ipvv chunkH-k1.8-caitanyamajada-pratibimba (M00020:4300-5077) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

The passage

Passage excerpt exactly as hashed (from ipvv/passages.jsonl). Devanagari is not in the ledger, so none is rendered. The recorded hash covers this excerpt, not the edition volume.

buddhau sidhyati | nanu pariṇāmadharmatālakṣaṇā kriyā mā bhūdātmano 
vāstavī, bhoktṛtāpitu kiṃ na pāramārthikī | omityāha natu ātmanaḥ iti | 
cinmātrataiva, na viṣayopabhoktṛtā | naca tadatiriktamasya rūpamucitamiti hi uktaṃ 
vistarataḥ | nanu ahaṃkāreṇa evamātmā bhoktṛtvena abhoktaiva san 
vyavahriyatām | vyavahriyamāṇasya tu kathamasau bhogo bhavet | upacāre hi na 
upacāryasya svātmani viśeṣaḥ kaścit, apitu upacaritureva tathābhūta-
buddhiśabdaviśeṣapratilambhātmā vyavahāraḥ, anyathā anantapramātṛbhedena 
yugapadupacaryamāṇāgnijalādiviruddhabhāvabheditavapurmāṇavako'pi 
anantaviruddharūpatāmekatrāpi kṣaṇe pratipadyet | tadetat pariharati 
ahaṃkāravyavahāryātmanā iti | kena etaduktaṃ-cidrūpatādhikaḥ kaścit 
puruṣasya bhoga iti | buddhibodhaṃ hi yadātmani aviśiṣṭatayā ahaṃkāro 
vyavaharati, sa eva ayaṃ bhogaḥ | citpratibimbayogini viṣayapratibimbavati ca 
buddhitattve ahamidaṃ jānāmi iti cetanācetanapratibimbadvayamelanāvyavahā-
rakāriṇā ahaṃkāratattvena yo'bhimāno janitaḥ, sa eva buddhitattvāt 
tadvṛttyadhyavasāyagocarīkṛtastadbuddhipratibimbacittattvena saha 
ekāśrayatālakṣaṇaṃ saṃyogaṃ bhajamānaścittattvasya citpratibimbādanadhya-
vasitabhedatvena bhoga iti ucyate | kāṇādādidarśane'pi hi jñānātmako guṇa 
ātmano'nyaḥ | kathaṃ tasya bhogaḥ | samavāyāditi cet, saṃbandhamātraṃ tarhi 
bhogarūpatāyāṃ kāraṇamiti uktaṃ bhavati | ihāpi ca darśitaḥ 
saṃbandhaścittatvādanadhyavasitabhedasya citpratibimbasya viṣayapratibimbena 
saha ahaṃkāramelitasya tayaiva buddhyā adhyavasitasya 
ekabuddhyāśrayatvalakṣaṇasaṃyoga iti saṃsargamātraprabhāvito'yaṃ 
bhogavyavahāraḥ sarvatra |

(page 156)

saṃsargaśca prāptilakṣaṇaḥ saṃyogo'stu samavāyo vā abhimānena 
vādāntareṇa | yadi vā tathābhūtasya saṃyogasya pūrvapūrvapralayamahā-
pralayeṣu api prāthamyaṃ na avadhāryate iti anādiḥ saṃyogo bhavan samavāyāt 
na viśiṣyate | buddhitattvasya ca sarvo'yaṃ dharmaḥ | dharmadharmiṇośca yaḥ 
saṃbandhaḥ, sa saṃyoga iti vā tādātmyamiti vā samavāya iti vā ucyatām | 
vastuni labdhe hi saṃjñāsu kriyāsu ca ko'bhiniveśastattvacintākāraṇam | 
yasminneva ca buddhipradeśe cittattvapratibimbayogāt cidaviśiṣṭatā, tatraiva 
nīlapratimbayoga iti ādhārādheyabhāvāpṛthaksiddhibhyāṃ samavāyatāpi 
ucyatām | ko virodhaḥ | sarvathā tāvat sarvadarśaneṣu saṃsargakṛta eva ayaṃ 
bhogavyavahāraḥ | yadāha

     ----paropādhau sarvā dhīrvyāvahārikī |
     ayathārthā-----------------||

iti | tadetat sarvamanavakḷptidyotakena vāśabdena āha saṃyogātsamavāyādvā 
iti | ahaṃ karomi jānāmītyevaṃbhūtena rūpeṇa ahaṃkāratattvasya yā vṛttiḥ, 
tayā vyavaharaṇam | bhogavyaharaṇe jñānābhidhānalakṣaṇe yogya ātmā 
svarūpaṃ yasya buddhibodhasya buddhisaṃkrāntasya viṣayapratibimbacitprati-
bimbamelanasya, tasya cidrūpeṇa puruṣeṇa saha yo bhedādhyavasāyābhāvaḥ 
prakāśatā, yena balena ca tāvanmātre mūrcchākalpe viśramitumayogya iti 
abhedādhyavasāye paryavasyan puruṣasya bhoga iti ucyate; sa saṃyogādastu 
samavāyāt veti kimaneneti | etat śeṣamunivacanena saṃvādayati | tathā ca iti |

     sattvapuruṣayoratyantāsaṃkīrṇayoḥ pratyayāviśeṣo bhogaḥ, 
parārthasvārthasaṃyamātpuruṣajñānam | (yo. sū. 3 | 35)

(page 157)

iti sūtram | asya arthaḥ-sattvaṃ yat buddhiśabdavācyam, yaḥ puruṣastayorjaḍa-
cidrūpatayā nīlamutpalamitivadanyonyamabhinnakakṣyādhiśayanena 
anyonyoparāgalakṣaṇaṃ saṃkaramasahamānayorapi yaḥ pratyaye 
bauddhe'dhyavasāye aviśeṣo bhedānadhyavasāyena abhedādhyavasāya-
viśrāntena vyavahriyamāṇamaikyaṃ, sa eva bhogaḥ | sa eva buddhivartyapi bhavan 
bhoktari puruṣe cidrūpatvāducita iti parārtha ucyate | nanu asti evaṃvidha eṣa 
saṃsargabalaprabhāvito bhogaḥ, kiṃtu eṣa saṃsargo'nādiḥ kathaṃ vicchidyeta, 
yena mokṣāvakāśo bhavedityāśaṅkya āha yadā tu iti | pradhānaṃ 
tāvadupādānakāraṇaṃ mahadādikāryātmanā pariṇamate | tatra ca asya 
jaḍatvaṃ, sukhādyātmanā ca yat bhogyatvaṃ bhogayogyatā, tat 
sahakārikāraṇam | naca guṇānāmanyonyaṃ bhogayogyatvamucitaṃ jaḍatvāt 
bhoktṛbhogyatvayorekatra viruddhatvāditi anyadeva cidrūpatvaṃ prati 
bhogayogyatvamucitam | tacca cidrūpaṃ bhogavaicitryopalambhādanekam | yadāha

     janmamaraṇakaraṇānāṃ pratiniyamāt | (18 kā.)

iti | naca asya bhogasya enameva bhoktāraṃ prati bhogyateti niyamanidānamasti, tat 
sarvān prati tat bhogyam, bhoktṛtā ca eṣāṃ svapratibimbārpaṇena 
buddhiprabhṛtisamastaprapañcāvabhāsanam |---------saprapañce buddhitattve 
saṃkīrṇo'pi saṃyogamahimnā cittattvena paramārthato na saṃkīrṇaḥ | tat 
saṃkīrṇatā yāvat citpratibimbabalāt nirbhāsate, tāvat saṃsāraḥ | yadā 
punarasaṃkīrṇatā, tadā vivekajñānametat jñānam | na 
saṃkīrṇāsaṃkīrṇarūpavyatiriktaṃ dṛśyamasti | tacca yasya samuccīyeta | 
caśabdaśca apiśabdārthe | tathāpi iti abhyupagamyavādo'yaṃ na sopapattika 
ityarthaḥ | ata eva vā iti | sūtre parāśaṅkādyotakaṃ yat kṛtaṃ, tena asya 
vādasya abhyu-

(page 158)

pagamyāpi etaducyate, natu pratibimbavādo'yamupapadyate iti anādaro'pi dyotya 
ibhiprāyeṇa ṭīkākṛdasya buddhipratibimbavādasya anupapattiṃ bahuśākhāṃ 
darśayan tathāpi iti vṛttigranthārthasya ākūtaṃ sphuṭayati naca iti | svacchamapi 
hi adhikasvacchamapekṣya asvacchaṃ na adhikasvacchasya pratibimbaṃ svīkaroti 
sitadugūlamiva sphaṭikamaṇeḥ | tathāca buddhitattvaṃ puruṣāpekṣayā | tathāhi 
āloko'pi buddhiprakāśamapekṣya asvacchaḥ, tathā so'pi puruṣaprakāśama-
pekṣya | puruṣaprakāśo hi sarvataḥ svacchastasya ananyāpekṣaṇādeva 
saṃvidrūpatvaṃ yataḥ | yathā yathā hi sphuṭā vedyatā, tathā tathā 
svacchatvābhāvaḥ | evamadhikasvacchena pratibimbaṃ svīkriyate asvacchasyeti 
pratibimbasvīkaraṇe yat kāraṇaṃ, tadviruddhamiha asvacchatvamiti 
kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | evaṃca vadataḥ ṭīkākārasya ayamāśayaḥ-saugata 
eva sāṃkhyamataṃ dūṣayan matpakṣasya avakāśaṃ dāsyati | sarvataḥsvacche 
cidrūpe viśvaṃ pratibimbitumarhatīti | saugatasyāpi ca saṃvidi saṃvedyaṃ 
pratibimbamarpayati, natu saṃvedye saṃvititi svapakṣasiddhirāśaye viparivartate eva 
| atha paro manyeta-na svacchatvaṃ nāma pāribhāṣikaṃ kiṃcana, yadeva ca 
anyapratibimbagrahaṇasamarthaṃ tadeva svacchaṃ; buddhitattvaṃ ca 
puṃspratibimbaṃ grahītuṃ samarthameva, tadapi kiṃ na svacchamiti | tatra āha | 
samānadharmāṇyeva iti | iha pratibimbagrahaṇe niyamo dṛṣṭaḥ | tathāhi darpaṇe 
sparśagurutvādi na pratibimbati, apitu rūpasaṃsthānamātram | nirmalaṃ ca asya 
vijātīyarūpaiḥ sajātīyābhāvaiśca akaluṣitaṃ niviḍasaṃhananaṃ 
rūpamupalabdhaṃ yadā bhavati, tadā pratibimbayogaḥ, vāṣparajorūpāntaraistu 
vijātīyairaniviḍasthapuṭatvādinā sajātīyābhāvaiḥ kaluṣite tasmin rūpe na 
bhavati,-iti anvayavyatirekābhyāṃ manyāmahe |

(page 159)

pratibimbārpakāpekṣayā yasya svacchatākhyo dharmastatpratibimbātmakaguṇavi-
śeṣaniṣṭhaḥ, sa eva pratibimbaṃ gṛhṇāti | evaṃ svacchatvaṃ guṇe samāne 
viśeṣarūpatāyāṃ paryavasāyitamiti apṛthageva upasaṃhariṣyati evaṃ 
samānaguṇe eva iti | tathāhi pārthive bhūmikuṭṭime, vajraratnādimaye darpaṇe, 
āpye nistaraṅgajalāśaye, taijase cakṣurgolakāntarvartidṛṣṭimaṇḍale rūpākhyo 
guṇaḥ | tatsaṃniveśaśca saṃsthānātmā guṇo'sti svacchaprāyāṇāmapi 
rūpavattvāditi teṣu rūpasaṃsthānapratibimbameva upārohati, na anyat 
gurutvasparśādi | yathoktaṃ mayaiva

     pracchannakāminī kāntapratibimbitasundaram |
     mukuraṃ kucakumbhābhyāṃ spṛśantyapi na hṛṣyati || (taṃ. ā. 3 | 6)

iti | vyomāvakāśe ca paricchinnadīrghavartulākāre yadādityatejo na atitībraṃ na 
atimandaṃ vā candratejo vā, tatra śarīrasaṃsthānapratibimbaṃ dṛśyate 
cchāyāpuruṣopadeśapariśīlanena | lohadarpaṇādi tu taijasamiti mantavyam, tadapi 
vā pārthivamevetyābhidharmikāḥ | ākāśe ca śabdaguṇe vaktṛśabdasya 
pratibimbitaṃ pratuśrutkārūpam | nirmalena rasāntaragrāhiṇā rasena bhūyasā 
samākrāntaṃ ca rasanendriyaṃ, tasya adhiṣṭhānaṃ dantodakaṃ 
nirmalarasayuktamiti tatra kaṭutiktāmlādayo rasāḥ pareṇa āsvādyamānāḥ 
pippalīnimbadāḍimādiṣu vartamānāstadāsvādānumānapūrvakatvena 
pratibimbamarpayanti | smaryamāṇagrahaṇamanubhūtatve'pi tadānīmasākṣāt-
kriyamāṇatāmātramupalakṣayati | tena smaryamāṇā anumeyamānāḥ 
samutprekṣyamāṇā vā rasasparśādayaḥ pratibimbaṃ gṛhṇantīti | tathā ca 
śarīrasya kecidānandasthānarūpā ādhārāḥ kandahṛdayatālutalādayaḥ | teṣu 
mithunopabhogasamucitasparśastathaiva ananubhūyamāno'pi anumeyamāna-
smaryamāṇotprekṣyamāṇādirūpaḥ

(page 160)

pratisaṃkrāmati yena dhātusyandasukhādyapi syāt | kecit tu duḥkhādhārā 
mattagandhajaṭharakūrmanāḍīkaṇṭhaprabhṛtayaḥ | teṣu parānubhūyamānāḥ 
smaraṇotprekṣādisaṃnidhāpitā vā kuntāghātaśūlādisparśā 
mūrcchāduḥkhādikāriṇaḥ | parānubhavaśca pratibimbitasya tasya 
sparśādergrahaṇaṃ prati kevalaṃ sahakāritāṃ karoti 
avadhānamudbodhayamānaḥ | tena idaṃ na vācyam-anāsvādyamāno'pi kenāpi 
dāḍimaraso dantodake kiṃ na pratibimbatīti yataḥ pratibimbatyeva asau, 
anavadhānāttu na lakṣyetāpi | tathāhi-avahitaḥ sukumāro'ṅganājanaḥ pareṇa 
spṛśyamānamapi tīkṣṇakaṇṭakāgraṃ paśyan vepathumāviśatyeva | 
karmādhipatyācca keṣāṃcit kecidādhārā akaluṣā iti tatpratibimbayogo vicitro 
dṛśyate | gandhakṣetre'pi tīvravirecanādidravyagandhaḥ pratibimbamarpayatyeva 
yena tadgandhapūrṇameva sarvamabhimanyate | nanu svacchena dravyeṇa pratihatā 
nayanaraśmayaḥ parāvṛttya svameva mukhaṃ gṛhṇanti, darpaṇe mukhamiti tu 
bhrāntiriyam; natu satyatvabhrāntatvavyatirekeṇa anyo rāśiḥ 
pratibimbanāmadheyo'sti tṛtīyaḥ | maivam | evaṃ hi sati mama etanmukhaṃ 
sparśavadityapi bhāseta; paramukhasvahastādau ca bimbapratibimbadvayaṃ 
dṛśyate | anyonyasaṃmukhādarśabhūyastve ca bahutaramukhagrahaṇaṃ kutaḥ | 
bhrāntiriyamiti cet, saiva astu kiṃ satyamukhagrahaṇābhyupagamena 
asaṃvedyamānena | nahi śuktikārajatanirbhāse satyarajatanirbhāso'paro'bhyu-
pagataḥ; bhrāntāvapi ca kiṃ darpaṇa eva mukhatve bhāti, uta svamukhaṃ 
puramukhatvena | pūrvasmin kalpe darpaṇe na kaścit bhāseta 
śuktirajjvekacandrādiriva rajatasarpadvicandrāditvena bhāsamānaḥ | atra ca 
darpaṇasya na pṛṣṭhe, na abhyantare, na paścādbhāge mukhamastīti 
pratipattirdarpaṇasya avikalpasya nirbhāsāt | yadi tu svamukhaṃ paramukhatvena 
bhāseta, 

(page 161)

tadā śuktiṃ yathā rajatadhiyā gṛhṇāti; tadvat svamukhaṃ darpaṇe saṃnihite 
paramukhadhiyā gṛhṇīyāditi tatra ayamudāsīnabhāvamavalambamāno 
bhūṣaṇavinyāsaprasādhanādi na ādriyeta | pratiphalitānāṃ ca 
svadehasaṃmukhībhūtānāṃ raśmīnāṃ cākṣuṣāṇāṃ grahaṇatve 
saśarīreṇa ātmanā yadi adhiṣṭhānaṃ, tadahamityeva pratipattiḥ syāt, natu 
anyo'yamiti | avyutpannasya hi bālāderayamityeva ekarasā pratipattiḥ | vyutpannastu 
idameva śarīramatra pratisaṃkrāntamiti manyatāṃ nāma | nanu asya bimbāt na 
bhedena pratipattiḥ, pratibimbena aśarīreṇa ātmanā adhiṣṭhitāste raśmayaḥ 
paratvena gṛhṇanti,-iti cet, na dehasya bhogāyatanatvaṃ syāt tamantareṇāpi 
bahirbuddhilakṣaṇabhogodayāt darpaṇābhāve'pica tathā prasaṅgāt svaśarīre ca 
audāsīnyāpatteryogivat ca śarīrānapekṣayā saṃvedanaprasaṅgāt | 
jalatejobhiśca cākṣuṣāṇāṃ raśmīnāṃ pratighātena pratiphalanaṃ, na 
niviḍaiḥ śilātalairiti svacchandābhidhānam | smaraṇotprekṣaṇādiṣu ca 
arthākāraṃ paśyati pramātā | naca tatra netraraśmīnāṃ ko'pi vyāpārārthe 
saṃbhavo niyamo vā | naca asāvabāhya eva pāramārthika ākāro bāhyatvena 
abhimānādanyadāpi bāhyāpahnavaprasaṅgācca | athāsti saṃbhavaḥ-
yadākāro'pi asau na mukhyo naca bhātaḥ, tat darśanapratibimbenāpi 
kimaparāddham | yat tatrāpi svamukhagrahaṇameva sūtre muninā kvacidapi 
anirūpitamapi durgrahādākṣapādaiḥ samarthyate pratiśrutkādau śrotrāderna 
pratiphalanamiti, tatra avaśyaṃ pratibimbatā samarthayitavyā | nanu tatra 
mukhyaśabdādirūpataiva bhaviṣyati, darpaṇamukhādau tu pratighātena 
pratibimbāpahnava iti pareṣāṃ naiyāyikādīnāmāśayaḥ | tameva prakaṭayati 
kecit tu iti | pratisaṃkramaṇena śrut śravaṇamasyā iti pratiśrutkā | sā śabdajā | 
raso'pi danto-

(page 162)

dakasaṃbandhī nimbādirasasmaraṇena nimittena vikṛtaḥ saṃpannaḥ 
kaṭutiktāmlādisvabhāva eva, sparśakṣetragata eva asau sparśaviśeṣaḥ, 
gandhakṣetraniṣṭhaśca gandhaviśeṣa iti | tena yathā anye śabdādayo 
mukhyavastusvabhāvāḥ, natu tatpratibimbātmānaḥ; tadvat pratiśrutkādayo 
vastutve teṣāṃ bādhakasya kasyacidapi abhāvāt | rasāveśaśabdena dantodake sa 
raso niviṣṭa iti iha mantavyam, yadivā parābhiprāyeṇa rasāveśabdaḥ iti 
pratibimbavācitvena prayuktaḥ | paro'yaṃ rasāveśaṃ rasapratibimbaṃ manyate, sa 
vastubhūta eva yuktaḥ | naca bādhitatadvijñānagrāhyaṃ pratibimbamiti yuktaṃ 
sarvasya tathātvāpatteḥ | nanu darpaṇe'pi rūpasaṃniveśamātrasvabhāve 
parvatādivastvantarameva astu | kiṃ tatrāpi pratibimbāṅgīkaraṇārdhajaratīyena | 
āha darpaṇādau punar iti | na tāvat darpaṇākrānte tāvati eva ākāśadeśe 
hastiparvatayorutpattiryuktā tasya ākāśadeśasya ekena mūrtena darpaṇena 
ākrāntasya mūrtāntareṇa ākramitumaśakyatvāt mūrtānāṃ 
samānadeśatvavirodhāt, samastanagarapratibimbayukte ca darpaṇe dṛśyamāne 
tāvatāṃ mūrtānāṃ kathamekākāśadeśateti śataśākhaṃ 
parasparadeśānupraveśavikalpanāprasaṅgaḥ | naca darpaṇasya pṛṣṭhe 
tadutpattirdarpaṇadeśasya parimitatvāt darpaṇādarśanaprasaṅgācca | naca 
pṛṣṭhato'sau dṛśyate, dṛśyate tu abhyantare | naca tasya darpaṇe abhagne 
antaḥpraveśo yuktaḥ | naca asya bhaṅgo manāgapi avalokyate | darpaṇāpekṣayā 
dūrataradeśavartī iva sa parvatādirupalabhyate, nacāpi abāhye aṇumātradeśe'pi 
avalokyate | taduktaṃ

     viruddhaparimāṇeṣu vajrādarśatalādiṣu |
     parvatādisarūpāṇāṃ bhāvānāṃ nāsti saṃbhavaḥ ||

iti | saptamyā ādheyamākṣiptam | tadayamarthaḥ-darpaṇādau saṃkrāntasya

(page 163)

yat vastubhūtatvaṃ śaṅkyate, tatra ayaṃ bādha iti | tāvān iti darpaṇaparicchinno 
nabhodeśo vā darpaṇo vā tatpṛṣṭhatadantaratatpaścādbhāgādirvā | kiṃca 
yāvatkālakalāmātraṃ tadvastu mukhyamasti tāvadeva ca yo 
viśiṣṭadeśasaṃbandho'sya dṛśyate, so'pi na upapadyate | nahi svakāraṇāt vinā 
tasya bhāvasya utpattiryuktā | naca prasiddhavastubhūtahastiparvatādigatakāraṇa-
jātīyamiha kāraṇamupalabhyate | tāvatā ca prasiddhahastyārambhakāvayavapari-
māṇānāṃ tadavayavānāṃ yaḥ saṃbandhaḥ saṃyoganairantaryādiḥ, sa 
yasmāt nopapadyate na saṃbhavati | tajjātīyadeśakālakāraṇābhāve ca 
kāryamapi tajjātīyaṃ kathaṃ syāt | utpannasya ca avayavavibhāgādyabhāvahetu-
manārūḍhavata eva kathaṃ bhūtagrastasya iva ekapade niranvayī vināśaḥ | 
kṣaṇikavāde tasya niranvayanāśitāyāmapi vibhāgasasaṃtatyantaradarśanapra-
saṅgaḥ | darpaṇāt pṛthagbhūtaṃ ca utpannaṃ bhūtalādi vā anyatrāpi saṃcaret 
| tataśca yāvadasau dṛśyate, tāvadasya tenaiva deśena darpaṇāvacchinnena yaḥ 
saṃbandhaḥ, sa katham | rūpasaṃniveśau ca kāmaṃ gurutvagandhavattvādivi-
hīnau stām, sparśarahitau tu na dṛṣṭau | naca iha parvatasya pratibimbitasya 
kāṭhinyasparśaḥ | ādipadena jalāgnyādipratibimbasya śītoṣṇādiḥ | 
vastubhūtena anyaprasiddhatadvastujātīyena bhavituṃ yuktamanyathā śaśasyāpi 
viṣāṇamarūpasparśādikaṃ vastubhūtamasti,-iti ucyamāne idameva vastu, 
nedamiti yat niyamavattvaṃ vyāpakaṃ vastutvasya upalabhyate, yena vinā 
vastutvamapi vacanamātrasāraṃ syāt; tat hīyeteti vyāpakānupalabdhiprasaṅga-
balena vastutvamanyavastutajjātīyatvābhāvāt vipakṣāt vyāvṛtaṃ sādhyena 
anyatadvastujātīyatvena vyāpyate iti tadanupalambhe vastutvābhāvasiddhir-
vyāpakānupalabdheriti |

(page 164) 

tat sthitametat-pratiśrutkādiśabdajaśabdādirūpameva, na tatra pratibimbatā 
kācit; darpaṇādau tu sā astu kevalaṃ svamukhameva gṛhyamāṇaṃ bhrāntyā 
abhimanyate darpaṇena gṛhītamiti kenāpi kṛto vibhāgaḥ | enaṃ vibhāgaṃ 
dūṣayati tat iti | yaduktaṃ pratiśrutkādi vastveva, darpaṇahastyādi tu avastutvāt 
pratibimbamastu tāvaditi | etat vibhāgena ayuktaṃ nyāyasya sāmyāt | tadeva āha 
ihāpi iti | apiśabdena nyāyasāmyamāha | iha pratiśrutkārasāve-śādivarge yā 
tāvat pratiśrūtkā uktā, sā yadi anyaśabdajaśabdavat vastveva syāt, sāpi 
hastyādivadeva tacchabdajātīyaiva bhavet | śabdajaṃ ca śabdāntaraṃ 
bherībhāṅkārādi caramaṃ mandatamaprāyaṃ yatra deśe samākarṇyate, tatra na 
taiḥ pramātṛbhirādyo'sau tīvratamaḥ śabda ākarṇyate, nāpi 
tadādyaśabdākarṇanavadbhiḥ so'ntyo mandaḥ | evaṃ pratiśrutkāpi 
arvāgvyavasthitaiśca yat na śrūyate, tat pratyuta viparyasyeta yadi vastubhūtā 
śabdajaśabdarūpā syāt | asmākaṃ bimbatvena pratibimbadātṛtvena abhimato'ta 
eva mukhyaḥ śabdākāraḥ | parapakṣe tu ādyo'sau janakarūpaḥ śabdaḥ | sa 
yairna śrutastadguhāgataiḥ prāṇibhiḥ, taiḥ śrūyate sā pratiśrutketi saṃbandhaḥ 
| apiśabdo viparyayaṃ sūcayati | yaistu arvāgdeśavartibhiḥ sa ādyaḥ śabdaḥ 
śrutaḥ, tairna śrūyetetyarthaḥ | evam aśrutabimbābhimata ityādinā 
vastubhūtaśabdāntaravijātīyatvaṃ tātparyeṇa uktam | natu pratibimbatāsādhane 
ayaṃ heturyadaśrutamukhyaśabdena na śrūyate iti | nahi pratibimbasya ayaṃ 
niyamo yadadṛṣṭabimbena na avalokyate | yathoktaṃ mayaiva śrītantrāloke

     mukhyagrahaṃ tvapi vinā pratibimbagraho bhavet |
     paścādgataṃ priyaṃ paśyeṭṭaṅkitaṃ mukure puraḥ || (3 | 29)

(page 165)

iti | tasmāt vastubhūtaśabdajaśabdajātīyatvānupalabdhā pratiśrutkāpi na vastu | 
prasiddhahastyādipratibimbasālakṣaṇyaṃ ca śrītantrāloke darśitaṃ

     nacāsau śabdajaḥ śabda āgacchattvena saṃśravāt |
     piṭharādyupadhānāṃśavicitracchidrasaṃgatau ||
     citratvāccāsya śabdasya pratibimbaṃ mukhādivat |
     idamanyasya vedyasya rūpamityavabhāsate ||
     yathādarśe tathā kenāpyuktamākarṇaye tviti |
     niyamādbimbasāṃmukhyaṃ pratibimbasya yattataḥ ||
     tanmadhyagāstu śṛṇvanti pramātāro na dūragāḥ |
     ataḥ kūpādripiṭharākāśe tatpratibimbitam ||
     vaktrākāśaṃ saśabdaṃ sadbhāti tatparavaktṛvat |
     yathā cādarśapāścātya bhāgastho vetti no mukham ||
     tathā tathāvidhākāśapaścātstho vetti na dhvanim |
     śabdo nacānabhivyaktaḥ pratibimbati taddhruvam ||
     abhivyaktiśrutī tasya samakālaṃ dvitīyake |
     kṣaṇe tu pratibimbatvaṃ śrutiśca samakālake ||
     tulyakālaṃ hi no hastatacchāyārūpaniścayaḥ | (3 | 34)

ityādinā | evaṃ pratiśrutkāyāḥ pratibimbatāṃ sādhayituṃ vastubhūtaśabda-
javailakṣaṇyena avastutvamupapādya, rasapratibimbasyāpi tadupapādayati 
kaṭutiktādi iti | pippalīnimbadāḍimādi tāvat tasya kaṭukaprabhṛte rasasya 
samavāyikāraṇam, tatsaṃyogasamavāyabalācca dantodake sa mukhyo dṛṣṭaḥ, iha 
tu pareṇa dāḍime carvyamāṇe'nyasya tadudbhavaḥ kathaṃ syāt | atha 
adhipatipratyayarūpeṇa paricarvyamāṇenāpi dāḍimarasena dantodakasaṃ-
yuktātmasaṃyuktasama-

(page 166)

vāyajñāteyena paradantodake'pi tadrasatvābhimāno mukhyaḥ, tarhi sarvasya 
rasasya vastubhūtasya sahacarasparśāvyabhicāro dṛṣṭa iti pūrvoktatajjātīyatā-
vaśyaṃbhāvāpatterdantodakasavidhavartinā sparśanena dāḍimasparśe'pi 
śītādirgṛhyeta | naca evam | nanu

     ---------vicitrā vastuśaktayaḥ |

iti adhipatirūpeṇa tena rasena saṃyuktasamavāyābhimānopakalpito 
rasamātrasyaiva dantodake samutpādaḥ, yadi vā tatra dantodake pāramārthika eva 
utpādaḥ; tatkaṭukādirasamātrayuktasya dravyāntarasya tatraiva adantodake 
rasāntarasya yathā hi guṇaviniyogena madhura eva apsuḥ rasaḥ iti niyamo yukta iti | 
evaṃ tarhi vaktrāsavaparicarvaṇapravṛtto'pi kāntādantodake tatra sa tamanubhavet 
| tatra saṃkrāntasya dantodakāntaravyāmiśrībhāvāt sa rasastirodhīyate iti cet, 
tanaiva tarhi pramātrā tādṛśādapasṛte'pi dāḍimāsvādanapravṛtte puṃsi 
svakadantodakasya sthiratvena sadṛśāparāparakāritvena vā 
kūpalavaṇodakatulyavṛttāntatvāt sa rasaḥ kālāntare'pi anubhūyeta | kālāntare 
nānubhūyate'sau saṃskāradārḍhyābhāvāt rasa iti cet tatkāla eva tarhi 
bhujyamānamekarasamapi guḍaudanādi tata eva nātirucikaramapi 
pratilabdhakaṭukāmlādivicitrarasāntaradantodakasaṃmiśrībhūtaṃ 
śikhariṇīmiśritamiva svāduṅkāraṃ pareṇa bhujyeta | itiḥ prakāre | nakevalaṃ 
darpaṇādau hastyādirūpatve bādhaḥ, yāvadatra pratiśrutkārasāveśānāmapi 
evaṃprakāro'yamasāviti yastvayā nāstīti samabhāvi, sa vādo'styeveti kathaṃ 
vastubhūtatā syāt, yena tatra pratibimbatvamapahnutya darpaṇahastyādāvapi paraḥ 
pratighātamātreṇa apahnuvīta pratibimbavyavahāramityāśayaḥ | nanu evaṃ 
vastuvailakṣaṇyādavastutve śuktirajatavat bhrāntatā bhaviṣyati, tathāpi kā 
pratibimbatetyāśaṅkya

(page 167)

āha ata eva ca iti | na anena bādha upajīvyate | evaṃ hi bhrāntitvābhāve sādhye 
bādhasaṃbhavo viruddho hetuḥ syāt | tasmāt pūrvokte granthe yat vailakṣaṇyaṃ 
gamyamānatvena sthitaṃ, tadupajīvyate | tataśca ayamarthaḥ-yathā 
prasiddhavastusājātyābhāvāt na vastutvam, tathā grasiddhabhrāntisājātyā-
bhāvāt na bhrāntitvam | tadeva darśayati tasyāṃ hi ityādinā ata eva ityanena vā 
| nirācikīrṣitasya bhrāntitvasya pareṇa śaṅyamānatāyāṃ pūrvokto bādho 
hetutvena upajīvyate | sahetukasya bhrāntitvasya neti nirākaraṇaṃ kriyate | 
nirākaraṇe ca hetuḥ tasyāṃ hi ityādinā ucyate | cakāra āśaṅkāṃ dyotayati | 
ata eva bādhayogāt hetoreṣā darpaṇahastyādirasāveśādirūpā 
bhrāntirbhaviṣyati, na pratibimbamityapi yat pareṇa śaṅyate, tadapi na | hi yasmāt 
bhrāntāvāropyamāṇameva pratibhāsate; natu vastutattvasya nāmāpi sphurati | 
saṃsthānaṃ hi rūpadharmamātram | rūpatirodhau tadapi na kiṃcit | 
vastudharmatve'pi vā saṃsthānasya samastadharmapūrṇaṃ vastu ityabhyupagame 
manāgapi vaiparītye vastvantarameva nirbhātaṃ bhavet, natu tat | iha tu 
odanādiraso'saṃmiśro vikāraleśenāpi yukto bhāti, kiṃtu sa eva bhāti, 
bhātyeva saḥ | yadi ca dantodakaṃ tatkaṭukādirasayuktaṃ bhrāntyā bhāseta, 
tatsaṃmiśratvādodanaraso'pi vicitra eva nirbhāseta | pītaśaṅkhe pratibhāte hi na 
śuklaśaṅkhavān vāsudevakaraḥ pratibhāti | tasmāt yathā na darpaṇasya pṛṣṭhe 
vā antarvā paścādvā bāhye vā anyatra vā hastī kaścidasti, bhāti ca 
tadīyasvacchatāmahimnā; tathā rasādirapi na dantodakāderiti pratibimbataiva asyā 
yuktā | tatsaṃbhave ca na pratighātinetraraśmipratigṛhītasvamukhādigraha-
ṇamasaṃvedyamānaṃ

(page 168)

yuktaṃ kalpayitumiti upasaṃharati tasmāt śabdo nabhasi, sparśaḥ kvacidādhāra-
cakre, rūpaṃ darpaṇādau, raso dantodake, gandhastatkṣetre cittopāruḍhamiti 
yathāyogyaṃ smaraṇānubhavotprekṣādyabhivyaktaṃ pratibimbarūpatayā bhāti | 
bhāsanasārataiva hi pratibimbateti hi kathamavyāpṛtatadviṣayacetaskasya 
pratibimbasattāvyavahāraḥ | etaduktaṃ bhavati yadi kaścit brūyāt-nanu yathā 
nirmalo darpaṇaścet, tadavaśyaṃ saṃnihitamatra pratibimbatāmeti, tathaiva 
dantodakādiṣu rasādipratibimbāni syuḥ, naca tathā nityamavabhāsante iti; sa 
vācyaḥ-iha avabhāsanasārameva pratibimbatattvam | yathoktaṃ śrītantrāloke

     na deśo no rūpaṃ naca samayayogo na parimā 
     nacānyonyāsaṅgo naca tadapahānirna ghanatā |
     nacāvastutvaṃ syānnaca kimapi sāraṃ nijamiti 
     dhruvaṃ mohaḥ śāmyediti niradiśaddarpaṇavidhiḥ || (3 | 23)

iti | avabhāsanaṃ ca tattadviṣayagrāhakendriyānugrāhakāntaḥkaraṇādhiṣṭhā-
nāyattam | tathāhi darpaṇe saṃnihite'ntaḥkaraṇavyāpāraprayuktanetravyāpāra-
vyapohane ko mukhapratibimbavyavahāraḥ | ko hi veda andhatamase mukhaṃ 
saṃkrāntaṃ ratne | evaṃ dantodake rasakṣetre rasanendriyādhiṣṭhānabhūte 
pratibimbito rasastatsavidhavartirasanendriyapreraṇamantaḥkaraṇakṛtamantareṇa 
kathaṃ bhāseta | naca anya pramātrindriyagocarīkāryaṃ 
tatpratibimbārpaṇasthānaṃ darpaṇavat, cakṣurgolavat vā, yena asya 
svayamagraheṇa pramātrantarendriyavyāpārāt nirbhāsanaṃ bhavet | kiṃtu 
antardehavṛttitvāt dantodakāde rasādikṣetrasya na parapramātṛgocaratā śaṅkyā 
| naca antaḥkaraṇapreritasvendriyavyāpāramantareṇa tannirbhāsanaṃ yuktam | 
nirbhāsanasārameva

(page 169)

pratibimbamiti na kaścit codyāvakāśaḥ | asaṃmukhīnānām iti 
avyāpṛtacakṣuṣāmiti | lakṣaṇayā ayamarthaḥ-saṃmukhamasmin dṛśyate iti 
saṃmukhīna ādarśaḥ; saca paunaruktyāsaṃgatibādhita iti, tena nairmalyaṃ 
svaviṣayagrahaṇakṣamatvaṃ lakṣayatā vyāpṛtendriyatvamuktaṃ bhavati | anye tu 
darśana iti kartṛsādhanamapi, natu adhikaraṇasādhanameveti manyante | evaṃ 
svapakṣamupasaṃhṛtya parapakṣāyogamapi upasaṃharati mukhya iti | yadi sa 
mukhyaḥ śabdaḥ syāt, uccārayitṛdeśagṛhadeśāntarālavyatiriktadeśavṛttibhir-
gahvarodaragataiḥ pramātṛbhiḥ sa śabdaḥ śrūyeta; taddeśairapi 
ghaṇṭānunādasya iva śravaṇe tīvramandādiviśeṣasya upalambho bhavet | naca 
etadasti | raso'pi paricumbanāvasthāyāmanyena gṛhyeta gandho'pi 
taddeśavartitvādanyaiḥ pramātṛbhiḥ | sparśo'pi parakīyahastasparśādigamyo 
bhavet,-iti prasiddhatajjātīyavastvantaraviṣaye yāvatāṃ pramātṛbhāvaḥ, 
tāvatāmatrāpi syāt,-ityevaṃtātparyeṇa sarve śabdarasagandhasparśāśca 
yathāyogaṃ vātapittādiprakopapraśamasvakāryakāriṇo bhaveyuḥ | śabdo'pi 
tadgṛhāvartī jāto'truṭitaprāthamyocitatīvratamabhāvastīvratarādimandatamān-
taśabdapañcakārambhakaḥ syāditi guhāyāḥ parataramapi śrūyeta | tasmādasti 
pratibimbalakṣaṇastṛtīyarāśiḥ | tasya ca samānaguṇe svacche ca nirbhāsanaṃ 
dṛṣṭamiti svacchatva samānaguṇatvalakṣaṇaṃ kāraṇaṃ pratibimbasvīkaraṇe 
vastūnāmiti siddham | tadviruddhaṃ ca buddherātmāpekṣayā asamānaguṇatvam, 
asvacchatvaṃ ca kāraṇaviruddhamupalabhyamānamātmapratibimbagrāhitvasya 
svaviruddhakāryasya niṣedhaṃ karoti | etadupasaṃharati evaṃ samānaguṇa eva iti 
| svacchatvaṃ guṇaniṣṭhameveti pūrvasamānadharmaṇyeva ca ityatra uktamiti 
pṛthagiha na uktam | atidūra-

(page 170)

vailakṣaṇyaṃ dhiyastraiguṇyātmakatvena bhogyatvādātmanaśca nairguṇyena 
bhoktṛtvāditi kā samānaguṇatve saṃbhāvanāpīti bhāvaḥ | nanu sautrāntikāḥ 
saṃvidi nīlādipratibimbamupayanti, naca sā taiḥ samānaguṇā | 
tadvāsanāyogādanādipravṛttāt samānaguṇatvaṃ buddhāvapi 
bhaviṣyatītyāśaṅkya āha pratibimbe'pivā iti | evaṃ vadannapi idaṃ tāvat 
sāṃkhyaḥ praṣṭavyaḥ-viṣayasya vyavasthāpanaṃ 
darśanaparāmarśanātmakaṃ yaducyate, tat mukhyāmajaḍarūpāṃ kiṃ 
bhoktrīṃ citiśaktimapekṣate, tāṃ vinā na bhavatīti | omiti cet, puruṣa eva tarhi 
darśanaparāmarśanasvabhāvo'bhyu-pagantavyaḥ, 
kimanupapadyamānāsaṃvedyamānabuddhipratibimbitacitiśaktivāde-na | atha 
buddhigatena citpratibimbena tat nirvahati, tat tarhi jaḍameva na cidrūpamiti 
buddhireva tādṛśā turyeṇa guṇena yuktā kalpyatām, yā viṣayaṃ 
vyavasthāpayiṣyatītyalaṃ puruṣakalpanayā | yadāha devalācāryaḥ

     puṃsi kartṛtvamāropya buddhāvapi cidātmatām |

iti | atha mukhyacaitanyameva pratibimbībhūtaṃ tathā karotīti ucyate; 
tadayuktamanyatra pratibimbe tadadṛṣṭeḥ | nahi darpaṇapratibimbito vahnistameva 
darpaṇamapi tāvat tāpayet, kimaṅga indhanaṃ dagdhuṃ prabhavet | uktaṃ ca 

     tajjātīyena prasiddhānyatajjātīyarūpeṇaiva bhavituṃ yuktam |

itīti buddhipuruṣadvayakalpanamakiṃcitkarameva | tadāha pratibimbe'pivā ityādi 
| apiśabdena abhyupagamaṃ darśayati, vāśabdena samānaguṇatvameva pratibimbe 
kāraṇamiti | etat na ādriyāmahe apīti anādaram | tatra iti buddhau | tasyāḥ iti 
puṃspratibimbavatyā api buddheḥ | etacca yadyapi pūrvamuktam evaṃca 
buddherjaḍatve ityādinā, tathāpi dūṣaṇāntarāvakāśāya uktam |

(page 171)

tata eva bahuśākhamapasiddhāntāntaramapi samuccayena āha buddheśca iti | 
svakāraṇe pradhāne citpratibimbasya cidrūpasya vā na prātisvikasya saṃbhavaḥ | 
tatrāpi ca ātmakṛtatve ayameva doṣaḥ, buddhiparikalpanāvaiyarthyaṃ ca adhikam | 
kāraṇena ca saṃbhavadrūpaṃ na kārye samādhīyate iti tadātma kāryaṃ 
prāptamiti ātmā kāraṇaṃ bhavediti

     ---------na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ | (sāṃ. kā. 3)

iti tyaktaṃ bhavet | tatra iti ātmani | tataśca ātmana eva prathamo vikāro buddhiriti 
pradhānakalpanaṃ vyarthaṃ syāt | nanu yathā ghaṭe mṛtpiṇḍa eva 
upādānakāraṇaṃ, daṇḍacakradeśakālakumbhakārādi kevalaṃ 
tadupādānakāraṇasaṃpāditaṃ, tata eva śeṣaśabdavācyaṃ viśeṣamātraṃ 
vidadhat sahakāri; tadvadātmā śeṣānugrahakāritvamātrāt sahakārī syāt, na 
upādānam | upādāne ca kāryamasti, na sahakāriṣu anantakāryodayaprasaṅgāditi 
paramatamāśaṅkya āha satkāryavādinā iti | yadi tāvadupādānāsaṃbhavini 
viśeṣāṃśe'pi na vyāpriyante sahakāriṇaḥ, tadalametaiḥ; atha taṃ janayanti, 
tadasantameva cet, upādānasyāpi pāpāt kutaḥ śāpo'yam-yadantaḥ 
kāryabhāgo'sya adhyasyate

     asadakaraṇāt (sāṃ. kā. 9)

ityādernyāyasya tulyatvāt | tasmāt sāmagrīrūpakāraṇāntarvartī kāryasvabhā-
vo'bhyupagantavyaḥ satkāryavādinā dharmasaṃcayarūpaḥ, natu 
ekakopādānakāraṇāntarvartī sahakāriṇāmanupayogaprasaṅgāt | nanu kānicit 
sahakārīṇi upādānarūpamāviśantyeva kāraṇatāṃ pratipadyante | 
jalabhūmyoḥ pariṇāmiko hi rasa ūṣmaṇā vegavatā kālaprabhāvitena 
bījāntarvartitāmeva upayāti tāvatā vicitrasya aṅkurasya

(page 172)

svarūpalābhāt, anyāni tu dharmādharmapuruṣārthaprabhṛtīni abhivyaktimātre 
vyāpriyante | teṣu kā kāryaśeṣāntargamanacintā | yadyevaṃ, abhivyaktirna 
kāryaśeṣa iti tatra vyāpriyamāṇānāmeṣāṃ dīpacakṣurādīnāmiva 
kathaṃkāraṃ kāraṇatāparigaṇanaṃ bhavet | kāryaśeṣaḥ seti cet, tarhi asatī 
saiva | enāṃ tāni yathā utthāpayanti, tathā upādānamapi 
mukhyakāryamutthāpayet,-ityalaṃ kvacitsatkāryavādavyavasanena | tadāha 
abhyupeyā iti | iṇo'rhārthe yat | tataḥ iti kāryaśeṣakṛtādādhidādhikyādāt-
mani cinmātratā kathaṃ syāt | nanu tāvadrūpatvamātmano bhaviṣyati, kiṃ hi 
duṣyati tāvatā, kiṃ vā puṣyati cinmātratayetyata āha kaivalyāvasthāyāṃ ca 
iti | abhyupetacinmātratātyāga eva tāvadapasiddhāntaḥ, sa tu apasiddhāntāntarapi 
ānayatīti caśabdaḥ | tathāhi-kaivalyadaśāyāṃ na citpratibimbaṃ 
buddhāvudetīti tadā puruṣo'kāraṇasvabhāvaḥ, tataḥ 
pratibimbātmakakāryaśeṣaviyuktaḥ pūrvaṃ tadyukta iti yogavibhāgau 
bhāvābhāvatvena viruddhau | tataśca viruddhadharmayogādaikyaṃ kūṭasthaṃ na 
syāt puṃsaḥ | pradhānasyāpi hi akauṭasthye idameva nimittaṃ, na anyat | nanu 
kaivalyāvasthāyāmapi asya yogyatvamanivṛttam, tadeva ca 
kāryaśeṣāntargamanaṃ pradhānasya iva mahāpralaye ityāśaṅkya madhye 
prameyāntaraṃ hetvantareṇa upakṣipati nahi iti | anantaram iti kadācidapīti 
āśayaḥ | ghaṭe'pi paṭayogyatā bhavet, puruṣe'pivā mahadādijananayogyatā,-
iti kāraṇatvaṃ yogyatārūpaṃ niyamavattvena vyāpakena 
kāryapūrvabhāvitāvirahāt vipakṣādapasāritaṃ kāryapūrvabhāvitvena 
vyāpyate, tacca iha na upalabhyate,-iti vyāpakānupa-labdhiḥ | na kaivalye pumān 
pratibimbakāraṇaṃ kāryāpūrvabhāvitvāt | kāryapūrvabhāvitvasya ca 
vyāpakaṃ kāryapaścādbhāvaḥ |

(page 173)

tadviruddhastadabhāvaḥ kāryapūrvabhāvitvaṃ niṣedhati | na kaivalye 
kāryapūrvabhāvī puruṣaḥ kadācidapi kāryapaścādbhāvābhāvāditi 
vyāpakaviruddhopalabdhiḥ, kadācidapi kāryapaścādbhāvasaṃbhāvanāyāṃ tu 
kaivalyaṃ nāstītyeva uktaṃ syāditi āśayaśeṣaḥ | yadivā 
cinmātratāhānirityatra ayamāśayaśeṣaḥ-yat tat cinmātrāt bhoktṛrūpāt 
prakāśādadhikaṃ, tat kathaṃ bhoktuḥ svarūpaṃ bhavet | viruddhadharmāpatterhi 
puṃso'nativyāmiśraṃ rūpam,-iti uktaṃ pariṇāmitvaṃ vyapohitum | atha 
cidacidrūpaṃ ca ekaṃ cetyapi bhavati, tadā puṃsprabhṛtivivekasamarthanaṃ 
vyarthamiti | evaṃ kāryaśeṣāntarbhāvena puṃsidūṣaṇamuktvā 
abhyupagamyavādena duṣaṇāntaramāha kaivalyāvasthāyāṃ ca iti | mā 
bhūdvā tatra kāryaśeṣāntarbhāvaḥ, tathāpi kāraṇākāraṇatārūpaviruddha-
dharmāpatteḥ pariṇāmitvamaparihāryamiti | nanu cidrūpatātirekeṇa ātmano na 
kāraṇatākhyaṃ rūpāntaramasti

     ------naprakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ | (sāṃ. kā. 3)

itivacasā saptavidhakartṛtvaniṣedhābhidhānāt

     puruṣārtha eva hetuḥ-------| (sāṃ. kā. 31)

ityanena tu pradhānasya viśvatra upādānakāraṇasya sukhādyātmakatvena yat 
bhogyatākhyaṃ dṛśyatvaṃ nāma rūpaṃ, tadeva nimittakāraṇatvena uktam | tattu 
svātmāpekṣaṃ na upapadyate bhogyasya bhoktṛrūpavirodhāditi cidrūpamajaḍaṃ 
bhoktāraṃ puruṣaṃ prati iti saṃpadyamānaṃ viśeṣābhāvāt sarvapuruṣān 
pratīti vyavasthāpyate, natu puruṣaḥ kadācidapi kiṃcit karoti,-iti parakīyaṃ 
matamanubhāṣya dūṣayati buddhisadbhāve'pi iti na tatsaṃnidhāne iti 
nimittatvaṃ saptamyarthaṃ neti pratiṣedhati | etaduktaṃ bhavati-
bandhamokṣavyavasthāsiddhaye yaduktaṃ

(page 174)

kṛtārthaṃ taṃ prati naṣṭamapyanaṣṭaṃ sādhāraṇatvāt

iti, tatra  taṃ puruṣaṃ pratīti karmapravacanīyavibhaktivyaṅgyo yaḥ saṃbandhaḥ, 
sa cet na vāstavaḥ, tarhi na kiṃciduktaṃ syāt | vāstavatve saṃnidhānasya 
nimittakāraṇatāyāmucyamānāyāṃ kathamakāraṇasvabhāvatā puṃsaḥ 
sidhyet kāraṇasvabhāvatve sadātane mokṣāyogaḥ, kadācidakāraṇasvabhāvatve 
vidharmadharmayogāt kūṭasthatāhāniriti | evaṃ nacātyantaśuddham ityādinā 
na tatsaṃnidhāne tadudbhavaḥ syāt ityantena ṭīkāgranthena 
sūtroktamanādarāspadatvaṃ vṛttau tathāpītyarthena tathāca ityanena 
abhyupagamyavādābhidhāyinā kṛtavṛttikaṃ parapakṣānupapattyā 
bahuśākhayā pradarśitayā sphuṭīkṛtābhiprāyatvena vivṛtam | adhunā 
tasyāścitsvarūpatāsyāt itivṛttiparijihīrṣito'pi viruddhadharmādhyāso 
balādeti,-ityevaṃ bhaṅyantareṇa vyācaṣṭe ātmā iti | evaṃ ca atra vikalpyam-
ayaṃ citsvabhāva ātmā, iyaṃ ca cicchāyādhāriṇī dhīriti 
kimidamanubhavabalāt vyavasthāpyate, kasyacidarthasya anyathānupapattyā vā | tat 
prathamaṃ kalpaṃ dūṣayati ātmapratibimbayogāt iti | yathānubhavam iti 
anubhavānusāreṇa anubhavayogyam | anubhave ca ekameva sukhādyātmakaṃ 
svaprakāśatayā caitanyarūpaṃ tattvaṃ vastubhūtamavatiṣṭhate 
anubhavarūpābādhitapramāṇabalena sthairyamavalambate | co'pyarthe | 
ātmānaṃ caitanyapratibimbārpakaṃ, tatkṛtaṃ buddhau pratibimbamapi aṅgīkṛtya 
| etaduktaṃ bhavati-ātmacchāyākṛte'pi caitanye cidrūpe svayaṃ ca 
sukhādyātmakatvena sātākāramekaṃ buddhisaṃjñakaṃ tattvamaṅgīkṛtaṃ 
viruddhadharmābhyupagamabhīrubhirapi pāramarṣaiḥ | tataśca pratibhāsabalāt 
tadeva grāhakarūpaṃ bhaviṣyati | iha ahaṃ jānāmiti hi sarvasya abādhitā

(page 175)

pratipattiḥ | tatra idamaṃśo bāhye'pi ābhāti sarvapramātṛsādhāraṇarūpaḥ 
krayavikriyādau, antastatpratibimbito'pi asādhāraṇo manorājyasaṃkalpādau 
vikalpe ca | tatra yuktaṃ tadviṣayārpitaṃ dṛśyapratibimbaṃ buddhāviti, ahamiti tu 
yadidaṃ buddhau svarūpaṃ prakāśate ca adhyavasīyate ca, tadeva 
sukhādyanuvedhena bhāti | yadāha idameva ca naḥ sukhaṃ yat sātaṃ 
saṃvedanam iti | ahamiti tu rūpamanyatra na kutracidanubhūtaṃ yena tadarpitaṃ 
buddhitattve syāt | nacāpi puruṣasya tadrūpamiṣyate'haṅkāravṛttitvena asya 
iṣṭatvāt | ahamiti idamiti ca muktvā tattvāntarasya na kasyacidanubhavaḥ | kiṃca 
ātmānaṃ buddhitattvaṃ na paśyati yena jānīyāt-etadīyā iyaṃ me 
caitanyacchāyeti | naca anyo'nayostṛtīyo draṣṭā asti yastathā adhyavasya 
vyavaharedupacaredvā | naca sukhādirūpasya caitanyena virodhaḥ sukhādeḥ 
svaprakāśasvabhāvatvena nirbhāsanāt svaprakāśatvasyaiva ca caitanyarūpatvāt | 
kevalaṃ sukhādirūpaśūnyamapi viṣayagrahaṇamātrarūpaṃ 
saṃvedanamupalabhyate,-iti amuyā bhaṅgyā cittarūpaviśeṣakatvamabhidhātu-
mabhidharmādau sukhādayaścetyā iti vyavahriyante saṃvedanamātraṃ tu 
cittamiti, tatra anubhavabalena puruṣakṛtā cicchāyeti vyavatiṣṭhate | nanu 
buddhipuruṣayoḥ parasparasaṃsargādiyaṃ bhrāntiḥ sukhameva ca svaprakāśamiti 
| uktamanyatra

     saṃsargādavibhāgaścedayogolakavahnivat |
     bhedābhedavyavastheyamutsannā sarvavastuṣu ||

iti | kasya ca iyaṃ bhrāntiḥ | na buddheḥ puruṣamapaśyantyāḥ | naca tṛtīyaḥ 
saṃsṛṣṭataddvitayagrāhī kaścidastītyuktam ekameva iti, natu 
buddhipuruṣadvayarūpam, nāpi saṃsargakṛtabhrāntaikarūpamidamitya-

(page 176)

nubhavagocarāpattyā | naca jñeyaṃ saṃvidrūpasvaprakāśamidamityasya arthasya 
vā saṃvidrūpaṃ tata eva ca viṣayabhedāt sukhaduḥkhādinā anekena ākāreṇa 
caittarūpeṇa anadhikenāpi adhikena iva viśeṣeṇa vartamānatvācca 
pratikṣaṇabhinnaṃ saṃtānavṛttyā pravahat paśyāmaḥ | sarveṣāṃ 
pramātṝṇāṃ tadatirikte nāstyanubhava iti ekapadena brahmavivartavādo'pi na 
anyaḥ siddha iti dhvanati | evaṃ prathamastāvat kalpo na yuktaḥ, dvitīyo'pi na 
upapanna ityāha tāvanmātra eva iti | mātragrahaṇena svaprakāśatvaviṣayagrā-
hitvasātādirūpatvādi yāvadasya vyāvṛttibhedopakalpitaṃ rūpaṃ bhāti, tena na 
asya bhedaḥ kaściditi darśayati | evakāreṇa adhikaṃ niṣedhati | arthabhogasya 
idamahaṃ jānāmīti anapahnavanīyasya paripūrṇena rūpeṇa samyaktayā 
abhrāntatayā āptiḥ saṃpattiryataḥ, tasmādarthabhogarūpāyāḥ saṃvitteḥ 
saṃbandhī saṃsargasamavāyādinā vartamānaḥ kaścidātmā astīti kasya 
arthasya anyathānupapattyā kalpyeta | evamiyatā vṛttigatam anupapatteḥ itipadaṃ 
vyākhyātam | evam iti sūtradvayoktābhiryuktibhiḥ yaḥ prasaṅga uktaḥ, 
tadviparyayeṇa anityarūpasya anyānāśritasya jñānasya siddherityarthaḥ | evaṃ 
jñānakriyāyogāt ityatra hetau jñānabhāgaṃ vicārya tadanulagnatvenaiva 
kriyā vivecyā hetubhaṅgāyeti śikṣayituṃ sadapi itivṛttāvapiśabda 
uttarakārikāvakāśadānārthaḥ | apiśabdo hi kāmakārarūpaṃ sattve 
tāvadanvava-sargaṃ dyotayannanyasya tu sattvamapi na adhigantuṃ śakyamiti 
prakaṭayati | tahā ca ṭīkākāra evameva vivarīṣyati kriyā tu ityādinā apiśabda 
ityantena | ata eva uttarakārikārtho vṛttikṛtā saṃkṣepeṇa ihaiva vyākhyātaḥ | 
yathā iti yena nyāyaprakāreṇa ārya evamāha, sa iyatā

(page 177)

granthena nirṇīta iti yāvat | tatra iti pratyakṣe iti anapahnavanīyaprakāśe 
viṣayopalambhe arthabhogātmani nimittatayā sthite | samāptaḥ samyagāptaḥ 
siddhaḥ svātmani tathāprakāśānurūpavikalpanalakṣaṇaḥ, paratra tathāprakā-
śasaṃkramaṇakāripratipādanalakṣaṇaḥ prakhyopākhyāśabdavācyastat-
pūrvakaśca pravṛttiprāptyarthakriyālakṣaṇo vyavahāraḥ 
pramātṛprameyāṇāṃ bahuśākhaparasparaprāptirūpa ityato hetoścaitanyaṃ 
citiśaktimātraṃ puruṣalakṣaṇaṃ dharmāntarapratikṣepaprāṇena 
bhāvapratyayāntena abhidhānayogyaṃ yaducyate tadapārthakaṃ niṣprayojanaṃ, 
na anena vinā kiñcit prayojanaṃ siddhyati yadanyathānupapattyā tat 
kalpyetetyarthaḥ | tadayaṃ prayogaḥ-arthasaṃvedanamadhye na ātmā 
vikalpanīyo'nubhavānyathānupapattyanyatarānu-palabdheriti kāraṇānupalabdhiḥ 
| adhiko hi mahānase piṭharādibhyo'gniḥ, parvate ca taruśilādibhyo'nubhavena 
dhūmānyathānupapattyā vā kalpyate iti tatkāraṇikā kalpanā ākāraṇakatvasya 
anyakāraṇakatvasya vā kalpanā uparidṛśyamānaniyamāyogāditi | nanu 
evamanubhavānusāreṇa vyavasthāyāṃ nīlaṃ sukhaṃ, pītaṃ 
duḥkhamityetāvanmātraṃ prakāśamānamaṅgī-kartavyam; ahamiti tu 
vikalpamātraṃ, natu atra adhikaṃ cakāsti | nīlaṃ hi prakāśate, na nīlaprakāśaḥ 
kaścit, tajjñāne'pi kaḥ pakṣapātaḥ, yena karuṇāyamāna iva sadapi iti 
tadabhyupagamaṃ paraḥ kuryādityāśaṅkya āha jñānasya asattāyām iti | 
bhavataiva hi uktaṃ nīlaṃ prakāśate iti | tadatra prakāśate iti yo bhāgaḥ, sa 
nīlaśarīraparamārtha eva cet yathā nīlaṃ sarvapramātṝn prati bhavati na bhavati 
vā, tathā so'pi syāt | tadetadāha nahi ityādinā | rūpavatsyāt iti | bhavanaṃ, na 
bhavanaṃ vā samānaṃ mantavyam |

(page 178)

tat iti nipātastasmādityarthe vartamānaḥ syāditiprasaṅgasūcitasya 
svaviparyayarūpasya paridṛśyamānatvena avaśyāṅgīkāryasya hetutāmāha | 
yato jñātatvaṃ na sarvapramātṝn prati, nāpi na sarvapramātṝn prati apitu 
kaṃcideva pramātāraṃ prati, tato hetorjñānameva, natu viṣayasvarūpaṃ, 
jñātatetyarthaḥ | nanu evaṃ bhavatu jñānam, pratyakṣaṃ tu kutaḥ | 
viṣayagataprakaṭatātmakaphalānumeyamanāśritasvaprakāśasaṃvidātmaka-
phalānumeyaṃ vā tadityāhuḥ | ajñāte'rthe na kaścit buddhimupalabhate, jñāte 
tu anumānādavagacchatīti | tathā

     nānyathā hyarthasadbhāvo dṛṣṭaḥ sannupapadyate |
     jñānaṃ cennetyataḥ paścātpramāṇamupakalpyate ||

iti | tena na svarūpamātraṃ nīlasya jñātatā, yena sarvapramātṝn pratīti codyeta; 
apitu tatprakaṭatā tatsaṃvittirvā jñātatā, tajjanakaṃ tu bhāvanārūpaṃ 
kriyātmakaṃ jñānaṃ tadanumeyaṃ, natu jñānameva jñātatetyāśaṅkya āha 
ata eva iti | anenaiva adhikaraṇasiddhāntatāmāha

     yatsiddhāvanyaprakaraṇasiddhiḥ saḥ | (nyā. sū. 1 | 1 | 30)

iti | atra hi heturyacchabdena nirdiṣṭaḥ, sa ityatra tu upacārāt taddhetukastaddhetu-
sādhyo'rtha ukta iti pratijñārthatvāvirodhaḥ, heturapi vā 
pramāṇamūlābhyupagamarūpatvāt siddhāntatāṃ na jahāti, yadivā 
yatsādhyasiddhāvityatra sādhyatayaiva heturākṛṣṭa iti viśiṣṭahetuka eva 
sādhyastatheti labhyam | ata eva hetoḥ sarvapramātṝnnityuktāt jñānameva 
jñātatā, natu prakaṭatā saṃvittirvā jñātateti yat vastu tato hetostajjñānaṃ 
pratyakṣaṃ svasaṃvedanasiddhamabhyupagantavyam | yadā iti yadityasya arthe 
tadā iti tata ityasya arthe iti yat vastu viśiṣṭahetusiddhaṃ, tato hetoḥ 
pratyakṣatvamiti;

(page 179)

yasmādarthe tu vyākhyāyamāne yasmādevamiti yat vastu tasya na hetutvamuktaṃ 
bhavet, apitu evamiti vimṛṣṭe yo'nyaḥ kaścit hetuḥ, tasya prakṛte sādhye 
hetutvamuktaṃ syāt | dhūmavān yatastasmādagnimāniti hi āñjasī eva eṣāṃ 
pratītiryena hetunā dhūmavānayaṃ saṃpāditaḥ, athavā jñātaḥ so'gnimattve 
heturiti | naca etat vivakṣitam, apitu dhūmavattvasyaiva hetutvamagnimattve'bhidhi-
tsitam | tacca añjasā na ato vākyāt pratīyate | tena vivakṣite'rthe evaṃ spaṣṭā 
vācoyuktirdhūmavān yat, tasmāt agnimāniti | anuvadanakāle hi svarūpamātra-
masya parāmraṣṭavyam, natu hetubhāvaḥ | sa hi paścāt 
tacchabdaparāmṛśyatāyāṃ vidheyaḥ | tena evaṃvidheṣu sthāneṣu itthaṃ 
gamanikā vidheyā-dhūmavānityatra itiśabdārthagarbhīkāreṇa 
śabdasvarūpaṃ vā jñānaṃ vā avatiṣṭhate, dhūmavāniti yasmāt bhavati 
śabdajñānātmā vyavahāro dhūmavattvalakṣaṇādarthāt, tato hetoragnimāniti | 
yadivā yato hetorbodharūpāt dhūmavānayaṃ siddhaḥ, sa 
dhūmavattvāvabodho'gnimattve heturiti anuvādabhāge pañcamī hetuviṣayaṃ 
bodhamākṣipantī hetorajñātasya na hetutvamiti jñāpayati | etadeva na yuktam | 
tathāhi anūdyamānatākāle na hetuvācakāt śabdāt pañcamī prayujyate yasmāt 
dhūmavattvāditi, apitu yato dhūmavattvamiti prathamaiva; tadevaṃ yasmāditi 
bodhaḥ uktaḥ | etena abhiprāyeṇa cirantanairhetoranuvādayoge'pi pañcamī 
prayuktā

     yato hi pūrvānubhavasaṃskārāt------| (2 | 5)

ityādau, adyatanaistu prasiddhimātramupajīvadbhirabhinnanārikelanigaraṇavat 
vastutattvamalabhamānairvyavahriyate | yadeti vā yasyāṃ kālakalāyāmaya-
martho'sti, tasyāmayamapyastītyuktau hetuhetumattāvagatiḥ

(page 180)

sāmarthyāt labhyate | anūdyamānasya pūrvasiddhatvena yadeti hetutvaṃ yujyate, 
tadeti vidhīyamānasya apūrvatvena sādhyatvāt hetumattvamiti alaṃ bahunā | 
jñānameva jñātatetyayamartho viśiṣṭena hetunā yataḥ siddhaḥ sarvapramātṝn 
pratītyanena, tato hetoḥ pratyakṣatvaṃ jñānasya siddhyati | yadi tu anyato 
hetorjñānameva jñātateti asādhayiṣyāma, tatpakṣe tu asya hetutā na bhavet,-iti 
viśiṣṭahetukasya sato hetorhetutvam, na punaḥ

     upādāyāpi ye heyā------------| (vā. pa. 2 | 37)

iti nayena | pūrvahetusiddhe'rthe hetūcikīrṣite sa pūrvahetustyajyata eva | yathā 
dhūmavattvādayamagnimān, yasmācca dhūmavattvādagnimān, tasmāt 
śiro'rtisaṃtāpajanakaḥ-ityatra pūrvaheturayamupajīvyate; tathā atrāpīti 
etadabhidhātumuktam ata eva yadā jñānameva jñātatā tadā iti | ayamatra 
tātparyārthaḥ-iha prakaṭatā nāma yadi arthasya kriyate, tadā sā kiṃ 
rūpavadarthadharmo bhavantī svātmani jñānamapekṣate, na vā | pūrvasmin 
kalpe'navasthā-tasyāmapi hi jñānakṛtaṃ prakaṭatāntaraṃ vaktavyam, tatrāpi 
anyaditi prakaṭatāṃ jānan na aprakṣīṇeṣu jñāneṣu aviramatsu na arthaḥ prakaṭo 
yugasahasrairapi bhavet | atha sā prakaṭatā arthasya cet jātā, prakaṭo'sāvartho 
jātaḥ; kimanyat prārthyate | tatrāpi arthasya yadastu, tadastu; mama prakaṭo 
maitrasya prakaṭa iti tu yo niyatapramātṛsaṃbandhastatsaṃmukhapra-
vartanaprabhṛtivyavahāramātraparaṃparārūpārthakriyānivahaniyamanibandha-
nabhūtaḥ, sa kathaṃkāraṃ prakaṭatāyāḥ | janyajanakatāyā iti cet, 
kumbhakārakriyayā kumbhaḥ samudbhavan tasyaiva tathā syāt | ko hi viśeṣaḥ, yat 
kumbho na tajjanakasvaprakaṭatā tu tasya | tataśca kumbhatāyāṃ 
pratibimbārthakriyā tatkṛtā eva syāt prakaṭatāyāmiva | yat

(page 181)

bhāvagataṃ rūpaṃ, tat sarvasādhāraṇyena arthakriyāyai paṭagatamiva 
śuklatvam, tathā ca prakaṭateti | bhāvaniṣṭhaṃ hi rūpaṃ yadi tathā na bhavet, 
bāhyatā asya vyāpikā hīyeteti vipakṣādasādhāraṇyena arthakriyākāritvāt 
vyāpakānupalabdhiprasaṅgena vyāvartito hetuḥ sādhyena vyāpyate iti 
svabhāvaḥ | nanu dvitvaṃ yasya apekṣābuddhyā janitaṃ, na 
tadanyasādhāraṇyena arthakriyākāri,-iti anekāntaḥ | asiddhereko'nekāntaḥ | 
nahi saugatasya vikalparūpādṛte dvitvaṃ kiṃcit bhāvagataṃ rūpamasti | yasyāpi 
tat tathā, tasyāpi na asādhāraṇyena arthakriyā tato dvyaṇukagatasya aṇutvasya 
sarvasādhāraṇasyaiva dvitvādutpatteḥ prācuryeṇa ca na dvitvamarthakriyākāri, 
apitu tajjñānam | naca tat bāhyaṃ bhāvaniṣṭhaṃ rūpam | atha tajjñānamapi 
sarvasya kasmāt na syāditi ucyate, tadatrāpi tena na na ucyate | iha yathā 
dvitvamapekṣābuddhyā jāyate; tathā tatsāmānyajñānam, tato 
dvitvaguṇajñānam, tato dve dravye iti dravyajñānamiti | anyasya tat nāsti tasyā 
eva abhāvāt | apekṣābuddhirdvitvajātajñānajanmani kasmāt kāraṇamiti cet, 
rūpajñānajanmani kimālokaḥ kāraṇamiti paryanuyojyam | yathādarśanaṃ hi 
kāryakāraṇavyavastheti āstām | atha ucyate kumbho jñātaḥ san sādhāraṇyena 
arthakriyākārī, natu prakaṭatāyāṃ jñānamasti; tarhi na kasyacit sā 
arthakriyāyai bhavet | atha dvitvavadeva tatra na sarvasya jñānaṃ bhaviṣyati, tarhi 
prakaṭatāyāṃ prakaṭateti anavastheti uktam | pramātṛrūpātmānāśritasaṃvi-
drūpaphalānumeyajñānavādino'pi samānametat mama saṃviditi 
vyavahārāsiddheḥ | atha prākaṭyasaṃvidantaramantareṇāpi tathā, tat 
sarvapramātṝn prati syāt viśeṣābhāvāt | tayoḥ saṃvittiprakaṭatayorjñānameva 
pramātṛviśrāntaṃ prakaṭateti cet, bhāvena

(page 182)

kimaparāddhamityāśayena jñānameva iti evakāraḥ | smaraṇe 
atītānāgatānumānādau ca artha eva asan yathā iṅgitanimiṣitādīn 
dharmānātmani na sahate, tathā prakaṭatāmapi anupākhyaḥ kathaṃ saheta,-iti na 
asāvarthasya kasyacit dharma ityapi evakārārthaḥ | tat siddhaṃ jñānameva 
prakaṭatā jñātatāyā eva hetūcikīrṣitāyā anumitsitajñānarūpatvāditi | 
tadupādhiḥ iti jñātatopādhirhi jñāta ucyate | anyathā sadaiva sarvān prati ca 
kiṃ na jñātaḥ syāt | yaduktaṃ viniścaye jitaṃ jaḍaiḥ ityupahasya jñānaṃ 
ca nāma buddhisādhanaṃ pratyeti, naca buddhim iti ślāghanīyapraja iti, 
nanu vyaktibuddhireṣā iti ca | nanu yadidamiyatā svaprakāśarūpaṃ jñānaṃ 
siddhaṃ, sa eva ātmā bhaviṣyatītyāśaṅkya āha tasya ca iti | jñeyopādhiḥ iti 
jñeyakṛto deśabhedo vibhutvāśaṅkāśamananidānabhūtaḥ-iha ghaṭa iti; 
kālabhedaḥ-adhunā ghaṭa iti nityatvavyāmohavyapohanaheturbhātyeva | yadapi 
sukhādijñānaṃ, tadapi ekasāmagryadhīnatānityasaṃbaddhadehāvacchedakṛto 
deśakālabhedo bhātyeva; suptādau tadaiva tadeva | nāpi 
auttarakālikajāgradvikalpa-vyavahāryo deśakālabhedaḥ smaryata eva 
stimitatāyāmapi vyutthānacitta-prabhavasmṛtivikalpavyavahārya iti jñānāni eva 
ca deśakālasvabhāvabhinnāni vyāpakāni nityāni ekātmakāni saṃtatyā 
pravahanti vahanti lokayātrām | tadāha na anyasya iti saṃbandhi iti 
tādātmyasamavāyādinetyarthaḥ | anyasya iti vṛttiṃ vivṛṇoti pāṭhapūrvakam 
ātmākhyasya iti vastunaḥ iti saṃtānasya saṃbandhitvena ucyatāṃ nāma mama 
jñānamiti vyavahārasya darśanāditi ākūtam | vṛttiṃ tu vyākhyānabhaṅgo'pi 
mā bhūt, mā

(page 183)

ca bhūt punaruktamityabhiprāyeṇa ṭīkākāraḥ saṃkṣipya vivṛṇoti 
vakṣyamāṇanayena iti || 8 ||

     kriyāpyarthasya kāyādestattaddeśādijātatā |

Reading translation: withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible) The verify pack carries the layer bytes; no English is quoted without a verified verse mapping.

Claim table

ClaimStatusBasis
Link completenessFAIL (7 gaps named)assurance.trace_links_present + gaps
Human reviewUNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off)assurance.review
Deterministic chunk gateBLOCKED (PROOF_NOT_RUN)proofs.chunk_gate
Manuscript witnessUNPINNED (0 verified corpus-wide)identity.witness
Source-span completenessUNKNOWNassurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed

What this does NOT establish

Verify it

  1. Fetch the trace: curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkH-k1.8-caitanyamajada-pratibimba.json
  2. Fetch the pack manifest: curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkH-k1.8-caitanyamajada-pratibimba/manifest.json
  3. For each artifact: curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkH-k1.8-caitanyamajada-pratibimba/<name> | sha256sum, then compare that hash with the same artifact's 'sha256' above and in the trace. If every artifact matches and the trace's recorded verdict/gaps agree with what you read, the chain is intact. A mismatch means the upstream bytes changed after the trace was made: treat the trace as stale, not the hash as wrong.
  4. If every hash matches and the verdict/gaps here agree with the trace, the chain is intact. A mismatch means upstream bytes changed: treat the trace as stale, not the hash as wrong.

Hashes

source excerpt: 978dae897eee1def950a5189f049b032dbee1f793fa3cb7a9b6723496bfd4aa3
  ledger: ipvv/passages.jsonl · edition: edition unrecorded (UNKNOWN)
layer argmap: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer c1: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer c2: NOT-APPLICABLE (no bytes recorded)
layer l0: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer l2: adefa82ff7fbec70…  ipvv/data/chunkH-k1.8-caitanyamajada-pratibimba.l2.json  BOUND
layer l3: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer l4: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer t1: UNKNOWN (no bytes recorded)
song proof :   UNKNOWN (0 warnings)
trace bundle traces/ipvv-chunkH-k1.8-caitanyamajada-pratibimba.json: 57b5b99e1e69618ffede6d91240a772214a54bf7855a95b675799dfad40301b2
verify pack artifacts (bytes):
source.txt  978dae897eee1def…  52343B
chunkH-k1.8-caitanyamajada-pratibimba.l2.json  adefa82ff7fbec70…  3284B

Chain

HopValueStatus
SOURCE edition + spanedition unrecorded; verses M00020:4300-5077 excerptUNKNOWN; span UNKNOWN
LAYERSshas below; song-file pathsBOUND, NOT-APPLICABLE, UNKNOWN
GATE deterministicPROOF_NOT_RUNBLOCKED
FORMAL theoremsregistry references, run_bound falsenone
TRACE bundle57b5b99e1e69618f…PARTIAL (links incomplete — see gaps)
PACK manifest2 artifactslinks present
WITNESSnone verifiedUNPINNED
REVIEWnone boundUNREVIEWED
PUBLICATIONhuman sign-off required; never automaticNOT_AUTHORIZED

Cite this

Svatantrya Reader, “ipvv chunkH-k1.8-caitanyamajada-pratibimba (M00020:4300-5077)”, https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkH-k1.8-caitanyamajada-pratibimba/, version trace 57b5b99e1e69618ffede6d91240a772214a54bf7855a95b675799dfad40301b2 (full sha256 of the trace bundle). Retrieve and re-verify: curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkH-k1.8-caitanyamajada-pratibimba.json | sha256sum must print this digest. Translators/editors of record: not established here — see edition record. The URL serves the live version; the digest pins the cited bytes. There is no archival resolver: the digest is integrity evidence, not durable storage or scholarly validation. “Complete” means links present — not approval, proof, or witness verification.

Related

Provenance