# ipvv chunkM-jnanadhikara-reflexion-core (M00020:6900-7600)

ipvv chunkM-jnanadhikara-reflexion-core (M00020:6900-7600) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

> Machine rendering — UNREVIEWED, not an approved translation. No English here was human-reviewed.

Canonical: https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkM-jnanadhikara-reflexion-core/

## Passage (excerpt as hashed)

```
bāhyārthakṛta eva bhavatīti dṛḍhābhyāsavāsanāmahimnā prathamata eva 
prabhṛti sa ābhāsaḥ saṃvidi adhyavasāye ca nirbhāsamānaḥ samākṛṣṭa-
bāhyatāka eva nirbhāsate mandamaterindrajālatimirādāviti prathamata eva 
prabhṛti bhrāntatvamuktam |

 (page 249)

yastu timirādikāraṇatvamavaiti gacchan kakṣādyābhāsasya, sa bāhyatāṃ na 
adhyavasyati | tathāca nāvārūḍhaṃ paśya paśya taṭataravaḥ pratilomaṃ 
tūrṇaṃ tūrṇaṃ dhāvantīti savismayamācakṣāṇaṃ śiśukaṃ pratyāha 
naivaṃ vṛkṣā bhavanti, dṛśyate kevalamitthamiti | anena pratibhāsadharma eva 
ayamiti uktaṃ bhavati | evaṃ nirvikalpakena etat bādhiṣyamāṇabāhyatāsvīkārāt 
sahyamātmani bhrāntatvam, śuktirajatabhrame tu prathamanirvikalpakena rajata-
svīkārābhāvāt na sahyamiti anyābhiprāyaḥ iti | tāvat iti | iha tāvadupayogi 
darśitam, anyattu darśayiṣyate | bhavatām iti svadarśane bhrāntitattvaṃ yat, tadiha 
na tāvat darśitamiti yāvat | yat nareśvaravivekaḥ

     pareṣāmapi keśādau bhrāntā saṃvidbahirmukhā |

iti | evaṃ lokaprasiddhe bhramarūpe yastṛtīyo'dhyavasāyāṃśaḥ, tannidarśanena 
sarvatra adhyavasāye bhrāntirūpaṃ pradarśya bhrāntirūpeṇa adhyavasāyena 
vyavatiṣṭhāpayiṣitasya bāhyasya vyavasthā na ghaṭate tatra aṃśe tasya 
jaḍarūpatvāt | yatra aṃśe ca ajaḍatvamabāhye, tatra vyavasthāsaṃpādanānaut-
sukyāditi darśayati smṛtijñānaṃ hi iti | hi iti yasmādevaṃbhūto'tra vibhāga 
itīti, tasmāt viṣayavyasthāpakatvamadhyavasāyasya na yujyate yathā prakṛtasya 
smṛtijñānasyeti | smṛtirupalakṣaṇamatra | etadeva ghaṭayati sa iti | yoṃ'śo na 
bhrānto nirvikalpakasvasaṃvedanalakṣaṇaḥ, sa na arthasya vyavasthāpakastena 
anyasyaiva svarūpasya svābhāsasya ca prakāśanāt | yataḥ soṃ'śaḥ 
pratibhāsamānaḥ svarūpasvābhāsasvabhāvaḥ, tasmāt smṛtijñānādabhinno na 
vyatiriktaḥ, na bāhyasvabhāvo

 (page 250)

     jñānādavyatiriktaṃ ca---------|
iti nyāyāt | yastu vikalpanavyāpārātmā adhyavasāyaḥ, sa yadyapi 
svāṃśādavatīrṇa iva lakṣyate ityato'rthe vyavasthāpakatayā 
saṃbhāvayitumārabdhaḥ, tathāpi na nirvahati asya saṃbhāvanā | tadāha 
yāvatā iti pūrvaprakrāntasaṃbhāvanānirvāhābhāvadyotakamavyayam | nanu 
bhrāntaṃ ca bhaviṣyati, vyavasthāpakaṃ ca bhaviṣyati | duṣyati kiṃ hi tata iti 
bhrāntatvena saha samuccīyamānaṃ vyavasthāpakatvamāśaṅkitaṃ niṣedhati 
bhrāntasyāpi iti | atra hetuḥ jaḍatvāt iti | nanu viṣayasya vyavasthāpaka iti 
ko'rthaviṣayasya vyavasthāṃ karoti | tatra yathā kāṣṭhasya ploṣaṃ 
karotyagnirityukte jāḍyamagnerna pratibandhakam, tathaiva avasāyo vyavasthāṃ 
viṣayasya karotīti kimasya jāḍyājāḍyacintayetyāśaṅkya āha 
vyavasthāpanaṃ hi iti | ātmani saṃvedanaṃ prakhyāpramukhaṃ 
pāryantikopākhyā-lakṣaṇādhyavasāyarūpam, paratra ca pramātrantare 
tathābhūtasya svātmani yādṛgarthākāro'dhyavasāyaḥ, tatsadṛśasya 
arthākārasya adhyavasāyasya pūrvaṃ vā tena arthākāraprakāreṇa abhūtasya 
jananārthaṃ vācakasya saṃketitasya śabdasya udīraṇamupākhyāprasādakaṃ 
yadvaśāt taddhānopādānādiyoga iti,-ityetat vyavasthāśabdavācyam, natu 
arthasya asau kāṣṭhasya iva kaścit vikāraḥ | hi iti yata evaṃ, tataḥ 
prakhyopākhyāvattvaṃ vastuviṣayaṃ jaḍasya svātmaniṣṭhasya vastu aspṛśataḥ 
kathaṃ syāt | co'nvācaye | ata eva upasaṃhariṣyati 
vastusaṃvedanarūpatvalābhaḥ iti | tūṣṇīkenāpi hi viṣayaṃ 
saṃvedayamānena vyavasthāpito'rthaḥ, kiṃtu vyāhāravyāpārādinā sā 
vyavasthāpanā niśceyetyupākhyānaṃ prakhyāyāḥ karāvalambanamādadhat 
tatsācivyena vyapadiṣṭamiha | nanu viṣayadhamra eva vyavasthā astu 
bhāṭṭanyāyena |

(page 251)

atra āha pratipramātṛ iti | viṣayadharmo hi pratipramātṛ na bhidyate | nahi ekasya 
śuklaḥ paṭaḥ, anyasya pītaḥ, anyasya na śuklo na pīta iti bhavati | iha punarekasya 
spaṣṭaṃ pratibhāto'parasya apratibhāta eveti dṛṣṭam | viṣayadharmatāyāṃ tu 
idaṃ na ghaṭate | yaḥ pratipramātṛ bhidyate dharmaḥ, sa viṣayadharmo na bhavati 
sukhādiriva; tathā ca vyavastheti viṣayadharmatvasya vyāpakaṃ vyavasthānaṃ, 
tadviruddhena avyavasthitatvena vyāptaṃ pratipramātṛbhinnatvamiti vyāpaka-
viruddhavyāptopalabdhiḥ | pramātuḥ iti pramātṛdharma eva ayam | yasya ca ayaṃ 
viṣayaprakhyopākhyālakṣaṇo dharmaḥ, sa eva ajaḍa ucyate | apiśabdo vṛttau 
parābhyupagamasya ayuktatādyotakaḥ | yadyapi tvayā cidrūpo'ṅgīkṛtaḥ, 
tathāpi na nirdoṣatvamiti | sa eva iti tatraiva tena prakhyopākhye kartavye | saca 
bāhya eva iti bāhyaḥ prakhyātaśca upākhyātaśca tatra bhavan pūrṇa eva 
prakāśitaḥ syāditi pratyakṣādasya smṛtyadhyavasāyasya na bhedo bhavet; ata eva 
saṃvidātmanā iti uktam | saṃvitsvabhāvasya hi yo vyāpāraḥ, sa ko'nyaḥ 
saṃvedanātirikto bhavitumarhati | tadadhyavasāyādiśabdairapi abhidhīyamāno-
'sau prakāśa eva pūrṇaḥ | tataśca yat yatra pūrṇaprakāśarūpaṃ na bhavati, tat 
tatra bhramātmakamapi na bhavati, sukha iva svasaṃvedanam | tathāca smṛtya-
vasāye atīrthe'rthe yat kila yatra na pūrṇaṃ prakāśanaṃ, tat bhrāntaṃ rajata iva 
tatsaṃvedanaṃ kiṃciditi vyāpakānupalabdhiḥ | abhrāntatve prasakte'pi na kaścit 
doṣaḥ, pratyakṣatulyatāyāṃ tu saṃvedanavirodha ityāśayena vṛttau saiva 
doṣatvena uktā | ṭīkāyāṃ ca tata eva ubhayamuktam | anarthaḥ svātmā 
svollekhaśca yaḥ, sa eva adhyavasāyasya pratibhāsyo'rthaḥ, bāhyastu naiva 
pratibhāsyaḥ | tarhi bāhyo jaḍo'yam |

(page 252)

nahi jāḍyasya śṛṅgamasti | yadeva yatra apratibhāsarūpaṃ, tadeva tatra 
jaḍamucyate nīlamiva anyatreti bhāvaḥ | arthāṃśe iti vyavatiṣṭhāpayiṣite 
bāhye ityarthaḥ | svātmā saṃvidrūpaḥ, ullekhaśca utprekṣaṇena svavyāpāreṇa 
utkīryeva svātmani arthādutkṛṣyeva likhyamānaścitrakalpaśchāyāmātrarūpo 
nīla iti | ubhayamapi etadabāhyaṃ prakāśanayogena spṛśatā adhyavasāyena 
tatraiva prakhyopākhyāvatā vyavasthājanakena bhūyatām, natu bāhya iti 
mātraśabdārthaḥ | iyatā saugatamate arthasya vyavasthaiva na kathaṃcidupapadyate 
nirvikalpakena tasyāḥ pūrvāparaparāmarśaprāṇitāyā asaṃpatter-
avasāyātmanaśca vikalpasya bāhye'rthe jaḍatvāt tadvyavasthākāritā-
nupapatteriti darśitam | prakhyānaṃ hi kevalaṃ nirvikalpakarūpamupākhyā-
rūpaśūnyam | na tat vyavasthānamarthasya | nāpi upākhyā kevalā 
prakāśaśūnyeti | yaśca pratyakṣāyate vikalpa iti, tatra kimasāvācarati yat 
pratyakṣeṇa upamīyeteti uktameva | ataśca bāhyārthasiddhirapi kathamiti sūcitam | 
ata eva svadarśane sidhāntī prakāśavimarśayoranyonyamaviyogaṃ darśayiṣyati 
yena arthavyavasthā sulabheva bāhyatvenāpi | sā hi prakhyopākhyāmayī | te eva 
ca prakāśavimarśāvarthasyeti tadātmako bodhaḥ kathamarthavyavasthārūpo na 
bhavediti na kiṃcit duḥsamarthamatra | avasāyo darśanībhūto'vasāyībhūtaṃ 
darśanamityapi puruṣabuddhyaviśeṣābhidhānasamānamatāttvikameva | 
paśyāmītyapi na darśanasya niḥśamaśamasya vapurucitaṃ yena iyatā 
darśanībhūtamavasāyarūpaṃ bhavet | paśyāmīti hi parāmarśo-
'yamavasāyasyaiva vapuriti parasya asamañjasamiti āstām || 5 ||

     evamanyonyabhinnānāmaparasparavedinām |
     jñānānāmanusandhānajanmā naśyeñjanasthitiḥ || 6 ||

(page 253)

tadevaṃ ityādinā sūtraṃ saṃkṣepeṇa avatārayati | jñānaṃ iti 
tadīyamanyajñānasaṃbandhinaṃ viṣayaṃ na āskandati na svīkurute | kathaṃ 
tatsvīkaraṇaṃ saṃbhāvyate | āha nija iti svarūpe svaviṣayamātre ca niṣṭhā 
viśrāntiryasya tādṛśaṃ yadaparaṃ svīkartavyo viṣayo yadīyastajjñāna-
dvāreṇa | nanu tadviṣayasvīkāre kathaṃ tajjñānaṃ dvāratāmeti | ucyate 
tadapara iti tat svīkartavyaviṣayaṃ yadaparaṃ jñānaṃ, tat yataḥ saṃvedyaṃ 
bhavati | nanu jñānaṃ yadi saṃvedyam, tarhi viṣayastadīyaḥ kathaṃ 
svīkriyetetyevamāśaṅkya idameva uktaṃ tadapara iti tasya aparasya jñānasya 
yataḥ saṃvedyo viṣayaḥ | svaviṣayaprakāśanasvabhāvaṃ hi tajjñānaṃ 
vedyīkurvatā jñānena avaśyaṃ tadviṣayo'pi svīkṛto bhavediti yāvat | nanu yadi 
ayaṃ paraviṣayasvīkāre jñānasya jñānāntaravedyatvamupāyaḥ, tadā-
śrīyatām | tarhi tadāśrīyeta, yadi ghaṭeta; natu ghaṭate ityāha krameṇa 
yadbhavanaṃ, tena bhinnāni kila jñānāni | nanu tataḥ kim | āha svābhāse 
svarūpe svākāracchāyārūpe ca viṣaye prakāśanarūpāṇi, natu parasvarūpe 
paraviṣaye vyatirikte vā viṣaye | tathā vṛttiḥ svātmamātra iti | atra heturanantaro-
papādito nyāyaḥ | tena hi nyāyena kiṃ kṛtamiti | āha svarūpamātra iti | iyatā 
prathamaṃ kārikārdhaṃ vyākhyātam, dvitīyaṃ vyācaṣṭe tataśca iti | tataḥ 
parajñānaviṣayasvīkārābhāvācca arthināmarthakriyālābhaḥ pravṛttipūrvako 
na syādarthitāyā eva anudayāt | sā hi pravṛttiviṣayasya prārthanīyasya artha-
viśeṣasya niścaye sati bhavati | prārthanīyaśca itthamartho bhavati yadi sa pūrvaṃ 
sukhasādhanatvena dṛṣṭa iti niścayaḥ | evaṃ ca viṣayasaṃmelanātmā niścayaḥ 
prārthanākāraṇaṃ, tat nāstīti kāraṇānupalabdhyā prārthanāyā abhāve 
tayaiva uttarottara

(page 254)

kāryāṇāmabhāvaḥ iti prārthanādhyavasāyapravṛttiprāptihānādānasaṃvya-
vahārādirlokayātrā utsīdet | kramopajātasya saṃvitprabandhasya vicitraṃ kṛtvā 
saṃyojanaviyojanādinā bahuprakāreṇa vaicitryeṇa yat kasmiṃścit viṣaye 
melanaṃ-yastvayā adya viṣayo dṛśyate, sa pūrvamapi mayā itthamavalokitaḥ 
ityevaṃrūpaṃ; tena kila tatsamarthācaraṇaṃ pravṛttiviṣayasya arthaviśeṣasya 
niścaye kriyeta | tadeva tu na ghaṭate | anena anusaṃdhānajanmā iti vyākhyātam 
| ālayavijñānamekamapi kalpitaṃ kṣaṇikatvādaviṣayamelanāya prabhavati | 
smṛtijñānaṃ ca vicārayitumārabdhamiti akhilapadam | prathamajñānamapi 
ahamidaṃ jānāmīti ahantāparyavasitam, ahamiti ca pūrvāparasvātmarūpa-
parāmarśaviśrāntaṃ prathate iti tadviśrāntatvābhāve tadapi na kiṃcit bhavet | 
sukhaduḥkhādāvapi eṣaiva vartanīti | sa ca ayamanusandhyekarasatayā pramātā 
vyavaharan tadabhāve mūrcchitaprāyībhavediti anusandhiravaśyasamarthanīyaḥ | 
nanu mā bhūvan svābhāsamātraprakāśanarūpāṇi vijñānāni, santu 
bāhyārthaprakāśanarūpāṇi | bāhyaśca saṃtānavṛttyā vā sthairyeṇa vā 
tajjātīyatvena vā pūrveṇa jñānena yo dṛṣṭaḥ, sa eva uttareṇa jñānena 
dṛśyate iti siddhaṃ viṣayamelanam | sidhyet, yadi dṛṣṭatā tasya arthasya dharmaḥ 
syāt | yāvatā pūrvajñānarūpameva sā | naca anyonyaṃ jñānayoḥ svarūpa-
tādātmyam | jñānabhedasya apāramārthikatve hi evaṃ syāditi | etat darśayati 
vyatirikta ityādi | viṣayamelanaṃ hi dṛṣṭatāyā viṣayadharmatvena vā 
jñānayoḥ svarūpaikatvena vā parasparavedakatvena vā syāt, na anyatheti 
ekānto'yam | nanu tṛtīyo'stu ayaṃ pakṣaḥ | netyāha tadapi iti tathābhūtamapi 
vyatiriktārthaprakāśanarūpamapi tat jñānam | svātantryeṇa iti pūrvajñāna-
yogakṣemāsparśenaiva |

(page 255)

nanu yadi tajjñānaṃ pūrvajñānapuraḥsarīkāreṇa taṃ viṣayaṃ svīkuryāt, kā 
khaṇḍanā; pratyuta asmin vastuni pratītiḥ sākṣiṇī jñāto'yamartha iti | etad-
āśaṅkya mahatā prabandhena jñānasya jñānāntaravedyatāmākṣa-
pādābhyupagatāṃ parākartumupakramate jñānānām ityādinā | atra 
saṃkṣepeṇa yuktiḥ jaḍatāpatteḥ iti | uktam iti

     dṛk svābhāsaiva-----------| (1 | 3 | 2)

ityatra | atra paro vitatya svābhiprāyaṃ prakaṭayan jñānāntaravedyatāṃ na 
upagate svaprakāśatve'pi samarthayate svasaṃvidrūpatvāt ityādinā nātra 
kaścidbādhaḥ ityantena | bhavanti ityantena siddhāntimataṃ pūrvapakṣa-
vādinā anūditam, anena ca aparasaṃvedyāni iti vṛttau nañaḥ saṃvedanena 
saṃbandho vyākhyātaḥ | paraśabdena saṃbandhe sādhyāviśiṣṭo heturbhavet | 
evamanūdya kutaḥ ityanena svamatamāha | idaṃ ca asya ākūtam-yathā dīpe 
prajvalite dīpāntaramagacchat prakāśate na kaścidvirodhaḥ, tathā jñāne'pi 
jñānāntaram | etāvatā hi na tasya grāhakasya jñānasya kiṃcit duṣyati, tat hi 
jaḍaṃ vā gṛhṇīyādajaḍaṃ vā | grāhakatve kā hāniḥ | tadāha yathā jaḍa 
ityādi | grāhyasyāpi kā khaṇḍanā | jaḍatvāpattiriti cet, naivam | jñānaṃ hi 
prakāśamānamapi tathā svayaṃ prakāśate yathā parasya prakāśanarūpameva 
bhavati,-iti 
ātmaprakāśananāntarīyakaparaprakāśanayogādāmtānātmaprakāśanarūpa-
masya anapetameva | tadeva ca ajaḍatvam | prakāśyatā ca nāma na tasya svarūpī-
bhavati ghaṭavadeva | tena sāpi asya na jaḍatāmānayati | etadāha prakāśyatvā-
prakāśyatvayoḥ iti | aprakāśyatvaṃ na prakāśito'yamiti vyavahāraḥ, sa na 
viṣayasya

(page 256)

svarūpaṃ prakāśito'yamitivyavahāravat; pramātrā ca asya jñānasya grahaṇe 
paraprakāśyatvameva upapannamiti darśayati na svaprakāśena iti | yena hi 
prakāśarūpeṇa viṣayasya asau prakāśastenaiva cet pramātuḥ saṃvedyatāmeti, 
ghaṭasyāpi saṃvedyatāmante; jñānāntarānudaye hi ko viṣeṣa ātmadravyasya 
ghaṭadravyasya vā | tasmādasya saṃvedyatā nāma jñānasya ghaṭavadeva 
jñānāntaram, ghaṭāt vilakṣaṇatvanidānaṃ tu iyameva asya prakāśatā yā 
viṣayaṃ svaṃ prati prakāśarūpatā | nahi viṣayasya prakāśarūpatā nijaṃ 
vapuḥ | tadetadāha tatprakāśa eva hi iti | svapakṣaṃ paro nigamayati tadevam iti | 
jñānasya prakāśyatā jñānāntarameva, svarūpaṃ tu prakāśamānasya 
paraprakāśanarūpatvamiti darśitaṃ prakāśātmatvāt paraprakāśanasvabhāva-
tvācceti jñānarūpaṃ jaḍarūpaṃ veti grāhakasya jñānasya na kācit 
khaṇḍaneti darśitam | jñānāntareṇāpi evam ityādinā grāhyasya jñānasya 
na kiṃcit hīyate iti uktam | yat yatra na lakṣaṇaṃ svamapabādhate, tat tatra 
viruddhaṃ darpaṇasvacchatāyāmiva svacchadarpaṇāntarasaṃkrāntiḥ | tathāca 
jñāne jñānāntareṇa grāhyatā na jñānasya svaṃ lakṣaṇaṃ prakāśa-
mānasya sataḥ paraprakāśanarūpatvaṃ bādhate iti vyāpakānupalabdhiḥ | 
virodho hi kvacideva bhavati, na sarvatra | yadi ca lakṣaṇānapabādhako'pi viruddhaḥ 
syāt, sarvaṃ sarvasya viruddhaṃ bhavediti nīlasya kāryatvakāraṇatvādyapi 
rūpaṃ na bhavet viruddhatvāt | evaṃ niyamavattvasya vyāpakasya anupalambha-
prasaṅgāt virodhavyavahāro lakṣaṇānapabādhakarūpāt pratipakṣataḥ pracyuto 
lakṣaṇāpabādhakatvena vyāpyate | tacca iha na upalabhyate iti | etat pariharati atra 
ucyate ityādinā | anena ca lakṣaṇānapabādhakatvasya asiddhiṃ nirūpayan 
virodhameva samarthayate |

(page 257)

jñānaṃ hi ghaṭasya prakāśanarūpam | tatra prakāśamānatvaṃ na 
ghaṭaniṣṭhaṃ kiṃcidrūpam, apitu jñānasvarūpameva tat | yadi ca tat 
prakāśamānatvam jñānagatamapi jñānāntarasvarūpameva, tarhi prakāśyasya 
jñānasya niḥsvarūpatvameva syāt | grāhakasyāpi jñānasya yā 
prakāśamānatā, sāpi grāhakajñānāntaramevetyanena paryāyeṇa sarvameva 
jñānaṃ niḥsvarūpaṃ bhavedityabhiprāyeṇa upakramate yathā ityādi | 
prakāśyamāne'pi iti vacanamātreṇa abhyupagame satyapītyarthaḥ | 
ahamitipratyeyaḥ iti arhe kṛtyaḥ | prakāśamānatāyāmananyāpekṣatvaṃ 
bodhalakṣaṇam | tacca grāhyatāyāmanyāpekṣatārūpāyāṃ bādhitameva syāt | 
evagrahaṇena ananyāpekṣāmāha | ahamityevaprakāśārhaḥ sa eva hīti 
saṃbandhaḥ | madhyagranthastu ahamityasyaiva ityādiratra hetutvena uktaḥ | nanu 
ahamiti na jñānametat, apitu jñāturayaṃ parāmarśaḥ; jñānaṃ ca iha 
mīmāṃsyate ityāśaṅkya āha yadā tu iti | tuśabdadvayaṃ vāstave satyapi 
abhede arthāvacchedānavacchedakṛtaṃ jñānatvaṃ jñātṛtvaṃ ceti viśeṣa-
dvayaṃ dyotayati | etaduktaṃ bhavati-na khalu ātmā nāma kiṃcit dravyāntaraṃ 
yasya jñānena ghaṭavadeva jñānaṃ prakāśyate | tathātve hi na kiṃcit 
prakāśeta | tathā hi ghaṭasya prakāśamānatvaṃ na svarūpam, apitu jñānam | 
tasyāpi prakāśamānatvaṃ yat, tat na svarūpam, apitu jñānāntaramiti 
aprakāśādvaitaṃ bhavediti suptaṃ jagat syāt | tasmāt saṃvideva pramātṛrūpā 
antaḥ śarīraprāṇaśūnyādikāvacchedaparigṛhītasaṃkocā api bahirmukhān-
avacchedāt bahiralabdhasaṃkocā māyāpramātṛrūpā bahirapitu labdhasaṃkoca-
tāyāṃ jñānarūpā | tatrāpi bahirasaṃkucitaṃ rūpamanuyāyi bhāsate eva 
anyathā anusaṃdhānāyogāditi jñānamātmadharma ucyate iti |

(page 258)

saugatairapi iyādinā sarvasya itthameva ayamavabhāsa ityāha | sthiramasthira-
viṣayacchāyoparaktarūpānuviddhaṃ prakāśalakṣaṇaṃ sarvasya tāvad-
adhyātmasiddhamanapahnavanīyam | tattu samarthayitumaśaknuvadbhiḥ 
kuśakāśamavalambyate | tathāhi bauddhairasthirameva asya pāramārthikaṃ 
rūpamaṅgīkriyate, sthairyaṃ tu saṃtānaniṣṭhatayā vikalpakalpitaṃ jñāna-
mātravādibhiḥ, sāṃkhyairasthiraṃ rūpaṃ viṣayacchāyoparāgakṛtaṃ, 
prakāśarūpatvaṃ ca puruṣacchāyopanataṃ buddhitattvavādibhiḥ | mukhyayā iti 
na vāstavamatra mukhyatvam, apitu pratibhāsānusāreṇeti mantavyam ata eva āha 
prakāśamānāyām iti | vāstavaṃ hi pramātṛtvaṃ puruṣasyaiva | yadivā 
puruṣasya citimātrarūpatvāt pramātṛtvādivyavahāra upacaritaḥ pramāṇa-
viparyayādivṛttisārūpyakṛtaḥ | buddhivṛttyaviśiṣṭā hi vyāvṛttiḥ ityupagamāt 
tu puruṣacchāyoparakte buddhitattve eva mukhyaḥ pramātṛbhāvaḥ | ubhaya-
rūpaḥ iti idaṃ jñānam, ayaṃ pramāteti ca | yeṣāmapi iti naiyāyikadīnāṃ 
jñānalakṣaṇo yaḥ prakāśaḥ, jñānodaya eva hi eṣāṃ mate viṣayaprakāśaḥ, 
tato'tirikta ātmaśabdavācyo nityavyāpidravyaviśeṣaḥ pramāteti | tatrāpi sa 
viṣayaprakāśastāvat tasmādātmadravyādavyatirekeṇa nirbhāsamāno'ṅgī-
kṛtaḥ | kevalaṃ tathānirbhāsane samavāyasya nimittatvamuktam | yathā tu 
raktaśuklaḥ paṭa iti rāgaśauklyānuviddha eva citrapaṭo bhāti, tathaiva jñātā 
ahamātmetipratyaye'pi ghaṭajñānātmanā prakāśena paṭajñānajñānātma-
nā ca prakāśena otaprotasvabhāva eva asāvātmā syāditi vicitraprakāśarūpā-
nuviddha eva ātmā,-iti yuktamavocāma | sa eva jñānaṃ pramātā ceti | nanu 
samavāyaḥ saṃbandhaḥ, sa ca bhedenaiva bhavati saṃyogavadityāśaṅkya satyam, 
kiṃtu ayutasiddhatvāt jñānasya na jātu bhedena avabhāso yukta iti darśayati |

(page 259)

anyathā iti vyāpitvanityatvābhyāṃ tadviparītābhyo vyaktibhyo'tyantabhinna-
yogakṣemā api jātirvyaktitādātmyenaiva avatiṣṭhate nirbhāsate cetyevaṃ bhūto 
yaḥ samavāyasya mahimā, sa kathaṃ guṇaguṇinoratyantamabhinnayogakṣemayor-
bhedena avasthānanirbhāsāvaṅgīkuryādityāśayena jātimatra dṛṣṭāntīkaroti 
nahi ityādinā | dṛṣṭāntasya hetusvarūpaparipoṣakatvena prakṛtaprasādhanāṅga-
tetyāśayena hetutādyotako hiśabdaḥ | yadi jātiḥ svatantrā āsīta bhāseta vā, 
tadā tat dravyameva syāt prakāśeta ca | bhīnneṣu abhinnapratyayajanakatvaṃ hi 
jāterjīvitam | nanu yadi sarvajñaḥ ṣaṭ padārthān viviktānālocayati, tadā jātiṃ 
pṛthaktvenāpi avalokayet, mahāpralaye ca vyaktyabhāve'pi avaśyaṃ jātīḥ 
paśyet nityatvena ca tadāpi tāsāṃ bhāvādityāśaṅkya āha sarvajñasyāpi iti | 
nahi ayathāsvarūpaṃ sarvajñaḥ padārthān paśyati | evaṃ hi sa bhrānta eva 
bhavet | sarvajñatvācca pralaye'pi asāvatītānāgatāḥ sākṣāt vyaktiḥ paśyan 
taduparañjakatvajīvitāmeva jātimavaiti | tadetat arhati ityanena uktam | dṛṣṭāntaṃ 
vyākhyāya dārṣṭāntike yojayati tadvat iti | ahaṃprakāśapratibhāsyo hi 
pramātā ātmā | tadabhedenaiva jñānamucitaprakāśaṃ ghaṭābhedena iva 
śuklastadguṇatvāt | tato hi bhedena prakāśamānaṃ yadi tadguṇaḥ syāt, 
viśvamapi tadguṇaḥ syāditi tadguṇatvamaniyamaprasaṅgena vipakṣāt vyāvṛttaṃ 
sādhyena tadabhedaprakāśena vyāpyate iti svabhāvahetuḥ | evaṃca jñānaṃ 
jñātā ahamityeva ucitābhāsam | idamiti tu avabhāse jñāturbahirbhūtamatad-
guṇarūpaṃ svatantramanyaguṇarūpaṃ vā bhāsamānaṃ jñānameva bhātaṃ 
bhavet | evamahaṃprakāśayogyasya pramāturantarniṣṭhatayaiva jñānasya 
prakāśanaṃ sarvadarśaneṣu uditam |

(page 260)

jñānam iti jñānasya jñānāntaravedyatā na yuktā | nanu mā bhūdidamiti 
jñānasya prakāśaḥ, bhavatu ca ahamiti; kiṃtu yathā sukhī aham, icchāmi 
dveṣmi prayate'hamityādau sukhecchāderātmasamavetatvena ātmasamavetenaiva 
vyatiriktena jñānena prakāśanaṃ, tadvat jñātā ahamiti jñānasyāpi 
jñānāntareṇaiva ekārthasamavāyinā bhaviṣyatītyāśaṅkya dṛṣṭānta eva 
ayamayukta iti hṛdaye gṛhītvā ahaṃprakāśasyaiva rūpaṃ nirūpayati svayam iti | 
ahaṃprakāśamayatvametaducyate-prakāśyatāyāṃ svātantryamananyamukha-
prekṣitvam, anyathā prakāśāntarāvyuparame'navasthānāt na kiṃcit prakāśe-
teti asakṛt nirṇītaṃ

     prakāśasyātmaviśrāntirahaṃbhāvo hi---------| (a. pra. si. 22 kā.)

iti | yasya hi naiyāyikasya sadā parokṣa eva ātmā, tasya tatparokṣavṛttirdharmaḥ 
prakāśeteti | etadetāvat katham | pṛthakprakāśamānaśca kathamayutasiddho 
bhavet | nabhaso'pi anirbhāse śabdasya nirbhāsa iti cet, etadapi katham | tarupavana-
saṃyogāpratyakṣatvaṃ ca kathaṃ syāt | atha ahamitijñāne prakāśate eva ātmā 
| tatrāpi ahamityapi jñānaṃ na svakāśam | tadapi jñānāntaragrāhyam | tattu 
jñānāntaraṃ kena ākāreṇa udetīti cintyam | yadi tāvadidamiti, tadā ātmabahir-
bhāvo'sya syāt | atha ahamiti, tarhi ātmajñānamidaṃ bhavet, na ātmajñāna-
jñānam; anavasthānācca na kiṃcit prakāśeta | jñānasya udayo viṣayasya 
prakāśa ityuktirhi jñānaviṣayayostādātmyaṃ vā ānayet; ghaṭasya udakā-
haraṇaṃ yat, tadeva paṭasaṃbandhi prāvaraṇamityetattulyatayā vā vakturunmatta-
tām | tasmādananyāpekṣaprakāśatvaṃ jñānasya svarūpaṃ tadanyāpekṣa-
prakāśatvena viruddham, tadeva ca jñānāntaragrāhyatvamiti na jñānaṃ 
jñānāntaravedyam |

(page 261)

tadviṣaya iti jñānānāṃ ye viṣayāsteṣāṃ yā vyavasthitayaḥ, tāsāṃ niṣṭhā 
anavasthābhāvena parisamāptiriti yāvat | tadeva iti yadasya jñānasya svarūpaṃ 
viṣayonmukhāhaṃprakāśamānarūpatvam | kimanyat iti anyat hi tadīyaṃ guṇa-
tvādi tāvat na bhāti arthaprakāśamātrasyaiva nirbhāsāt | bhāsamānamapica tad-
rūpādi guṇāntarasādhāraṇajñānarūpatayā naiva nirbhātaṃ syāditi 
jñānaṃ na ābhātaṃ bhavet | etadupasaṃharati tat iti yadetaduktaṃ, tasmāt hetoḥ 
| idamiti prakāśasvātantryarūpādahaṃbhāvāt pṛthakkṛtaṃ sat jñānaṃ yadā 
prakāśate, tadā ahaṃ jñātā viṣayaprakāśamayaḥ ityevaṃbhūtāṃ 
pāryantikīṃ pratipattimadhiśayya prakāśitaṃ bhavati | yathā ayaṃ śuklo guṇaḥ 
paṭāt padārthāntarabhūtastatra paraṃ samavāyena vartate itivikalpe ayaṃ paṭaḥ 
śuklaḥ iti vikalpāntaravyavadhinā guṇasvarūpamāmṛṣṭaṃ bhavati, na sākṣāt; 
tathā mama jñānamidamiti idānīmiti anyasya prakāśabalāt yasya prathate iti 
vyavahriyamāṇatā idantārūpā, tat jaḍam; svaprakāśatābalāt yasya ahantā-
rūpā, tadajaḍamiti | itthaṃca yadi parādhīnaprakāśaṃ prakāśyaṃ ceti jaḍa-
lakṣaṇam, tadastu; anyena tu prakāreṇa prakāśabhinnatvena idantā, tadabhinna-
tvena ahanteti jaḍājaḍatvamiti tyaktvā yat prakāśyaṃ, tat jaḍamityukte kiṃ tasya 
prakāśyatvam | jñānasya udaya ityukte tasya na kiṃcit svarūpamuktaṃ bhavet | 
evaṃca jaḍalakṣaṇena ayuktamiti ajaḍaṃ nīlādi syāt | uktam iti bhavataiva | 
pūrvapakṣe evamasaṃbhavāt na lakṣaṇamativyāptiśca atreti hṛdaye gṛhītvā 
bhaṅgyantareṇa jaḍājaḍalakṣaṇasya avirodhāpādanena jaḍājaḍayor-
avyavasthāṃ darśayati ataśca iti | na kevalaṃ svarūpāsvarūpāsparśanāt, 
yāvadabhyupagate'pi svarūpasparśitve |

(page 262)

itaśca avirodhāt jaḍājaḍalakṣaṇayoḥ prasaktāt jaḍamapi ajaḍaṃ syāt | avirodha-
meva apiśabdadvayena dyotayati | adya iti asmaduktāyāṃ vyavasthāyām | artha-
svarūpam iti idantayā artha eva pravṛttiprāptiniyojanādinā bhāsamānatayā 
vyavahriyate, ahaṃtayā tu svaprakāśarūpaṃ jñātṛjñānarūpam | prakāśācca 
yau bhedābhedau, tāvanyonyavirudhau svavyāptayorjaḍājaḍayorvirodhaṃ 
vidadhānāvanyonyasaṃsparśākṣamatvena pravibhaktaṃ rūpaṃ tayorvyavasthā-
payataḥ | tadāha suvyavasthitaḥ iti suṣṭhu vyavasthito niyata ityarthaḥ | iyatā na 
kiṃcit jñānaṃ jñānāntaravedyaṃ bhavatīti upapāditam | adhunā yadi kaścid-
ācakṣīta-mā bhūdanyatra jñānānāmanyonyavedyavedakatā, smṛtau tu sā 
anubhavaviṣiṣṭārthanirbhāsanāyāṃ kathamavajñāyate-iti, taṃ prati pratyuta 
jñānasya vedyatve jñānaviṣayaṃ jñānaviśiṣṭārthaviṣayaṃ vā 
anubhavāntarameva bhavet, na smṛtiriti hṛdaye gṛhītvā smaraṇajñānena asya 
anubhavajñānaṃ vedyaṃ na bhavati,-iti prakṛtaṃ ghaṭayati pūrvānubhūtasya 
ca iti | cakāro yuktisamuccaye | na kevalaṃ pūrvoktayuktibhirjñānasya 
jñānāntaravedyatvaṃ nāstītyetāvataiva smaraṇajñānena pūrvānubhavasya 
viṣayīkāro niṣidhyate, yāvat yuktyantareṇa api | tathāhi ghaṭaṃ smarāmīti 
jñāne ghaṭasyaiva viṣayatayā pratibhāsaḥ, na pūrvānubhavasya | sa kevalaṃ 
smaraṇajñānenaiva saha milito bhāti | anyathā tasya pṛthagavabhāse smaraṇaṃ 
ghaṭena saviṣayaṃ na bhavet yogina iva paracittajñānaṃ paracittaviṣayena | 
yadāha

     naca sālambanaṃ tasyāviṣayībhūtatvāt |

iti | nanu ghaṭamanubhūtamanubhavāmīti smaraṇasya vapuḥ, tatra 
anubhūtatvamarthasya viśeṣaṇaṃ na smaraṇena aikyamāpadyate | ucyate |

(page 263)

eṣā khalu smaryamāṇadṛśyamānānusandhirūpā pratyabhijñā, natu śuddhaṃ 
smaraṇam | tatra tu anubhūtamiti yadullikhyate bhūtatvamanubhavasya, idameva 
smaraṇasya prātisvikaṃ vapuḥ | tatrāpi bhūtatā viṣayopādhisaṃkocakalpitā 
anubhavadaśāyogena svayaṃvartamānatve'pi | anubhūtaṃ smarāmītyapi 
pratipattāvanubhūtamityasyaiva spaṣṭīkaraṇaṃ smarāmīti, natu atikrāntānu-
bhūtatāsmaraṇāt sadā vartamāno hi bodhaḥ prācyena jñānena udriktāvasthena 
upalakṣitaḥ smaraṇamiti ucyate | tadāha anubhavaikyāpannam iti | kevalaṃ 
saugatena etat kathaṃcit sāmarthyate anubhavena svasaṃtatau vāsanātmaka-
śaktyādhāradvāreṇa, naiyāyikena api ātmani saṃskārādhānadvāreṇa, natu 
smaraṇena | anubhavo jñāyate iti tayordarśanam | evaṃ hi pūrvajñānajñāna-
rūpamanubhavāntarameva bhavet, natu smaraṇam | cirātītasya ca jñānasya 
niḥsvabhāvasya kathamarthaprakāśarūpatā | naśyadavasthaṃ ca jñānaṃ 
jñānena jñāyatāṃ nāma ekārthasamavāyāt, ayogī tu ciranaṣṭamadhunā 
vettīti kā saṃbhāvanā | na jānāti, apitu smaratīti cet, tarhi jñānajñānaṃ 
jānātīti āyātaṃ syāt | tatrāpica ayameva doṣaḥ,-iti yuktamuktam | natu 
antarālavarti iti | smaraṇasya viṣayasya ca antarāle madhye bhavannanubhavo 
viṣayaṃ prakāśayan smaraṇena prakāśamānaḥ samaraṇasya taṃ viṣayam-
arpayatīti na yuktamitthamananubhavāt | etadeva ca yuktam-yat smaraṇavigrahapatita 
eva viṣayaprakāśātmā anubhavaḥ | tathāhi smṛtiranubhavaṃ prakāśayati taṃ 
yo viṣayaṃ prakāśayatīti upagame viṣayasya yā prakāśanā, sā viṣayaniṣṭhā 
tāvat na bhavati prakaṭatāvādasya dūṣitatvāt; apitu iyameva tasya prakāśanā 
yā tadviṣayo'nubhavaḥ | saca yadi na svayaṃ prakāśate, na kiṃcit prakāśeta |

(page 264)

atha ucyate tasya prakāśanā smaraṇena tathāhi anubhavasya prakāśyasya na 
dharmo viṣayasyaiva, kintu smaraṇameva tasya anubhavasya prakāśanā abhavaditi 
viṣayakakṣyāpatito'sāvanubhavo jaḍākāraḥ prakāśabhinnaḥ kathaṃ 
mārgasya prakāśo bhavediti ghaṭaṃ smarāmīti andhapadaṃ paryavasyet | 
tadetadāha sā iti viṣayaprakāśarūpatā na syāt pūrvānubhavasya idantayā 
prakāśamānatvena jaḍasya | anyatra smaraṇajñāne tanmukhastadadhīnaprakāśo 
hi asāvanubhavaḥ | evamidantā nāma prakāśyatvaṃ prakāśāt bhinnatvaṃ 
jaḍasvarūpamiti sthāpite svapakṣaprakopaṃ śaṅkamāna āha evaṃca iti | anena 
jaḍājaḍalakṣaṇavibhāgena ahamidamitiprakāśa īśvarātmā | tatra jaḍājaḍayoḥ 
kathamekatvamiti | tatra ucyate-iha idamityapi bhāsamāne prakāśaparamārthataiva 
rūpamanyathā aprakāśayoge idantāyā api andhatamasatvāt | kevalaṃ māyā-
śaktyā prakāśābhinne'pi prakāśabhinnatvābhimāna iti yathocitamātṛmeya-
sṛṣṭiprabhāvita iti jaḍatā ucyate | īśvaradaśā ca prakāśabhinnatvābhimāna-
viṣayā ye paśupramātṝṇām, te'rthāḥ paramārthataḥ prakāśātmāna iti 
parāmarśarūpā | tat paśupramātrapekṣayā te jaḍāḥ santu nāma, paśu-
pramātṛrūpasyāpitu prakāśabhāgasya vastuta aiśvaraprakāśāvyatireka iti 
tadanusāreṇa idamityasya rūpasya vidyunnyāyena unmiṣato'pi prarohābhāvād-
ahaṃbhāve eva viśrāntiriti sāmānādhikaraṇyamahantedantayorucyate | evaṃca 
anūdyamānā iyamidantā prathamaṃ yadyapi bhāti, tathāpi anubhavādasya 
svaviśrāntyayogyatvena vidhīyamānāhantānudhāvanenaiva kṛtitvamiti ahaṃ-
mātrataiva | tadāca iti īśvaradaśāyām | nādhikyam iti idantā nāma tatra na 
adhikā prakāśasya ahantātmanaḥ | svātantryamahimaiva hi vastuta idantā |

(page 265)

tadatra parasya svaprasiddhenaiva dṛṣṭāntena mohamapohati yathāhi iti | eṣa 
bhaṅgyā dṛṣṭānta eka eva sādharmyavaidharmyābhyāṃ granthakāreṇa uktaḥ | 
yathā rūpaṃ saṃniveśasya udaye bhraṃśe ca rūpameva tathātadityupagamāt, 
evaṃ bodho viśvasya udayapralayayorbodha eva; na asya atiśaya ādhikyamiti 
sādharmyadṛṣṭāntaḥ | rūpe tu kṣaṇikatvāt tathā tatheti kaścit yo'tiśayo-
'ṅgīkṛtaḥ, sa bodhe na upapadyate | bodhasya ekarūpatvāt viśeṣaleśo na yujyate 
iti hi uktam | yat nareśvaravivekaḥ

     nīlādikoparāgeṇa na prathaiva viśiṣyate |
     aviśiṣṭaprathārūpopagamātsarvavādinām ||

iti | etacca vitatya vakṣyate ityāha tadāstām iti | asya prameyasya audāsīnyaṃ 
prāptakālamiti yāvat | yathā rūpasya na saṃniveśo'rthāntaram, evaṃ bodha-
rūpe'pi naiva kaścidatiśayaḥ saṃbhavatīti sādharmye yojanā | turevakārārthe 
atra, vaidharmye tu viśeṣadyotakaḥ | yathā rūpasya viśiṣṭatā syāt, evaṃ 
bodharūpe'pi viśiṣṭatātmā atiśayaḥ śaṅkyate; satu naiva astīti vaidharmye 
yojanā | hīti yasmādevaṃ, tadīśvaradaśāyāṃ bodharūpatāyā na ādhikyaṃ 
kiṃciditi saṃbandhaḥ | prakṛtalakṣaṇavibhāgasya hetumupasaṃharati siddhaṃ 
tāvat iti | parasaṃvedyatā bodhasya iti parasaṃvedyatā bodhasya niṣedhyā 
svasaṃvidrupatvena hetunā | tat hi niṣedhyasya vyāpikā yā idantā, tadviruddhayā 
ahantayā vyāptam | ahantaiva hi saṃvido lakṣaṇam | tena vyāpakaviruddhavyāpte-
na svasaṃdrūpatvena parasaṃvedyatvaṃ niṣidhyate | atra hi svasaṃvidrūpatvaṃ 
jñānasya pareṇa aṅgīkṛtaṃ, kevalaṃ tathābhāve'pi parasaṃvedyatvamicchati | 
sahi-svātmanā saṃvidrūpatā paraprakāśā parasaṃvedyatvaṃ tu tadviṣaya-
jñānāntarodayaḥ,

(page 266)

 tadanayoḥ ko virodhaḥ-ityāha sma ko hi virodhaḥ ityādinā | tasya idānīṃ 
virodhapratipādanena mohaḥ śamitaḥ | parasaṃvedyatāyā hi lakṣaṇaṃ prakāśa-
bhinnatvaṃ jaḍatvamidantā, saṃvidrūpāyāstu svasaṃdrūpatāyāḥ prakāśa-
tādātmyamajaḍatvamahantā,-iti lakṣaṇadvāreṇa tayorvirodha eveti parasaṃvedya-
tā svasaṃvidrūpatvena niṣidhyate | sā hi hetoḥ svasaṃvidrūpatvasya yat 
vyāpakamahamiti rūpaṃ, tasya yat viruddhamidamiti prakāśabhinnatvaṃ; tena 
vyāptā tallakṣaṇiketi | yaśca vidhau svabhāvahetuḥ, sa eva tadviparyaye niṣedhye 
viruddhopalabdhirūpo'nupalabdhiheturbhavatīti darśayati yathā iti | anityatve 
kṣaṇikatve sādhye kramikārthakriyākāritvalakṣaṇaṃ yat sattvaṃ tat svabhāva-
hetuḥ, nityatve tu niṣedhye vyāpakaviruddhavyāptopalabdhiḥ | nityasya lakṣaṇaṃ 
vyāpako dharma ekasvabhāvatvaṃ nāma, tadvirūddhaṃ ca bhinnasvabhāvatvaṃ; 
tadeva vyāpakaṃ lakṣaṇaṃ kramikārthakriyākāritvasya | krameṇa arthakriyāṃ 
karotīti hi bhāṣitasya ayaṃ paramārthaḥ-nānāsvabhāvo'yamiti na avṛkṣo'yaṃ 
śiṃśipātvādityatrāpi avṛkṣatvasya vyāpakaṃ yat lakṣaṇamaśākhādi-
mattvaṃ, tadvirūddhena śākhādimattvena śiṃśipātvaṃ vyāptamiti vyāpaka-
viruddhavyāptopalabdhireva | atha lakṣaṇātmā yo vyāpako dharmaḥ, sa na pṛthag-
vyāvṛttyā samākṛṣyate pṛthagākarṣaṇasya parapratyāyanaphalasya prasiddhe 
viṣaye niṣprayojanatvāt; tadā avṛkṣatvaviruddhena vṛkṣatvena śiṃśipātvaṃ 
vyāptamiti viruddhavyāptopalabdhirbhavati | yadā tu śiṃśiṃpāyāmapi 
vṛkṣatvaṃ na pṛthak kriyate prasiddhatvāt, kevalaṃ bhrāntyā āropitaṃ 
yadavṛkṣatvaṃ, tadapasāryate; tadā svabhāvaviruddhopalabdhireva bhavati | 
prakṛte'pi parasaṃvedyatvamidanteti ekaṃ tattvaṃ cet, tadviruddhavyāptopalabdhiḥ 
| ahantā svasaṃvidrūpatvamityapi cedekaṃ tattvaṃ, tat svabhāvaviruddho-
palabdhireva |

(page 267)

iha tu parasaṃvedyatāsvasaṃvedyate parasya lakṣaṇato na tattvataḥ siddhe | tata eva 
hi sa tayoravirodhamabhimanute ityāśayena lakṣaṇāt sa vyāpako dharmastayoḥ 
pṛthakkṛtya pradarśita iti vyāpakaviruddhavyāptopalabdhirvivṛtikṛtā darśitā | na 
anagnirdhūmādityapi viruddhakāryopalabdhireva bhavatīti | evaṃ tatra tatra 
avadhātavyamiti alamavāntareṇa | evamajaḍe parasaṃvedyatāmapākṛtya para-
saṃvedye'pi svasaṃvidrūpatā nāstīti darśayati ghaṭasyāpi iti | yadyapi 
ghaṭasya svasaṃvidrūpatvaṃ na kenacidupagatam, tathāpi virodhasphuṭīkaraṇāya 
idamuktam | yathārthadharmaprakaṭatāvādinastat balāt prasajyate, naca yuktaṃ 
virodhādityetadanena darśayati | anayaiva iti saiva iyamanupalabdhijātirityarthaḥ | 
svasaṃvidrūpatvasya niṣedhyasya vyāpakamahamiti | tadviruddhamidamiti, tena 
vyāptaṃ parasaṃvedyatvamiti | etadupasaṃharati tadevam iti | aśeṣamapi viśvaṃ 
yadi krameṇa yadivā yugapadapi saṃvedyate, tathāpi vartamānamekaṃ jñānaṃ 
svaviṣayamātrameva gṛhṇāti; natu kasyacit viṣayasya jñānāntarasvīkṛtatāṃ 
vetti | jñānaṃ hi na jñānāntareṇa jñāyate jaḍatāpatteḥ | jñānāntara-
svīkṛtatve ca ajñātā iyaṃ mayā pūrvaṃ duḥkharūpā, arthakriyāsādhano 
niścito'yaṃ sukhasādhana iti saṃvedanābhāvāt bhūtagrasta iva na tasmin dṛṣṭe 
titikṣopāditsātmikāmicchārūpāmarthitāṃ bhajet | tadabhāve tyajāmi-gṛhṇā-
mītiprayatnopakramaḥ kāyaspandamadhyastattyāgādānarūpaprāptyanto 
vyavahāro na syādicchādveṣayoḥ smṛtipūrvakatvāt tadabhāve'nutpattestat-
pūrvakaparyatnābhāve prayatnajaśarīrakarmāsaṃbhave tatkṛtārthasaṃyoga-
vibhāgādyasaṃpatteriti sadyojātanālikīradvīpavāsibhiriva pramātṛbhiḥ sthīyeta 
| teṣāmapivā asti anusandhānādi kiṃciditi tebhyo'pi śocyāḥ pramātāro na 
pramātāraḥ syuḥ |

(page 268)

iyatā sūtraṃ vyākhyātam | jñānānāṃ yadekamanusandhānaviṣaye melanaṃ, 
tato janma yasyāḥ sā janasthitistyāgopādānādivyavahāro naśyediti | vṛttirapi-
jñānānāṃ yat parasparaṃ viṣayeṣu saṃghaṭṭanaṃ, tat yathā vikalpajñānam-
anubhavasya viṣaye-idaṃ dṛṣṭaṃ vikalpayāmīti, so'pi vikalpajñānasya-yadeva 
anumānena vikalpitaṃ, tadeva paśyāmītyādau, ubhayasyāpi smṛtiḥ, tasyā api 
pratyabhijñānamityādibahuprakāram, tadeva prakṛtaṃ mūlakāraṇaṃ yasya 
lokavyavahārasya sa tasmin saṃghaṭṭanātmani mūlanidāne niraste kena 
prakāreṇa bhavet | saṃskārādinā kevalena tasya na saṃpattiriti hi bhaṇitameva | 
vṛttauca iti jñānānām ityeva ṣaṣṭhī vṛttau prayuktā teṣām iti | 
parāmarśena sūtre anusandhānasya nityasāpekṣatvāt samāsaḥ, anyathā caitrasya 
citrā gāvo'syetivat na syāt | anusandhānaṃ tu nityasāpekṣaṃ sakarmakatvād-
asyāḥ kriyāyāḥ | vṛttau viṣayasaṃghaṭṭanāyāḥ prādhānyāt teṣām itya-
pekṣaṇe'pi samāsasya yadyapi na virodhaḥ, tathāpi viṣayārthasya apradhānasya 
teṣāmityapekṣaṇe samāsābhāvaḥ prāpnoti, sa viṣayasya nityasāpekṣatvaṃ 
viṣayāpekṣaṇāditi parihṛtaḥ | samāsena ca atra taddhitavṛttirapi upalakṣyate | nahi 
bhavati dhānyānāmapūpamayī yātreti | iha tu viṣayasaṃghaṭṭanā 
viṣayadvāreṇa nityasāpekṣeti bhavatyeva dhanasya arjanasamaye ityādivat | nanu 
vyavahāro'yaṃ mūḍhānāṃ viplavamātramavicāritaramaṇīyam | kā tatra 
tattvaparīkṣā | asadetat viplavena vyavahāraniyamānupapatteḥ | kiñcideva hi ayaṃ 
jahāti, kiñcideva ca upādatte | tat niyatanidānābhāve kutastyo niyamaḥ | astuvā 
mūḍhavyavahāro viplavaḥ, yastu amūḍhānāṃ vyavahāraḥ, sa kathaṃ 
samarthyeteti darśayati vṛttikṛt paramārtha ityādi |

(page 269)

etat vyācaṣṭe viditavedyairapi iti | tattvam iti natu lokavyavahāraḥ | ayameva 
kramaḥ iti anubhūtānusandhānādiḥ | kuta iti cet, āha te'pi hi iti | na kevalaṃ 
mūḍhā evaṃ, yāvat te'pi,-iti apiśabdaḥ | viditapūrvam iti anubhavaṃ 
darśayati | evamayam iti smaraṇānusandhānapūrvakaṃ vikalpanam | śiṣye-
bhyo'pi iti avatāraṇīyebhya iti yāvat | yadivā na kevalaṃ śāstrakaraṇātmani 
upadeśe'yaṃ kramaḥ, yāvat saṃnihitāntevāsisaṃkramaṇopadeśāvasare'pīti 
apiśabdaḥ | etaduktaṃ bhavati-asarvajñastāvat tattvamāgamānumānayogi-
pratyakṣādinā svātmani prasiddhaṃ śāstre nibandhan parasmai vā nirūpayan 
smṛtvā smṛtvā vikalpya nirūpayediti tāvat sthitam | yo'pi sarvajño viśvaṃ 
sākṣāt paśyati, so'pi śiṣyamupasaṃkrāntabodhaṃ cikīrṣurūpadidikṣuḥ 
śāstraṃ vā cikīrṣuḥ śabdopārohayogyatāṃ śiṣyajanabhāvanā yogyatāṃ ca 
sākṣātkriyamāṇasya svalakṣaṇasya paśyan tasmāt sākṣātkārātmakāt 
sārvajñyāt svātantryarasena karuṇārasena vā vyutthāya ayamiti sākṣātkṛtam-
api arthamevamiti vikalpanena anusandhāya upadiśet | vikalpanaṃ ca pūrvadṛṣṭa-
tāsamullekhena śabdādyanusmaraṇaprāṇatayā ca bhavatīti | so'pi tadānīṃ 
pūrvāparajñānamelanāṃ vinā kathamupadiśet | yathoktaṃ bhavadbhireva
     
tathatāvyutthito buddhastathatāmupadekṣyati |

iti | āgameṣu api

     puṃsāmanugrahārthāya paro'pyaparatāṃ gataḥ |

iti | tathā

     yathā prakṣyanti te śiṣyāstathā sthāsyati śaṅkaraḥ |

ityādi ca | 

(page 270)

teṣāmapi iti prabudhānām | lokayātrā iti paroddhāraṇādikā | svātma iti 
svaviṣayaprakāśatāyāmātmamātraprakāśatāyāṃ ca 
viśrāntairvartamānairevetyarthaḥ | sarve eva iti prabuddhāśca aprabuddhāśca | 
niḥstimitāḥ iti bhūtagrastaprāyāḥ | nahi sarvajño'pi bhūtagrasta iva āste 
tasyāpi vikalpayitumaśaktāvasvātantryāpatterjaḍatāprasaṅgāt | ata eva parama-
śivasya api bhagavataḥ śaktyupakramaṃ layabhogādhikāraiḥ sadāśiveśvara-
vidyeśvarādikrameṇa māyāpramātṛparyantatayā prakāśanameva vikalpanavyā-
pārarūpamiti niḥstimitatvaṃ jāḍyameva | niḥstimitatvavipakṣa eva hi vimarśaḥ 
sphurattāspandādivyapadeśyo bhagavataḥ śaktiviśeṣo yannyūnatātāratamya-
kṛtaṃ sthāvarāntaṃ jaḍatvam, yadutkarṣatāratamyakṛtaṃ ca bhagavatparama-
śivāntaṃ prabuddhatvamiti vakṣyāmaḥ

     sā sphurattā------------| (1 | 5 | 14)

ityādau | nanu ayamupadeśo'pi viplavatvāt pāramārthikaṃ viṣayaṃ naiva 
spṛśatīti śaṅkitvā āha paramārthopadeśasyāpi iti | laukikasya vyavahārasya 
astu tāvat viplavatā; asyāpitu viplavatve yaḥ paramārtha upadiṣṭo bhāvitaśca, 
tasya paramārthaḥ pūrvaprakāśitaparamārtharūpatvābhāve paramārtho-
'spṛṣṭa eva kathaṃ prāpyeta | mithyāparamārthopadeśapūrvikā hi bhāvanā 
mithyāparamārtha eva kṛtā tameva sphuṭīkuryāt

     ------------yadyadevātibhāvyate |

iti nyāyāt; atha satyaparamārthameva sphuṭīkaroti prācyānubhavaviṣayīkṛtaṃ, 
tato na viplavatā | evaṃca saṃvedanānāṃ viṣayamelanamāyātamiti ākū-
tāntaram | nanu kimatra viṣayamelanena | yathāhi bījādādyātiśayādikrameṇa 
antyātiśayaṃ prāptādaṅkuro mṛdaśca ghaṭa ityādirvicitraḥ kāryakāraṇa-
bhāvo loke prasidhaḥ;

(page 271)

naca tatra viṣayamelanaṃ kiṃcidupayujyate samarthyate vā; tathaiva pūrvam-
anubhavaḥ, tato vikalpaḥ, tata upadeśanam, tato bhāvanābhiyogaḥ, tato 
bhāvanāniṣpattiḥ, tataḥ parisphuṭā bhavati jñānodaye iyameva paramārtha-
prāptiriti | kimatra viṣayamelanasamarthanāprayāsenetyāśaṅkya brūte nacedam 
iti | kāryakāraṇabhāvo'yaṃ bhavati, natu bījāṅkurādijaḍatulyavṛttānta iti 
mātrapadam | ayaṃ bhāvaḥ-iha kāryakāraṇabhāvamātreṇa 
anubhavavikalpādīnāṃ jaḍatulyavṛttāntatve svarūpamātraniṣṭhatvena paratra 
akiñcitkaratvāt viṣayasya sākṣātkaraṇaṃ vikalpanaṃ smaraṇamityādayo 
viṣayaniṣṭhāprakāśanavimarśanaparamārthā vyāpārātmāno vyavahārāḥ 
kathaṃ bhaveyuḥ, adhyātmasiddhāśca amī na apahnotuṃ śakyāḥ | ete ca 
ekaviṣayatayā vinā kathaṃ prakalpyeran | dṛṣṭaṃ vikalpayāmi smarāmīti hi 
teṣāṃ prāṇitam | tasyāśca asamarthanīyatāyāṃ vikalpāḥ pratyakṣāyante, 
anubhavaḥ smṛtibījamādhatte svapratibhāse'narthe'rthādhyavasāyenetyādi 
kimarthamuddhoṣyate | taddhi ekaviṣayatāyāḥ saṃpattaye jālamutthāpyate | sā tu 
tāvatā na sidhyatītyetāvadasmābhirucyate iti | etadāha pratītireṣā iti anubhava-
vikalpanopadidikṣopadeśabhāvanādirūpaṃ yadupadeśanaṃ, tat kila pratīti-
viṣayaniṣṭhaṃ saṃvedanam; natu bījādijaḍavat svaniṣṭhaṃ kiṃcidrūpam | tataḥ 
kimiti | āha pratītiśca iti | bhūtaṃ yat paramārthajñānamupadeṣṭurajñato-
padeśe vitārakatvādupadeṣṭṭatāyogāt bhaviṣyacca yat paramārthajñānaṃ 
sphuṭaṃ phalarūpaṃ bhāvayitustayorjñānayoryo viṣayaḥ, sa eva yadi smaraṇa-
vikalpanopadidikṣopadeśavikalpanabhāvanāparamparāṇāṃ na bhavet; tarhi anyat 
jñātamanyat vikalpitamanyadupadiṣṭamanyat bhāvitamanyat prāptamiti bhavet | 
naca etat samañjasaṃ

(page 272)

     ------------------------------------yadyadevātibhāvyate |
     bhāvanāpariniṣpattau tatsphuṭaṃ kalpadhīphalam ||

iti yattadbhyāmekaviṣayatvasya darśitatvāt | pramāṇādapi hi pravṛttiprāptyā-
dikamekaviṣayatayaiva saṃtānāśayena nirvāhyate, anyathā pramāṇāpramāṇa-
vibhāgāyogaḥ | tadetat sarvaṃ nigamayati tasmāt iti | ayamiti prabuddhāpra-
buddhaniṣṭho vyavahāro'nyonyaṃ viṣayāṇāṃ prāpaṇaṃ, jñānāntaragatasya 
hi viṣayasya jñānāntare smṛtyādau pramātrantaraviṣayasya ca pramātrantare 
niyogopadeśādau prāpaṇaṃ svātmani paramātmani ca vyavahāra ucyate | vyaveti 
vyatihāre, haratiḥ prāpaṇe | sa vyavahāra ekaviṣayatvena vyāptaḥ | tadviruddhā 
anekaviṣayatā | anekātmatve ca jñānānāṃ sā vyāpikā prasajyate | prakāra-
trayeṇa hi tadupapadyate | prakāradvayaṃ ca dūṣitam | nahi dṛṣṭatā viṣaya-
dharmaḥ | yadāha bhaṭṭaḥ

     vyāpṛttiḥ pratyayasyārthe tatra kiṃcidakurvataḥ |

iti | pratipadyate iti | pratipattireva kathaṃcidbhāva uktaḥ syāt, natu arthasya 
rūpātiśayo nirvartyate | tathātve anyendriyādivyāpāramanyasya na pratītaye-
'pekṣeta, yathā kṛto na punaranyasya karaṇamityādi ca | tat viṣayadharmatā na 
yuktā | vedyatā ca saṃvidāṃ nirastā | yadi ca ayamavaśiṣyamāṇo'pi prakāro 
na syāt jñānānāmekātmakatālakṣaṇaḥ, tadayaṃ vyavahāro vyāpakaviruddha-
vyāptopalabdhyā na bhavedeva | naśyet iti sūtrasya vṛttiḥ katham iti vivṛtā na 
syādeva iti saṃbhāvanāliṅā | kathamitica praśnena anapahnavanīyatāṃ 
vyavahārasya bruvāṇaḥ pāriśeṣyāta siddhaiva jñānānāmekā antarmukha-
saṃvittattvasvarūpatetyāha | ata eva samanantaralagnatayaiva na cet iti sūtrārtho-
'tra sphurati || 6 ||

(page 273)

     na cedantaḥkṛtānantaviśvarūpo maheśvaraḥ |
     syādekaścidvapurjñānasmṛtyapohanaśaktimān || 7 ||

tasya ca vyavahārabalādanapahnavanīyāt sidhyati ekātmateti tātparyaṃ 
niṣedhamukhenāpi pravṛttau | etadartha eva hi yadyarthaścecchabdaḥ | sahi 
svamatasya dārḍhyamāha parapakṣe'napahnavanīyasyāpi avaśyamāpatati 
saṃbhava iti dyotayan | tadetattātparyamavatāraṇikāyāmāha yujyeta iti 
hetuhetumatorliṅā | vyavahārasaṃbhavasya jñānānāmekātmatā heturiti | 
etādṛśaḥ iti prabuddhāprabuddhaniṣṭha ekaviṣayatāmaya ityarthaḥ | cinmātra-
sāratvena iti cidvapuḥ ityasya vyākhyā viśvātmanaḥ iti antaḥ kṛta ityādeḥ 
parameśvarasya iti maheśvaraḥ ityasya | ātmā iti svabhāvaḥ | etāḥ iti sarva-
janaprasiddhāḥ | vicitrāḥ iti tattatsvātantryabalāt vicitronmeṣanimeṣabhājaḥ | 
śaktayaḥ iti tadāśritāḥ, natu svatantrāḥ, nāpi tatsvarūpātiriktā dharmadharmi-
bhāvena paraṃ vartamānā ityāha śaktiyogalakṣaṇaṃ ca iti | etadeva asya 
māheśvaryam | anena jñāna ityādi vyākhyātam | evaṃ tātparyaṃ vyākhyāya 
na cet iti sautraṃ spṛśati anyathā tu iti | prakāśarūpaṃ tāvat saṃvittattvaṃ 
sakalapramābhittibhūtaṃ svayaṃ siddhaṃ, na sādhyamiti tadbhittipṛṣṭhe anyat 
nirūpyamityāśayena vṛttikṛt tadanuvādena viśvarūpatvaṃ sautraṃ vyācaṣṭe iti 
ṭīkākāro vivṛṇoti prakāśarūpam iti | hi iti yasmādevaṃ, tasmāt vṛttikāra 
idaṃ vidhyanuvādarūpamāha | tatra ca upapattimāha iti dūreṇa saṃgatiḥ | 
etāvatā ādisiddhasūtrārthaḥ smāritaḥ | nīlasukhādeḥ iti bāhyasya āntarasya 
ca sarvasyeti yāvat | jaḍābhimatasya iti paramārthataścidrūpasya api cicchakter-
eva māyātmikāyā abhimānamātreṇa gṛhītajaḍabhāvasyetyarthaḥ |

(page 274)

svayam iti jaḍasya hi lakṣaṇamuktaṃ-na asya ātmīyaḥ prakāśaḥ iti | tarhi 
paro'sya prakāśo bhaviṣyati | netyāha atadrūpatve ca iti | yasya yat na rūpaṃ, sa 
tena na samānādhikaraṇatayā paramārthato vyapadiśyate nīlena iva sindūram | 
tathāca aprakāśātmā bhāva iti prakāśena tathā na vyapadiśyeta, tattad-
vyapadeśasya niyamavattvāt tādrūpyaṃ kāraṇamiti kāraṇānupalabdhiḥ | 
vyapadiśyate ca ekādhikaraṇatayā prakāśena parābhimato jaḍaḥ prakāśate iti, 
tasmāt tadrūpa eveti svabhāvaheturvyāptiḥ kāraṇānupalabdhyā adhunaiva 
prasādhitā yataḥ | nanu ca vyatiriktena śvetaguṇena dharmī tathā vyapadiśyate,-
ityanena anaikāntiko hetuḥ | maivaṃ vipakṣato bādhakena ākṛṣṭasya hetoḥ 
sādhyena vyāptisiddhau vyabhicārasya niravakāśatvāt | nahi vyatiriktena śveta-
guṇena śvetamānatā yuktā | yat nareśvaravivekaḥ

     svayaṃ prāsādo na śveto nāpyaśveta-------|

iti aprāmāṇikoktiḥ | nahi vastudharmayoranyonyaparihāreṇa avasthitayoranyatareṇa 
ayuktaṃ vastu saṃbhavediti | upapādayiṣyate iti

     prakāśātmā prakāśyo'rtha-------| (1 | 5 | 3)

ityādisthāneṣu | nanu ca iha jñānānāmeka ātmā,-iti samarthayituṃ 
prakrāntaṃ, tat kiṃ jaḍānāmapi tadekātmatābhidhānenetyāśaṅkya āha 
bhinnāvabhāsinām iti | caḥ uktāśaṅkāsūcakaḥ | apiśabdo daṇḍāpūpīya-
nyāyena prakrāntaprameyasiddhidyotakaḥ | yatra bhinnā api abhimananātmaka-
svātantryavimarśabalāt pratibhānta idantayā parigṛhyamāṇatvāt paramārthato-
'hamitiprakāśamātrasvarūpāḥ,
```

## Reading

Withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible)

## Claims

| Claim | Status | Basis |
|---|---|---|
| Link completeness | FAIL (7 gaps named) | assurance.trace_links_present + gaps |
| Human review | UNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off) | assurance.review |
| Deterministic chunk gate | BLOCKED (PROOF_NOT_RUN) | proofs.chunk_gate |
| Manuscript witness | UNPINNED (0 verified corpus-wide) | identity.witness |
| Source-span completeness | UNKNOWN | assurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed |
