# ipvv chunkN-close-mahesvara-saktis (M00020:7600-8313)

ipvv chunkN-close-mahesvara-saktis (M00020:7600-8313) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

> Machine rendering — UNREVIEWED, not an approved translation. No English here was human-reviewed.

Canonical: https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkN-close-mahesvara-saktis/

## Passage (excerpt as hashed)

```
'hamitiprakāśamātrasvarūpāḥ,

(page 275)

tatra jñānānāmahamaṃśātirekeṇa nirbhāsamānānāṃ kathaṃ tādrūpyaṃ 
na bhaviṣyati | teṣāṃ hi ahamaṃśādādhikyamavyāpakatvamanityatvaṃ ca 
viṣayasvarūpadeśakālānuvartitvena saṃkucitatayā yat bhāti, tat hi viṣayaun-
mukhyopādhikṛtam | viṣayasyāpitu prakāśātmakatve sā ādhikyasaṃbhāvanāpi 
nirmūlitā bhavati | tadetadāha tathāpi iti tenāpi ahamaṃśāvyatirekaprakāreṇa 
vartamānānāmityarthaḥ | viṣayasya yo māyāśaktikṛtādabhimānamātrāt 
bhedaḥ, tena avakalpito'vajñayā aprarohayogena kalpitaḥ svāchandyena uparacito 
yo bhedaḥ, tadvatāmeṣāṃ jñānānāṃ māyādaśāyāmapi asyāṃ 
pāramārthikaṃ prakāśātmakāhantātādrūpyamakhaṇḍitameva | māyā hi 
bhagavataḥ śaktiḥ | sā na asya svarūpamāvṛṇute śaktyā śaktimatāmanā-
varaṇāt | evaṃ prakṛtaprameyasiddhiprasaṅgena uktamapi etadadadhikaraṇa-
siddhāntadiśā sādhyāntaramapi vyavahārānyathānupapattyā sidhyatīti | 
evakāreṇa prakāśamānatayā vinā tāvat vyavahārā na upapadyante, sāca 
cittattvasyaiva, na anyasyeti dyotayatā svatantracidadvaitamapi sidhyediti 
samastaśāstrārthasiddhiriyataiva ayatnaghaṭiteti vṛttikṛdāha | ityatā antaḥkṛtā-
nantaviśvarūpaścidvapurjñānādiśaktimān iti sūtrāṃśaḥ kṛtopakṣepaḥ 
| antaḥ kṛtaṃ bahīrūpamapi sat pramātṛrūpasvātmaikarūpatvāt manāgapi 
acyutaṃ svācchandyaśaktyā kṛtaṃ saṃpāditam, antaritica pramātrekātma-
katayā sthitaṃ sat kṛtaṃ bahīrūpatābhāsanena nirmitamanantaṃ catuḥṣaṭ-
ṣoḍaśacaturviṃśatiṣaṭtriṃśadādiparigaṇitarūpādabhyadhikamapi

     tasya tenātha-------------|

iti nyāyena saṃbhāvyamānaṃ viśvaṃ rūpaṃ viśati asmin sarvamiti vedya-
samūho yena |

(page 276)

na cet iti tu sautraṃ vṛttikṛtā pūrvameva vyākhyātaṃ katham iti | anena ca anya-
sūtrārthasparśena vṛttikṛtā naśyet na cet iti sūtrāṃśayorekavākyatvena 
nirvāho hetumalliṅā uktaḥ iti sphuṭīkṛtam | nanu pūrvamuktamanusandhāna-
janmā janasthitiḥ, tadiha vaktavyaṃ na cedanusandhānaṃ syāditi, tat kathamuktaṃ 
cidvapurityāśaṅkya vṛttikṛdāha aśeṣapadārthajñānānāmanyonyānu-
sandhānaṃ cittattvam iti | sāmānādhikaraṇyena anugāmitvena sandhānaṃ 
vicchinnasaṃmatānāmapi jñānānāmekībhavanaṃ nāma cideva antarmukhā, na 
anyat kiṃciditi | tadatra dadhātiḥ karmakartṛviṣayaḥ | svayaṃ sandhānaṃ paṭṭa-
tūlaśakalānāmitivat | atha miśrīkaraṇaṃ sandhānaṃ, tathāpi tasya miśrīkartu-
ścittattvādananyatvamiti yuktamea abhedena upacaraṇaṃ kriyākartroḥ 
paramārthata aikyāt | anena etaduktaṃ bhavati-anusandhānāt janasthitiriti satyam, 
tattu anusandhānamekaviṣayatālakṣaṇaṃ prakārāntareṇa uktanītyā na 
saṃbhavatīti pariśeṣata ekacidrūpatāmātrāyattaṃ saṃpadyate iti | anyathā 
ityādinā upakrameṇa kevalapradeśa ityādi abhidadhata niyatagrahaṇātmikāṃ 
sarvavyavahāramūlabhūtāṃ janasthitimanupapadyamānāmāvedayamāno na cet 
ityanena saha naśyet janasthitiḥ ityasya ekavākyatāṃ darśayati | tatra āsatāṃ 
tāvat pravṛttiprāptyupadeśādayo'nantarasūtravṛttiṭīkāpradarśitā vyavahārā 
yeṣu sphuṭameva anusandhiḥ saṃvedyate | niyataikapadārthajñānaṃ yat 
svaviśrāntatayā anusandhyanadhīnaṃ saṃbhāvyate, tadapi ekāntarmukha-
saṃvedanarūpatvābhāve bahirmukhānāṃ saṃvedanānāṃ na bhavaiditi 
tatparicchedaḥ | anyavyavacchedairgrahaṇavyavahāro'pi svaparaviṣayo ya ucyate, 
so'pi na nirvahedityāśayena saugatīyamabhāvasiddhiprakārameva vicārayati |

(page 277)

tatra jñānaṃ svaprakāśaikarūpamiti upapāditamasakṛt | yadāha tatrabhavān

     yathā jyotiḥ prakāśena nānyenābhiprakāśyate |
     jñānarūpaṃ tathā jñāne nānyatrābhiprakāśyate ||

iti | tataśca jñānāntareṇa ekajñānasaṃsargayogyaṃ na bhavati yenaivamucyeta 
yadi dve jñāne bhavetāṃ, tadvijñānajñānaṃ tṛtīyaṃ bhavet; idaṃ tu eka-
jñānajñānaṃ, tasmāt na dve jñāne sta iti | tadatra ghaṭo vaidharmyadṛṣṭāntaḥ 
| tameva vyācaṣṭe saṃvedayamānam iti svasaṃvedanatayā | etacca kevala-
pradeśajñānam iti  kartṛpadasya viśeṣaṇam | nanu yadi evaṃ ghaṭābhāvo 
niścitaḥ siddhaḥ, tat kimadhikamasmākaṃ sādhyaṃ ghaṭajñānābhāvaniścaye-
neti | āha syāt yāvatā iti bhavedetat, natu bhavati yata evaṃ vartata ityarthaḥ | tena 
vinā sa eva na niścitaḥ siddha iti tātparyam | kāmam iti tvadabhiprāyeṇa astu 
tāvat sāṃpratamiyaditi bhāvaḥ | anyathā iti yadi nāstīti na sidhyatīti ucyate, 
tadavaśyamāpatati ghaṭastatra astīti | tatsadbhāve ca kevalapradeśe na viṣayayor-
jñānam, apitu tadekasāmagrīkagrahaṇam | ghaṭamapi iti saghaṭapradeśa-
jñānaṃ tat bhavet, natu etadviparītāghaṭapradeśajñānam | dvitīyaṃ tu iti 
vyatiriktam | kena iti nahi aghaṭapradeśajñānena jñānāntarasya bhāvo jñāyate, 
yena tadabhāvo'pi jñāyeta | nanu svātmānaṃ niścinvatā jñānena kevala-
pradeśālambanena tāvat svayaṃprakāśena bhūyate | saghaṭapradeśajñānaṃ tu 
yadi tatkāle anyat syāt, tenāpi prakāśamānena bhūyeta | naca evam | tataśca tat 
nāstīti niścīyatāmiti parāśaṅkāṃ dūṣayati naca iti | iti ca vaktuṃ na yujyate 
iti saṃbandhaḥ | hi iti yasmādetadeva kena prakāreṇa jñātaṃsaghaṭapradeśa-
jñānena svaprakāśena ca bhūyate iti |

(page 278)

nanu aghaṭapradeśajñānaṃ prakāśate ityatra idameva tattvaṃ saghaṭapradeśa-
jñānaṃ na prakāśate iti | naitadityāha aghaṭa iti | paryudāsavṛttyā hi atra 
vastvantaraprakāśo bhāti, natu prasajyapratiṣedhātmā saghaṭapradeśajñāna-
prakāśābhāvaḥ | nanu bhāvābhāvayoranyonyaparihārāt paryudāse'pi 
tadviparītavastuno niṣedhaḥ kṛta eva bhavati | satyaṃ tādātmyena śaṅkya-
mānasya, natu vyatiriktasya etatsamayasaṃbhāvyamānasya | anīlaprakāśena hi 
svaprakāśena svātmani nīlaprakāśarūpatāyāḥ kāmamabhāva āveditaḥ, natu 
pṛthagbhūtāyāḥ | nanu kevalaṃ pradeśajñānaṃ yathā prakāśate, tathā 
pṛthagbhūtam | aghaṭapradeśajñānābhāvo'pi prakāśeta, yadi ābhāvo 
jñānaṃ syāt sa tuccharūpaḥ kathaṃ prakāśo bhavet | ekatara iti bhāvena 
saghaṭapradeśajñānasya vyatiriktasya abhāvena vā avyabhicāro'vinābhāvo 
nāsti kevalapradeśapratyayasya ubhayathāpi upapatteḥ | nanu saghaṭapradeśa-
jñānasya kāraṇaṃ ghaṭasadbhāvaḥ, ghaṭasadbhāvasya ca vyāpakaṃ tulya-
sāmagrīkapratyayagrāhyavastvantarasaṃvedanasaṃvedyatvam | sato'pi hi ghaṭasya 
tat yadi na bhavet, na kadācit saghaṭapradeśajñānaṃ syāt | naca tadvyāpakam-
upalabhyate | tasya hi viruddhaṃ pratyuta kevalapradeśajñānaṃ syāt | naca tat 
vyāpakamupalabhyate iti vyāpakaviruddhopalabdhyā ghaṭābhāve niścite 
kāraṇānupalabdhyā saghaṭapradeśajñānasya abhāvo niścīyate | ekaiva vā 
kāraṇavyāpakaviruddhasya upalabdhiḥ svaviruddhavyāptakāryasya niṣedhāya 
prabhaviṣyati | kiṃca kevalapradeśo ghaṭo vā anantarūpaparamāṇumayaḥ 
saṃnihitānantāvayavo vā | tatra yāvanti dravyāṇi, tāvanti cet pṛthak jñānāni; 
tarhi teṣāṃ pṛthak pṛthak svaprakāśatvena ekasamūharūpaprakāśābhāvāt 
pradeśajñānameva na bhavet,

 (page 279)

bhāti ca tatpradeśajñānamiti dṛśyānupalabdhiprasaṅgabhayena rūpātmanāṃ 
vastūnāṃ saṃnihitānāmanekajñānagrāhyatvalakṣaṇāt vipakṣāt vyāvṛttā-
vekajñānasya grāhyatvena vyāptiriti rūpātmako ghaṭaḥ saṃnihitaścet, tat 
rūpātmakapradeśagrāhikevalapradeśajñānagrāhya eva bhavediti kevalapradeśa-
jñānameva saghaṭapradeśajñānaṃ syāt | naca tat tathā, apitu tadviparītamiti 
vyāpakavirūddhavyāptopalabdhyā ghaṭasya niṣedhaḥ | cākṣuṣaṃ pradeśa-
jñānaṃ svāvadhau na pṛthak ghaṭajñāne cākṣuṣe pṛthak bhavati cākṣuṣatvāt 
| pṛthaktvasya vyāpaka ekatvāniyamaḥ | tasya viruddha ekatvaniyamaḥ | tena ukta-
yuktyā vyāptaṃ cākṣuṣatvamiti vyāpakaviruddhavyāptopalabdhiḥ | tarhi evam-
ucyamāne ghaṭajñānābhāvo'numānagamya eva syāt, na kadācit pratyakṣaḥ | 
anumānagamyatve ca anavasthānādasiddhiḥ | tathāhi dṛśyānupalabdhirvastvantar-
arūpā  bāhyā jñānāntararūpā ca ābhyantarī pratyakṣasiddhaiva pratyakṣa-
vikalpenaiva vyavahāryā, kevalaṃ nāstītyabhāvātmanā vyavahriyamāṇā 
pramāṇāntaramapekṣate yena ucyate-yāvān kaścit pratiṣedhaḥ, sa sarvo'nu-
palabdheriti | ānumānikatve tu sāpi svabhāvānupalabdhirvyāpakāderanyasya 
anupalabdhyā viruddhasya upalabdhyā ca sādhyate, tadā sāpi anupalabdhir-
anyānupalabdhyā anyaviruddhopalabdhyā vā,-iti aniṣṭhā | virodho'pi hi 
tadgrahaṇe niyamena tasya grahaṇābhāvāt niścīyate lākṣaṇikaḥ | grahaṇā-
bhāvaśca anupalabdhyeti anavasthā | sahānavasthānavirodho'pi aparyāpta-
kāraṇasya bhavato'nyabhāve'bhāvāt virodhagatidṛśā niśceyaḥ | abhāvaśca 
anupalabdhyeti aniṣṭhaiva | tathā ācāryadharmakīrtiḥ

     ekopalambhānubhavādidaṃ nopalabhe iti |
     buddherupalabhe veti kalpikāyāḥ samudbhavaḥ ||

(page 280)

     viśiṣṭarūpānubhavādanyānanyanirākriyā |
     tadviśiṣṭopalambho'tastasyāpyanupalambhanam ||
     tasmādanupalambho'yaṃ pratyakṣeṇaiva siddhyati |
     anyathārthasya nāstitvaṃ gamyate'nupalambhataḥ ||
     upalambhasya nāstitvamanyenetyanavasthitiḥ |

iti | sarvaṃ ca anusandhānaṃ smaraṇānusandhānaprāṇaṃ viṣayamelanena vinā 
na saṃbhavatyeva | atha evamucyate tat tasmāducyamānāt hetoḥ evam iti, svakalpa-
nayā lokapratītyananugṛhītayā ya iyāniti anavasthāpādako nyāyastasya anu-
saraṇāditi vākyasaṃgatiḥ | yadi tu asmaddṛśā jñānānāṃ svasaṃvedanam-
antarmukhamekameveti aṅgīkriyate, tadā svaviśiṣṭajñānābhāvādabhāva-
vyavahāra iti arthavat na saṃvedanasya saṃvedanāntarasattāviśeṣābhyāṃ tat-
siddhirityādi ca yat bhavadbhiruktaṃ, tadupapadyate, na anyathā | tathāhi samakāla-
bhāvinyau yadi saghaṭāghaṭapradeśasaṃvittī bhavetām, tadanayorekaṃ svasaṃ-
vedanaṃ tadrūpatvenaiva nirabhāsiṣyata | tacca taddvirūpaviviktaṃ nirbhāsa-
mānaṃ dvirūpasvasaṃvedananiṣedhaṃ vidadhat samakālobhayajñānaniṣedhaṃ 
svaprakāśatvenaiva karotīti na kaścit bādhaḥ | tasmāt niyatapadārthadarśanamapi 
ekasvasaṃvedanānabhyupagame na upapadyate | apica ghaṭajñānaṃ nāsti kevala-
pradeśasaṃvedanāvasare iti tāvat jhaṭiti nyāyamanusarato'pi bhāti | nyāyānu-
saraṇe ca anavastheti uktam | abhyupagamya api ucyate-mā bhūdatra anavasthā, iha 
tu kiṃ kartavyaṃ yatra etadapi na vaktuṃ ghaṭate iti darśayati yadivā iti | santate-
'ndhakāre sarvasya asti pratipattiḥ-ahaṃ rūpaṃ na paśyāmīti, sā ca katham | 
etadapi iti aprātītikaṃ niṣphalaṃ ca sadapīti apiśabdārthaḥ | kuto na śakyate iti 
āha bhinnendriya iti |

(page 281)

abhinnendriyajanyajñānagrāhyāṇā hi ghaṭapaṭādīnāmiva saṃnihitānāmeṣa 
niyamaḥ-yadekajñānagrāhyateti | naca rūpasparśau, rūparasau vā sāmān-
endriyagrāhyau, yena tadviṣayamekameva jñānaṃ rūpasparśābhāsaṃ saṃ-
bhāvyeta, rūparasābhāsaṃ vā | atha ucyate-yadi saha rūpajñānasparśajñāne 
samabhaviṣyatām, vikalpo'nantaraste dve api sahaiva adhyavasyet, smṛtiśca smaret; 
naca tatheti kāryānupalabdhyā rūpajñānābhāvasiddhiriti | tatra idameva tāvat 
vācyaṃ nāvaśyaṃ kāraṇāni iti vnyāyāt kāryānupalabdhiḥ kathaṃ kāraṇa-
abhāvaṃ gamayet | anyāvasthāṃ prāptaṃ nāstīti cet mā bhūt tathābhūtaṃ, 
tattu nāstīti kutaḥ | sparśajñānakāle ca ayaṃ rūpajñānābhāvaṃ manvānaḥ 
svātmani tadabhāvanibandhanān pradīpāṅgopasaṃharaṇādīn kurvāṇo 
dṛśyate, natu kāryābhāvaṃ pratīkṣate | vikalpo'pi rūpajñānaṃ pūrvabhāvi 
kathaṃ nirākuryāt, sahi sparśaṃ vā sparśajñānaṃ vā vikalpayan kāmaṃ na 
rūpavikalpo na vā rūpajñānavikalpaḥ | sa dvikalpanīyo yo'dhunā sparśa-
pratyayastadīye pūrvasmin kāle rūpajñānaṃ na abhūditi tu kathaṃ prakāśayet 
| nahi tatkālabhāvini rūpajñāne sati sparśajñānavikalpasya anyapramātṛgatasya 
iva kācit hāniryena sa svayaṃ bhavan tasya prācyasvakālabhāvino rūpajñāna-
sya abhāvamavyabhicāreṇa bhavantaṃ sādhayet | evaṃ smaraṇe'pi vācyam | 
etadāha nāpi ityādi | ityapi neti saṃbandhaḥ | tatra hetutvaṃ granthāntarasya āha 
yataḥ iti | vikalpaḥ smṛtirvā iti yathāsaṃbhavamubhayamuktvā tasyaiva nyāy-
yatvāt naikaṭyāt smṛtimukhenaiva pūrvapakṣāśaṅkāṃ tatpratisamādhānaṃ 
ca karoti granthalāghavamarthayamānaḥ | nanu smṛtivikalpajñānayorjñānaṃ 
viṣayaścakṣurjñānasya iva pradeśaḥ | tatra yathā pradeśajñānena ekajñāna-
saṃsargayogyasaṃnihitaghaṭanirākaraṇaṃ kriyate,

(page 282)

tathā smṛtivikalpajñānābhyāṃ sparśajñānaṃ śuddhaṃ viṣayīkurvad-
bhyāṃ tadvikalpanasmaraṇayogyadvitīyatatsahabhāvirūpapratyayapratikṣepaḥ 
kariṣyate | tadasti eva sparśajñānābhāsamātrasya smṛtivikalpapratyayatvasya 
prācyadvitīyarūpajñānābhāvāvyabhicāraḥ, tat kathamavyabhicārābhāva 
ukta ityāśaṅkya āha smārtaṃ hi iti | yasmādevaṃ, tasmāt nāstyeva avya-
bhicāraḥ iti saṃbandhaḥ | saṃskārajatvāt hi smṛtijñānaṃ pūrvamanubhavam-
anukaroti, natu viṣayatvena ābhāsayati jñānānāṃ parasaṃvedyatvasya vistarato 
nirākṛtatvāt | yena iti svātantryasākṣātkāritvena | yadi hi svātantryeṇa svena 
prakāśabalena viṣayatayā pūrvaṃ sparśajñānaṃ smṛtirābhāsayet, tadā 
pūrvasminniti pūrvakālaviśiṣṭatvena nirbhātādābhāsamānāt sparśajñāna-
lakṣaṇādākārāt viparītaṃ rūpajñānaṃ sparśajñānalakṣaṇe svaviṣaye 
tādātmyena asahamānā pūrvakālabhāvino dvitīyasya rūpajñānasya eka-
jñānasaṃsargitayā viṣayasya saṃbhāvyamānatatsmaraṇajñānaviṣayatākasya 
abhāvasiddhaye prabhavet yathā śuddhapradeśasaṃvittirghaṭasya, natu evamasti | 
smṛtirhi pūrvamanubhavamanukaroti paraṃ smartavyasaṃbandhinam | smāryasya ca 
sparśajñānasya yo'nubhavaḥ, sa tathā anukāryaḥ | evaṃca yathā tatsparśa-
jñānamantaḥ svasaṃvedanena ātmani anubhavarūpaṃ svakāle na rūpajñāna-
sya nāmāpi vetti kathañcit bhavato'pi, tathā tadanukārarūpā sparśajñāna-
smṛtirapi rūpajñānasmṛtitayāpi yadi bhavet, tathāpi sparśajñānarūpa-
jñānayoḥ sahabhāvaṃ pūrvaparigṛhītaṃ na smaredeva | yadi tathā smartuṃ 
śaknuyāt, tadasahabhāvāsmaraṇe pūrvamapi tayorna sahabhāvaḥ iti niraceṣyata 
nāma,-iti tātparyam | yato na svātantryeṇa sākṣātkāri, tata iti saṃbandhaḥ 
vikalpajñānam iti sāmānyoktiḥ smṛtimapi saṃgṛhṇīte | tadabhiprāyeṇaiva 
āha anubhūtam iti parāmṛśati iti |

(page 283)

anye tu-vikalpo'pi paramārthato'nubhavasaṃskārajatvāt smṛtireva, kevalam-
aciravṛttatvādanubhavasya sarvātmanā taduparaktatvādidantānirbhāsinīti 
anubhavāyamānatayā smṛtitvena na bhāti,-iti pṛthak vikalpa ucyate-ityāhuḥ | 
taṃ vikalpaṃ darśayati anubhavāmi iti | evaṃ jñānadvayamapi yadi vikalpe 
pratibhāsate, tathāpi na tasya sahabhāvaḥ pratīyate tasya tattvasaṃvedanadvayena 
pūrvamagṛhītatvāt vikalpasya ca pūrvāparigṛhīte vastuni svātantryeṇa grahaṇā-
sāmarthyāt | tataśca ekāki jñānaṃ gṛhṇatā vikalpena tat kāmaṃ vyavahriya-
tām, tadavyatiriktaśca dvitīyajñānābhāvaḥ; natu vyatiriktadvitīyajñānasya 
prācye kāle yadabhavanaṃ, tat vyavahartumasya sāmarthyamasti pūrvasvasaṃ-
vedanavyatiriktajñānāpekṣayoḥ sahabhāvapṛthagbhāvayoraparigrahāt | tat-
kāraṇakatvācca vikalpasya tathā vyavahāraḥ iti kāraṇānupalabdhiḥ | yena iti 
dvayagrahaṇakāle atadaikakālikatvagrahaṇena hetunā nirākuryāt pūrvasmin kāle 
rūpapratyayam | rūpajñānaviviktasvābhāsopārūḍhasparśajñānaparāmarśi 
vikalpajñānamiti saṃbandhaḥ | natu evaṃ ghaṭate ityāha yāvatā iti na svayam 
iti svasaṃvedanamātraniṣṭhatvāt dvayoḥ | tatsaṃskārajanmanā iti 
svātantryeṇa yogijñānavat pūrvajñānadvayagatasahāsahabhāvagrahaṇaṃ 
sāmarthyāt tatsaṃvedanadvayamukhaprekṣitvāditi yāvat | etadapica abhyupagamya 
uktamityāha nacāpi iti | uktaṃ hi 

     bhrāntitve cāvasāyasya na jaḍādviṣayasthitiḥ | (1 | 3 | 5)

iti | yadātu ekaṃ cittattvamantarmukhaṃ svasaṃvedanaṃ, na pṛthak 
svasaṃvedanāni; tadā jñānadvayaṃ cet saha bhavet, ekasvasaṃvedana-
viśrāntaṃ tat bhāseta | naca tathā andhakārakāle iti svātmani rūpajñānaṃ 
nāstīti niścinvan tatsajātīyasya api pramātṛvargasya

(page 284)

tathaiva tadabhāvaniścayāt niḥśaṅko'tyuṣṇajanitasaṃtāpaparihāraprayojanān 
svāṅgāvacchādanānāvaraṇādīn vyavahārān karoti,-iti siddhamiṣṭam | yo'pi 
āh-manaḥsadbhāva ekajñānotpattiniyāmaka iti, tasyāpi jñānānāmayauga-
padyaniyame siddhe manaḥ siddhiḥ sa eva tu kuta iti cintyam | jñānāntareṇa ca te 
sahakālabhāvitvāt dve jñāne avaśyagrāhye iti | kutaḥ | sahakālabhāvino'pi 
saṃskārāderjñānāntareṇa agrahaṇāt | eka"ca ātmā tajjñānasamavāyi-
kāraṇatayā bhavannapi kathamidaṃ jānīyāt-jñānadvayaṃ mama na utpannam-
iti | nanu tadutpattāvarthadvayaṃ prakāśeta | āḥ ko'yaṃ mohapralāpaḥ | artha-
dvayaṃ prakāśate iti hi jñānadvayameva tadevaca paryanuyuktam | prakāśasya 
arthadharmatāyāmapi kathaṃ jñāyate rūparasadvayaniṣṭhaḥ prakāśo na jāta iti 
| jñāne ca utpanne aprakāśe svaparavibhāgāsaṃvedanaṃ syāt | tathāhi kastvaṃ 
yasya ghaṭajñānam | parasyāpi ghaṭajñānam, samavāyo'pi samānaḥ | ātmā 
na prakāśate, jñānāntareṇa prakāśate ityapi sarvaṃ samānameva | tasmād-
ananyāpekṣaprakāśamahamiti saṃvittattvamekamantarmukhamaṅgīkāryam | 
tasmin sati samastaviplavāvakāśābhāvaḥ | tathāhi jñānadvayaṃ yadi bhavet, 
ekamasya svasaṃvedanaṃ bhavet | naca ekaṃ tathā asti sparśajñānasvasaṃ-
vedanamātratvena asya nirbhāsāditi uktameva | yaśca ananyāpekṣatayā 
svaprakāśatvena prakāśe, so'haṃ; yastu naivaṃ, sa para iti sarvaṃ svastham | 
tadetadāha tadevam ityādinā | aindriyikāṇāmapi iti | yeṣu satsu sarvo loka idaṃ 
gṛhītam, idaṃ na gṛhītamiti samāśvasto niḥśaṅkaṃ vyavaharati, teṣāmapi yatra 
eṣā gatiḥ, tatra ka āśvāso jñānāntareṣviti yāvat | arthānāmapi iti | jñāna-
niyamakṛto hi arthasattāniyamastadaniyame kathaṃ syāt | pradeśakaivalya-
vyavahāro'pi

(page 285)

ānumānikatvādanavasthopahata iti ekendriyagrāhyeṣu artheṣu na sadasadbhāva-
niyamaniścaya iti avocām | ekaśabdho'pi iti | na kevalamanena cidvapuḥ iti 
vivṛtaṃ sautraṃ yāvadekaśabdo'pīti apiśabdaḥ | nanu ca bahūnāṃ jñānā-
nāmanusandhānaṃ vikalpāntareṇa grahaṇaṃ, naca vikalpāntarameva cittattva-
mityāśaṅkya āha smṛtyādau ca iti | uktaṃ hi na jñānaṃ jñānāntaravedyaṃ 
bhavati iti | tataśca yadekamantarmukhameṣāṃ rūpaṃ, tadeva svecchāvaśāt 
yāvat jighṛkṣati tāvat pratyavabhāsate iti na yaugapadyena sarvānusandhi-
prasaṅgaḥ | naśyet iti sūtre yaḥ prasaṅgaḥ uktaḥ, sa pūrvatra vṛttau 
vyākhyātaḥ katham iti | tenaivaca  na cet ityetatsūtragatamapi vyākhyātamiti 
tadavadhīryaiva naca atraiva viśramitavyaṃ janasthiteḥ prakāśamānāyā naśyatu 
iti śāpamātreṇa anapahnavanīyatvāditi balādeva yaḥ prasaṅgaviparyayaḥ, so'tra 
vṛttau vyākhyātaḥ | ṭīkākāreṇa tu naśyet ityapi vyākhyātameva jñāna-
niyamānupapattiṃ darśayateti uktamādāveca | nanu yadi asāvekaḥ 
sarvairbhāvamamaṇḍalairbharaścidvapuḥ, tarhi tāni sadaiva unmagnāni sadaiva 
vā nimagnāni nirbhāseran; kādācitkaṃ tu vaicitryameṣāṃ kathamityāśaṅkya 
prakāśasvācchandyameva cittattvamityāśayena yaduktaṃ sūtre jñāna ityādi, 
vṛttau ca varṇitam asyaiva ityādinā; tat vivṛṇoti tasya caivam iti | uktābhiryukti-
bhirekasya 

     prakāśātmā prakāśyo'rtha-------| (1 | 5 | 3)

iti

     svāminaśca------------|

ityādivakṣyamāṇābhiḥ samastabhāvapūrṇasya jñānaṃ nāma śaktiḥ | tataḥ 
kimiti |

(page 286)

āha tasya tasya bhāvasya vicitraṃ sphuṭāsphuṭādirūpaṃ kṛtvā yā iyaṃ 
cidavyatirekādavabhāsasvatantrasya api satastadvicchedarūpajaḍatāpuraskāreṇa 
pāratantryaprāṇā idamiti avabhāsamānā paśupramātṛvartinī, tatra yat tat 
samarthācaraṇaṃ svātantryātmakaṃ tadeva prakṛtaṃ rūpaṃ yasya, tat jñānaṃ 
nāma śaktiriti saṃbandhaḥ | etaduktaṃ bhavati-

     icchāyā eva yasya---------------|

iti nyāyena aparigaṇitasarvabhāvanirbharo bhagavān svātantryāt 
bhāvarāśimadhyāt kaṃcit bhāvaṃ prakāśasvarūpāt pṛthak karoti, 
pṛthakkṛtaṃ ca prakāśayati, naca pṛthakkṛtasya prakāśanā upapanneti na 
mahāprakāśāt pṛthak karoti, apitu tathāvidhamaparamārthaprakāśarūpamāro-
pitaprakāśaṃ māyāpramātāraṃ nirmimīte | tathā saṃkocena avabhāsanameva 
ca bhagavataḥ svātmani tannirmāṇamucyate | evaṃca māyāpramātā śarīrād-
yavacchinnasaṃkucitaprakāśasvabhāvo bhavan svāpekṣayā pṛthagbhūtaṃ 
bhāvamavabhāsayati | tat navanavatadīyacchāyoparaktamasya bahirmukhaṃ 
rūpaṃ navanavaṃ jñānamucyate | tatra ca yadaiśvaraṃ svātantryam, sā 
jñānaśaktiriti avabhāsana iti kāritadvayam | tathāpi navābhāsānāṃ 
pratikṣaṇamudayalayagrastānāṃ kathaṃ vyavahāropayoga iti 
ābhātapūrvavastuni bahirmukhaṃ yat saṃvedanamāsīt, tasya yadantarmukhaṃ 
rūpaṃ, tat kālāntarāvasthāyi sat svātmagatāṃ tāmeva viśiṣṭaviṣayāṃ 
bahirmukhatāṃ parāmṛśati, māyāpramātari tadetat smaratītyucyate | tatra yat 
tathāvidhapramātrādinirmāṇasāmarthyaṃ, tat bhagavataḥ smṛtiśaktiḥ | yat 
vakṣyati pūrvāvabhāsitavastuna iti | anena ca prācyajñānopayogo vakṣyate 
pūrvāvabhāsitatvena iti | prācyo bahirmukhatāvimarśādikaḥ, na idānīntanaḥ, 
tatra navaḥ prakāśaḥ iti prakhyāpanaśabde'pi dvau ṇicau |

 (page 287)

nanu kasmādiyaṃ jñānādikā bhagavataḥ śaktirucyate ityāśaṅkya āha 
phalabheda iti | anantārthakriyākāriṇi padārthe'khaṇḍamaṇḍale upadeśyo-
padeśavyavahārādirna sidhyatīti tatsiddhaye tayā tayā vicitrayā arthakriyayā 
ekaikamavacchidya sa padārtha eka eva bahudhā vyavahriyate agnirdāhakaḥ 
pācakaḥ prakāśakaḥ iti | tatra bahutvaparāmarśapradhānatāyāṃ śakti-
vyavahāraḥ, tadekaparāmarśapradhānatve tadvadvyavahāraḥ | sacāpi na 
apāramārthikaḥ parameśvareṇaiva tathā sṛṣṭatvāt | yaduktamāgame

     na vahnerdāhikā śaktirvyatiriktā vibhāvyate |
     kevalaṃ jñānasattāyāḥ prārambho'yaṃ praveśane || (vi. bhai. 19)

iti, tathā

     ---------śaivī mukhamihocyate | (vi. bhai. 20)

ityādi | tadāstāṃ tāvadetat | nanu mahadgrahaṇaṃ sūtre kimarthaṃ, tacchakti-
yogādeva labdhaṃ hi asya svātantryamityāṅkya āha sā ca iti | paśupramātur-
yadyapi tathābhūtaṃ jñānaṃ, tataśca so'pi tayā śaktyā na na īśvaraḥ, 
tathāpi na tasya tatra svecchā prabhavati apratihatasaṃkalpatvābhāvāt | tena 
yasyaiva tatra apratighāta icchāyāḥ, sa maheśvara eva tathā yuktaḥ | ādiṣṭaṃ hi 
āgame bhagavatā

     prabhuśaktirathātmā ca prāṇaśceti trayaṃ saha |

ityādi | ato vastutastattadātmanā bhagavāneva jānāti smarati apohatīti yuktam | 
yaduktaṃ

     yadyapyarthasthitiḥ-------| (a. pra. si. 20)

ityādi, tadāśayena iha sa jñānādimāniti yuktam | māyāpramātṝṇāṃ tu tataḥ 
parameśvarādapṛthaktānavabhāsa eva māyāpramātṛtetyāśayena bhagavatā 
gītāsu mattaḥ iti

(page 288)

matsāmarthyādetat, natu mama iti pradarśitam | etadapica iha sūtre śaktipadena 
spṛṣṭameva na mama jñānādi, apitu yadvalāt tat bhavati, tat mama svātantryamiti 
darśayatā | tena ubhayathāpi jñānaśaktipadaṃ tatra tatra vigrahītavyam-jñāna-
meva śaktiḥ, tatra ca asya śaktiriti | tata eva icchāśaktiḥ pṛthagih na upāttā 
āgame kathitā api amaheśvaraśaktipadābhyāmeva apratighātaṃ jñānādī-
nāmabhidadhadbhyāṃ tasyāḥ svīkārāt | agniḥ śaktiḥ, saṃdahatīti ca 
abādhitapratyayābhāsādābhāsasāraparamārthavādinā śaktiśca kriyā ceti 
ubhayamapi upagamyam | tattu pratyarthakiryaṃ bhinnamapi sat vitatavitatasya 
anekārthakriyākāriṇo bhāvasya svarūpaṃ bhedena anupalakṣaṇādarthakriyā-
bhedabalonniyamānatvādanumānārthāpattigamyamastu, ko virodhaḥ | śaktih 
śaktā karotīti tu śakteḥ śaktimadātmanā sṛṣṭiriti śakteḥ śaktyantarayoge-
'navasthetyapi na kiṃcit, bhāvasvabhāvānadhikatvācca yathādarśanaṃ nityā 
bhavatu anityā veti kā kṣatiḥ | ata eva kāryodaye sahakāribhiḥ kimiti tu codyam-
ekasahakāriyoge sahakāryantareṣu tulyamabādhitābhāsāt kathaṅkāraṃ saha-
kāriṇo nihnūyantāmiti śaktiṣvapi samaḥ prakāraḥ | tadiyaṃ śaktirbhāva-
svarūpameva upaniya āsīnā śaktirucyate, natu pṛthagavabhāseti svarūpasaha-
kārilakṣaṇaiva ubhayī padārthasthitiḥ śaktirityapi na kāṃcidasmanmate kṣatim-
āvahati | tathāca agameṣu sarvamidamabhyanujñātameva | yathoktaṃ

     yā sā śaktirjagaddhātuḥ kathitā samavāyinī |
     icchātvaṃ devi sā tasya sisṛkṣoḥ pratipadyate || (mā. vi. 3 | 5)

iti

(page 289)

     yogo'sya śaktayaḥ svākyā------| (ma. ta. 4 | 5)

iti

     śaktayo'sya jagatsarvaṃ śaktimāṃstu maheśvaraḥ |

iti

     śaktirvidyādikā śambhoḥ syātparigrahavartinī |

iti ca | phalati iti phalaparyantā saṃpadyate, na punaḥ pratihanyate yasya | anyāni 
yāni kāraṇāni sahakāryupādānādīni, teṣāṃ yat sāmarthyaṃ tāni eva vā 
sāmarthyaṃ; tatsācivyena tatsahitatayā yeṣāṃ śaktiḥ phalati brahmaviṣṇu-
śakrādīnāṃ krimipramātṛparyantānāṃ bhagavanniyataśaktimukhaprekṣitvā-
parikṣayāt, te svaśaktiyogena īśvarā api bhavanto na maheśvarā iti yāvat | tathā 
iti viśvarūpatayā cidrūpatve'pi jñānādyapapādakatayā samastajanasthiti-
saṃpādakatvena ca | nanu maheśvarasya bhagavato bhavatu tāthārūpyam, tāvatā 
tu ātmanā kimaṅgīkṛtena ekena | maheśvaratya ca viśvarūpatvaṃ jñāna-
śaktyādiyogitvaṃ ca saṃvidrūpādhikaṃ jaḍatvādaprakāśamānaṃ 
prakāśātmanaḥ saṃvedanasya kathaṃ rūpaṃ syādityāśaṅkādvayaṃ 
vārayati cittattvasya iti | cittattvameva maheśvararūpam, naca ātmā cittattvād-
anyaḥ kiściditi prathamacodyaṃ parihṛtam | cittattvaṃ ca prakāśasvātantryameva 
ucyate, na anyat kiñcit | tadevaca viśvātmatayā prakāśanaṃ navābhāsana-
manavābhāsaparāmarśatvena adhunā parāmarśanaṃ vedyavedakānāṃ 
saṃkṣepataścaturdhā anyonyato bhedena avamarśe, prastārataḥ punaḥ 
parārdhakoṭidheti ca apohanābhāsanamiti aparā api śaṅkā śamitā mantavyā | 
agre iti

     ata eva yathābhīṣṛ------------| (1 | 6 | 11)

(page 290)

ityādau pūrvāvabhāsitatvena iti pramātṛbhedena pūrvābhāse pūrvābhāsa-
pṛṣṭhe ca pratyabhijñādāviva apūrvāvabhāsaṃ nirākaroti | avabhāse ca 
tadavyabhicārī pūrvavimarśo'pi sthita eva | tṛtīyāprayogaśca tathā parāmarśa-
māha | yathāhuḥ kṣaṇiko'pi gṛhītaḥ iti | vārtamānikastu vimarśaḥ sannapi na 
vastunastātkālikatāṃ tātkālikaprakāśatāṃ vā vitarati pūrvaprakāśa-
vimarśānapahāramātre paraṃ viśrāmyati | evaṃ jñānasmṛtī vyākhyāya, 
apohanaṃ vyācaṣṭe deśa ityādinā | upapāditaṃ saṃpāditaṃ māyīya-
pramātṛniṣṭhaṃ vikalparūpaṃ vijñānaṃ yayā bhagavataḥ svātantryaśaktyā, 
sā apohanaśabdavācyā | kathamupapāditam | āha avabhāsabhedena nirvikalpaka-
pratibhātena vastunā yā vāsanā saṃskārarūpā kṛtā, tanmātreṇa punarvastu-
prakāśādinirapekṣeṇa prabodhitena svakārye vikalpalakṣaṇe kartavye labdha-
vṛttinā | kathaṃ tasya prabodhanam | āha deśābhāsena kālābhāsena ca yaḥ 
pūrvamavacchinna ābhāsamelanamayaḥ svalakṣaṇātmā pratyavābhāsiṣṭa, 
tasya yo'sau deśakālābhyāmavacchedastadapāsanena | ata eva tasya ābhāsasya 
deśāvacchedāpāsane vibhutvam, kālāvacchedāpāsane nityatvamiti | saca

     bhāso vikalpaviṣayaḥ sāmānyamiti gīyate |

iti

     tasmāt yo yena dharmeṇa viśeṣaḥ saṃpratīyate ||
     na sa śakyastato'nyena tena bhinnā vyavasthitiḥ ||

iti nītyā ca pratyābhāsaṃ vikalpasya udayātmano deśakālābhāsayorapi vikalpo 
bhavan deśakālānavacchedāt sāmānyātmanoreva bhavati | ayamityapi sāva-
cchedo vikalpaḥ | sa sarvapurovartivartamānavastusādhāraṇarūpaparāmarśā-
tmaiva | yathoktamācāryapādaireva-

(page 291)

     niyate'pyayamityeṣa parāmarśaḥ puraḥsthite |
     sarvabhāvagatedantāsāmānyenaiva jāyate ||

iti | kiṃ bahunā | vākyārthaprāyo'pi yo viśeṣo bhedasaṃsadi vikalpe'pi sphurati 
-ayamadhunā gaurmayā dṛśyate,-iti svīkṛtapratyekapadārthāvadhāraṇaḥ, so-
'pi avaśyaṃ deśakālapramātrantaragatatathābhūtavākyārthasādhāraṇameva 
rūpaṃ viṣayīkurvannupajāyate | tasmāt sarvo vikalpo deśakālādyābhāsāva-
cchedaśūnyasāmānyapratibhāsī | nanu deśādyavacchinne'nubhūte tatkṛtayā 
vāsanayā kathaṃ tadavacchinnaviṣayayā prabudhyate | āha vicitrā aparyanuyojyā 
bhagavato mahāprakāśarūpasya śivanāthasya yā icchā, tata eva viśvamanyonya-
bhedapradhānamudbhāvayantī tadbhedabhāsanabhittibhūtān māyāpramātṝnā-
virbhāvayati evaṃbhūtena anena sāmānyāvabhāsena vikalpena | nanu vikalpa-
janikā yā bhagavataḥ śaktiḥ, sā jñānaśaktireva kasmāt na ucyate, taddṛṣṭe 
viśeṣarūpametadapohanaśaktiriti kimuktamityāśaṅkya āha śaṅkita iti | 
śaṅkitāḥ śaṅkāvaśādāropitā ye pratipakṣāḥ abhimatanīlaśarīrānu-
praveśināṃ vicitrārthakriyāsaṃpādanādyupakalpitabhedānāṃ dharmāṇām-
atadarthakriyākāritvādayo dharmāḥ, teṣāṃ yaḥ pratikṣepo'bhimukhī-
bhūtānāṃ satāmiva puro galehastikayā iva dūrīkaraṇātmakamapasāraṇaṃ 
tadeva paraṃ pradhānakartavyamasādhāraṇavyāpārarūpaṃ yeṣāṃ, teṣāṃ 
bhāvastattvaṃ; tasmāt hetoḥ sā śaktirvikalpajanikā apohanapradhānatadrūpa-
jananādapohanaśaktiriti saṃbandhaḥ | etaduktaṃ bhavati-yadyapi vikalpo 
vividharūpā pratītiriti āmukhe pratibhāsate, tathāpi tadasya nirvikalpakamanukaroti 
āviśati upajīvati vetyato hetorāyātaṃ svayaṃ viṣayeṇa svalakṣaṇena

(page 292)

ābhāsamelanātmanā sāmānyena vā aikyābhāsamātreṇa sākamalabdha-
jñāteyatvāt viṣayābhāve'pi saṃbhavāt | tadayaṃ vividhatayā vyā-
priyamāṇaḥ siddhe sati ārambho dvirbaddhe subaddhatvaṃ dārḍhyam, tacca

     śaṅkitānyavyavaccheda------------|

iti nyāyādanyavyavacchedātmeti apohanavyāpāra eva ucyate | ihaca

     kriyā saṃbandhasāmānya------------| (2 | 2 | 1)

iti bhāvinītyā saṃbhavadapi sāmānyaṃ sākṣātkāreṇa vā anubhavātmanā 
svīkṛtamiti tatsvīkāro'pi na vikalpavyāpāraḥ | nanu svalakṣaṇe'vabhāte kuto-
'tadrūpamāśaṅkyate yadapohyate;

     niścayāropamanasorbādhyabādhakabhāvataḥ |

iti

     no cedbhrāntinimittena saṃyojyeta guṇāntaram |
     śuktau vā rajatākāraḥ---------------------||

iti ca dṛṣṭyā samāropādāśaṅkā,-iti cet, samāropasya vikalpitaviṣayatvāt 
vikalpāntarasya api samāropapūrvakatvāt vikalpasamāropaparamparānava-
sthānāt yugakoṭibhirapi na nīlaniścayaḥ, anyonyāśrayādi ca bahuśākham | yadi 
bhaṭṭena uktamapohasiddhau

     prasaṅgapratyayanivartanameva nīle anīlametat na bhavati |

iti,

     vyavacchedapratyanena kartavyam----------|

iti,

     nāropasthityapekṣaṃ tat--------------------|

ityādi; tatrāpi viśiṣṭe arthe pratibhāte ko'nyathāprasaṅgasya avasara iti 
vaktavyam | avidyākṛtaḥ prasaṅgaḥ samāropo vā | so'nādiḥ | samāropa-
prasaṅgādijananaśaktirūpā vāsaneti cet,

(page 293)

saiva anavasthā vikalpya prasañjanāt samāropācca tayorapica vikalparūpatvāt | 
nīle ca anīlaṃ vikalpya samāropyate, anīle ca vikalpyamāne nīlaṃ samāropyate iti 
anyonyāśrayādidūṣaṇamapi bahuśākhaṃ naiminīyairdarśitaṃ | yadapi anantar-
bahīrūpamāropitaṃ vikalpena gṛhyate iti ucyate, tatrāpi niḥsvabhāvatve nīlapīta-
vikalpayorabhedaprasaṅgaḥ | nīlamiva vikalpena gṛhyate, natu nīlameveti cet; kiṃ 
tena gṛhyate yat nīlamiveti upameyeta utprekṣyeta | nīle prakāśanamiva adhya-
vasāyāt, natu prakāśanamevetyatra api kiṃ tasya rūpaṃ yadevaṃ vyapadiśyeta | 
tato na grāhyāṃśena, na adhyavaseyāṃśena vikalpyasya vikalpāntarāt bheda 
ucitaḥ | tucchasya hi ko bhedaḥ | vastudvayameva hi satyavastuni kathaṃ syāt | yat 
bhaṭṭaḥ

     --------------nacābhāvo viśiṣyate |

iti | āropitena bāhyena adhyavaseyena vapuṣā bheda iti cet, āropo'pi vikalparūpa 
eveti saiva aniṣṭhā | abhimānamātrata eva nīlaṃ viṣaya ityapi ucyamāne 
abhimāne tasya arthasya prakāśanamaprakāśanaṃ veti na tṛtīyā gatirlabhyate | 
yattu citraprahārapātapaṇḍitaṃmanyādivaduktam, tatra sādṛśyapratipatti-
mātramabhimānaśabdavācyam | yādṛśo hi patataḥ praharaṇasya ākāraḥ, 
tādṛgeva citralikhitaprahartṛpuruṣakarasaṃniveśasamāveśinaścitrapraharaṇasya | 
paṇḍitaśca yādṛśamākāraṃ mohasahāyāt pāṇḍityāduddharakandharaṃ ca 
paramārthapāṇḍityāt vā samastajanahitopadeśakaraṇādipravaṇamudvahati, 
tathaiva apaṇḍito'pīti | apica paṇḍito'yamiti yatra  lokataḥ śṛṇoti, tatra 
kaṃcidākāraviśeṣaṃ paśyan tathābhūtalābhasatkārādikamātmani icchan 
yatnatastathākāraṃ karotīti pāṇḍityābhimāna ucyate | evaṃ vikalpena na kiṃcit 
nīlasya śrutaṃ dṛṣṭaṃ

(page 294)

vā yat tathābhimānaṃ kuryāt | āropābhimānādīnāṃ lajjādivat cittadharma-
tāyāmapi na arthasparśanaśaktiriti na abhimānopakalpito'pi viṣayaḥ | dūṣitaṃ 
ca adhyavasāyasya svapratibhāsamātraniṣṭhatvaṃ

     bhrāntitve cāvasāyasya---------------| (1 | 3 | 5)

ityatra | tasmāt svalakṣaṇe avabhāte kutastadviparītaṃ rūpamāśaṅkyate yena 
tadapohanaṃ phalavat syāditi śiṣyasya āśaṅkāṃ nivartayati padārthāntara iti 
| iha vastvantareṇa kṣīrajalavadāmiśraṇādvāvastvantarasvabhāvatvādvā 
bhāvasya atadrūpatāpi saṃbhāvyate | ubhayamapica etat na saṃbhavatīti 
viśeṣaṇadvayena uktam | pādārthāntarāsaṃpṛkte anyānāmiśre niyataprakṛtā-
vekasvabhāve ca bhāve tenaiva svabhāvena vicitrārthakriyākāriṇī avabhāte'pi 
māyāśaktyā avāṅmukhībhūtatvena bhāte'pi bhātatvādeva hetostatra ekām-
abhīṣṭāmarthakriyāṃ yo'rthayate, sa tadarthakriyākaraṇavihīnān tān 
tānatibahūn pratipakṣānāśaṅkate yathā ghaṭe udakāharaṇamanoharaṇa-
gaganābhogāvaraṇādyarthakriyāśatakāriṇi udakāharaṇena arthī atatkāriṇo 
ghaṭānāśaṅkate alohitānanunnatāṃśca manoharaṇādinā | kuta iti cet, āha 
anyonyātmatayā | sahi eko'pi bhāvo vastuto'nyaiḥ saha tadātmaiva yadyapi 
māyāśaktyā pṛthakkṛtaḥ, tathāpi bhātatvādeva anyonyātmatāmunmīlayati | 
kathamityāha īśvara iti | īśvaraḥ sarvamidamahamitisaṃvedanarūpaḥ, tadaṅga-
bhāvaṃ tadavinirbhaktatām | yatastatparyantatvāsaṃprāptau  bhānameva hi na 
syāditi uktam | yadyapica paramaśivāntatādātmyapratipattiparyantaṃ bhānaṃ, 
tathāpi tatra bhāvasvarūpasya sarvathā anunmīlanāt na anyonyātmatā kācit | 
yatra tu tadunmīlitaṃ tadeva darśitam īśvara iti | naca sā māyāsparśe 
prarūḍhā tatra

(page 295)

īśvarāṅgatā yena anyonyātmataiva syāditi ivaśabdena uktam | tadevaṃ 
śaṅkyamānasya tasya tasya pratipakṣasya nirākaraṇaṃ vinā sa ekaikayā 
arthakriyayā arthī pratipattā tena bhāvena vyavahartuṃ hānādānakraya-
vikrayādimantamātmānaṃ kartuṃ na śaknoti, naca paraṃ vyavahārayitum | evaṃ 
dvitīyo'pi | tataśca parasparaniṣṭhaḥ kathaṃ vyavahāraḥ | evaṃ śarīrapraṇādau 
māyāpramātṛrūpe'pi arthe pramātrantarāṇi prameyāṇi ca pratipakṣarūpāṇi 
nirākartavyāni | iyatā ca ekasminnapi bhāve anekārthakriyākāritvena tattadartha-
kriyāvipakṣāṇāṃ bahutvāt tadāśaṅkāpohena bahuvikalpasamarthanakṛtaṃ-
ghaṭa unnato lohita iti-ahaṃ kṛśo gauro mandāgniriti bahvīṣvapi vyaktiṣu 
vikalpaikyamanenaiva uktamiti vyākhyāyate | vyaktibhedena vividhārthakriyākārī 
api yo'rthau gomaṇḍalalakṣaṇaḥ padārthāntareṇa mahiṣyādivargeṇa amiśraḥ, 
tatra yo viśiṣṭāmekāmekapratyayavimarśaviṣayāṃ vāhadohaprāyāmartha-
kriyāṃ pratiniyatasvabhāvatayā tāvatīṣveva vyaktiṣu saṃbhavantīmarthayate | 
tasya arthasya śaṅkyamānā ye atatkāriṇaḥ pratipakṣāḥ, śaṅkāyāṃ ca 
kāraṇaṃ pūrvavadekaḥ | evaṃca mahiṣyādivargātmakasya ekasya pratipakṣasya 
apohanāt bahuṣu api vyaktiṣu eko vikalpo gaurgauriti | taduktāmācāryapādaireva

     yāvatyo'rthakriyāstāvatsaṃkhyo'tatkāriṇāṃ gaṇaḥ |
     tāvantastatsamāropāstanniṣedhāśca tatsamāḥ ||

iti | tathā

     ekapratyavamarśo yastatkāriṣu bahuṣvapi |
     so'pyatatkārivicchedasāmye syātsanibandhanaḥ ||

iti | nanu īśvarāṅgabhūtatāyāṃ yadanyotmatvena pūrṇatvaṃ, tat pratyuta 
pāramārthikaṃ rūpaṃ svabhāva iti yuktam | atra āha māyīyānām iti |

 (page 296)

idaṃ hi pramātṛprameyāṇāṃ māyāpadaṃ mīmāṃsyate | tatra pāramārthika-
svarūpatāyāṃ māyīyataiva nyakkṛtā bhavet | pramātṝṇāṃ pramātṛbhyaḥ 
prameyebhyaśca, prameyāṇāmapica ubhayebhyo yadanantaśākhaṃ niḥ-
saṃkhyaṃ bhedanaṃ pṛthakkaraṇam, etadeva yasmāt māyīyatve prakṛtaṃ 
mukhyaṃ rūpam | ayaṃ tātparyārthaḥ-iha prakāśamātrasvabhāvatvena 
pramātṛprameyāṇāṃ viśveṣāmeva tāvat tādātmyādekarūpāveśa eva 
vāstavaḥ | saca māyāpade'pi anivṛtta eva aprakāśanaprasaṅgāt | kevalam-
anyo'nyaṃ netiparāmarśarūpasvātantryaśaktibalādavimṛśyamāna eva ādau 
prabhāvavatā stambhitabhujaṅgamaviṣavahnivat pūrṇe svarūpe udāste iva | yasya 
yat rūpaṃ vāstavaṃ, tat tadvidā prabhāvāt pratistambhitamapi na na śaṅkyate 
viṣayasya iva mārakatvam | tathāca viśvasya viśvātmatvam | anāśaṅkāyāṃ hi 
kāraṇaṃ tadrūpāsaṃbhavitvam, tadrūpasya saṃbhave'pivā tadavedanam | nahi 
khasya kṣutpraśamanatvaṃ śaṅkyate bālena vā stambhitaśakterviṣabhujagāder-
mārakatvamiti kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | sarvasya ca pramātustathābhūtam-
īśvarātmatvaṃ prakāśate eveti viśvātmatvaṃ na aprakāśitam | yathoktamādi-
siddhasūtre anena hi vinā śūnyaprāṇādeḥ ityādi | māyāpade'pica tat-
prakāśasaṃskārasya īśvarasya anativṛtterāśaṅkā pramātṛmāhātmyādeva 
uttiṣṭhati, yat vakṣyate

     tadatatpratibhābhājā mātraivātadvyapohanāt |
     tanniścayanamukto hi vikalpo ghaṭa ityayam || ( 1 | 6 | 3)

ityādi, yena pṛthagvikalpanasamāropaṇādikṛtānavasthādidoṣāprasaṅgaḥ iti | 
yattu āryeṇa uktam

     ekapratyavamarśākhye jñāna ekatra hi sthitaḥ |
     prapattā tadataddhetūnbhāvānvibhajate svayam ||

(page 297)

iti, tatra sphuritamapi vastu duḥsamarthamiti agre bhaviṣyati | nanu apohanaṃ 
jñānasyaiva vikalparūpasya vikalpaviśeṣātmanaśca smṛtervapuriti kimasya 
pṛthaggaṇanayā | māyīyapramātṛgatāśca amī anādayaḥ kathamamāyīya-
pramātrantararūpe'rjunagurau bhaveyuranyadharmāṇāmanyatra vṛttyadarśanāt | 
tadidamāśaṅkādvayamapākaroti tat iti | yasmāt viśve ye vyavahārā bheda-
prāṇitāḥ, te'nayā apohanaśaktyā prayuktāḥ; tasmādantargatā api eṣā 
prādhānyāt pṛthagupāttā | naca asau gururmāyāpramātā | yata ā samantāt 
viṣṭo vyāptyā svīkṛto maheśvarabhāvo māheśvaryaṃ yena, tathābhūto'sau |

     ācāryamūrtimāsthāya śivaḥ pāśānnikṛntati |

iti parameśvarasyaiva gurusaṃvodhamabhedena adhitiṣṭhataḥ paramārthato 
gurutvamāgame uktaṃ yataḥ | tathāhi

     divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ paśya me yogamaiśvaram | (11 | 8)

iti, 

     ihaikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ paśyādya sacarācaram |
     mama dehe-------------------|| (11 | 7)

iti śarīrasthāne viśvameva mama paramātmanaḥ iti arjunasya bodhaṃ vyatārīt | 
kevalamadhikaṃ prakṛtopayogi bhaviṣyatkālaikībhāvena

     amī sarve dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ----| (11 | 26)

ityādikaṃ prādīdṛśat yathākālāvasthitameva anyathā indrajālamātraṃ syāt 
tadānīṃ teṣāṃ bahiryathāsvasthamavasthitatvāt | upayoga evaca pradarśitaḥ

     ---------------yaccānyaddraṣṭumicchasi | (11 | 7)

iti | ahamitica sarvatra atra pāramārthikameva prakāśavimarsarūpamuktam, 

(page 298)

natu māyīyaṃ caturbhujādi sthāvarāṇāṃ himālayo'hamityādeḥ 
pratyakṣādervirodhāditi | yat mayā stutaṃ

sarvatra bhāvapaṭalena vijṛmbhamāṇa-
vicchedaśūnyaparamārthacamatkṛtiryā |
tāṃ pūrṇavṛttyahamitiprathanasvabhāvāṃ 
svātmasthitiṃ svarasataḥ praṇamāmi devīm ||

iti | nanu evamapi bhagavato māyīyatānupapatteḥ kathaṃ vikalpayoga ityāśaṅya 
āha vikalpavyāpāra iti | nahi bhagavato'pūrvābhāsanasmaraṇavikalpanādayo 
dharmāḥ | te tu māyāpramātṝṇāṃ tatsvātantryādudbhavanti,-iti bhagavatas-
tatra tatra svātantryaṃ jñānādiśaktaya ucyante | tadarthameva śaktigrahaṇam | 
vikalpanaṃ paśupramātṛgataṃ vyāpāraḥ kartavyaṃ yasyā bhagavacchakteḥ | 
bhagavāneva hi netivimarśaṃ svīkaroti eva īśvaradaśāyām | netivimarśānun-
mīlane hi cidrūpatātiriktasarvāṃśavimarśātmana idaṃbhāvasya sarvathaiva 
abhāvādidamahamitisāmānādhikaraṇyātmā bodha īśvara iti kathaṃ bhavet | 
tasmāt tatrāpi sā apohanaśaktirastyeva | taduktaṃ

     ------------daśā rudrādhidaivatā |
     niṣedharūpāstyaiśāne pade'haṃ sarvamityapi ||

iti | īśvarataiva ca viśvarūpatā gītāsu darśitā | ihāpi etadarthameva 
antaḥkṛtānantaviśvarūpaḥ iti uktam | viśvarūpāvibhāgādeva ca 
māyāpramātāro'pi tatra abhedenaiva paramārthato bhāntīti vikalpādayo'pi 
bhagavati na atyantāya dūrāpetāḥ | tata eva asya jñatvakartṛtvaprakāśādau yat 
sarvaśabdārthena viśeṣaṇaṃ, tat na saṃkocitaṃ syāt anyathā vikalpanādeḥ 
svātmavartinaḥ saṃbhave yaḥ ko'pi āsvādaḥ, tatra ayamajña eveti svaviṣayaṃ 
sārvajñyādi sarvasādhāraṇameva asya upagataṃ bhavet tadekaniyamāt,

(page 299)

saṃkocāt tu na asya māyīyateti | tena mattaḥ iti svātmano hetutā ādhāratā ca 
paṃcamyā svīkṛtā | hetau lyablope ca sā yataḥ | nanu pūrvaṃ kartari jñātari 
ca iti jñānakriye eva bhagavati śaktī nirūpite, adhunā tu smṛtyapohanaśaktī 
adhike iti kimetadityāśaṅkya āha----ceti | jñānāni smaraṇaṃ sākṣātkaraṇaṃ 
vikalpanaṃ ca apohanaśabdavācyam | tatra śaktiḥ, tānyeva ca śaktiriti || 7 ||

iti śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptaviracitāyā-
mīśvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinyāṃ jñānādhikāre 
paradarśanānupapattivimarśastṛtīyaḥ || 3 ||

###########   END OF FILE  #######
```

## Reading

Withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible)

## Claims

| Claim | Status | Basis |
|---|---|---|
| Link completeness | FAIL (7 gaps named) | assurance.trace_links_present + gaps |
| Human review | UNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off) | assurance.review |
| Deterministic chunk gate | BLOCKED (PROOF_NOT_RUN) | proofs.chunk_gate |
| Manuscript witness | UNPINNED (0 verified corpus-wide) | identity.witness |
| Source-span completeness | UNKNOWN | assurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed |
