# ipvv chunkV2-A-caturtho-vimarsa-aham (M00021:29-700)

ipvv chunkV2-A-caturtho-vimarsa-aham (M00021:29-700) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

> Machine rendering — UNREVIEWED, not an approved translation. No English here was human-reviewed.

Canonical: https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkV2-A-caturtho-vimarsa-aham/

## Passage (excerpt as hashed)

```
atha caturtho vimarśaḥ |

īśvaramaśeṣatāpapraśamanamamṛtadravaṃ sadā vande |
apratighātisvecchāvikāsaviśrāntamamṛtakaramaulim ||

	evaṃ jñānam, tataḥ smṛtiḥ, taddvayāntaḥprāṇikā apohanaśaktiriti 
yadyapi kramaḥ; tathāpi

	athānubhavavidhvaṃse smṛti ..................| (1|2|3)

iti pūrvapakṣe

	satyaṃ kintu smṛtijñānaṃ ................. | (1|3|1)

iti siddhānte smṛtireva pūrvaprakrāntā na cet iti sūtritena prasaṅgena 
sūcitāt prasaṅgaviparyayādātmeśvarasiddhau sātiśayamabhijñānam | 
ata eva gītāsu sā eva prathamamupāttā | tadasyāḥ svadarśane 
upapattirabhidhīyate 

	sa hi pūrvānubhūtārthopalabdhā .................... |

ityādinā

	.......................... arthau bhātaḥ pramātari ||

ityantena ślokāṣṭakena | anyathāhi kaścit brūyāt- māstu paradarśane 
smṛtirupapāditā, bhavaddarśane'pitu kathaṃ sā upapadyate iti | tatra ekena 
tadupapattiruktā | ekena smṛteranubhūtārthaprakāśanasāmarthyamuktam |

(page 2)

anyena anubhavatadviṣayābhyāmekatāparyanta āveśaḥ | turyeṇa 
smṛtāvanubhavo viṣayatayā pṛthak na bhātīti | yogijñānenāpi 
parānubhavo na pṛthaktayā viṣayavat prakāśyate iti bruvatā pañcamena 
tadartha eva draḍhitaḥ | anyena smṛtyā jñānasya pṛthagviṣayīkaraṇaṃ 
śaṅkyamānaṃ kālpanikaṃ, na vāstavamiti uktam | smṛtiprasaṅgena 
vikalpasya api anubhavena tādātmyaṃ saptamena uktam | antyena 
smartavyasmṛtismartṝṇāṃ prasaṅgataśca dṛśyadarśanadraṣṭṝṇāṃ 
pāramārthikaikasaṃvittattvaviśrāntirdarśiteti tātparyam | tatra 
prathamamupoddhātaḥ samastaśāstrārthapīṭhabandha ityabhiprāyeṇa āha 
avataraṇikāyām idānīṃ jñānaprakaraṇena iti | jñānaṃ 
smṛtyādirūpaṃ svadarśane ghaṭate ityevaṃ vicāryatvena 
prakriyate'dhikriyate'smin, tena | nirūpayiṣyan iti kriyāyāṃ 
kriyārthāyāmupapade bhaviṣyati ḷṭ | tena ayamarthaḥ- smṛtyādīnāṃ 
sarveṣāṃ svarūpaṃ nirūpayiṣyāmīti hṛdaye gṛhītvā smṛtereva iti 
yasyāḥ pūrvopakrāntatā tasyā eva īśvaraśaktirūpatāṃ 
pratipādayitumicchan paradarśane sarvathaiva aghaṭamānatvamabhidadhat 
prathamaṃ pūrvaṃ saṃbhavamāha anena ślokena granthakṛt 
granthakṛdabhinna eva vā tadvimarśaparispandasvabhāvaḥ ślokaḥ | 
tāvadgrahaṇaṃ jñānāpohanāderapi anantaraṃ nirūpayiṣyate 
svarūpamiti kramaṃ dyotayati | nanu kuto'yamevaṃbhūtaḥ kramaḥ | āha 
suspaṣṭaṃ kṛtvā īśvarasvabhāvasya ātmanaḥ siddhau hetutā 
smṛteryato'sti, tato'yaṃ kramaḥ | kathaṃ suspaṣṭateti | āha 
aśeṣakālānugata iti pūrvānubhavakālaḥ smaraṇakālaśca yāvat bodhena 
na vyāptaḥ, tāvat kathaṃ smaraṇam, tau ca na niyatāviti 
aśeṣakālānugamastaddvāreṇa āyātaḥ iti nityaprakāśasvabhāvo yo 
bodhaḥ, tadātmatattvamiti labdham | evamapica yadi tadavinirbhāgena 
anubhūtavastusaṃbhavo 

(page 3)

na bhavet, kathaṃ smaraṇamiti sarvākāratālakṣaṇaṃ svātantryamuktam | 
yadāha bhaṭṭadivākaraḥ 

	sarve'nubhūtā yadi nāntararthāstvadātmasātkārasurakṣitāḥ syuḥ|
	vijñātavastvapratimoṣarūpā kācitsmṛtirnāma na saṃbhavettat ||

iti | naca iyadeva, yāvat viśvākāratāyāmapi prakāśarūpatvāparihāṇiḥ | 
kasyacideva bhāvabhāgasya unmajjanā, anyeṣāṃ nimajjaneti bahuśākhe 
vaicitrye yadasya nityabodhasvabhāvasya ātmanaḥ 
svātantryametadaiśvaryamanantaśākhamiti yāvat sādhayitavyaṃ, tat 
smṛtiśaktyā siddhyatīti yuktaṃ spaṣṭatvam |

	sa hi pūrvānubhūtārthopalabdhā parato'pi san |
	vimṛśansa iti svairī smaratītyapadiśyate || 1 ||

	atra ca pūrvānubhūta iti sūtrārdhamaśeṣakālānugataśabdena 
saṃkṣepārthanirūpaṇena avatāritaṃ svatantrāvabodha ityādinā | sa 
maheśvaraḥ pratyagātmatāṃ svātmani bhāsayamāno yadvivṛtirbhaviṣyati 
cinmayasya īśvarasyaivahi iti | atra pratyagātmatādaśāyāṃ tathā 
anekakālatopacāropacaryamāṇaḥ parato'pi 
pūrvānubhavakālādanyasminnapi smaraṇavartamānakāle 
saṃskāraprabodhadhāmani pūrvānubhūtārthopalabdhaiva yato bhavati- 
natu tadasya pūrvārthopalabdhṛtvaṃ vicchidyate- tato bhavanāt hetostathaiva 
pūrvāparobhayakālāvalambanaucityādāgatena sa ityanena vimarśanena 
tamarthaṃ vimṛśati | anantabhāvānubhavitṛtve'pi tameva kasmāditi na 
vācyam, yataḥ sa svairī svatantraḥ | sadṛśādṛṣṭapraṇidhānādyapi hi 
tasyaiva svātantryāt niyativijṛmbhā | sa-ityasya vimarśasya pūrvāparau 
kālau parasparagalitāvapi cidrūpe ca animagnāvapi santau parasparaṃ 
cidrūpe ca nimagnau taṃ ca arthaṃ 

(page 4)

cidrūpe sphurantamapi adhikamiva abāhyamapi bāhyamiva parāmṛśataḥ | 
parameśvarasvātantryameva jīvitamityapi svairipadam | smaraṇaśaktireva hi 
paramaṃ svātantryam | yadāha divākaravatsaḥ dhyānādibhāvaṃ 
smṛtireva labdhvā cintāmaṇistvadvibhavaṃ vyanakti | iti | hiḥ iti sakalaṃ 
smaraṇaprakaraṇaṃ hetutayā dyotayati | yasmāt sa svairī maheśvaraḥ 
evaṃbhūtaḥ sannucyamānavakṣyamāṇanyāyāt smarati 
ityetadvyavahārabhājanamiti anvayo'yamupapannaḥ, tasmāt na cet iti 
pūrvasūtroktaḥ prasaṅgarūpatvena vyatireko yuktaḥ | anyathā 
ātmābhāvaprayukto'yaṃ teṣāṃ smṛtyādīnāmabhāva iti kathaṃ bhavet 
| nahi bhavati ghaṭābhāvādaṅkurābhāva iti | tasmāt yuktaḥ 
prasaṅgarūpatayā ayaṃ vyatirekaḥ iti | hiśabdena samastasya 
etatprakaraṇārthasya hetutāṃ dyotayan pūrvaprakaraṇena saha etat 
prakaraṇaṃ saṃgamitaṃ karoti,- iti sūtrārthaḥ | tasya ekasya 
pūrvānubhūtatvena yaḥ pratyavarśaḥ sa iti ubhayakālasaṃsparśī atra 
iti prāṇapuryaṣṭakadehādau saṃkucitasya 
pūrvānubhūtārthāsaṃpramoṣarūpā smṛtirnāma vyāpāraḥ iti 
saṃbandhaḥ | ekatvāt hi sa ubhayakālaspṛk | kartṛtaiva ca vibhutā 
svairitvamiti vṛttiyojanā | nanu bodhātmano nityasya kālayogo nāsti, 
tatkṛtaśca ayaṃ vyavahāraḥ parato'pi astīti tadākṣiptaśca pūrvamapi 
astīti tau kathaṃ bodhātmani syātāṃ, yena parato'pi san iti sūtraṃ 
taddhṛtiśca paścādapi iti | atha ucyate pūrvānubhūtārthopalabdhā 
ityetadviśeṣaṇake parato'stīti vyavahāro viśeṣye'nupapadyamāno 
viśeṣaṇāṃśamāśliṣyati yathā satatavāhitvenāna.... tadhāmanyapi 
bhūmaṇḍale vyapadiśyate mahadāścaryaṃ satatamapi idaṃ pravahat 
kṛtayugocitaśāstravyavahāraṃ bhūmaṇḍalaṃ tiṣṭhatīti | bhavedevam, 
yadi upalabdhṛtārūpamapi 

(page 5)

viśeṣaṇaṃ kālavyavahāraṃ saheta | naca sahate bodhāvyatirekādeva | 
etadāśaṅkamānaḥ pariharati sautraṃ ca arthapadaṃ vivṛṇoti | apiśabdaḥ 
pūrvapakṣatāṃ saptamyā anūdyamānasya sūcayati | anūdyamāne ca 
hetutayā anūditamapi ātmano nityatvamarthāt pūrvapakṣopayogitvena 
ākṣiptaṃ mantavyam | anyathā bodhaikarūpasya api arthānubhavasya ceti 
nipātadvayena ubhayaniṣṭhaṃ pūrvapakṣāt vyavahāraṃ kathaṃ 
siddhānte samarthayeta | nyāyyaṃ ca etat pramātaryapi kālavyavahārasya 
loke'valokitasya avaśyasamarthyatvāt | tena 
nipātadvayamasaṃbhāvanādyotakaṃ vyākhyāya arthānubhava eva 
kālavyavahārasamarthanamidamiti na bhramitavyam | tena iti bodhena | te iti 
anubhūyamānāḥ | tathā iti svarūpādavibhaktā api 
bodhasvātantryaprakāreṇa nirmitavibhaktatāmiva āpāditāḥ, ata eva 
vicitraṃ kṛtvā bhinnā bodhācca anyonyaṃ ca, tata eva deśakālaviśeṣaṇā 
ye arthāḥ, taiḥ prakāśamānairyaḥ uparāgaḥ, tena hetunā 
ahamityantarmukhatayā iva nīlaboddhā ahamityevaṃ bahirmukhatā api 
avabhāsate | anubhavaśca tadīya eva bahirmukhaḥ svabhāvo nīlabodha iti | 
tatra bodhasvātantryāt nīlaṃ paśyeyaṃ tāvaditi antaḥkalpanāpūrvakaṃ 
bāhyanīlāvabhāsanam | tatpūrvaṃ ca antaḥkalpanamiti bījāṅkuravadetat | 
tataśca arthoparāgādarthagatau deśakālau pramātāraṃ ca anubhavaṃ ca 
āviśantau lakṣyete  | tatra ahaṃ nīlaṃ tadā apaśyamiti hi tritayamapi 
tadāviṣṭaṃ bhāti | ata eva iti śaṅkitaṃ pūrvapakṣamarthaśabdopādāne 
hetutvena upajīvati | nanu arthasya tau bhavantau tatsākṣibhūtaṃ 
saṃvedanamāśliṣyataḥ iti kā bhāṣā | āha arthaviṣaya iti apica asya 
anantaraṃ yadyapi upalabdhṛtāyā artho viṣayaḥ, tathāpi sā viṣayataiva 
prakāśamānatākhyā 

(page 6)

svayamasatī prakāśamananupraviśataḥ kathamiti prakāśo'nayā 
svīkartavyaḥ, naca tanmukhaprekṣitayā śuddhavidyocitena vapuṣā yena 
deśakālocitaṃ śambaramujjhantī satī bhāseta, kintu veśyayā iva 
māyāprabhāveṇa svamukhaprekṣiṇaṃ taṃ kurvatyā yena 
taddeśakālavyājaṃ so'pi na na aṅgīkuryāditi darśayati arthākāra iti 
natu anubhavitṛrūpatā arthasya śaṅkyeti yāvat | tṛcāpi iti pratiṣiddho'pi 
samāso'tra vaktavyavastuśraddhayā kṛtaḥ | samāse hi vṛttipadārtho 
vṛttyarthe pāṃsuriva udake miśrībhavan tatkāluṣyarūṣaṇāṃ tatra 
avabhāsayati | naca atyantamalākṣaṇiko'yaṃ śabdaḥ, yena 
apaśabdatvādavācakatve kāpuṣkalatvakathā vaktavyasya | tadāha 
jñāpakāt iti sūtrāpekṣāt tatprayojako jātivācakatvāt ityādeḥ | kvacit 
iti śiṣṭaprayukte | sārvatrika iti jñāpake tṛjakābhyām iti (2|2|15) 
niṣedho'navakāśaḥ syāt | nanu śiṣṭaprayukto'yamiti kuto niścayaḥ,- 
ityāśaṅkya āha tṛnnantena vā iti tācchīlyādinā hi 
māyāpadamavadyotitataraṃ syāt | bhartrīśvarācāryastu vacanavārtike 
śeṣaṣaṣṭhīsamāsasya na niṣedhaḥ iti nyarūpayat | arthoparāgatve 
kālavyavahāra ityetat viparyāsayitumākṣipati nanu iti

	kramo bhedāśrayo bhedo'pyābhāsasadasattvataḥ | (2|1|4)

iti vakṣyate | tatra ca ayamarthaḥ- tiṣṭhati sthāsyati tasthau ghaṭa ityatra 
kālavyavahāre ābhāsanasya avicchedaḥ ityayaṃ hetuḥ 
saṃbhāvanāvicchede | ābhāsanaṃ ca anubhavaḥ | tadanubhavo dvāramatra 
| sa eva yāvat na kālena spṛṣṭaḥ, tāvat kriyāntaranibandhano'pi 
kālavyavahāro na bhavati | iha tu anubhavakriyāyāṃ sākṣādeva 
asāvupakrāntaḥ- anubhūtaḥ pūrvamartha iti | tadanubhavasyaiva 

(page 7)

mukhyaḥ kālasparśo vaktavyaḥ, tanmukhena ca viṣayasya, natu viparyayo 
yuktaḥ | sādhyasvabhāve kriyātmani tiṅantavācye viśrāntaḥ kālo 
nirbhāsate, tadetadaṅgīkārapūrvakaṃ samarthayate satyam iti | nanu yadi 
satyametadasmaduktaṃ, kathaṃ tarhi tvayā uktam- arthoparāgakṛtau 
saṃvedane deśakālau- ityāśaṅkya āha kintu iti | na etāvadetat, anyo'pi 
asti viśeṣaḥ, sa praśnayogyaḥ | taṃ darśayati anādinidhanasya iti | yadyapi 
anubhava eva kālaprathāyā bījam, tathāpi na asāvantarmukhena 
saṃvidekarūpeṇa vapuṣā tathāsarūpatāyāstatra abhāvāt | bahirmukhaṃ 
ca asya rūpameṣaṇīya- jñeya- kāryarūpamarthameva pradhānīkṛtya 
bhavatīti tātparyam | padārthastu- cidrūpasya prakāśamātraikarūpasya 
ādyantavyavahāro na upapadyate prakāśābhāve tasya asiddheḥ, tatsiddhau 
vā prakāśābhāvāyogāt | yathoktaṃ

	natu yo'ntarmukho bhāvaḥ sarvajñatvaguṇāspadam |
tasya lopaḥ kadācitsyādanyasyānupalambhanāt || (sp. kā. 16)

iti | tasya hi lope sati akartṛka eva upalambho na saṃbhavati iti sa lopa eva 
kathaṃ vyavahāryaḥ, anyena cittattvena vyavahariṣyate iti cet, cidrūpatve 
kathamanyat tat bhavet | anyatve vā tasya aprakāśatvāt 
tatkartṛkamupalambhanaṃ kutaḥ | tadetadāha ekagrahaṇena | nanu ahaṃ 
pūrvaṃ na abhūvamiti asti dhīḥ, satyam | tataścittattvādanyasya 
dehāderanupalabhyamānatvaṃ cittattvasya kathamādinidhane vyavasthāpayet 
| naca cidrūpaṃ sāṃkhyadarśane iva udāsīnaprāyaṃ yuktaṃ 
paricchinnaprakāśatvena nīlādivadacidrūpatāprasaṅgāt | yathoktaṃ 
mayaiva-

	paricchinnaprakāśatvaṃ jaḍasya kila lakṣaṇam |
	jaḍādvilakṣaṇo bodho yato na parimīyate || (bo. pṃ. 8)

(page 8)

iti | aparicchinnaprakāśatvaṃ ca prakāśane svātantryamahamiti 
mahatsaṃrambhātmā pratighātaśūnyo vimarśaḥ, tadevaca asya 
sarvaśaktitvam | sarvaśaktitvādeva antarvyavasthitamapi cinmātrarūpaṃ 
bhāvajātaṃ svaśaktiprapañcamayaṃ 
svarūpasaṃkocanāvabhāsanapuraḥsaraṃ svataśca anyonyataśca 
vibhaktamiva nirbhāsatāmiti amunā api rūpeṇa prakāśamānaḥ 
svātantryāpratighātāt bhāvabhedanirmāteti ucyate | tadasya nirmātṛtvaṃ 
māyā nāma śaktiḥ | tasyāḥ padaṃ viṣayo nirmeyalakṣaṇaḥ 
pramātṛprameyarāśirūpaḥ saṃsāraḥ | tatra iti māyāviṣaye bhagavataḥ 
saṃbandhinyāḥ kartṛśakteḥ kālakramāvabhāsanaṃ nāma vyāpāraḥ, 
natu śuddhasaṃvinmātratve tadavabhāsanam | tathāhi yaḥ kālakramo 
vyavahārasiddhaḥ- idaṃ bhātaṃ, na bhāti bhātyekarasaṃ, bhāsiṣyate- 
ityādirbhūtādirūpo bhāvānāmanyonyāsahabhāvena 
upalabhyamānatvaṃ, tattvasya yadavabhāsanam; yat saṃvida itthaṃ 
vimarśanamapratihataṃ, yadahamamunā api rūpeṇa itthaṃ 
prakāśeyetyevaṃrūpaśca vyāpāraḥ kartavyaṃ yasyāḥ 
parameśvarasvātantryaśakteḥ, sā kālotthāpakatvāt bhagavataḥ 
kālaśaktiriti ucyate 

	avyāhatakalāṃ yasya kālaśaktimupāśritaḥ |

ityādau | tataḥ sopānapadapaṅktyā saiva svātantryaśaktiravarohantī etena 
asahaprathanena pramātṛprameyarāśinā ahaṃ prakāśe ityevaṃrūpatāṃ 
prāptā artharāśau karmaṇi kṛtapadabandhā avabhāsayati 
smaratītyevaṃprāyeṇa kriyātmanā prathate | saca kriyātmā prādhānyena 
pratibhāsamānaḥ kālaśaktirūpeṇa prācyena vapuṣā anuviddha eva bhāti 
uttararūpasphuṭasphuraṇe'pi pūrvasya rūpasya jīvakalpasya avaśyaṃ 
sphuraṇāt | kevalamapradhānatayā tasya prathanamiti 
viśeṣaṇatvamupasarjanatvāt | tena kālākhyayā śaktyā yaḥ samutthāpitaḥ 
prathāyāmasahabhāvo 

(page 9)

nāma kramaḥ, tena vicitrīkṛtā bhūtādikālānuviddhā 
avabhāsanālakṣaṇā kriyā | nanu avabhāsanaṃ sṛṣṭirnirmāṇakriyā 
kartṛśaktiśca kathaṃ sṛṣṭikramā kriyā syāt | naitadāśaṅkanīyaṃ 
yasmāt kartṛśaktireva avabhāsanā | svātantryādeva hi bhagavato bhāsante 
bhāvāḥ | sāca māyāpramātṛsaṃvedanopadeśanādiṣu 
avaśyaṃbhāvinā krameṇa nirūpyamāṇā kriyeti ucyate | evaṃ hi 
tatsvātantryaṃ nirūpyate- bhagavān ahamiti antārūpāt 
saṃvedakātmanaḥ icchāśaktāveṣaṇīyatvena sthitān bhāvanayā hi 
sphuṭatayā parāmṛśyatvena śrīmatsadāśivabhuvi yattacchabdavācyān 
padārthān bahīrūpatayā prakāśapṛthaktvena idamiti avabhāsayitumicchati 
| naca sā asya icchā pratihanyate, apitu tathā prakāśayati | 
evamantarbahīrūpatvena asahabhāvaprakāśanāt kramikā avabhāsanā 
yataḥ, tena nirūpaṇāvasare sā kriyeti ucyate | kumbhakṛtāpica etadeva 
kumbhakaraṇaṃ- yadabhinavatvena avabhāsanam | tadapica kartṛśaktereva 
icchopakramatvena apratihatabahiravabhāsanāvasānatvena 
kramikatāprathanam | tadāha nānyat iti | vakṣyate iti 

	itthaṃ tathā ghaṭapaṭādyābhāsajagadātmanā |
	tiṣṭhāsorevamicchaiva hetutā kartṛtā kriyā || (2|4|21)

iti | kumbhakārāderapica etadeva karaṇam- yat parameśvarasya 
saṃvidrūpasya tathā avasthānaṃ, na anyat kumbhakārasaṃvido'pi 
bhagavato'nanyatvāt | na kevalamanubhavanirmāṇalakṣaṇamanavaratayā 
paramārthāhantārasapratyayamayyā idantayā bhāsanaṃ 
parameśvarasaṃvedanaśaktyā, yāvat smaraṇarūpamapīti 
prakṛtamanusarati smṛtikriyāpi iti asyaiva iti sarvaśakticittattvameva | 
asyāmapi kartṛ kriyātvaṃ ca kramikatayeti tāṃ darśayati antaḥsthita

(page 10)

iti tamaḥpaṭalena avacchādita iva | antariti pratyagātmarūpe 
dehaprāṇapuryaṣṭakaśūnyāvacchedini saṃvittattve yaḥ sthitaḥ 
pūrvānubhūtaḥ prāktanaprakāśaparāmarśarūpayā idantayā 
upalakṣito'rthastasya yo vimarśastamo'pasāraṇena sphuṭīkaraṇaṃ, tatra 
yā icchā; saiva upakramaḥ prārambho yasyā bahiriti, tata eva 
saṃkucitasaṃvidrūpāt vedakāt pṛthagbhāvena sphuṭavedyatvena 
yo'dhunā vimarśaḥ, sa yataḥ prākkālabhāvinā vimarśena 
prakhyānubhavasvabhāvaprakāśajīvitena militaḥ, tataḥ sa-ityevaṃrūpeṇa 
śabdena āviṣṭaḥ ubhayakālasparśitāyāmapi 
pūrvakālasparśapradhānaḥ prakāśate, natu na prakāśate 
ityevaṃsvabhāvaḥ, so'vasānaṃ paryanto yasyāḥ, sā smṛtikriyā api 
bhagavatkartṛkaiveti pratyagātmāpekṣayā atra antarbahirbhāvo mantavyaḥ, 
natu īśvarasadāśivaśivāpekṣayā | tatra yā ahantāprādhānyena viśvasya 
sphuraṇe tadvahirbhāvāvabhāse smṛtirniyataviṣayā, sā kathaṃ bhavet | 
nirmāṇaṃ ca tat syāt, na smaraṇam | pūrvānubhūtasya arthasya yaḥ 
prācya eva prakāśaḥ, tadarthaviṣayā bodhasya bahirmukhatā, tasya 
pramuṣitasya api tamasā avacchāditasya iva samyak nirmūlatvena 
apramoṣaṇaṃ nātyantamapahāraṇam | nanu asaṃpramoṣa iti 
tatrabhavadanantabhaṭṭārakādiprayuktaṃ ghañaṃ tyaktvā lyuṭi ka ādaraḥ 
| āha- kartṛvyāpāratā iti | ata eva hi napuṃsakatvamasya 
siddhatādharmayoge'pi sādhyarūpānapahastanena 
madhyamapadaviśrānteḥ kriyāviśeṣaṇapadavat | nanu yastasya siddhatā iti 
sāmānyoktau kuto'yamasya viśeṣaḥ | rūḍheḥ iti | kartaryapi hi 
tṛjādivadākhyātaṃ vidhīyamānaṃ sādhyamānatāṃśaṃ 
pradhānīkaroti śaktivaicitryāt | tathāhi avyayakṛtāṃ 
sādhyāṃśaprādhānyāt tadyoge kṛtvor'thaprayoga ityādi nirṇītaṃ 
paramaguruṇā patañjalinā |

(page 11)

tathā ca kṛdabhihitaḥ ityatra dravyavat kriyāvat cetyetat 
bahutaraguṇavimardavaicitryavat vibhajanīyam,- iti alamavāntareṇa | nanu 
smarāmyahaṃ kṛśo bubhukṣito duḥkhī kaśmīropabhogasubhagaṃ 
sthūlaṃ śarīraṃ dadhyodanasya tṛptiṃ nirātaṅkatāsukhaṃ ceti 
śarīrādereva smartṛtvaṃ bhāti, tat kathaṃ sūtravṛttyorbhagavataḥ 
smartṛtvamuktam, tadanusāreṇa ṭīkāyāmapi | āha cinmayasyaiva hi iti | 
hiśabdo'sya arthasya hetutāmācakṣāṇaḥ sādhyatvaṃ pūrvoktasya 
darśayan pūrvapakṣāśaṅkāṃ dyotayati | pūrvoktaśca arthaḥ 
smṛtikriyāpi ityādiḥ avasānā ityantaḥ, śiṣṭaṃ tu vṛttivyākhyānam | 
cinmayasya iti śarīrādāvapi vedyāṃśe jaḍe śvātantryarahite kā 
smartṛtā, cidaṃśastu na bhagavato bhidyate iti evakāraḥ | nanu cidrūpaṃ 
sarvataḥprakāśarūpaṃ sarvārthakroḍīkāri, tatrāpi kathaṃ smaraṇam, 
anubhūtamavacchāditaṃ prabuddhamiti hi arthatattvasya 
prakāśanaikasāratāyāṃ kathaṃ bhavet | ucyate samāropitasvātantrye iti 
śarīrasya avasthāpariṇāmapākajotpattyādinā atyantabhedāt na 
smartṛtvena upādānam | śūnyasya api vyavahārātītasya smartṛtā na 
bhāti, pramātṛtvena hi na ado'bhimanyate loke | prāṇapuryaṣṭakayostu 
asaṃcetyabhedatvādanuyāyitve smartṛtvamucitam, tatsaṃbandhāt tu 
śarīrāderapi tathā smartṛtvena astu avabhāsaḥ, samāropitaṃ svātantryaṃ 
yatra puryaṣṭakādau, tatra sati tadrūpatāmātmani 
svīkurvannanubhavasmaraṇavikalpanāni jñānasmṛtyapohanaśabdavācyāni 
saṃpādayati,- iti saptamīprayogeṇa atra iti vṛttipadaṃ vyākhyātam | 
prathamapāṭhastu anārṣatvādupekṣyaḥ | nanu mā bhūt dehādeḥ 
smartṛtvam, anubhavaḥ saṃskāraḥ smṛtiriti tu jñānamālaiva 
upādānopādeyabhāvena bhaviṣyatīti āha natu iti vastūnām iti 
svalakṣaṇarūpatvena 

(page 12)

anyonyarūpaviṣayasaṃsparśaśūnyānāmityarthaḥ | yena iti 
kāryakāraṇabhāvena hi viṣayasya bhedaḥ pūrvaṃ coditaḥ

	dṛksvābhāsaiva ............................. | (1|3|2)

iti | tadiha codyaṃ na avatarati | ata eva iti etameva 
viṣayabhedacodanāvakāśābhāvaṃ hṛdaye abhisandhāyetyarthaḥ | 
svenaiva īraṇaṃ yasya, svasyaiva īraṇaṃ yena, svameva īraṇamasyeti 
vyatiriktāpekṣānirāsaḥ | māyāpramātā hi yadi smaret, sa mūrcchitamapi 
jātu kathaṃ na smaret, anyadapi ca kathaṃ smaret | praṇidhānecchādyapi ca 
nirviṣayamasya upapannam, mandatādṛktvavedanamapica tasya asmāryasya 
avedane'saṃvedyam | asaṃvedane ca sarvaṃ sarveṇa tādṛgiti niyamāyogaḥ 
| evaṃ nibandhavirodhādisaṃbandheṣu api viṣayālābhe tadasaṃvedanaṃ 
vācyam, smaraṇādeva viṣayalābhe anyonyāśrayam | adṛṣṭasya 
niyāmakatve praṇidhānādyanupayogaḥ | dṛṣṭakāraṇamadhya eva 
adṛṣṭaṃ, na śuddhamiti cet, astu tāvadevaṃ tathāpitu bhedavāde'pi 
adṛṣṭasya jaḍasya adhiṣṭhāpakaṃ cittattvarūpamīśvaramaṅgīkṛtameva | 
yat ghoṣyate 

	ajño janturanīśo'yamātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ |
	īśvaraprerito gacchetsvargaṃ vā śvabhramevavā ||

iti | naca cittattvasya deśakālarūpabheda iti sa paramātmaiva smṛteḥ 
kāraṇam | tanniyatiprabhāvapradarśitastu dṛṣṭādṛṣṭakāraṇaḥ 
pratibhāsaḥ, ata eva tasya aniyatatvamapi upapannam | susmūrṣāvasare ca 
jānātyeva ayaṃ śarīrādyasaṃkucitacittattvāntaḥpraveśam, yena 
ayamindriyārthadeśāt parāṅmukhībhavan guhāntarniveśamiva ātmano 
manyate | tadguhāpraviṣṭastu paramātmarūpa eva bhūtvā 
svatantrasturyātītapadaniviṣṭasvātantryaśaktimulāsayan 
turyapadamadhiśete | tataḥ samavacchāditārthaprakāśarūpāṃ 
suṣuptātmikāṃ bījabhuvamadhyāste | tato 
bījādarthaprakāśanamasādhāraṇaṃ

(page 13)

sattārūpameva | bahīrūpatāṃ tatraiva prāṇavṛttyādau 
tatprāṇabuddhyādisaṃvidapekṣayā asya nirbhāsayat svapnabhuvi vimṛśati 
yat, tadetat smarati iti ucyate | nanu bījabhuvi na sa eva arthaḥ sthitaḥ, tat 
kathaṃ niyatasya smaret | ucyate | tatrāpi hi susmūrṣārūpaṃ 
svātantryamicchāśaktilakṣaṇameva prapatati |

	.................................. praṇayasyānatikramāt |
	yathecchābhyarthitaḥ ..................................... || (sp. kā. 33)

iti uktam | tathā icchā api tasyaiva svātantryamiti | tadetaduktaṃ 
bhaṭṭadivākaravatsena 

	saṃpreṣite cetasi hāritārthajñaptyai mahājñāna bhavatsakāśam |
	yuktyā yadāvedayasi tvamantastattattvavidvetti vijṛmbhitaṃ te ||

iti | svairitvaṃ ca saṃvedyamānapraṇidhipūrvake smaraṇe 
māyāpramāturavalokitam, asaṃvedyamāne'pi 
praṇidhāvabhyastavinābhāvādivanmāyāpramātureva mantavyam, tasyaiva 
ca kartṛśabdena vṛttāvabhidhānam | ekatvaṃ ca asyaiva 
ubhayakālavyāpitvāt | evaṃ svātantryaikatvakartṛtvāni pramukhe 
māyāpramātari nirbhāsamānāni api saṃkucitasaṃvido'pi 
asaṃkocaparamārthasaṃvinmayatayā parameśvararūpaparyavasitāni,- 
ityetat sūtre darśitaṃ sahi itivacasā maheśvaraḥ iti 
pūrvasūtrāvamarśinā, vṛttau ca uktaṃ vibhoḥ iti | tadetat vivṛtikṛdāha 
kartṛtaivaca ityādinā | vividhaṃ kṛtvā bhavatīti vibhutvaṃ, natu iha 
vyāpakatvaṃ deśabhedābhāvāt tasya iha anupayogāt | nanu 
deśāntaragatamapi etaddeśena smaryate, tat kathaṃ vyāpakatvasya 
anupayoga iha | satyaṃ, satu vedye śarīrādāvanupraviṣṭo 

(page 14)

deśabhedaḥ | nanu kālabhedo'pi tathaiveti ko viśeṣaḥ | idamapi satyam, kintu 
kṣaṇikatve saṃvidāṃ na upapadyate smaraṇamiti upakrāntam | 
kṣaṇikatvaṃ ca kṣaṇabhedātmā kālabheda eva, natu saṃvidāmavayavina 
iva deśabhedamukhena saugato bhedaṃ bhrūte | tadabhiprāyeṇa ayaṃ 
kālabheda eva apākṛto vartate, vastutastu deśakālau vedyaśarīrapraviṣṭau 
vedyaviṣayeṇa smareṇena kroḍīkṛtāveva | yadyapi dehadeśe eva dehakāle 
eva ca smaraṇamavabhāsate yathāhuḥ 

	antaḥśarīravṛttitvānmanasa ....................... |

iti, tathāpi saṃvido na vastuto deśavat kālo'pi kaścit | vedyamukhena 
kālasparśe deśasparśo'pi samānaḥ, tata eva sarvadeśasparśitvāt 
vyāpakatvasiddhiradurlabhetyuktaṃ bhaṭṭadivākaravatsapādaiḥ 

	dūrāntideśādigatārkacandra-
tārādibāhyaprathayaiva vidmaḥ |
	vyāpya sthitaṃ viśvamidaṃ vibhuṃ tvāṃ 
svadehavicchedavimohabhaṅgāt ||

iti | etadapica vibhutvamaiśvaryeṇa svīkṛtameva | nahi pratihanyamāno 
deśataḥ kālataḥ svarūpato vā īśane 
tācchīlyatāddharmyatatsādhukāritvabhāgiti | nanu anubhavasyaiva 
cedasaṃpramoṣaṇaṃ smaraṇam, tarhi anubhava eva syāt, na smaraṇam | nahi 
nirvṛttācchādano ghaṭo gaurbhavati | viṣamametat | gorhi 
ghaṭādarthāntaratvameva jīvitam | nanu na evaṃ 
smaraṇamanubhavādanyadeva kiṃcit bhavati, apitu anubhavasyaiva 
punarunmeṣaḥ | tat punarunmeṣe'pi anubhavāmītyeva na kiṃ vyavahāraḥ | 
ucyate kevalam iti, pravṛttastasmin nīlādike'rthe'vabhāso yeṣāṃ 
pramātrantarāṇāṃ sarvajñakrimiprabhṛtīnāṃ, taiḥ saha tasmin 
nīlābhāsāṃśamātre, natu parasparaṃ śarīrādyahantābhāse, 

(page 15)

ya ekībhāvastannīlābhāsaprakāśamātrarūpatvaṃ; tasya prāk 
pītavedanadaśāyāmabhāvāt tatpītapramātrekatopasaṃhārapūrvakatayā 
nirmāṇaṃ saṃpādanaṃ, tadeva mukhaṃ dvāramupāyaḥ, tena upāyena 
yadā asau caitraḥ pramātā 
maitrādipramātṛbhirnīlābhāsaprakāśanamayairnīlasaṃkocite 
prakāśabhāge ahaṃ nīlaṃ bhāsayāmi, mama nīlamavabhātītyevaṃrūpe 
nīlānubhavopalakṣite anubhavitṛrūpe pratyagātmani māyāpramātari 
tādātmyalakṣaṇena sāyujyenaiva praviśati tatkālabhāvini eva, natu 
prāṇapuryuṣṭakādiprakāśabhāge anubhavopalakṣite'pi 
pūrvāparakālānuvartini | nahi asya tatra pramātṛtvena saṃvittiḥ, nāpi 
paramātmabhāge bhedānavabhāsaprasaṅgāt | etacca vakṣyate 

	tadevaṃ vyavahāre'pi prabhurdehādimāviśan |
	bhāntamevāntararthaughamicchayā bhāsayedbahiḥ || (1|6|7)

ityatra | so'yaṃ tadābhāsamātraprathanātmā tatpraveśo'sya 
pramāturapūrvāvabhāsarūpaḥ svaśarīraprāṇādisthairye'pi 
pūrvamabhāvāt garbhāt niṣkrāntasya iva idānīṃ jāta iti nirmāṇatayā 
cakāsadapi na nirmāṇarūpaḥ pūrvaṃ pramātrantararūpatayā bhāvāt | 
ihaśabdo'nubhaviturabhimāno'yamiti dyotayati | ābhāsaikībhāve'pi na 
nirapekṣībhavati asau pramātā nirvikalpake niḥśeṣābhāsasaṃvedini 
sadāśivādipade haṭhādeva praveśena māyaucityānudaye saṃta............ 
hābhiṣvaktasya pramāturabhinnena arthena hānādeḥ parapratyayanādeśca 
tāvatā saṃpatteḥ | tadayaṃ grāmya iva lāsyamandirāt nirjigamiṣan 
dvārapālena vikalpena anugṛhyate māyāprāṅgaṇe nikṣipatā | tatra hi 
ayamabhilaṣitāt nīlādanyasya atadrūpasya śaṅkākṛtaṃ 
samāropamapohamānastadapohanārpitaṃ bhedameva bahu manyamānaḥ, 
tathā apohanaprāṇena niścayena svayaṃ ca paraiśca svocitayā

(page 16)

goṣṭhyā vyavaharan kṛtakṛtyamātmānaṃ manyate | tacca apohanarūpaṃ 
niścayanaṃ yadyapi sarvamanubhavakālapaścādbhāvi, tathāpi 
kiṃcitkālabhedāpahastanena tadanubhavatādātmyenaiva sphurati yena 
anubhavo'pi asau bhedini eva artha iti abhimānaḥ- idamahamidānīmeva 
anubhavāmīti | anyathāhi sarvo vikalpaḥ smṛtireva bhavet | evaṃ taditi cet, 
anubhave khalu vyavahṛte sādhyarūpasya anubhavasyaiva arūḍhau 
kathamasya siddhatayā parāmarśo bhavet- anvabhūvamiti | naca 
kālabhedāparāmarśane bhrāntatā kālabhedasya avāstavatvāt | 
yathāparāmarśaṃ hi vastutathātvamiti vakṣyāmaḥ | tena yadāha 
bhaṭṭaśaṅkaranandanaḥ anubhavāyante vikalpāḥ iti dharmottaraṃ 
dūṣayituṃ 

	siddhaṃ siddhatayā vastu nirūpyaṃ na tathā tataḥ |

iti, tat svānubhavabāhyamanoṅkāryamati darśayati | 
kevalamanubhavāyamānatvaṃ pṛthak svaprakāśasaṃvedanasaṃtānavādī 
samarthayitumaśaktaḥ kāśakuśamavalambamāno'nena anugrāhya iti 
āstām | yadā tu tamanubhavamācchādanavicchinnaṃ madhye abhimanyate 
praṇidhānādinā ca punaḥ prabodhitam, tadā kālabhedābhāvāt dvayorapi 
pramātṛprameyayostulyakālatāyāmapivā kālavaicitryamullāsayati | 
tathāhi anubhavaṃ tatkālaṃ parāmarśasya arthaniṣṭhatvāt manyamānaḥ 
etatkālaparāmarśasya pramātṛniṣṭhatāṃ prādhānyena spṛśati idānīṃ 
bhavata iva mama nīlānubhavo'bhūditi | tadetaducyate sa-iti parāmarśanam | 
yogī tu atītajñāne'rtha eva prācyaṃ kālamadhiropayati, na anubhave | 
tadānīṃtanapramātṛkālaspṛgeva hi asau tasya | yadā tu 
dvayametatsaṃmīlya vikalpayati, tadā pratyabhijñānaṃ so'yamiti | tatra ca 
ekatarānuvādaikataravidheśca bhedadvayam, samamanuvādāt 

(page 17)

samaṃ vidheśca bhedadvayam,- ityalaṃ bahunā | na tatra 
apūrvanirmāṇayoge tadanubhava ucyate, nirmāṇakalpasya tu anubhavasya 
prācyakālasparśe smaraṇamiti | yadyapi anubhavananiścayanasmaraṇa-
pratyabhijñānavikalpanaśaktisvātantryalakṣaṇa eva vastutaḥ pramātā, 
tathāpi tatra tatra bhāge vyapadeśa iti na kiṃcit duḥstham | 
apiśabdaścaśabdaśca uttarottarākāṅkṣāṃ 
sūcayantāvasamāptapravāhamekameva cittattvamiti sūcayataḥ | tuśabdaḥ 
pūrvottarābhyāṃ madhyamasya parāmarśasya smaraṇatānidānaṃ 
viśeṣaṃ dyotayati | etat sarvaṃ vṛttiṃ vyācakṣāṇa upasaṃharati tat iti | 
yadevaṃbhūtamanubhūtaprakāśāsaṃpramoṣaṇaṃ vyākhyātam, tat 
vyaktīkartum āha iti iti saṃbandhaḥ | atra iti māyāpramātari | yadi tu sa-
ityetat svīkṛtau pūrvau deśakālau na asya parāmṛśati, apitu nīlaṃ 
pītamityetāvanmātraṃ, tat, niścayanasmaraṇapratyabhijñānādiviśeṣa-
vyapadeśanibandhanāyogādapūrvatānavabhāsācca śuddhameva 
vikalpanamiti ucyate | uttaratra iti 

	dīrghavṛttordhva ......................... | (2|3|4)

ityādau hi ābhāsamātraṃ vastu,- iti vyavasthāpayiṣyāmaḥ || 1 ||

	nanu ca nirviṣayāstāvat vikalpāḥ svalakṣaṇātmano'nanugāmitvena 
ajanakatvena ca tatra anavabhāsāt, sāmānyādeśca avāstavatvāt, 
grāhyākārasya ca jñānaikaviśrāntasya grāhakākāravadavikalpyatvāt | 
vikalpaviśeṣa eva ca smṛtiriti sāpi nirviṣayaiva | ekaviṣayatayā ca ekaṃ 
saṃvedanatattvamupapipādayiṣitamatra | anubhavasmṛtyorekaṃ 
svasaṃvedanarūpamekaviṣayatopalambhāt | bhinnasaṃvedanarūpatāyāṃ 
hi pṛthak svaprakāśamātrarūpatvamekaviṣayatopalambhasya viruddhamiti 
svabhāvaviruddhopalabdhyā bhinnasaṃvedanarūpatvāt vipakṣāt

(page 18)

vyāvṛtta eva svasaṃvedanarūpatvena vyāpyate iti vyāptisiddhau 
svabhāvahetuḥ | sa ca ayaṃ nirviṣayatve atyantāsiddha ityāśaṅkya sūtraṃ 

	bhāsayecca svakāle'rthātpūrvābhāsitamāmṛśan |
	svalakṣaṇaṃ ghaṭābhāsamātreṇāthākhilātmanā || 2 ||

	sahi iti pūrvasūtrāt sa maheśvaro bhagavān cidātmā 
pūrvāvabhāsitamarthaṃ tāvat smṛtau parāmṛśati vikalpayatīti 
upagamyam | tathopagame ca tasya arthasya 
pūrvadeśakālābhyāmavacchedāt deśakālasaṃkocasāratvācca 
svalakṣaṇātmanaḥ svalakṣaṇarūpaṃ tamarthaṃ parāmṛśatīti āyātam | 
parāmarśanaṃ ca prakāśanāntarīyakam | aprakāśamānatāyāṃ hi kiṃ 
parāmṛṣṭaṃ syāt | aprakāśitaṃ vimṛṣṭaṃ ceti hi andhapadam | 
parāmarśaśca prakāśasya svabhāva iti svabhāvino'saṃbhave kasya 
svabhāvo bhavet | parāmarśanena hetunā upalakṣaṇena vā tasya 
svalakṣaṇasya avaśyaṃbhāvinī bhāsanā | arthāt sāmarthyāt 
parāmarśanānyathānupapattyā ghaṭābhāsa eva ekākī 
mārtikatvaunnatyādyanekābhāsayogitvena vā bahuprakāraḥ 
samastapūrvābhāsasaṃbhinno vā avamṛśyate | sarvaśca asau 
deśakālābhāsasaṃbhedāt svalakṣaṇībhūtaḥ | atha iti vikalpaṃ dyotayati 
| nanu yadi so'rthaḥ prakāśate, tadanubhavāt ko bhedaḥ | ka evamāha 
prakāśate iti | prakāśate kila asau | sahi prācyaḥ kālo'sya avabhāsāṃśe 
vedyasvīkāriṇi svālakṣaṇyahetuḥ, idānīṃtanaśca 
smartṛdehaprāṇādigato vartamāno vimarśabhāge | 
tadetadubhayakālasparśanaṃ vimarśasya-sa-iti | tena bhagavata iva ahamiti, 
sadāśivasya vā ahamidamiti, anubhavabhuvi vā idamiti na smartuḥ 
smaraṇaparāmarśaprasaṅgo vedyasya unmeṣāt pṛthaktvāt 
prākkālatvācca | yadāha svakāle iti | pūrvāvabhāsitaṃ

(page 19)

ca svakālatyāgena taddeśatyāgena ca ghaṭābhāsamātratayā parāmṛśan 
saṃkocābhāsavān sāmānyātmakamarthaṃ prakāśayatyeva 
smṛtivyatiriktaṃ vikalpamātramityapi athaśabdaḥ | tathāca avatāriṇyāṃ 
vikalpo'pi svīkṛta eva | tasmāt vailakṣaṇyena vā sāmānyalakṣaṇena vā 
viṣayavattaiva smṛtivikalpādāviti nirviṣayatvāsiddhau sa hetuḥ sthita eva- 
ekaviṣayatvopalambhāditi sūtrārthaḥ | taṃ saṃkṣepeṇa avatārayati smṛti 
iti smṛtirūpaparāmarśe pūrvakāladeśādyavacchedavān so'rtho'ntariti 
indriyabhūmimatikramya sthito'pi bahiriti saṃvidbhāgāt vyatiriktatvena 
ahantāvibhaktaḥ, ata eva tadityanena vapuṣā parāmṛśyo yo'rthaḥ, tasya 
sāmārthyāditi parāmarśanānyathānupapattyaiva bhavati prakāśaḥ 
śuddhavikalparūpavimarśāvasare punaḥ pūrvadeśakālānavacchedena 
idamitinirdeśyasya | ādigrahaṇāt 
pratyabhijñotprekṣaṇādhyavasāyādivikalpeṣu api yathāyogaṃ tadidamiti 
idaṃ taditi tadiva idamiti tadeva idamityādinirdeśyatā mantavyā ubhayataḥ 
tanmukhau ca vicitrau deśakālāvacchedau | niyatarūpatayā iti 
avaśyaṃbhāvenetyarthaḥ | smṛtau hi prāgdeśakālayogo'vaśyaṃ sphurati 
| anyathā vikalpamātraṃ tat bhavet, natu smṛtiḥ | tatsphuraṇe ca 
ekābhāsasya ābhāsanikurambhasya vā svalakṣaṇataiveti smṛtau 
svalakṣaṇasyaiva parāmarśastāvat siddhaḥ | sahi iti 
pūrvasūtrādanuvṛttaṃ prāktanīṃ smartṛtāmāheti vṛttau smṛtiśaktyā 
iti uktam | siddhena parāmarśena hetunā prakāśanamarthasya 
sādhayitumāha prakāśasvabhāvaśca iti | cakāro'tra samuccayena 
nāntarīyakatāṃ hetuṃ prati sādhyasya dyotayan hetuhetumadbhāve 
viśrāmyati | yasya parāmarśo'rthasya, tasya avaśyaṃ prakāśaḥ | sahi 
parāmarśaḥ prakāśanasya svabhāvabhūto dharmaḥ prakāśanābhāve 
niravalambana 

(page 20)

eva kathaṃ bhavet | yathāhi kṛtakasya anityatvaṃ svabhāva iti anityatve 
nirbhāsamāne kṛtako na nirbhāsa iti bhavati, tathā parāmarśe 
nirbhāsamāne prakāśaḥ | svabhāvino hi abhāve asya ayaṃ svabhāva iti 
katham | tataśca svabhāvarūpatvaviruddhamasvabhāvatvamāpatediti 
svabhāvaviruddhopalabdhiprasaṅgabhītyā svabhāvyanābhāsāt vipakṣāt 
vyāvṛttaṃ svabhāvatvaṃ vyāpakaṃ parāmarśasya svabhāvyābhāse 
niviśamānaṃ svavyāptaṃ parāmarśamapi tatraiva niveśayatīti | naca 
vaktuṃ yuktamabodhasyaiva parāmarśaḥ svabhāvo bhavatu,- iti evaṃhi 
smṛtivikalpādernīlādivadasvaprakāśatvaṃ syāditi bodhasyaiva svabhāvaḥ 
parāmarśaḥ, bodhaśca prakāśātmā | tadayaṃ svabhāvaheturarthasya 
parāmarśaḥ prakāśātmā tatsvabhāvatvāditi | ata eva iti vivādābhāvāt 
| yadyapi bhāvakarmakartṛsaṃkhyādyarthābhidhāyinastiṅaḥ, tathāpi 
bhāvamākhyātena ācaṣṭe iti sādhyarūpatāṃ dhātvarthasya 
prādhānyena udrecayantastathā bhavanti | tena kriyaiva teṣāṃ 
mukhyamabhidheyam | vidhyādau ca liṅ vidhīyamāno 
dhātvarthopādhibhūtān vidhyādīnavagamayati | 
pratyayārthakartṛkarmādyupādhitvamapi teṣāṃ 
dhātvarthopādhitādvāreṇaiva kārakaśaktiyogāt, natu dravyasya sarvato 
niraṃśasya vidyādidharmāntarasaṃbandhaḥ svata upapadyate | tena 
vidhyupādhikadhātvarthasādhyamānatodrecanaṃ liṅartha iti darśayati 
niyogakaraṇalakṣaṇa iti | niyogena niyamena yat karaṇaṃ 
sādhyamānatvaṃ, tat lakṣaṇaṃ svarūpaṃ yasya | ājñārūpasya api 
niyogasya niyamarūpatayaiva 
karaṇasaṃbhāvanānirāsābhiprāyavedanameva prāṇitam | 
maryādāvedanameva hi ājñānam | svayaṃ maryādāṃ jānan parasya 
tatparasya tatpratyayamutthāpayannājñāpayatītyucyate | agnihotraṃ 
juhuyāt svargakāmaḥ ityatra hi svargakāmasya ayaṃ 

(page 21)

niyamo juhotyeveti | anyathāhi na sa svargakāmaḥ syāt paramārthataḥ | 
pathyamanupayuñjāno hi śaktaḥ śāstrā nirastaśca na tattvata 
ārogyakāmaḥ | kāmanāyāṃ 
bhavantyāmuttarottaraprayatnakriyāprabhṛtikāryaparamparā avaśyaṃ 
bhavediti tatkāmaḥ pathyamupayuṅkta eveti liṅarthaḥ | yāvajjivamityatrāpi 
pratyavāyaparihārakāmo na syāt yadi juhotītyartho'vatiṣṭhate | 
phalakalpanadainyaṃ na niyogasyetyapi pakṣe 
yāvajjivanaviśiṣṭabrāhmaṇarūpataiva asya hīyeta yadi na juhoti, tasmāt 
juhotyevetyevaṃ maryādāyā niyamarūpāyā āvedanameva niyogatattvam | 
kālaviśeṣaṃ ca abhivyaṅktuṃ yadyapi liṅaḥ sāmarthyaṃ nāsti, tathāpi 
kriyāyāḥ kālena niyogāyogāt kartṛbhedena deśabhedena ca anabhidhānāt 
nityapravṛttavartamānasparśo bhāti | naca iyatā pramāṇāntarāgocaratvaṃ 
yatra dhūmastatrāgnireveti aviśeṣopakramāyāmapi vyāptau 
kālabhedāsparśe'pi pratyakṣānupalambhavikalpasya ullāsāt | tadvadeva 
ārogyakāmaṃ pathyopayogayoginaṃ paśyan deśakālakartrābhāsa-
viśeṣāntaratiraskāreṇa tatkāmanāyogatadavaśyaṃkaraṇayoḥ 
kāryakāraṇabhāvamavagacchatīti alamavāntareṇa bahunā | nanu yadi 
smṛtau prakāśate eva so'rthaḥ; tarhi so'nubhava eva syāt, natu smṛtiriti | 
maivam | prakāśate hi tadā prakāśaḥ, prakāśate iti tu anubhave | yadyapi 
prakāśe kālayogo nāsti, tathāpi vedyadehādau niṣikto'sau 
prakāśastadanukārī māyāpade nirbhāsate iti 
atitavartamānadehādisahabhāvāt bhūtavartamānavyavahārapātratāṃ 
spṛśati | prācyadehādisahabhūto'sau smaryamāṇavastugato 
vimarśamayo'pi prakāśo dehapramātṛmānināmasphuṭatvena 
abhimānagocaratvameti, sphuṭatvena tu vartamānadehopādhiviśrānto 
vartamāno dvitīyo vimarśa iti tenaiva asya vyapadeśo 

(page 22)

bhavati smṛtirvikalpa iti | vimarśaviśeṣa eva hi vikalpaḥ iti vakṣyate | 
tadetadāha kevalam ityādinā | kevalaparādayaḥ śabdāḥ iyadadhikamatra 
avaśyaparigrāhyamityanena niyamadharmeṇa vākyārthe sattvabhūte 
viśeṣaṇatāṃ gacchanto liṅga-saṃkhyā-
sarvanāmanapuṃsakaikatvābhyāṃ vyavahāryā iti prathamāntā 
mantavyāḥ, yadivā vākyārtho'pi kriyaiva kārakādiviśeṣaṇābhyāṃ 
rūṣitaśarīreti kriyāyāmeva śrutāyāmadhyāhṛtāyāṃ vā 
viśeṣaṇatāmupayanto dvitīyāntāḥ śaktita eva kriyāyāḥ sādhyatvāt | 
karmatāyāmapi ākhyāte tatsaṃskārāsaṃbhavāt 
sattvabhūtārthābhidhāyini tadviśeṣaṇe eva tatsaṃskārasaṃkrāntau 
dvitīyā | saṃkhyāliṅgasarvanāmayogaśca sattvabhūte arthe | 
sattvabhūtārthasya viśrāntiyuktimadvidvadbhistu vacanamārabdham 
kriyāviśeṣaṇānāṃ karmatvam ityādi | tadāha iti 
anubhūtasyāvaśyaṃ prakāśaḥ iti pūrvāvabhāsitatvenaiva 
prakāśaḥ iti ca yat vyākhyātam, tat vṛttikṛdanena granthena āha anyathā 
iti na syāt prakāśanam | pūrvaprakāśitatvena tatprakāśanānulagnaḥ 
kathaṃ parāmarśo bhavet | yadica na bhavet pūrvaprakāśitatvena 
parāmarśanaṃ, tat sa-iti bhūtaprakāśaparāmarśo na syāt | tena 
prakāśitasya iti vṛttau prakṛtyarthe ca pratyayārthe ca bharaḥ kartavyaḥ | 
pratyayasvīkṛto'pica bhūtārthaḥ svasattākāla evaca ityanena vṛttau 
sphuṭīkṛtaḥ | tena smṛtikāle evaca ābhāsayatīti vṛttiyojanā | nanu 
cirantanairbhagavatpatañjaliprabhṛtibhiriyat na uktamityāśaṅkya āha eṣa 
evaca iti | pūrvaprakāśitavimṛṣṭatvenaiva prakāśo yo vimarśane 
vārtamānike antarvartī samarthitaḥ, sa eva anubhūtasya viṣayasya 
asaṃpramoṣo'napahāraḥ ucyate | anubhavo'tīto hi atra prakāśabhāvena 
viṣayasya uktaḥ, asaṃpramoṣaśca vārtamānikaṃ 

(page 23)

tathāparāmarśanam | nanu prakāśasya kālayogābhāvāt 
```

## Reading

Withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible)

## Claims

| Claim | Status | Basis |
|---|---|---|
| Link completeness | FAIL (7 gaps named) | assurance.trace_links_present + gaps |
| Human review | UNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off) | assurance.review |
| Deterministic chunk gate | BLOCKED (PROOF_NOT_RUN) | proofs.chunk_gate |
| Manuscript witness | UNPINNED (0 verified corpus-wide) | identity.witness |
| Source-span completeness | UNKNOWN | assurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed |
