# ipvv chunkG-k1.2.7-1.8-citsvarupam (M00020:3700-4300)

ipvv chunkG-k1.2.7-1.8-citsvarupam (M00020:3700-4300) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

> Machine rendering — UNREVIEWED, not an approved translation. No English here was human-reviewed.

Canonical: https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkG-k1.2.7-1.8-citsvarupam/

## Passage (excerpt as hashed)

```

     yasminsati bhavatyeva yattato'nyasya kalpane |
     taddhetutvena sarvatra hetūnāmanavasthitiḥ ||
ityādi || 6 ||

     evaṃ dharmī eva tāvadātmā nāstīti kutra hetūpanyāsairaiśvaryaṃ 
prasādhyeteti uktvā jñānakriyāyogāditi yo heturuktaḥ, tat nirākartuṃ 
jñānameva parasya na upapannaṃ jaḍatvena ajaḍatvena veti parasya 
prasaṅgāpādanaṃ kartuṃ kārikādvayaṃ prasaṅgaviparyayeṇa svamatalābho 
yataḥ | tathāhi yayā yuktyā ātmā nityaḥ, tayā jñānamapi nityaṃ kasmāt | 
nityatve tasya taditi katham | tato dharmihetusvarūpayoranyonyarūpavirodhena 
āśrayāśrayibhāvavirodhena ca siddhiriti | tatra prathamamajaḍarūpatve jñānaṃ 
siddhāntino na upapadyate iti yat sūtreṇa ucyate, tat saṃkṣepeṇa avatārayati 
ātmanaḥ iti | sūtre anityam iti prādhānyādupāttaṃ dharmāntarāṇyapi 
vailakṣaṇyakārīṇi upalakṣayatītyāśayena dvitvavikalpeneti sāmānyena āha | 
ātmāpi citsvabhāvo jñānamapi, tato dvitvena anyatvena 
nityatvānityatvalakṣaṇena dharmadharmibhāvena ca yā kalpanā kṛtā, sā 
anupapannā, pramāṇamūlatvābhāvāt na vastusādhanītyetadvastu āha

     jñānaṃ ca citsvarūpaṃ cettadanityaṃ kimātmavat |
     athāpi jaḍametasya kathamarthaprakāśatā || 7 ||

     cakāraḥ siddhāntinaṃ prati anupapattyantaraṃ samuccinoti | jñānasya yadi 
cidrūpatā ātmana iva svābhāvikī, tarhi tat kimanityam | naiva anityamātmavadeva 
| citsvabhāvatvasya svaprakāśatvalakṣaṇasya hi viruddhaṃ vedyarūpatvaṃ 
paraprakāśyatārūpaṃ svātantryapāratantryayorvirodhāt, vedyatvena ca vyāpto 
deśakālayoga iti vyāpakaviruddhasya svaprakāśatvasya upalabdhyā jñāne

(page 134)

viruddhavyāptasya deśakālayogasya niṣedhaḥ | deśakālayoga eva ca anityatvam | 
niyataṃ hi yat bhavati, natu na bhavati kathaṃcit; tat nityam | yacca kvacit bhavati, 
kadācicca bhavati; tadanyatra anyadā ca na bhavatyapīti na niyataṃbhavam | 
sakaladeśakālayoge'pi vastutastadayoga eva | yadi hi tena deśena, tena vā kālena na 
asya svarūpamāviśyate, tat tatreti tadeti vā kutaḥ | āvṛta iti cet, tena ya ā 
samantāt vṛtaḥ, tasya kathamanyena dhāraṇam | vṛtto hi avaṣṭabdhaḥ, sa 
kathamanyāvaṣṭambhaṃ saheta; tata eva ka eko'vayavī bahuṣu avayaveṣvityādi 
sarvamanupapannam | evaṃ yadi citsvarūpaṃ jñānaṃ, tat nityavibhurūpaṃ 
tadapīti ātmāntaraṃ aditi jñānahetuḥ svarūpāsiddhaḥ | atha jaḍaṃ tat, tarhi 
arthaṃ prati tasya prakāśarūpatā kathamiti sūtrārthaḥ | nanu ciditi 
jñānamucyate, naca vaiśeṣikādīnāṃ tadātmanaḥ svaṃ rūpam, dharmo hi 
tadasya, tat kathamuktam-ātmanaścitsvarūpatve yathā nityatvaṃ, tathā 
jñānasyāpi syādityāśaṅkya āha paraprakāśatvābhāvāt iti | jñānamiha 
nīlādiprakāśa ucyate | sa ātmano manaḥsaṃyogādikṛtaḥ kādācitko dharmaḥ | 
sa svakāraṇābhāve yadā na bhavati, tadā ātmā nīlādiprakāśasphurito na 
bhavatīti suṣuptamūrcchāpralayāpavargādau svātmanā prakāśasvabhāvo'pi 
jaḍa ucyate | rūpaṃ tu asya svaprakāśameva, na ākāśakāladigādijaḍarūpa-
vyāpakavargatulyamapavargasya phalato'puruṣārthatāprasaṅgāt śūnyavādivat | 
tata eva bhāsarvajñācāryaprabhṛtayo naiyāyikā evameva abhyupajagmuḥ nitya-
jñānānandavattvaṃ nyāyabhūṣaṇe ātmanaḥ samarthitam | tataśca ātmā 
yathā prakāśasvabhāvaḥ kimanityaḥ, na anityaḥ, apitu nityaḥ, tadvat 
nīlajñānamapi nīlaprakāśasvabhāvaṃ kimanityam, na anityam

(page 135)

nityameveti upapanno dṛṣṭāntaḥ | athavā iti bhavatu vaiśeṣikāṇāmacit-
svabhāva ātmā, kimasthānanibandhena | ātmavādino hi mayā paryanuyojyāḥ, 
ato'nye svaprakāśātmavādina iha prasaṅgāpādanena nirākariṣyanta iti | 
dṛṣṭānta iti vaidharmyagrahaṇamatra na prayuktaṃ dṛṣṭāntasya sarvasya 
sādharmyaprāṇatvāt | ātmavat citsvarūpaṃ cediti vaidharmyeṇa yojane'pi 
viṣedhyena hi nityatvadharmeṇa tulyatā ucyate anityaḥ śabdaḥ 
ākāśādivadityanena | tathāca vṛttau guṇībhūte niṣedhye nāsya prayoga 
upapannaḥ | nahi bhavati anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvādākāśavaditi, apitu 
nityamakṛtakamākāśamiveti; yadi vā yadanityaṃ na bhavati, tatkṛtakamapi na 
bhavati ākāśavaditi; yadi vā akṛtakatvādākāśavat nityaḥ śabdaḥ iti | tata eva 
ayaṃ vyatirekabhāge bhavan dṛṣṭāntaḥ sādharmyeṇaiva bhavati | 
ivārthatulyārthayoḥ sādṛśyameva hi sarvatra paramārthaḥ | tato na vaidharmye 
tatprayogaḥ, kevalaṃ sādharmyasya vyatirekaniṣṭhatāmabhidhātuṃ viśeṣya 
vyapadiśyate vaidharmyadṛṣṭānto'yamiti | tasmādiha evaṃ sūtre yojanā | 
kiṃśabdena kākkā niṣedho'bhidhīyate, ātmavat kimanityam, ātmavat na 
anityamiti yāvat; athavā kimityanena anupapattiprabhāvaparyanuyojyadharmatvama-
bhidhīyate | tena yathā ātmā kimanityaḥ, tathā jñānamapi kimanityam; 
ubhayorapi anityatādharmo'nupapadyamānatvena paryanuyogamātramiti | yadivā 
asamasta eva akāro nañarthaḥ prasajyapratiṣedhe'pivā | akartari ityatra 
kārakaśabdopādānaliṅgasamarthito'samarthasamāsaḥ | tataśca niṣedhyena 
tulyatā-ātmavat nityaṃ kasmāt na bhavatīti, citsvarūpatvena tu spaṣṭā | evaṃ 
tatra tatra yojanāyāmavadhātavyam | tathā ca vṛttiḥ ātmana iva 
nityatādiprasaṅgaḥ iti | jaiminīyāḥ

 (page 136)

puruṣaṃ saṃvidrūpameva sukhādyavasthābhinnaṃ manyante, sāṃkhyāstu 
svasaṃvedanamātrarūpamapariṇāminam | tatra cidrūpāṃśe 
acidrūpadharmāntarānupraveśaśūnyatvāt deśakālātmanāpi dharmeṇa na 
anupraveṣṭuṃ yuktamiti | tata āha teṣāṃ hi iti | kāpilānāṃ tāvat nitya eva asau 
| jaiminīyānāmapi cidrūpāṃśena nityaḥ, avasthāṃśena tu anityo'stviti | evaṃ 
saṃkṣepeṇa ślokārdhaṃ vyākhyāya vitatya vikalpapūrvakatāgarbhaṃ 
vyācaṣṭe cidacittvābhyām iti | abhyupagate'pi ātmani yat jñānamaṅgīkṛtaṃ, 
tat svaprakāśaṃ na veti pakṣasya dvaitam, dvitaiva dvaitam | tatra iti dvayoḥ 
pakṣayormadhye | sāṃkhyadarśane yathā ciduparāgeṇa puruṣapratibimbena 
prakāśatā, tathā na iha, apitu taṃ vinā svata eveti | eṣa yadi prathamaḥ pakṣaḥ, 
tarhi vyāpitvaṃ deśena anavacchedaḥ, nityatvaṃ kālena, ādigrahaṇādekatvaṃ 
svarūpeṇetyādirya ātmanaḥ puruṣasya dharmaḥ; sa jñānasyāpi prasajyate co 
hetau | yasmāt deśaviśeṣāyogena vyāpitvaṃ, kālaviśeṣāyogena ca nityatvam, 
deśakālopalakṣitasvarūpaviśeṣāyogena ca abhinnatvamiti ādigrahaṇāt | 
viśeṣaśabdo vā pṛthageva svarūpaviśeṣavācī | nanu saṃvidrūpasya deśakālau 
tāvat vedyau bhāsanīyau, tāveva saṃkocakau bhaviṣyataḥ, tatsaṃkocācca 
svarūpasaṃkoco'pi bhavedityāśaṅya āha naca bodharūpeṇa iti | etena jñātari 
iva jñānaguṇe'pi na saṃkoca upapadyate nyāyasya tulyatvāditi darśayatā 
cetyadharmetyādivṛttiṃ guṇiguṇaviṣayatayā vyācakṣāṇena | etaduktaṃ bhavati-
bodhe tāvat nirbhāsanaṃ yadi cidrūpe darpaṇe iva viśrāntaṃ prakāśate, tat 
cidrūpasya kaḥ saṃkocaḥ | athāpi vedyatābahirbhūtaṃ tadanāliṅgadeva 
sākṣimātrarūpaṃ saṃvedanaṃ bodhyasya bodha ityucyate, tathāpi kaḥ 
saṃkocaḥ |

(page 137)

parasparasvarūpamelane hi yāvanyonyamanyathābhāvaṃ na sahete-yathā śuklo 
guṇaḥ paṭasya na kṛṣṇāditāṃ, paṭo'pi na śuklasya anyāśrayatāṃ; tau 
saṃkocakau parasparataḥ | ādyo rūpabhedo'parodeśabhedaḥ | tatrāpi siddhatve 
guṇabhedaḥ śukla iti, sādhyatve karmabhedaścalatīti | siddhatve 
vyatiriktatvāvyatiriktatvetantuṣu paṭa iti, sādhyatve vyatiriktatvāvyatiriktatve 
gacchatīti, asaṃkocyatve asaṃkocakatvaṃ sāmānyam | tacca idaṃ vastu vā 
vyāvṛttikalpitaṃ vā samavāyena tādātmyena veti kimiha avāntareṇa | tatrāpi 
avyatiriktatayā bhāsamānaṃ yuduktaṃ siddhasādhyarūpaṃ, tadeva 
atyantavyatiriktamāveśena bhāsamānam | bāhyau deśakālau gṛhe caitraḥ, udite 
juhotīti | tasmādāveśakṛtaḥ saṃkocaḥ | ā samantāt praveśo hi āveśaḥ | 
āveśo'pi tulyakakṣyatvena | yasya hi yena samānakakṣyāsthānaṃ, tat tena 
āviśyate | bhinnakakṣyo hi anāveśāt na saṃkocyate saṃkocakavyāpakaniyama-
viruddhāniyamaprasaṅgāt | naca pātālagahanena dyauḥ saṃkocyate | 
saṃvedanācca bhinnā kakṣyā deśakālayorbodhyayoḥ | kakṣyā hi 
prakāśasthānam | deśakālau bahiḥ prakāśete ayaṃ ghaṭasya deśo vā kālo veti 
idantayā prakāśe bahirbhāvavimarśātmatayā vyatiriktaprakāśapāratantrya-
rūpayā nirbhāsamānatvāt | prakāśastu svāvyatirekeṇa ahamiti svātantryeṇa 
bhātīti | yat yena bhinnakakṣyaṃ, na tat tasya saṃkocaka pātālamiva divaḥ | tathā 
bodhena deśakālādīti saṃkocakatvavyāpakābhinnakakṣyatvaviruddhopalabdhiḥ | 
bodhādahantāprakāśamānāt bhinnā kakṣyā deśakālayoridantayā 
prakāśamānatvāt | bodhāt yadi abhinnā tayoḥ kakṣyā syāt, 
idantāprakāśamānatvaviruddhamahantāprakāśamānaṃ syāditi vyāptisiddhau 
svabhāvahetuḥ | tadetadāha na ca iti | bodhasya yadabahiḥ

(page 138)

iti bodharūpādavyatiriktaṃ sukhapradhānaṃ rūpaṃ svasaṃvedanalakṣaṇaṃ 
tatra deśakālayorna prakāśo vyatirekeṇa bodhāt bahistayoḥ prakāśanāt 
bahirmukhena bodhena | nanu evaṃ deśakālau kasya saṃkocakau bhavatām | āha 
iha ghaṭa iti | co hetau | yasmāt iheti vaiyadhikaraṇyena deśasaṃkocaḥ | sa iti 
pūrvānubhūte smaryamāṇe bhāvaśarīrānupraveśena vyāmiśrībhūtadeśa-
kālāveśaḥ | tadeti vaiyadhikaraṇyena kālaviśeṣayogaḥ iti | evamatra sarvatra | tatra 
idantātmikayā idantayā vyatiriktavimṛśyamānatayā niścīyamānau deśakālau 
ghaṭa ityevaṃ vyatiriktaniścayasyaiva tulyakakṣyasya bhedāya svarūpasaṃkoca-
nāya paryāptau | tasmāt na svasaṃvedane tayoḥ prakāśaḥ | tena bodhasya na tau 
tulyakakṣyāviti saṃgatiḥ | svabhāva eva svābhāvyam | yadi vā svabhāvasyāpi 
bahirmukhatāyāṃ bahīrūpaviṣayagatadeśakālasaṃkocāpattirviṣayopādhikṛteti 
kasyāpi śaṅkā syāt, yathā vakṣyate

     kevalaṃ bhinnasaṃvedyadeśakālānurodhataḥ |
     jñānasmṛtyavasāyādi sakramaṃ pratibhāsate || (1 | 52)

iti, tāmāpahartuṃ svabhāvasya bhāva iti anyarūpāsahiṣṇutābhidhānāya 
bhāvapratyayaḥ | nanu kimupacaritaṃ bodharupatvamasti yena 
tacchaṅkāśamanāya cicchabdena anupacaritabodhe puṃsi

     citiśaktirapariṇāminī | (yo. da.-1 | 2 bhā.)

ityādisthāneṣu prasiddhena jñānena vyavahāraḥ kṛta ityāśaṅkya āha 
sāṃkhyānāṃ hi iti | pradhānasya yaḥ prathamo vikāro mahāniti, tasya 
kāraṇaskandhādanyo yo buddhiśabdavācyaḥ karaṇaskandhaḥ, sa 
pradhānavikāratvāt jaḍo'pi cidātmakapuruṣapratibimbayogāt cetanavat 
bhāsamāna upacaritabodhasvabhāvo'styeva pāramarṣadarśane

(page 139)

yata eva, tasmādupacāraśaṅkāśamanaṃ kartavyameva | nanu upacaritabodharū-
pameva tarhi jñānaṃ bhaviṣyati, yatra nityatā syāt, sa dharmaprasaṅgadoṣo na 
bhavatītyāśaṅkya āha tādṛśī ca iti samanantarasūtra eva | nanu 
cittattvarūpasya ātmano'pi deśādiyogo bhātyeva, tat kathaṃ taddṛṣṭāntena 
tadayogaprasaṅgāt jñānaguṇasya nityatādiprasañjanam | tathāhi yathā iha 
ghaṭaḥ, idānīṃ ghaṭa iti pratītiḥ; tathā iha jānāmi, idānīṃ jānāmi; tatra 
ajñānamatra jñātāsmīti asti pratipattiḥ | satyam, sā tu śarīrādiniṣṭhā 
śarīrādāvekasāmagryadhīnatādinā jñānasaṃbandhādhyavasāyena 
tadupādhivaśena jñātari pratibhāti | tena cittattvasya yat tattvamanupacaritaṃ 
svasaṃvedanaprakāśarūpamantarmukham, tatra na diśā deśarūpayā kālena vā 
avacchedaḥ saṃbhavati pūrvoktayuktyā tattve tattvataḥ | yuktyantaramapi āha 
bodhaikātmanaḥ iti | dikkālau hi avyatiriktaviśeṣābhidhānena kiṃcitkarāveva 
viśeṣaṇaṃ bhavataḥ, na akiṃcitkarāvatiprasaṅgāt | tathāhi deśavaśāt 
lohavastrādīnāṃ viśeṣaḥ kālavaśācca bhujagaviṣādīnāṃ dṛṣṭa eva | 
cidrūpe tu prakāśa eva ekaṃ rūpaṃ, tato'dhikaṃ tu aprakāśatvarūpatvena 
cidrūpe kathaṃ miśrībhavet | tat hi vedyatvameva spṛśat tato bahirbhāvameva 
avalambate | nanu nīle'pi viśeṣo nīlatvādhikatvena anīlarūpaḥ kathaṃ 
samāviśet | ucyate | siddhāntidarśane tāvadananta ābhāsavargo niyatiśaktyā 
miśrībhūtaḥ san padārthe'rthakriyākārī, tasya rucitena aṃśena vyapadeśo 
bhavati | saugatamate'pi niraṃśasvabhāvo'pi tatastato vyāvṛttaḥ padārthātmā 
kāraṇasāmagrījanyaṃ rūpabhedaṃ vyāvṛttibhedairadhyavasīyamānaṃ sahate 
eva | jñānaṃ tu svaprakāśaṃ viṣayasya ca prakāśarūpam | tadasya vyāvṛtti-

(page 140)

svīkāriṇāpi vikalpena yaḥ kaścit taddeśatvatatkālatvādirūpo viśeṣo'dhyava-
sīyate, so'prakāśarūpedaṃbhāganiveśitvāt bodhabahirbhāvameva pratipadyate | 
nanu yathā dhūsaranīlam, bhāsvaranīlam, atra nīlam, adhunā nīlam,-
ityevaṃsvarūpadeśakālaviśiṣṭāni bhinnāni nīlāni, tathā bodhā api 
bhaviṣyanti; naca anyastebhyo'sti boddheti kathamātmana iveti vṛttāvuktam | na 
tulyametat yato nīlaṃ nāma uktarūpaṃ viśeṣaparihāreṇa na kiñciduktacaramiti 
tathābhūtānyeva tāni nīlāni nāmeti yuktam | tata āha 
bodhyatvānekavaicitryasahatvāt iti | bodhaḥ punaḥ suptasamādhānādiṣu 
vedyebhyo nīlasukhādibhyo deśakālebhyaśca tadanurañjakebhyo nirmukta eva 
prakāśamātraparamārtho'ntarmukhātmanā bhāti, tadeva asya pāramārthikaṃ 
rūpamiti adhikaṃ tato bahirbhūtameva | yat yasya nijaṃ rūpaṃ, tat tenaiva satataṃ 
bhāti tarurivaśākhādimadviśeṣātmanā | na ca deśakālādiviśeṣaiḥ sadā 
bodho bhātīti | sadā tathānābhāse'pi yadi nijaṃ rūpamiti syāt, kadācit 
paṭasāhityena ghaṭo bhāta iti paṭo'pi asya rūpaṃ syāditi aniyama upaplaveta | 
niyamaśca vyāpako dṛṣṭa iti vyāpakaviruddhopalabdhiprasaṅgāt 
vipakṣamujjhitvā vartamānanijarūpatve satatatayā bhāsamānatvena vyāpyate iti 
vyāpakānupalabdhiḥ | yo yadviśeṣarūpaḥ, sa tadanyatamanirmukto na bhavati 
taruriva dhavādinirmuktaḥ | naca bhavati viśeṣanirmukto bodhaḥ 
samādhānasuṣuptamūrcchādāviti na nīlabodhādiviśeṣarūpa ityapi 
vyāpakānupalabdhireva | bhavati ca viśeṣanirmukto bodha iti tu prayoge 
vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | prayogabhedakṛta eva hi āsāṃ bhedaḥ | vastutastu 
ekameveti siddhaṃ nāsti bodhaviśeṣasparśa iti | tadetaduktaṃ bodhaikātmanaḥ

(page 141)

iti viśeṣānuparaktaśuddhabodhamātratvena bhātasyetyarthaḥ | tathā ca 
nareśvaravivekaḥ

     nahi yathā gotvaṃ śāvaleyādiviśeṣarūpameva, tathā 
nīlapītādiviśeṣamayameva tat |

iti | upapattyantaramapi atra samuccinoti ābhāsasāratvena ca iti | ābhāsanamā 
īṣat saṃkocena bhāsanaṃ prakāśanā sāraṃ tattvaṃ paramārtho deśakramasya 
kālakramasya ca | etaduktaṃ bhavati-kramarūpeṇa deśakālau bhedakau bhavataḥ | 
deśabhedo hi gantari sphuṭo bhavati gateḥ | ekadeśasaṃbandhastu ekadeśa iti 
tadvāsanayā tiṣṭhatyapi deśabhedaḥ kramollekhaparamārtha eva | kālabhedastu 
kramātmaiva bhāti | kramapratyayasāro hi asau | tathāhi paro'yamasmāt yūno 
vṛddhaḥ, aparo'yamasmāt vṛddhāt yuvā,-iti janmanaḥ kramavattā tadvaśācca 
astitvaprabhṛterbhāvavikārasya nirbhāsate | yaugapadye'pi krama eva paramārthaḥ 
| anyāpekṣayā hi yaḥ kramastasya tulyatābhāsena yugapadimau jātāviti pratyayo 
bhaviṣyatkramayogyatāvaśena yaugapadye kālapratyayo na paramārthataḥ 
kālabhedo'sau tayorityanye | cirakṣiprapratyayāvapi kramasya bhūyaso'lpasya ca 
anusandhibalāt bhavata iti kramaparamārthau dikkālau | ihāsti, iha na, tadānīṃ 
nāsīt, idānīmastītyevaṃrūpaśca kramaḥ | astitvanāstitvayośca vyavahāre 
bhātyayaṃ, na bhātyeva ayamiti nimittam | tadbhāsanamabhāsanena 
sāntaravyantaraṃ sat kramasya utthāpakaṃ vicitrasya | ābhāsanaikaparamārthe tu 
cidrūpe īṣadarthasya anābhāsanabhāgasya abhāvāt nirābhāse ābhāsanāt 
niṣkrānte prakāśaikarūpe kathaṃ kramayogaḥ | ata eva kāṇādairapi kāraṇe 
kālākhyeti (vai. da. 2 | 2 | 9) iti  vadadbhiḥ kāryeṣveva kālabheda iti darśitaṃ 
bhavati | paramāṇūnāṃ tu

(page 142)

kālena saṃyogamātraṃ vastubalāt, na kālabhedaḥ | kālena asaṃyoge'pi ca 
ākāśāderghaṭādyapekṣayā yaḥ kālabhedaḥ kaviṃ purāṇam iti 
vyavahārakāle, sa ghaṭādikāryaniṣṭha eva vastuta iti nirābhāse akāryarūpe 
tāvadātmani na deśakālabhedaḥ | tato na cidrūpe deśakālakramaścideka-
rūpatvāditi kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | deśakālakramasya kāraṇaṃ 
prakāśanāprakāśanarūpatvaṃ, tadviruddhaṃ prakāśaikarūpatvamiti | 
evāmātmano nityatvaṃ vibhutvaṃ ca upapāditaṃ kāladeśāyogāt | 
deśakālabhedo'pi bhāvāpekṣayā cidrūpasya, na bhāvābhāse 
cidanavabhāsābhāvāt | tadanavabhāso hi ghaṭapaṭayoriva deśakālabhedasya 
vyāpaka iha na upalabhyate | cidrūpasya ca svarūpeṇa bhede tadapekṣayāpi nāsau 
ghaṭasya iva svāpekṣayā | tata eva bhede'nyonyāśrayamiti svarūpābhedamapi 
uktopapattyupajīvanena āha ata eva iti | yata eva deśakālābheda ukto 
deśakālādheyaviśeṣāsparśāt nirābhāsatvāditi hetoḥ, tata eva ātmanāṃ 
bahutvaṃ caitramaitrādiṣu svarūpeṇa bhedaḥ kathaṃ svābhāvikaḥ | svabhāve hi 
bhinne svābhāvikaḥ syāt | cideva tu yatra rūpaṃ, tatra ko'nyaḥ 
svabhāvāṃśo'sti, yo bhidyeta | tena deśataḥ kālataḥ svarūpataśca 
ātmanastāvat na kaścidbhedaḥ | atra ca sarvatra cidrūpatvaṃ kāraṇam | tacca 
avikalaṃ jñānaguṇe'pīti tenāpi nityena vyāpakena ekena ca bhavituṃ yuktamiti | 
tatra nityatvavyāpitve pareṇa ātmano'ṅgīkṛte, ekatvamapi sarvatra 
śrutyantavidbhiḥ; yenāpi nopagataṃ sāṃkhyādinā, so'pi upapattyā 
upagamayitavyaḥ | etacca sarvaṃ jñāne'pi prasajyate iti prasaṅge eva 
āpādayitavye granthakāreṇa dṛḍhopapattiḥ pūrvapakṣavādimukhenaiva 
nirūpitā pṛthagbhūto jñānātmā guṇo hi na siddhānte aṅgīkariṣyate 
tatkimasya prasaṅgaḥ

(page 143)

kariṣyatītyabhiprāyeṇa | tadīyo hi prasaṅgo'yaṃ sāṃkhyādīn dūṣayatu nāma, 
asmatsiddhānte tu na kiṃcit duṣyatīti | pūrvapakṣavādī ca iyati dūre 
prasaṅgaviparyayalābhāśayā adhirūḍhaḥ | tathāhi ayaṃ prasaṅgaviparyayaḥ-
naca cidrūpamapi jñānaṃ nityavyāpakādvaitarūpamupagataṃ bhavatā, 
tadātmāpi cidrūpaḥ kathamevaṃ bhavet | tathā cidrūpatvena aviśiṣṭatve 
deśakālabhedavat svabhāvabhedo'pi kathamātmanāṃ yena bahutvaṃ syāt | atha 
cidrūpatve'pi bahutvamabhyupagamyate nānāvyavasthāta iti

     jananamaraṇakaraṇānāṃ pratiniyamāt | (sā. kā. 18)

iti, tarhi deśakālabhedo'pi bhavediti | evaṃ prathamaślokārdhaṃ vyākhyātaṃ, 
dvitīyaṃ vyācaṣṭe athaitat iti | eteṣāṃ nityatvavyāpitvādvaitānāṃ yaḥ 
prasaṅgo balādeva āpatitaḥ, sa eva doṣaḥ svapakṣopamardanāt tato bhīruṇā 
ātmavādinā jaḍaikarūpaṃ yadi jñānamaṅgīkriyate; tadā nīlaṃ yathā na 
pītasya prakāśanarūpaṃ bhavati, tathā jñānamapi na syāt | nanu jaḍo'pi 
prakāśo bhavati ādityāgnyādirityāśaṅkya āha prakāśaśca bodhaḥ iti | nanu 
ālokaprāya eva nirmalasattvaprabhārūpo bodho bhaviṣyatītyāśaṅkya āha 
tathātve iti ālokāditve dīpasūryaratnaprabhādimadhyapraveśa ityarthaḥ | 
punarapi iti | satyapi āloke pramātari avidyamāne na artho bhāti, satyapitu 
pramātari pradīpakalpe tajjñānena bhāsetaiva arthaḥ | pradīpaśataprajvālane'pi 
na bhāta eva yo'rthaḥ, sa jñāne tādṛśyeva kasmāt bhāsate | yo yathājātī-
yasaṃnidhāne yathā na bhavati, sa tathā bhavan tadvilakṣaṇajātīyasaṃnidhima-
vadyotayati yathā śītalajalahimavāyusaṃnidhāvapi ghaṭo'raktatvena anubhūto 
rakto bhavannuṣṇavahnisaṃnidhim | jaḍajātīyasaṃnidhau ca bhāvo dṛśyamā-
natvādhyavasīyamānatvavyavahāryatārūpaṃ viśeṣamapratilabdhaṃ

(page 144)

kadācana pratilabhamāno'jaḍajātīyasaṃnidhimavadyotayati | 
viparyayenirnimittatvaprasaṅgāt bādhakāt vyāptisiddhau svabhāvahetuḥ | saṃvidi 
anubhavaniścayarūpāyāṃ niṣṭhā anyānapekṣiṇī viśrāntiryāsāṃ tā 
viṣayāṇā nīlādīnāṃ vyavasthitayo vividhena asaṃkīrṇena ātmanā 
avasthānāni, tā vyavasthitīḥ kathamacetano'rtho nīlādiprāyaḥ prayuñjita 
vyavasthāpayet vyavasthitīriti----pradhānaṃ vyavasthitīḥ saṃpādayedityarthaḥ | 
sāmānyaviśeṣabhāvena vā nirdeśo hataśāyikāḥ śāyayati  madyamada iti 
yathā | yadivā vicitrāṇi yāni avasthānāni nīlaṃ pītamiti, tāni vyavasthāpayati 
niyamayati-nīlamevedam, idameva nīlamiti | tadacetanasya aprakāśarūpasya 
kathaṃ saṃbhāvyate eva | tadeva hi prakāśanasya rūpam | uttarakārikāyām iti

     ------jāḍye nārthaprakāśatā |

iti sāṃkhyaṃ cidacidrūpabuddhivādinamapi prati yat vakṣyate, tatra

     dvayamatyantaviruddhamekasya na pāramārthikaṃ rūpam |

iti nayena yadi jaḍamasyā vāstavaṃ vapuḥ, tat kathamarthasya prakāśanarūpā 
asāviti vyavasthā | abhāvadoṣo ya iha ukto vādyantarāṇi 
abhyupagamitajaḍajñānarūpāṇi pratyāyayitum, sa tatrāpi yojanīyaḥ | etat 
pūrvapakṣavādī sarvaṃ pūrvoktaṃ nigamayati tat iti yadetaduktaṃ tasmāt 
hetukalāpāt | ubhayathāpi iti cidrūpatvena acidrūpatvena ca vyatiriktasya ātmano 
vyatirikto dharmo jñānākhyo na yujyate | cidrūpatve nityavyāpakasvabhāvasya na 
tādṛśena kaścit saṃyogo'pi pareṇa abhyupagataḥ, kimaṅga 
dharmadharmibhāvaḥ | cidrūpasyaiva ca viṣayavyavasthāsthānatve kimanyena 
cidrūpeṇa acidrūpeṇa vā dharmeṇa parikalpiteneti jñānakriyāyogāt ityatra 
hetau

(page 145)

jñānayogādityayamaṃśo jñānasya svarūpeṇa asaṃbhavāt tatsaṃbandhasya ca 
atyantāsiddherapi svarūpaviparītasādhanatvāt viruddhastaddvāreṇa ca 
dharmisvarūpabādhanādāśrayāsiddha iti || 7 ||

     cidrūpamacidrūpaṃ vā jñānaṃ mā bhūduktadoṣāt, cidacidrūpaṃ tu 
bhaviṣyatītyāśaṅkyamānamātmavādipakṣaṃ pūrvapakṣavādī dūṣaṇāya 
sūtreṇa āha

     athārthasya yathā rūpaṃ dhatte buddhistathātmanaḥ |
     caitanyamajaḍā saivaṃ jāḍye nārthaprakāśatā || 8 ||

asya arthaṃ saṃkṣepeṇa ṭīkākāro vyācaṣṭe sāṃkhyo'yamapi iti | samyak 
khyātiḥ prakṛtipuruṣayorvivekena, saṃkhyānaṃ ca parigaṇanaṃ 
tattvabhedānāṃ saṃkhyā; tadadhikṛtya kṛto granthaḥ sāṃkhyaḥ | tatra 
buddhitattvasya vṛttirjñānamuktam | vartanaṃ vṛttiḥ pariṇāmaviśeṣaḥ | 
pūrvarūpaṃ hi tirodadhat kaścit pariṇāmaḥ kāṣṭhabhasmavat, sa 
kāryapariṇāma ucyate; yastu atirodadhat, sa dharmapariṇāmo yaḥ siddhākāratayā 
bhāti suvarṇasyeva kuṇḍalatā; yastu atirodadhat sādhyākāratvena gacchati 
budhyate iti yathā, sa vṛttipariṇāmaḥ | tathāhi vartanaṃ tasyeva tatheti vṛttirūcyate 
| pūrvavadeva iti cidbhāgadvāreṇa nityatādidūṣaṇam, jaḍabhāgadiśā 
viṣayavyavasthānāyogaḥ iti | atha iti parasaṃbhāvanāṃ dyotayati | buddhiḥ 
kartrī arthasya nīlādeḥ saṃbandhi rūpaṃ pratibimbātmakaṃ yena prakāreṇa 
svacchatātmanā sattvātiśayakṛtena dhatte dhārayati, tenaiva svacchatāprakāreṇa 
ātmanaḥ puruṣasya saṃbandhi caitanyaṃ pratibimbātmanā dhatte antarbahiśca 
sarvataḥ svacchatvāditi sāṃkhyoktiḥ saṃbhāvyate | trāpi dūṣaṇamāha eva 
caitanyapratibimbena saṃvidrūpā jātā prakāśapratibimbena iva jalaṃ 
prakāśarūpam | evaṃ buddhivṛttiścidrūpajñānātmikā | tataśca pūrvokto 
nityatvavyāpitvādidoṣaḥ,

(page 146) 

sāṃkhyadarśanocitadoṣāntarayogaścetyāśayaśeṣaḥ sūtrāntarakaraṇe | atha 
tatpratibimbe'pi na tadrūpāpattiragnipratibimbe'pi darpaṇasya dāhakatvādṛṣṭeḥ | 
tarhi sā buddhirarthacitpratibimbadvayagrahaṇe'pi jaḍaiva, tat sa eva doṣaḥ-
viṣayavyavasthā tataḥ kathamiti sūtrārthaḥ | sūtre arthasya ityādinā caitanyam 
ityantena yaduktam, tat jñānasya svarūpamiti | prakaraṇena ca arthabalena labdhaṃ 
vṛttau spaṣṭayati jñānaṃ buddhiḥ iti | nanu vaiśeṣikādayo'pi 
buddhirupalabdhirjñānam iti anarthāntaraṃ manyante, tat ko'sya vādasya 
pūrvavādāt viśeṣaḥ, saṃvitsvabhāve eva ātmani upagate kimanyena jñānena 
abhyupagatena, buddhidharme vā jñāne kimanyena ātmanā kṛtyamityāśaṅkya 
āha sāṃkhyasya iti | vaiśeṣikādidṛśi tat jñānamātmano dharmaḥ, iha tu na 
tatheti bhedaḥ iti ekā śaṅkā nirastā; śuddhasvabhāvasaṃvit na arthaprakāśa iti 
dvitīyā; jaḍapradhānavikārabuddhisvabhāvatvāt jaḍaṃ jñānaṃ na 
svataḥprakāśarūpamiti tṛtīyeti tātparyārthaḥ | ahaṃkāravaśādātmatvena 
upacaryamāṇāyā buddhernirāsārthaṃ tattvapadam | mātragrahaṇena tasya 
dharmāntarayogaṃ nirākaroti-tathāhi dharmā udyanto'payantaśca dharmiṇo'pi 
kathaṃcit tādātmyāt pariṇāmānityatāmāyānti | tatastadabhāve paramārthato 
nitya ātmā svasaṃvedanaśaktilakṣaṇaḥ | nanu saugate'pi saṃvedanalakṣaṇa 
ātmetyāśaṅkya āha------tato'pi asya darśanasya bhedamāha antarmukham iti | 
svaprakāśamātrarūpameva ātmatattvaṃ sāṃkhyānām, saugatānāṃ tu 
svaprakāśatvena antarmukhaṃ, bāhyanīlādiprakāśatvena ca bahirmukham | naca 
ekasya antarbahirmukhatā upapannā svaparayoraikyāpattiprasaṅgāt | naca sā 
yujyate bāhyasya arthasya grāhakāt

(page 147)

vicchedena avabhāsāditi grāhako'ntarmukha eva | ata eva 
bāhyatvagrāhyatvāyogāt na tena tulyakakṣyatayā paraṃ kiṃcana cakāsti | 
tulyakakṣyatāpratibhāsakṛtaśca guṇabhāvapradhānabhāvābhyāṃ 
dharmadharmibhāvaviśeṣaṇaviśeṣyabhāvopadhānopadheyabhāvādivyavahāraḥ 
| tathāca paṭo'yaṃ śukla iti paṭābhāsaśuklābhāsayorbahirbhūmau 
tulyedantāgrāhyabhāvena sthitayoḥ paṭābhāsoparaktaḥ śuklābhāso viparyayo 
vā bhavatīti yujyate | tena atra guṇabhūto viśeṣaṇamanyopadheyarūpatvādanyat 
svarūpavyatiriktamupadheyaṃ svātmanā anurañjanīyaṃ rūpaṃ 
viśiṣṭalakṣaṇaṃ yeneti, pradhānabhūtastu viśeṣyo'nyena upadheyaṃ 
viśeṣaṇena uparañjanīyaṃ rūpamasyeti | evaṃ ca viśeṣaṇaviśeṣyabhāva-
mukhena yo vyavahāraḥ, sa ātmani na upapadyate iti na asau kasyacit dharmaḥ, nāpi 
tasya kaścit dharma iti jñānaṃ nāma yadyapi buddhirūpaṃ; tathāpi na ātmano 
dharma iti naiyāyikādito bhedaḥ | nanu evaṃ sa eva puruṣo'stu, kimanyena 
jñāneneti śaṅkitvā āha jñānaṃ punar iti | sa hi śuddhaḥ prakāśastenaiva 
vapuṣā yadi arthānāṃ prakāśaḥ syāt, tat tasya rūpasya tṛṇamātreṇāpi 
anūnādhikarūpatvāt sadā sarvasya avabhāsanaṃ kasyacit vā kadācidapi 
anavabhāsanaṃ bhavediti sarvajñamajñaṃ vā jagadbhavet | tasmāt 
ghaṭasaṃvedanamiti ghaṭābhāsodaye, paṭasaṃvedanamiti tadābhāsaprakṣaye 
paṭābhāsodaye ca bhavati | naca ghaṭapaṭābhāsasaṃbhedaṃ cinmātrarūpaṃ 
puruṣaḥ sahate | naca saṃvedanaṃ viṣayasya svarūpaṃ jaḍājaḍayo 
rūpayorvirodhāt pūrvavat sārvajñyājñatāprasaṅgācca | tadidaṃ viṣayaḥ 
prakāśate iti yat prakāśanaṃ, na tat puruṣaḥ, nāpi tat nīlādīti puruṣasya 
prakāśarūpasya cchāyeyamiti āyātam | naca saṃvedanaṃ sākṣādeva viṣaye 
cchāyāmarpayati andhādyabhāvaprasaṅgāt, nāpi indriyeṣu jhaṭityeva 

(page 148)

sarvatra niścayaprasaṅgena ālocanāsaṃbhavāpatterya eva paśyāmi,  sa eva 
śṛṇomītyādyanusandhānābhāvaprasaṅgāt bāhyendriyāvyāpārasvapnasaṃ-
kalpasmaraṇādyanudayaprasaṅgācca | tat kvacana vastvantare asya puruṣasya 
cchāyā saṃkrāmati | naca asminnagṛhītaviṣayapratibimbe punarapi viṣayasya 
aprakāśatvāpatteriti yadeva tat vastvantaraṃ caitanyaviṣayātmakobhayacchāyā-
grahaṇasamarthaṃ tata eva sattvapradhānaṃ buddhiśabdavācyamanusandhāna-
kāritvādekaṃ, tasya jānāmītyevaṃbhūtā jighṛkṣāprayatnopakramā 
viṣayālocanaśarīrā niścinomītyavasānā pūrvāparībhūtā tāvadviṣayādhya-
vasāyaphalaikyena ekā taddharmiparāmarśamatirodadhatī kriyātmā viśiṣṭā 
pariṇāmaparaṃparā jñānākhyā-vṛttirvartanaṃ tathāvasthānamucyate | 
kāṣṭhasya hi bhasma na vṛttiḥ kāṣṭhaparāmarśasya tirodhānāt | nāpi eka eva 
kṣaṇo vṛttiḥ, tatra hi ayamitthaṃ vartate iti ko vibhāgaḥ | tadaneka eva kṣaṇo 
dharmiparāmarśamatirodadhat phalabalena kalpitavicitramaryādaḥ kriyātmā 
pariṇāmo vṛttiścaitro gacchatītivat | sā ca vṛttirviṣayasya adhyavasāye paryavasi-
tarūpā puruṣacchāyābalena prakāśarūpatāmupagatā jñānamucyate iti 
piṇḍārthaḥ | tadetadāha jñānaṃ punar ityādinā | punaḥ śabdaḥ puruṣāt 
viśeṣadyotakaḥ | satatam iti pravahadrūpeṇa anavacchinnam | nidrādāvapi hi 
pratyayarūpatvamicchanti guravaḥ patañjaliprabhṛtayaḥ prabodhe pratyavamarśāt 
sukhamasvāpsamityādeḥ pratyayaviśeṣa eva nidretyādi nirūpayantaḥ | 
pūrvadeśakālādiyogena smaryamāṇatayā vartamānadeśakālādiyogena 
anubhūyamānatayā taddvayayogena pratyabhijñāyamānatayā 
vartamānabhaviṣyadyogena saṃbhāvyamānatayā bhūtasya vartamānasya vā 
bhaviṣyadyogena yadivā kevalabhaviṣyadyogena utprekṣyamāṇatayā tatrāpi 
sphuṭāsphuṭāditayā ābhāsāntarasācivyena pramātrantarādi-

(page 149)

sāhityena cetyādinā vaicitryasahasrasaṃbhedanavicitrā ye ābhāsāḥ, ata eva 
guṇavācinā tacchabdena prakārayogāt dvirūktena karmadhārayeṇa vā 
tattacchabdena vyapadiṣṭā ghaṭapaṭādīnāṃ bāhyānāṃ saṃbandhina 
ābhāsabhedāḥ pratibimbaviśeṣāḥ, teṣāmudayalayau vyaktivilayau nityaṃ 
vidyete yasmin, ata eva anyaḥ iti buddhitattvāt vyatirikto bāhya iti cittattvādanyo yo 
viṣayo nīlādiḥ tatra yā antarmukhatā tadanvayavyatirekānuvidhānam, tato 
hetoryadāyattaṃ jñānaṃ, tacca na cito, nāpi arthasya, kiṃ tarhi buddhitattvasya 
paśyāmi, jānāmi, niścinomītyevaṃbhūtaḥ pūrvāparībhūtāvayavo yo 
vyāpāraḥ kriyā tatsvabhāvatvena hetunā vṛttirvartanamityanayā bhāṣayā 
sāṃkhye darśitaṃ

     vṛttayaḥ pañcatayyaḥ | pramāṇaviparyaya | (yo. sū. 1 | 6)
iti, 
     svālakṣaṇyaṃ vṛttistrayasya | (29 kā.)

ityādiṣu sthāneṣu | nanu tadanusāreṇa iha tenāpi vṛttigranthena bhāvyamiti 
buddhirjñānam iti kathaṃ sāmānādhikaraṇyena nirdeśaḥ | atra āha kevalam 
iti | buddhervṛttirbodhanaṃ saṃvedanaṃ darśanamiti hi pratyāsattyā 
samākṛṣṭāyāḥ śabdāntarasaṃnidhānācca durbalāyā api avayavaprasiddheḥ 
śabdāntarlīnaiva kriyā bhāseta; tataśca ajaḍasaṃvedanātmakaṃ tat 
jñānamityāśaṅketa | sāmānādhikaraṇye tu buddhiśabdasya

     avayavaprasiddheḥ samudāyaprasiddhirbalīyasī |

iti abādhitena nyāyena tyaktāvayavasya sāmānyaprasiddhau jaḍarūpārthābhi-
dhāyinaḥ samānādhikaraṇaṃ jñānaṃ jaḍarūpamuktaṃ bhavatīti | 
vṛttivṛttimatośca kiṃ kāṇādavat samavāya ityapi śaṅkā sāmānādhi-

(page 150)

karaṇyena avyatirekaparyavasāyinā nirākṛtā bhavati | sāmānādhikaraṇyaṃ ca 
samudāyaprasiddhimupodbalayat bodhatāśaṅkāṃ parākaroti yathā, 
tadvadavyatirekamapi pratipādayedityāha ata eva ca iti | abhedo yaḥ pratipāditaḥ, 
tato'vaśyamato bodhatāśaṅkā śāmyatīti evakāraḥ, samudāyaprasiddhyā 
ceticakāraḥ | vṛttitadvatorabhedaṃ pratipādayatā sāmānādhikaraṇyena 
bodhatāśaṅkā nirasteti tu vyākhyānamuttānadṛśāṃ matam | nanu 
pūrvāparībhūtānāṃ kṣaṇānāṃ phalamekamavalokya vṛttyekatvamaryādā 
kalpyate grāmaprāptiphalena gamanamaryādādṛṣṭeḥ, iha tu jñānarūpāyāḥ 
kriyāyāḥ kiṃ phalam | āha tasyāśca iti | caḥ pūrvapakṣāśaṅkāṃ sūcayati | 
tasyā yaḥ sattvākhyo bhārgo'śaḥ, so'dhigamakriyāyāḥ phalatvaṃ prāptaḥ 
phalabhūtaḥ | nanu sattvaṃ bhāga iti tadā yuktaṃ, yadi bhāgāntarayogo'syāḥ 
syāt | astītyāha triguṇāyāḥ iti | nanu sattvarajastamāṃsi trīṇi yadi asyā 
rūpam, tat sattvabhāga eva kasmāt phalamityāśaṅkāsūcako'pi śabdaḥ | atra 
uttaramāha-parasya ghaṭāderasau yataḥ prakāśasvabhāvaḥ |

     sattvaṃ laghu prakāśakam | (13 kā.)

iti hi āhuḥ | nanu nīlāderapi traiguṇyātmatvāt tadīyo'pi sattvāṃśastathā 
kasmāt na bhavati | ucyate śuddhatvāt iti | rajastamobhyāmanabhibhūtatvena 
svacchatvāt | ata eva

     prakhyārūpaṃ hi cittasattvam |

iti uktam | nanu paraprakāśātmā cet sattvabhāgaḥ, yugapadeva viśvaṃ kasmāt na 
cakāsyāt, sattvasyaiva ca upayoge nirūpite guṇadvayamanyat kimarthaṃ syāt,-
ityāśaṅkādvayamapiśabdenaiva dyotitaṃ pariharati rajastamobhāgābhyām iti 
| sattvaṃ prakāśarūpaṃ nirmalanabhaḥprakhyaṃ sarvato jaladapaṭalena iva 
varaṇātmanā tamasā

(page 151)

samāvṛtamāste | tatra ca mārutasthānīyaṃ pravṛttisvabhāvaṃ rajaḥ 
kriyātmakatayā krameṇa tamojaladamapasārayati nyagbhāvayati | ataśca sa 
viśeṣeṇa paraprakāśātmapi bhavannasau sattvabhāgaḥ krameṇa 
nīlāderbāhyasya sukhādeśca āntarasya prakāśarūpo jāyate iti yuktam | 
yuktaśca traiguṇyopayogaḥ | nanu prakāśarūpo'pi asau sattvabhāgo 
bāhyālokasthānīyo jaḍa eva, tadeṣa kathaṃkāraṃ nirākāṅkṣībhavet yena 
pāryantikaphalatvamasya uktam | kiñca nīlaprakāśarūpaḥ sukhaprakāśātmā 
vā yaḥ sattvabhāgaḥ sa nīlasukhapratibimboparaktaḥ, jñānātmikā ca vṛttiḥ 
kriyā, sa eva kathaṃ phalaṃ syāt | ucyate-ātmanaḥ saṃvidrūpasya tasmin 
svacche yataḥ samyak nidhānaṃ pratibimbena viśrāntistataḥ saṃvedyamānatāṃ 
pratipadyate | nanu kena anyena tasya saṃvedyatā | na bahirbuddhitattvāntaramasti, 
naca puruṣāpekṣayā saṃvedyamānatā upapannā tathātve nīlāderapi tathaiva sā 
astvityalaṃ buddhitattvakalpanāyāsena | āha-prakāśamānataiva saṃvedyatā na 
aparā kācit, apitu saṃvicchāyayā anugrahāt prakāśabruḍitaḥ svanirbhāsa iva sa 
sattvabhāgo na prakāśāntaramapekṣate iti eṣaiva saṃvedyatā | etaduktaṃ bhavati 
-sarvataḥ svacchātmani buddhisattve viṣayapratibimbabhāgo jñānakriyā, 
saṃvicchāyābhāgastu phalam | yaduktaṃ

     phalamaviśiṣṭaḥ pauruṣeyaścittavṛttibodhaḥ |

iti | nanu ātmacchāyāvaśāt viṣaye eva prakāśamānatā astu, kimantarālakalpi-
tena buddhitattvena | loke ca viṣaya eva prakaṭa iti vyavahāraḥ | tathāca jaiminīyā 
arthadṛṣṭatāmeva phalaṃ manyante | atra āha-yadi viṣaye eva prakaṭatā 
utpadyeta, tadā sa viṣayastādṛśo jātaḥ, sa kathaṃ kasyacidatādṛśaḥ syāt | nahi 
kāraṇopa-

(page 152)

nataṃ rūpaṃ kāraṇameva prati tathā bhavati | evaṃ hi kumbhakārameva prati 
kumbhaḥ kumbho bhavedanyān prati akumbhaḥ | nanu yathā dvitvaṃ kasyacit 
pramāturapekṣayā buddhyā jātaṃ naca sarvān pramātṝn pratibhāti, apitu 
tameva; tathā prakaṭatā yadātmagatabhāvanātmakakriyāsaṃnidhānāt jātā 
tameva prati bhaviṣyatīti āśaṅkya āha prakāśasaṃjñaka iti | dvitvaṃ hi 
jātaṃ na prakāśasvabhāvam, apitu tatsāmānyajñānapuraḥsaram | 
dvitvaguṇajñānāt dve dravye iti jñānena bhavitavyam, tataśca tatra 
dvitvotpattāviva tatsāmānyajñānotpattāvapi apekṣābuddhernimittatvam | naca 
sā pramātrantare saṃbhavati ekārthasamavāyāt yato jñānayoḥ 
kāryakāraṇabhāvaḥ | iha tu prakaṭatā cet jātā, na atra anyadapekṣyamasti tatrāpi 
jñeyāyāṃ prakaṭatāntarānavasthāprasaṅgāt | tasmāt viṣayaḥ prakaṭa iti 
buddhitattvapratibimbitasya viṣayasya saṃvitpratibimbamelanameva idamucyate, natu 
bāhyasya prakaṭatā kācit dharmaḥ | nanu mā bhūt viṣayaniṣṭhā prakaṭatā 
ātmaniṣṭhaiva bhaviṣyati mama prakaṭo ghaṭa iti ātmani upasaṃhāradarśanāt, tat 
kiṃ buddhitattvena | ucyate-ātmā saṃvinmātrasvabhāvaḥ sākṣāt draṣṭā 
kevalaṃ, tasya viṣayaprakaṭatā nāma yat saṃvido'dhikaṃ tajjanakatvaṃ kathaṃ 
svarūpaṃ syāt | kathaṃ tarhi asau viṣayabodheṣu draṣṭā sākṣī ceti | āha-
buddhāveva satyām | nanu mā bhūt tatra cidātmani puṃsi adhikaṃ kiñcana 
vikārādhāyi prakaṭatātmakaṃ phalaṃ, sa eva tu bhaviṣyati | āha-nirvikāra eva 
asau yadi nīlaprakāśaḥ, tarhi nīlasyaiva viśvasya asau tathā syāt | prakāśa eva hi 
nīlaprakāśaḥ pītaprakāśa iti āyātam | ata eva iti | yasmāt na viṣaye 
prakaṭatālakṣaṇo bhogo viśrāntaḥ, nāpi ātmani, asti ca

(page 153)

viṣayātmanorbhogayogavyavahāraḥ, tata ityarthaḥ | buddhirūpaṃ yat sattvaṃ tasya 
yato nairmalyaṃ rajo'pasāraṇasahiṣṇutā tadīyatamobhāgasya, natu nīlādāviva 
anapasāraṇīyatvaṃ tato hetorubhayīmapi ātmano viṣayasya ca saṃbandhinīṃ 
rūpacchāyāṃ saṃvedananīlamayatāmanukaroti tadākāradhāritayā bhāsate 
nīlaraktapaṭamadhyagatasitavastravat tato hetostatpratibimba ātmaviṣayapratibimbe 
yato yujyate, tato viṣayabodhasvabhāvo bhogaḥ sidhyati | sa hi grāhyasya grāhakasya 
ca yo melanātmā saṃbandhastadrūpatayaiva lakṣitaḥ, na anyadasya rūpamiti 
āśayaḥ | nanu buddhau yadi dvayapratibimbayogaḥ, ātmano viṣayasya ca kathaṃ 
bhoktṛbhogyarūpavyavahāra ityāśaṅkya āha sā ca iti | sā 
bhogasiddhirbhoktṛbhogyabhāve | ātmā bhoktā viṣayo bhogya iti vyavahāre 
heturhi yasmāt, tasmāt tayorātmaviṣayayorbhoktṛbhogyatāyogyayorbuddhitattve 
saṃbandho yāvadgati paraspararūpamelanātmā vāsagṛha iva yūnoḥ yaḥ, sa eva 
bhoktṛbhogyabhāvaḥ | nanu sattvaṃ tāvat prakāśātmakaṃ, tatra cet 
viṣayapratibimbaṃ patitaṃ; jāto viṣayaprakāśatāvyavahāraḥ; kimanyena 
ātmapratibimbakalpanenetyāśaṅkāṃ vārayati viṣayoparāgavat iti | sa hi 
sattvaprakāśo bāhyālokakalpo jaḍa iti uktam | bodhāveśena iti bodhasaṃsargeṇa 
| nanu yathā taṇḍulānāmayameva pāke karmabhāvo yo viklittilakṣaṇo viśeṣaḥ, 
tathaiva viṣayasyāpi buddhyamānatāyāṃ kenacit viśeṣeṇa bhāvyam, saiva 
prakaṭatā bhaviṣyati | bhavedevam, yadi nirvartyavikārye eva karmaṇī syātām, asti 
tu anyadapi prāpyaṃ karma yatra tatkartṛkarmasaṃsargādhiko na kaścit viśeṣo 
grāmaṃ gacchatīti yathā | tadāha nahi iti | bodhasaṃsargātmā ca 
bodhāveśo'yameva

(page 154)

ucyate-yo boddhrā puruṣeṇa buddhau viṣayasya saṃsargaḥ | ata eva iti | 
sāṃkhyasya yadetadityādi ārabhya pūrvoktamupayogi prameyaṃ 
buddhitattvasadbhāve hetutvena upajīvati | yata ātmā nirvikāraḥ, naca tādṛgasau 
viṣayaprakāśaḥ, viṣayasya ca na prakaṭatā naisargikī upapannā, naca 
ātmasaṃnidhānataḥ, nāpi indriyasaṃnidhānamātrāt, tato buddhisaṃjñakaṃ 
svatantrameva tattvaṃ vasturūpam, natu ātmano dharmo vaiśeṣikavat, nāpi 
viṣayasya jaiminīyavat, na indriyāṇāṃ bārhaspatyavat,-iti iyatī sāṃkhyasya 
mukhyā prameyagatiḥ | vṛttau cchāyāśabdena sūtre rūpaśabdaṃ tatparyāyaṃ 
vyākhyat | ataḥ iti ubhayacchāyādhāraṇāt | asau buddhiḥ | arthasya 
prakāśastatphalaparyanto'dhigama ityarthaḥ | nanu evaṃ buddhitattvaṃ nirmalaṃ 
sadā sthitaṃ, tat tadubhayapratibimbadhāri sadaiveti tāvatā tāvat 
paramārthabandho no kasyacit | nahi śiśiramārutaśilībhūtaśītalataramahāhi-
mānīśakalakapratibimbitaścaitraḥ śītavyathāmanubhavet, nāpi tat 
tuṣāraśakalakamupacarito'pi bandhaḥ syāt yadi upacaritā anyo bhavet 
pratibimbitaṃ caitraṃ paśyanniva maitraḥ | naca buddhipuruṣāvubhau yastathā 
upacarati, tādṛk tṛtīyo'sti | astīti āha ahaṃkāratattvam iti | karotiḥ 
kriyāsāmānye | ahaṃ karomīti jānāmi bhuñje vetyarthaḥ | tathāhi ātmā 
budhyate iti apekṣāviṣaye bhuṅkte iti tu sukhaduḥkhasādhanaviṣaye yo vyavahā-
raḥ pratītiḥ pratyavamarśaśca, tadrūpā vṛttirvartanaṃ vyāpāro'sya | nanu 
aboddhari abhoktari ca nirāgasi kathamahaṃkāra evaṃ vyavaharet | āha-
upakārakatvaṃ bodhoḥ bhoge ca buddhigate yata ātmanastenaivamadhyāropya 
vyavaharati | nanu upakārakatvaṃ tatra asya katham | ucyate | tatsaṃnidhau yato bodho 
jñānabhogobhayātmatāvibhakto

(page 155)

```

## Reading

Withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible)

## Claims

| Claim | Status | Basis |
|---|---|---|
| Link completeness | FAIL (7 gaps named) | assurance.trace_links_present + gaps |
| Human review | UNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off) | assurance.review |
| Deterministic chunk gate | BLOCKED (PROOF_NOT_RUN) | proofs.chunk_gate |
| Manuscript witness | UNPINNED (0 verified corpus-wide) | identity.witness |
| Source-span completeness | UNKNOWN | assurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed |
