, na antarmukhasvaprakāśatāṃśastasya 
viṣayaviśeṣasamarpaṇāyogyatve pramātṛbhedābhedayornīlānīlayośca 
smṛtyaviśeṣaprasaṅgāt | saca upajīvanīyo'śo'rthasya abhāvādvā 
asaṃnikarṣādvā indriyavyāpārābhāvādvā ādipadāt vakṣyamāṇāt 
sarvajñatopayogyadṛṣṭinairmalyasamādhānādyabhāvādvā naṣṭa eva artha 
ābhāsate yāvatā sāmagryeṇa uktena tasya abhāve tāvat nīlānubhavarūpā 
darśanarūpatā naṣṭā | saiva ca kevalā avicchinnabodhamātropayogamanapekṣa-
māṇā avalambanaṃ dvāramupāyo'nubhūtavastuviṣayatālābhe yasyāḥ 
smṛteḥ, sā satyapi ātmani nirviṣayaśuddhāntarmukhasaṃvedane'pi abhyupagate 
kena prakāreṇeti na kaścidasau prakāro'sti, yena sā syāt, tato naiva bhavediti 
sūtrāvataraṇikayorarthaḥ | antarmukhaḥ sidhyatu bodhaḥ, kiṃ smṛtyeti 
paśyannātmavādī tūṣṇīmāsītetyāśayena tamāgūrayati tataśca iti | 
vyavahāro laukikastāvadavaśyasamarthanīyaḥ | saca smṛtyā vinā katham | 
ātmavyavahāro'pi ca tvayā smṛtidvāreṇa kartumārabdhaḥ

     ------smṛtistadanurodhinī |
     kathaṃ bhavenna nityaḥ syādātmā yadi------|| (3)
iti ||

(page 126)

atha siddhāntino vacanaṃ hṛdayasthaṃ saṃbhāvanayā upanyasyati

     ---------atha yatraivānubhavastatpadaiva sā || 4 ||

     etat vṛttikṛt vyācaṣṭe asato'pi iti | yadiśabdena athaśabdasya 
saṃbhāvanāṃ dyotyatvena āha | kathaṃ sā naṣṭasya viṣayeṇa viṣayavatī iti || 
4 ||

     atra hetumāha-
          yato hi pūrvānubhavasaṃskārātsmṛtisaṃbhavaḥ |

yataḥ pūrvānubhavasaṃskārāt smṛteḥ saṃbhavastasmāt tadviṣayeṇa tatpadaiva 
sā | hi yasmādevaṃ, tasmāt kena dṛṅnāśe smṛtiriti paryanuyogāsaṃbhava 
ityāśayaśeṣaṃ hi śabdena darśayati ||

     paro labdhāvakāśa āha-
          yadyevamantargaḍunā ko'rthaḥ syātthāyinātmanā || 5 ||

evaṃ yadi ucyate, tarhi antargaḍunā kalpanāśalyadāyinā kvacidapi 
anupayoginā ko'rtha ātmanā sthireṇa, na kaściditi yāvat | 
tamanubhavamābhāsayati iti | nanu nīlavat kiṃ viṣayatayā | netyāha, kiṃtu 
pūrvānubhavānukaraṇena tatsadṛśatvena saṃsakārajatvena pratilabdhena hetunā | 
tatsadṛśī hi sā | saca nīlaṃ viṣayatvena avagāḍhavāniti sāpi tathā bhātīti | 
tenaiva ca iti saṃskāreṇa | ṭīkākāraḥ atha yatraiva ityādeḥ yadyevam 
ityantasya sūtrasya tātparyaṃ pūrvārtha ityādinā viṣayavattābhiṣṭau 
ityantena ākhyāya ko'rthaḥ ityāderāha ātmopagamo vyarthaḥ itiśabdena 
antargaḍuśabdasya vyarthaḥ ityanena ko'rthaḥ ityasya | arthāvabhāsakṛtā 
vāsanā saṃskārarūpā yasya ātmano'ntarmukhabodharūpasya, sa yadā 
tādṛśadarśanakṛtavāsanāprabodha-dvāreṇa prabodhito bhavati; tadā

(page 127)

tasminnupādāne'ntaraṅge kāraṇe svasaṃvedanāntarmukhabodhalakṣaṇe ātmani 
kāryarūpā smṛtirjāyate, anubhavasadṛśatvena ca bhātīti saviṣayatvamiyadeva 
yasyāḥ | anubhavāt paṭvabhyāsādarapratyayarūpādātmani vāsanātmā 
saṃskāraḥ, tasya sadṛśādṛṣṭādeḥ prabodhastataḥ smṛtiriti iyat siddhāntino 
matamuktvā dūṣayitumāha evaṃ ca iti | etaduktaṃ bhavati-bahirmukhatāṃ-
śādeva jñānīyāt saviṣayatā smṛtyā pratilabdhavyā | naca sā naṣṭāt yujyate, 
nacāpi anaṣṭādantarmukhatāṃśāt | naca bahirmukhatāṃśasyāpi anāśe 
smṛtitvamupapannam, anubhava eva sa syāditi hi uktam | tadayaṃ bahirmukhatāṃśo 
naṣṭo'pi anaṣṭa iva tiṣṭhatīti upagamyam | naṣṭaśca kathamanaṣṭo bhavati yadi 
tadanukaraṇaṃ tatsadṛśaṃ jñānāntaraṃ janayituṃ yogyatā na bhavet | sa eva 
tasya naṣṭasyāpi anāśaḥ | jīvati droṇācāryo yasya aśvatthāmā putra iti hi 
vyavahāraḥ | smṛtirūpaṃ tadīyamanukaraṇamavaśiṣyate iti īdṛksadṛśatvaṃ 
mukhyaṃ saṃskārarūpatvam, upacārāttu tajjananayogyatāpi saṃskāro yā 
tāvadaprabuddhā, tajjananavyāpṛtatvaṃ tu prabuddhaḥ saṃskāraḥ; yadi vā 
prabubhutsamāno'sau, prabuddhastu saṃskāraḥ smaraṇameva tasyaiva 
anubhavānukaraṇarūpatvāditi | evaṃ bhūte bahirmukhatvasya anukaraṇamātreṇa 
avaśiṣyamāṇatārūpe saṃskāralakṣaṇe'rthe ātmavādināpi avaśyopagantavye 
śuddhasya bodhamātrasya antarmukhasya tadbahirmukhatārū-
patārūpatādātmyavṛttitvena nyāyāyātavicchedasya avicchedaḥ kasya 
anupapattyā kalpyate iti | nanu tadabhāve kutra saṃskāraḥ | āha jñānakṣaṇe iti | 
nīlānubhavāt nīlaprakāśarūpāt samanantarapratyayāt pītācca 
viṣayādudbhavan jñānakṣaṇo nīlaprakāśarūpo'pi bhavati tāvat tatsadṛśatvāt 
pītaviṣayodrekāt tu na tathā bhāti avidyādṛṣṭādi-

(page 128)

māhātmyādvā | nahi svaprakāśe'pi saṃvedane yadasti tena bhātavyaṃ 
kṣaṇikatvādyaṃśasya anirbhāsanāt, avidyādinivṛttau tu nairmalyāducyate

     saṃskārasākṣātkaraṇāt pūrvajātijñānam | (yo. sū. 3 | 18)

iti | tataḥ pītapratyayāt haritapratyayo nīlapītaharitaprakāśanaśaktimānapi 
haritaprakāśa eva | uktayuktestāvadeṣā paripāṭī-yāvat nīlasya tajjātīyatvatat-
sādṛśyatadvirodhādinā kiṃcitsaṃbaddhaṃ dṛśyaṃ bhavati, 
tatastādṛśatopalakṣitaḥ saṃbaddhadarśanarūpāt tādṛśadarśanāt 
samanantarapratyayāt viṣayaṃ kaṃcidapi anapekṣamāṇāt tatpūrvavṛttinīla-
pratyayānukārī pratyaya utpadyate | sa prabuddhaḥ saṃskāra ucyate smaraṇamiti | 
taduktam anubhavaḥ paṭīyān smṛtibījamādhatte, tādṛśadarśanādasya 
prabodhaḥ iti | prabodhaśca asau smṛtireva | anukaraṇamātrāvaśeṣatā hi 
saṃskāraḥ iti uktamācāryapādaiḥ | tena yadāśaṅkante-tādṛśadarśanāt na 
kutrāpi asya saṃskārasya prabodhaḥ, na tāvat pūrvavijñānagatasya, tat 
vinaṣṭam; na uttaravijñānagatasya nīlatādṛśajñānānantaraṃ 
pītajñāne'ntarālāsaṃcetite nīlasaṃskāraprabodhābhāvāditi, samarthayante ca 
nīlatādṛśadarśanena nīlavikalpo'buddhasaṃskārajanitaḥ smṛtiṃ karotīti; 
tadasadeva anyonyāśrayādyāpatteḥ | nīlavikalpo'pi abhilāpasmaraṇāt, tadapi 
saṃketasmṛteḥ, sāpi nīlārthasmaraṇāditi bahirmukho mukhe voplavaḥ | dvitīyaṃ 
tādṛśadarśanaṃ yatra prabuddhasaṃskāratā tato nīlārthasmaraṇamityapi 
kalpane smaraṇasya vikalparūpatvena abhilāpasaṃketasmaraṇapūrvabhāvitā 
upagamyā, tatrāpyevamiti anavastheti āstāṃ tāvadiha | agre hi aṇuśaḥ etat 
vicārayiṣyate | sthire tāvadetadanukaraṇarūpā smṛtiḥ, sā ca vikalpa-

(page 129)

paryantaṃ pūrvadarśanamanukarotīti viṣayaprakāśarūpā sābhilāpā ca na 
anyadiyamupayācate iti paramagurupādānāṃ matam | nanu kutra asthire 
saṃtānavāhini tadanukaraṇatā dṛṣṭā | tilānāṃ hi sthirāṇāṃ mālatīkusuma-
saurabhānukāritvaṃ dṛṣṭamiti | āha bhūrjapatramapi iti | pelavāvayavatvāt 
saṃbhāvyamānāvayavasphuṭanaṃ kriyāvibhāgasaṃyogavināśakrameṇa 
naśyati, anyadutpadyate bhūrjadalamiti apiśabdasya abhiprāyaḥ | saṃvartitaṃ 
cirakālaṃ tato'pi prasāritaṃ punaḥ pūrvasaṃniveśameti | naca tat kūṭasthaṃ 
sat nityam, apitu saṃtānanityam | kūṭe rāśirūpe tiṣṭhati, na kiṃcidasya calati; 
kūṭe kvacana anullaṅghanīye tiṣṭhati, na kenacidanyathā kartuṃ śakyam; kūṭe 
viśvato dāhe vināśakāraṇopanipāte'pi tiṣṭhati, kūṭe vyāje'pi apahnavātmani 
kriyamāṇe tiṣṭhati na anyathābhavatīti acalarūpatayā bhavat 
kūṭasthanityamucyate | etaduktaṃ bhavati-tileṣu tāvat na kaścit 
saṃskārārtho'bhyupagataḥ sthirapadārthavādibhiḥ | sūkṣmamakarandagandho hi 
tatra saṃyuktasamavāyādupalabhyate, nirgandhe'pi jale iveti | naca atra bhāvanā 
kalpyā | sā hi ātmanyeva, vegasthitasthāpakau tu sakriyaviṣayau kathaṃ syātāmiti 
na tileṣu saṃskāraḥ kaścit | tatsthāyini saṃskāro bhavati tilādāviti asadeva | 
vegaśca nadyāmasthirāyāṃ śarādau ca pavanajavakriyāsaṃbhavasaṃbhāvya-
mānāvayavavibhāganāntarīyake nāśe dravyāntararūpe dṛśyate eva, 
sthitasthāpako'pi bhūrjapatre | tadvat jñānasaṃtāne'pi bhāvānātmako 
bhaviṣyati | anukaraṇameva hi vastutaḥ saṃskāraḥ | śarasyāpi 
prayatnakṛtasakriyatvānukaraṇam | ata eva sthitaṃ pūrvaṃ rūpaṃ sthāpayatīti 
sthitasthāpakataiva saṃskārasya paramārthaḥ | 
deśāntaragatatadrūpasthāpanaviśeṣāt tu 17

(page 130)

vegaḥ pṛthagucyate | bhāvanā tu na sakriyatvānukārarūpā, sthitasthāpakastu 
saṃniveśānukāra iti vastuto'nukaraṇameva saṃskārārthaḥ | naca tatra 
nityatvasya leśenāpi upayogaḥ | yat yāvataiva siddhaṃ, na tat tadadhikaṃ kalpayati 
aṅkura iva bījādinā; tathāca smṛtiḥ saṃskāreṇeti | adhikakalpanasya hi 
kāraṇaṃ tāvataiva asiddhatvamanyathā adhikakalpanā na viramet | viratiśca asyā 
vyāpikā dṛṣṭaiva, tadviruddhaṃ ca iha upalabhyate iti || 5 ||

     nanu saṃskāro dharmarūpo guṇaḥ, na svatantraḥ iti dharmiṇā asya 
bhavitavyam | jñānasaṃtāna eva asya dharmī,-iti cet, na tāvat saṃtānaḥ 
kaścidanyo jñānebhyaḥ | tat yadi jñāneṣveva saṃskāra ityucyate, tadayuktam | 
nahi anyatra anubhavarūpatā, anyatra saṃskāraḥ, anyatra smṛtiriti yuktaṃ 
prasiddhe caitramaitrādipramātṛbhede evaṃvidhavṛttāntānava-lokanāt | tasmāt 
anubhavasaṃskārayorabhedaḥ samarthanīyaḥ | saca svarūpeṇa na upalabhyate ato 
vilakṣaṇatvāditi āśrayābhedādekārthasamavāyalakṣaṇādeva sa siddhyati | 
anubhavasaṃskārayośca āśrayadvāreṇa abhede siddhe sukhādīnāmapi 
pratisandhiḥ siddhyatyeva sarvasya pratisandherya eva ahaṃ sukhānubhavena sukhī 
samabhavam, sa eva icchāmi, duḥkhī dveṣmi, icchādveṣayuk ca ādātuṃ hātuṃ 
vā prayate ityādeḥ smaraṇasāratvāt | anenaiva āśayena 
saṃkṣepavyākhyārūpāyāmavatāriṇyāṃ saṃskārasya dharmatvaṃ 
vyākhyātaṃ na sukhādīnāṃ pṛthak | tasmāt saṃskārasya āśraya ekaḥ, 
ekatvādeva ca sthiro yaḥ; sa eva ātmeti pūrvapakṣavādino matamāśaṅkya 
kārikāṃ saṃkṣepeṇa vyācaṣṭe pūrvakārikārthameva upajīvan tadevam iti | 
yato nitya ātmā ato yathā asāvanuditasaṃskāro'pi na smṛtau vyāpariṣṭa; tathā 
uditasaṃskāro'pi na vyāpriyeta

(page 131)

tatsvarūpasya aṃśenāpi availakṣaṇyāt | vailakṣaṇyaṃ hi saṃskāra eva, tatkṛte 
vā vyatirekarāhitye tasya pūrvarūpāpāyādanityatvam | vyatirikte tu tasya na tat 
kiṃcitsyāt | tataḥ saṃskārasya kimāśrayeṇa smṛtau janyāyāmanupayukteneti 
mātrapadam | ubhayamapīha kalpanārūpaṃ kevalaṃ pūrvasiddhatvādekaṃ 
sūtre upamānatvena uktamityāśayena āha draṣṭāyaṃ smartā ca iti |

     tato bhinneṣu dharmeṣu tatsvarūpāviśeṣataḥ |
     saṃskārātsmṛtisiddhau syātsmartā draṣṭeva kalpitaḥ || 6 ||

     tata ātmano vyatirikteṣu dharmeṣu saṃskārādiṣu satsvapi vyatirikte ca 
samavāye satyapi tasya ātmanaḥ svasmin rūpe'nuditasaṃskārādidharmāt 
pūrvarūpāt na viśeṣaḥ | viśeṣe hi anityatvam | tasmāt saṃskārādeva 
pūrvoktanyāyena smṛtiḥ siddhāḥ | saṃskārabhāvābhāvābhyāṃ 
pramātrabhedabheda vyavahāraḥ, tāvapi upādāne 
upādeyabhāvatadabhāvakṛtau, | yat tu ahaṃ smarteti bhāsate, tatra tāvadasau 
ahaṃpratītireva; na ātmā kṣaṇikatvādasthiratvāt | tatpratyeyaṃ tu vastu 
svalakṣaṇaṃ yadi anubhavagocarīkṛtaṃ bhāti, tadasthirameva | atha vikalpyaṃ, tat 
śarīraṃ saṃtāno veti tathāpi vedyavedanātirikto na kaścit vedakaḥ 
smartṛdraṣṭṛrūpo bhāti | tato bhinneṣu iti pūrvapakṣasūcakatvena 
siddhāntopayogitvena ca sūtram | tatra ādyena rūpeṇa tāvat vṛttikṛt vyācaṣṭe 
sukhaduḥkha ityādi | sukhādayo hi dharmāḥ pratisandhīyamānā dṛṣṭāḥ, 
teṣāṃ ca bhinnānāṃ kathaṃ pratisandhiriti āśraya eko vācyaḥ | tata eva 
ṭīkākāro vyācaṣṭe parasparasamanvayo na syāt iti | atha siddhāntopayogitvena 
vyākaroti bhinnairdharmairasaṃbhinnasya iti alabdhatadāveśasyeti yāvat | etat 
ṭīkāyāṃ tairetaiḥ iti bahuvacanena vyākhyātam |

(page 132)

bhinnānāmekatādātmye kathaṃ bahutvam, anekatādātmye vā tasya abhinnasya 
kathamekatvamiti āśayaḥ | tatkṛto yaḥ sukhādīnāmupakāraviśeṣaḥ 
saṃskārajanmā pratisandhilakṣaṇaḥ, tatra asya ātmano'nupayogāt na asau tatra 
upayujyate iti yāvat | guṇakṛtādvā upayuṅkte svīkaroti | evaṃ  
sukhādipratisandhau tāvat na asya ko'pi upayogaḥ | na kevalaṃ 
sukhādibhiraveśeṣitatvāt saṃskāreṇa ca asau pratisaṃdhātā yāvat 
saṃskārasya yat mūlamanubhavātmakaṃ tenāpi asya na kaścit viśeṣaḥ kṛta iti 
kathamasau smṛtiṃ janayedityāha nirviśeṣasya ca iti | anena smṛtāvavyāpṛteḥ 
iti vṛttigranthaṃ ṣaṣṭhyantamātmano viśeṣaṇatvena hetutāsamuccayagarbhaṃ 
vyācaṣṭe | asaṃbhīnnatvena anupajātaviśeṣatvāt pratisandhāvātmano'nu-
payogaḥ smṛtāvavyāpṛtatvāt ca |

     -------śarīrādyavasāyinī | (2 | 2)

ityatratya eva iha artha ityāśayena tat draṣṭṭavat ityādivṛttiḥ ṭīkāyāṃ na 
vyākhyātā | tadayaṃ saṃkṣepaḥ-yat kalpitamapi yatsiddhaye na saṃbhavati, na 
tat tatsiddhaye prakalpyate khapuṣpamiva aṅkurasiddhaye; tathā ca nityaḥ 
kaścidātmā smaraṇapratisandhisiddhaye | iha hi kalpanāyā niyamavattvaṃ 
vyāpakam, anyathā sā na viramet | yadi ca tadaprabhaviṣṇu tatsiddhaye kalpyate, tat 
vyāpakamasyā hīyeteti tatsiddhaye prakalpanaṃ tatprabhaviṣṇuviṣayatvena 
vyāptaṃ; tacca vyāpakamiha na upalabhyate iti vyāpakānupalabdhiḥ | tadāha

     varṣātapābhyāṃ kiṃ vyomnaścarmaṇyasti tayoḥ phalam |
     carmopamaścetso'nityaḥ khatulyaścedasatsamaḥ ||
iti,

(page 133)

```

## Reading

Withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible)

## Claims

| Claim | Status | Basis |
|---|---|---|
| Link completeness | FAIL (7 gaps named) | assurance.trace_links_present + gaps |
| Human review | UNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off) | assurance.review |
| Deterministic chunk gate | BLOCKED (PROOF_NOT_RUN) | proofs.chunk_gate |
| Manuscript witness | UNPINNED (0 verified corpus-wide) | identity.witness |
| Source-span completeness | UNKNOWN | assurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed |
