# ipvv chunkV2-C-vistanti-ajadapramatrsiddhi (M00021:1400-2082)

ipvv chunkV2-C-vistanti-ajadapramatrsiddhi (M00021:1400-2082) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

> Machine rendering — UNREVIEWED, not an approved translation. No English here was human-reviewed.

Canonical: https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkV2-C-vistanti-ajadapramatrsiddhi/

## Passage (excerpt as hashed)

```
tadā tu iti yadā ayaṃ vyavahāraḥ iti bhāvaḥ | pratyupasthitam iti 
svahetubalena saṃnidhiṃ yogisaṃvedanasya parasaṃvedanasya ca darśayati | 
tatra parasaṃvedanaṃ svaprakāśatvāt tāvat prakāśate yogisaṃvedanasya 
ca nairmalyātiśayena apratihataprasaratvāt tadapekṣayāpi tasya 
parasaṃvedanasya svasattānapekṣayaiva svaprakāśatā na tirobhūya āste iti 
darśayati taṃ yoginaṃ prati iti | asya iti parapramātṛjñānasya evam iti 
uktaprakāreṇa jñānalakṣaṇasya niyamavatsaṃvedanarūpasya atikrama 
ullaṅghanaṃ na bhavati,- iti saṃbhāvyate | nanu etadapi iti asmaddṛśā 
tāvadetadupapadyate, natu jñānasya jñānāntaravedyatayeti āśayaḥ | 
pareṇa iti mātrantarabodhena | karmapravacanīyavibhaktyā hi saṃbandha 
ucyate | ṣaṣṭhīsthāne hi sā | naca viṣayaviṣayibhāvo jñānayoḥ 
saṃbandhaḥ | yato viṣayitā ghaṭena viṣayeṇa jñānasya iyameva ucyate- yat 
tadākārānukāritvaṃ nāma sārūpyam | viṣayarūpaṃ hi anukurvatā 
bodhena tadālambitaṃ svīkṛtaṃ bhavatīti viṣayasya ālambanatā 
sārūpyāt | tacca bhedābhedābhyāṃ vyāptaṃ sarvathā bhede sarvathā 
abhede tadabhāvādambhaḥstambhayoriva anyonyaṃ ghaṭasya iva ca 
svātmani | naca jñānasya jñānāntarāt bhedaḥ 

(page 46)

kaścit deśakālākārabhedasya nirastatvāt, jñeyopādhikasya bhedasya 
apāramārthikatvāt jñeyāṃśasya nīlāderāśayasya vā rāgādeḥ pṛthak 
prakāśena viṣayatve'pi bodhāṃśasya viṣayabhāvāyogāt | darpaṇayostu 
deśakālasvarūpātmakaṃ sarvameva rūpaṃ vilakṣaṇamiti 
anyonyapratibimbayogakṛtamastu sārūpyam, naiva jñānayoḥ | tadayaṃ 
prayogaḥ- na jñānayorviṣayaviṣayibhāvaḥ 
pāramārthikabhedānupalabdheriti vyāpakānupalabdhiḥ | sārūpyaṃ 
bhedena vyāptaṃ viṣayitāyā lakṣaṇaṃ, pṛthakkaraṇe'pi tasya 
vyāpakavyāpakaṃ vyāpakamevetyāśayena vyāpakavyāpakādicintā na 
kṛtā āryadharmakīrtinā | kāraṇakāraṇādyanupalabdhāvapi 
kāraṇānupalabdhiḥ śakyā bhaṇitumiti kāraṇakāraṇaviruddhādyapi na 
cintitam | kalpitarūpatvena ca dharmīkaraṇamupapannamiti | jñānayoḥ iti 
prayogo māyāpadānusāreṇa | māyayā ca paramārthato na bodhasya 
śaktimataḥ svarūpamāvriyate dāhakaśaktyā iva vahneḥ | āvaraṇamapi hi 
vastutaḥ pūrvāvasthāvilakṣaṇasvarūpajanakameva | nanu tadākāratvaṃ 
viṣayitā jñānasya ca jñānāntarākāratvaṃ tvayaiva bhedaṃ 
samarthayamānena uktamityāśaṅkya āha kiṃca iti | evaṃbhūte 
viṣayabhāve aikyaparyavasāyini na jñānaṃ jñānāntaravedyaṃ 
samarthitaṃ bhavet | yuktaṃ ca etat | yasya hi yat svarūpaṃ, tat cet na 
prakāśitaṃ, rūpāntaraṃ ca asya prakāśitam; tarhi na viṣayīkṛtaṃ tat 
śuktikārajatapītaśaṅkhādipratyayeṣu iva śuktikāśaṅkhādi | jñānasya 
ca grāhakameva svarūpamiti tadaprakāśane grāhyabhāvasya ca prakāśane 
tat na viṣayīkṛtaṃ bhavet | viṣayīkṛtatve hi kvacideva bhavat niyamena 
vyāptam, vipakṣe ca aniyamaḥ prasajyate iti tatsvarūpaprakāśenaiva 
vyāpyate iti vyāpakānupalabdhiḥ | saṃkṣiptatvāt vṛttau na dṛśo 
darśanāntare iti sautraṃ na vivṛtaṃ pūrvamuktatvāt 

(page 47)

svātmārūḍhā eva iti evakāreṇa tu sūcitam | nanu evaṃ 
svātmāruḍhatvena avabhāse parajñānaṃ prakāśitamiti paravyavahāraḥ 
katham | aupādhikatvenetyāha parapramātṛ iti | ekasmin hi yogisaṃvedane 
parasya śarīrapraṇādi grāhakābhimataṃ, nīlādi grāhyābhimataṃ 
rāgādicaittarūpaṃ jñānaṃ ca paramārthagrāhakarūpaṃ samameva 
nirbhāsate | tatra aucityāt jñānaṃgrāhakabhāgatādātmyāpannamapi 
pramukhaparigṛhītaparasaṃmatadehādyupādhisaṃbhedārūṣaṇayā 
paratvena vikalpyate, gṛhyate tu svatvenaiva | śarīrādi tu paratvena 
svāhaṅkārapṛthagbhāvena bhavati | niyatiśaktyaparikṣayāt gṛhyate ca 
vikalpyate ca | tattvam iti vivṛṇoti paramātmavedakam ityanena | tattvaṃ 
paramātmavedakatvamityarthaḥ | nanu paramātmavedakamiti na upakrāntaṃ; 
tat kathaṃ sarvanāmnā pratyavamṛśyamityāśaṃkāṃ vyapohati 
sarvajñasya iti | sarvajñagrahaṇaṃ prāgupakrāntaparasaṃvedanopakramāt 
parātmavedakaparyāyatāmetīti bhāvaḥ | nanu anyabodhena cet yogī 
pramātṛbhāge samāviśyate, tarhi tadgatamātrādisaṃbhedāpatteḥ 
sukhaduḥkhasahasrasaṃbhedavyatikarakalitaḥ sa saṃsāribhyo'pi kaṣṭāṃ 
daśāmāśritaḥ | yadāha idameva hi naḥ sukhaṃ yat sātaṃ 
saṃvedanam iti | yo yena aikyamāpadyate, sa taddharmabhāk bhavati 
kuṅkumapaṅkapiñjarajalāñjalijanitasaṃbhedamiva jalāntaram | tathāca 
yogibodho bodhāntarairiti svabhāvehetuḥ, anaikyāpattyā hi viruddhayā 
vyāptamataddharmavattvamiti vipakṣāt pracyāvakaṃ pramāṇam | atra 
viruddhavyāptopalabdhiprasaṅgaḥ | etat pratikṣipati naca iti | cakāraḥ 
śaṅkādyotakaḥ, ekamātrapadābhyāṃ sukhāderadhikasya grāhyabhāge 
eva viśrāntimāha | tathāca sukhādīn prakṛtiguṇāneva vakṣyāma iti 
avāstave śarīrādisthānīye buddhipramātari teṣāmavasthānam, na 
saṃvedanarūpe |

(page 48)

evaṃ ca yathā paradehadharmairgaurādibhirasya na saṃvit saṃbhedameti 
gauro'hamiti niyatiśaktyā niyantraṇāt, svadehadharmaiḥ punarabhyeti 
śyāmo'hamiti; tathā parabuddhidharmairasaṃbhedo'sya vakṣyate iti 

sa svarūpāparijñānamayaḥ ......................... | (4|1|3)

ityatra | ata eva iti na vāstave pramātari sukhādi, iti yaduktam, tat 
vakṣyamāṇo'pi heturupayukta iti evaśabdo'dhikaraṇasiddhāntatāmāha | 
heturapihi adhikaraṇasiddhānta ucyate eva | nanu 
grāhakabhūmikābhinnavedyasaṃvedanocitamāyāpramātṛtādaśāto ye 
uttīrṇāstatra na grāhakabhāvābhimāninaḥ, te kathaṃ tathā 
bhavantītyāha vāstava iti vāstavaṃ pramātāraṃ samyak 
dṛḍhaniścayaparyantaśuddhavidyāprakāśabalena ye āpannāḥ 
prāptāstatraiva pramātṛtābhimānabhājaḥ, teṣāṃ nityoditamapica 
tadrūpaṃ

	............................ cakrabhramavat dhṛtaśarīraḥ |

iti śeṣavartanasaṃbhāvanāt 
niyatisaṃskārajadehādipramātṛbhāvāvarohaṇātmake vyutthānasamaye 
pratyastamitamiva bhāti,- iti daśāśabdena vyavahṛtaṃ 
tattatsvahetūpasthāpitagrahaṇena 
sukhaduḥkhādīnāmavaśyaṃbhāvinīmutpattimāha | tacca utpannaṃ 
sukhaduḥkhādi taiḥ sākṣātkriyate anyagrāhakavat saṃvedyate, 
yathoktamabhinavabhāratyām 

	upacacāra ca sā kṛtimāninī
		munimanargalabhogasamarpaṇaiḥ |
	paritutoṣa ca so'pi virāgiṇāṃ
		nahi sukhaṃ karaṇāśrayiṇāṃ sukham ||

iti | sākṣātkāre apitu ahaṃ sukhīti pramātari sukhānuvedhamaye 
nābhimanyate, tata eva anugrahamupaghātaṃ ca 
sukhaduḥkhakṛtamabhimanute iti | bhagavatā gītaṃ 

	duḥkheṣvanudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ | (bha. gī. 2|58)

(page 49)

iti | udvegaspṛhākṛtāśca harṣādaya iti tadabhāve tadabhāva iti darśitaṃ 

	harṣāmarṣabhayakrodhairmukta .................................... | (12|15)

iti | nanu evamanugrahopaghātau cet na saṃvedyeta, tarhi bāhyo ghaṭaḥ 
sukhādyātmā api yathā udāsīnasya na sukhaduḥkhamohātmā, tathā 
buddhigatamapi sukhādirūpaṃ na sukhādyeva syāt | 
sukhādirūpatāvirbhāvasya hi anugrahopaghātau lakṣaṇaṃ, anyathā 
anavarataṃ sarvaḥ sukhaduḥkhaparītaḥ syāditi tadvyāpakarūpābhāve 
tadanāvirbhāvaḥ,- iti ekāntaḥ | satyam, 
paramārthapramātṛtāsamāpannasya api 
dehāhaṃbhāvasaṃskāradārḍhyādaṅge'ṅgāraspṛṣṭe dāhakṛtaṃ 
buddhau duḥkhaṃ madhyoditavyutthānasamayasaṃbhavadrūpamapi 
tadbuddhigatāhantāsvasaṃvedanasākṣātkṛtavimṛṣṭarūpamapi 
saṃmukhīkṛtasatyapramātṛbhāvābhimānaviśramodrekāt 
vikalpyamānatātmakena dṛḍhaniścayātmanā anubandhena ahaṃ sukhīti 
yato na ahaṃbhāge viśrāmyati viśrāntyabhāvāt, evaṃ hi pāntha iva 
mārgagatāṃstāṃstān sukhaduḥkhahetubhūtān yadṛcchopanatān na 
anubandhena rāgadveṣāyatanatvena abhimanyate tata uktaṃ na sukhitvādi iti 
| ye tu dehādau saṃskāradārḍhyaṃ śithilīkṛtyaiva kuto'pi nibandhanāt 
gṛha iva adhikaraṇamātrābhimānena sthitāḥ, teṣāṃ 
dehabuddhyādāvahaṃbhāvalakṣaṇo yo'nugrahopaghātāvirbhāvako 
hetuḥ sukhādīnāmāvirbhāvakaḥ, sa nāstīti candanādisparśayoge'pi 
tadahaṅkārābhidhānasahakāryasaṃbhavāt sāmagrīrūpasya 
hetorapūrṇatvāt na utpadyante eva sukhaduḥkhādayaḥ | yathoktaṃ

	vāsīcandanakalpānāṃ vairāgyaṃ nāma ...................... |

iti vāsī candanakalpā yeṣāmiti guruṇā vyākhyātamiti 
śrīlakṣmaṇaguptagururāha | nanu sarvathā ahaṃbhāvābhimānābhāve 
karaṇapreraṇādisvātantryameva vilupyate | tat hi 

(page 50)

	nahīcchānodanasyāyaṃ prerakatvena vartate |
	apitvātmabalasparśātpuruṣastatsamo bhavet || (sp. kā. 8)

iti nītyā ahantāveśakṛtameveti kāraṇānupalabdhyā avasīdedeva | 
satyamevaṃ, kintu sahajasya akṛtakasya 
svātmaviśrāntilakṣaṇasamastapūrṇatodayāpākṛtavyatiriktākāṅkṣākā
luṣyacidrūpasya paramānandasya yata āvirbhāve nirāvaraṇatayā prakāśo 
bhavati, tatastadānandadugdhāmbudhinimgnā asau 
viṣayajanitasukhādisaṃvedanakaṇikā na pṛthagātmānamuddarśayati 
śithilīkṛtadehādyahaṃkārāṇām | tadā iti 
vāstavapramātrāveśadaśāyām, yadivā tadeti sukhaduḥkhotpādāvasare 
yo lokasya tatra tatra | te hi

	saṃbandhe sāvadhānatā | (vi. bhai. 106)

ityupadeśabalena svarūpavimarśadraḍhimani viśrāmyantaḥ parānandena 
yujyante | yathoktam 

	ānande mahati prāpte dṛṣṭe vā bāndhave cirāt | (vi. bhai. 71)

ityādi

	duḥkhe'pi ca vikāse'pi sthairyārthaṃ dhṛtisaṃgamāt | (śi. dṛ. 5|9)

ityādi ca | vāśabdo niyatayogyāśayena vyavasthitavikalpārtho mantavyaḥ | 
evaṃ prathame prakāre paracittajñāne vedyavedakatāṃ nirasya 
svakapūrvajanmagatamanubhavaṃ jānātītyatra api 
anubhūtaviṣayāsaṃpramoṣarūpatvena smṛtitvaṃ ghaṭayan nirasyati 
pūrvajanmāntarapratyakṣīkāre'pi iti | pūrvasmin janmaviśeṣe 
smṛtitve ca anvabhūvamiti ātmārohaḥ siddha evetyāśayaḥ | jātismara iti 
vyavahārācca smaraṇameva itthaṃ pūrṇamiti bhāvaḥ | 
svayamananubhūtāsu tu parakīyapūrvajātiṣu 
saṃskārasākṣātkaraṇopadeśābhyāsena yat yogino vijñānaṃ, tatra 
pūrvānubhavasparśādabhinavajñānarūpatā uktā

(page 51)

yogino hi yasya ityādāviti avirodhaḥ | evaṃ dvitīyaṃ prakāraṃ smṛtau 
praveśya tṛtīyamapi tathā karoti pramātrantaradṛṣṭam iti yadā kenacit 
pramātrā ghaṭo dṛṣṭaḥ, yoginā tu pūrvaṃ na dṛṣṭastaduttarakālaṃ yogī 
taddṛṣṭatāmeva udrecayan bhāvanābalāt paraḥ paśyatīti 
anubhūtaviṣayāsaṃpramoṣarūpatvameva vikalpanāvasare 
taditipūrvadṛṣṭatayaiva hi vikalpayati, na punarapūrvatayā jānāmīti | nanu 
na atra mayā jñātamiti pūrvaprakāśameva tadīyaṃ punarunmīlitaṃ 
pramāṇīkuru, natu apūrvamidānīmuditaṃ prakāśam | 
tatpūrvaprakāśatādātmyapraveśa eva hi tasya yoginastadānīṃ smartṛtā | 
tata eva manvādīnāṃ dharmaviṣaye prakāśanamapi sārvajñyāt bhavat 
parameśvarasya anāderayamitthaṃ prakāśa iti 
tatprakāśapramāṇīkaraṇena bhavat smṛtirucyate | 
tadapūrvapārameśvaraprakāśānugrahotthaṃ hi pramāṇaṃ śrutiḥ | nanu 
pramātrantareṇa yadanubhūtaṃ, tat cet yogī smarati; tat pramātrantaraṃ, 
saca iti ekaṃ saṃpannam | tataśca tena idaṃ dṛṣṭamiti kathaṃ vyavasthā | 
āha svapratyagātma iti svo yaḥ pratyagātmā dehaprāṇādiḥ, tatra 
yo'hantādārḍhyasaṃskārastasya anivṛtteḥ paraśarīrādi paratvena paśyati 
yataḥ, tato vyavaharati pramātrantareṇa etat dṛṣṭamiti | yasya tu yogino 
dṛḍhaḥ saṃskāraḥ kṣīṇaḥ, natu sarvātmanā naṣṭaḥ, nāśe hi tasya 
saṃskārasya īśvara eva; satu īśvarāyate nāśonmukhe tu tasmin 
sarvaprakāravati dṛḍhe saṃskāre śarīrādi ahamiti paśyannapi tanmadhya 
eva viśvamahamiti paśyati | tadasya cakravartina iva viśvamanuśāsato'pi 
svadehādikamadhiṣṭhānarājadhānīkalpam | evaṃ vedyatāṃ 
yogisaṃvedanāpekṣayā nirākṛtya upasaṃharati tadevam iti sthitam iti 
asyaiva 

(page 52)

pakṣasya dārḍhyamabhidadhat pakṣāntaramabhyupagamavādamātram, 
smṛtyanubhavayostu tathāpi na vedyavedakatetyāha bodhamātreṇa iti | 
asmaduktaṃ vedyoparāgādi parāsyati prātisvikena iti 
jñānasvalakṣaṇātmanā | tat nirdiśati śuddha iti | ayaṃ ca atra bhāvaḥ- 
svasmin svasmin darśane yādṛśaṃ bodhasya śuddhaṃ rūpaṃ, tat yathā

	sarvārtharūpatā śuddhirjñānasya nirupāśrayā |
	tato'pyasya parāṃ śuddhimeke prāhurarūpikām ||
	prabhāsvaramidaṃ cittaṃ prakṛtyāgantavo malāḥ |

	citiśaktirapariṇāminyapratisaṃkramā darśitaviṣayā śuddhā 
cānantā ca

	guṇānāṃ samavāyāṃśopādhityāge paraṃ vapuḥ |
	asaṃsṛṣṭamanirbhaktaṃ śuddhaṃ tattvavido viduḥ ||

ityādi, na tādṛśaṃ niruparāgaṃ vedyatāṃ paracittajñāne'bhyetīti 
bhāseran iti ubhayatra vṛttikṛt darśayan bhānti ityasya kākākṣivat 
yojanāmāha | noktanayena iti paravedyatā viṣayatā ca jñānasya dūṣitā 
yataḥ | evamabhyupagame ca bījamātramasti | saugatadṛśi svalakṣaṇāni 
jñānāni bhinnānīti, naiyāyikamate jñānaṃ jñānāntaravedyamiti | tacca 
idamubhayamapi apākīrṇam | svadarśane'pi asti bījam- māyāśaktirevaṃ 
kuryāditi | tacca etat na yuktam | bahirbodhasvarūpameva māyayā 
anyathākriyate viśvasya aprakāśanaprasaṅgāt | sā hi bodhasya 
śaktistadāyattā tadabhāve kathaṃ syāt | nirmāṇaṃ tu svātmanyapi 
kurutāṃ nāma, natu nirmātṛrūpaṃ śuddhaṃ bodhaṃ bādhitumalam | 
yathoktaṃ

	tasyānāvṛtarūpatvāt .................................. | (spa. kā. 2)

iti | atra nimittaṃ

	yatra sthitamidaṃ sarvaṃ kāryaṃ yasmācca nirgatam | (spa. kā. 2)

(page 53)

iti | tadanāvṛtau hi āvaraṇaśatamapi kutra bhāseta, kutaśca udbhavet | 
bhāsate hi tat saṃvidi eva, udbhavati ca tata eveti abhāsane anudbhave ca 
kimāvaraṇamiti na māyāśaktirbodhaṃ bhindyāt bhedyatve'bodhatvāt 
tathāpica bodhasya apratyastamayāt, anyathā bodhasya api kaḥ prakāśaḥ | 
yadi tathā iti natu etat saṃbhavatīti yāvat | yat nareśvaraviveke

	.......... nacānupapannaṃ māyāśaktyāpi śakyate kartum |

iti | nahi tadaiva sa eva tathaiva tatraiva tameva prati nāsti astīti ca śraddhīyate 
māyāta etadevamiti vacanamātreṇa | eṣa ca asaṃbhavasturyapādasya 
āvṛttyā kākusahāyayā sūtrito mantavyaḥ | prakṛtasya dārḍhyaṃ tunā 
āha ihatu iti kartṛkarmapratyayabhede'pi anubhavaḥ kartṛstha eveti bhāvaḥ | 
naca ātmā jñānadvayasamavāyikāraṇamātraṃ vaiśeṣikasya ivetyāha 
ātmanaśca iti audāsīnyāt iti | sa hi dvayoḥ kevalamādhāratvena asti 
ghaṭa iva rūparasayoḥ natu dvayormelanāya samarthaḥ | jñānāntaramapi 
jñānadvayaviṣayameva rūparasayoriva guṇatvam | yāvat iti yadetyarthaḥ || 
5 ||

	smaryate yaddṛgāsīnme saivamityapi bhedataḥ |
	tadvyākaraṇamevāsyā mayā dṛṣṭamiti smṛteḥ || 6 ||

	nanu ghaṭe smaryamāṇe vedyadaśādhiśādhiśāyini anubhavo 
grāhakenaiva milatu, tasminneva tu smaryamāṇe vedyīkṛte kiṃ vācyam | 
ucyate | ghaṭe mama anubhavo'bhūdityapikathane ghaṭa eva vedyaḥ | yathāha 
tatrabhavān

	ghaṭajñānamiti jñānaṃ ghaṭajñānavilakṣaṇam |
	ghaṭa ityapi yajjñānaṃ viṣayopanipāti tat || (vā. pa. 3|1|105)

(page 54)

iti | āryo'pi

	.................... taṃ hi matatyaktaṃ vivecayan |

iti | sā iti smṛtiparāmarśo maulikaḥ | tasya vṛttiḥ mayā dṛṣṭam iti 
darśanasya pṛthaksṛṣṭatāyāmapi guṇatvena bhedasya aprarūḍhatvāt | 
tasyā vibhāgamākartuṃ ṭīkā mama tasmin ghaṭe jñānamabhūt iti 
tasyaiva prādhānyena sṛṣṭasya bhedaprarohāt | mūlapratītiśca 
vyākhyānapratītyā na bādhyate, apitu upavṛṃhyate iti pūrvamuktameva 
sarvam | spaṣṭamanyat | sūtravṛttiṭīkāsu sarvaṃ hi etat vitatya nirṇītam | 
kathanaśabdena iti spaṣṭamapi etat na vastuto maulikasya bādhakamiti yāvat 
|| 6 ||

	anubhavānantarabhāvyadhyavasāyarūpamanujīvati smṛtiravikalpite 
smaraṇāsaṃbhavāt | tatastadadhyavasāyamukhaprekṣiṇyā smṛtyā 
tadagocarīkṛtaṃ spṛśyate khapuṣyamiva | naca adhyavasāyena 
pratyakṣānantarabhāvinā anubhavāṃśo vedyatvena adhyavasito 
grāhakabhāge'smadarthe sāmānādhikaraṇyena viśrānteriti darśayati 
sūtreṇa 

	yā ca paśyāmyahamimaṃ ghaṭo'yamiti vāvasā |
	manyate samavetaṃ sāpyavasātari darśanam || 7 ||

	yāca iti caśabdaḥ smaraṇasya etadupajīvakatāmāha | yā avasā 
vadhyavasāyaḥ paśyāmi ityevaṃ jāyate, sā tāvat darśanamavasātari 
grāhakāṃśe pratyavamṛśantī tadanubhavasaṃskārāt manyate tathaiva 
sākṣātkurute | yatra api svaśabdaparāmṛṣṭaṃ darśanaṃ na bhāti, tatra api 
ayamiti tāvat pratyakṣatā parāmṛśyate | sā ca na bhāvanīyaṃ rūpam, 
apitu darśanameva | tacca na bhāvadharmatvena adhyavasīyate idamarthena 
saṃbhedābhāvāt,

(page 55)

tasmāt na vedyo'nubhavo'dhyavasāye 
vedyatāvyāpakedantāviruddhāsmadarthasaṃbhedopalabdheḥ | na smṛtyā 
anubhavo vedyatvena bhāsyate tathānadhyavasāyāt, 
asmadarthasaṃbhedādhyavasāyāt veti smṛtinirbhāsanāyāḥ kāraṇasya 
anupalabdhiḥ kāraṇāviruddhasya vā,- iti sūtrārthaḥ | 
adhyavasāyaviśeṣaśca smṛtiḥ | naca kvacidapi 
adhyavasāyo'nubhavamidantayā viṣayīkaroti | tataḥ sā api kathamitthaṃ 
kurvīta, kurvatī vā adhyavasāyarūpatāṃ jahyāditi sūtratātparyam | 
etadavatārayati pratyakṣa ityādinā saṃkṣepavivaraṇena | 
idantānirdeśena vā iti darśanaṃ prarāmṛśyate iti saṃbandhaḥ | nanu 
ghaṭo'yamityadhyavasāye na asmadaḥ, na dṛśaḥ prayogaḥ, tat kutra 
viśrāntaṃ kiṃ parāmṛśyate | satyam, na etayorasti prayogaḥ, tena tu vinā 
api tadubhayārthaparāmarśo'sti ayam iti | tadetat darśayati aham ityādinā | 
nanu idamityanena ghaṭarūpameva avamṛśyate | netyāha anyathā iti 
pratyakṣatvāparāmarśe ca svatantravikalpāt na asya bhedaḥ syāditi | na atra 
ayaṃśabdo ghaṭarūpatāparāmarśaviśrāntimātreṇa kṛtībhavati, apitu 
tadīyayogyadeśasthatvaparāmarśamukhena tatpratyakṣatāparāmarśe 
viśrāmyati | nanu pratyakṣatā api ghaṭadharma eva | netyāha pratyakṣatvam 
iti ahaṃkāragocaraḥ iti pramātṛmayaḥ | hi iti yata evaṃ, 
tato'smacchabdenaiva ubhayatra darśanaparāmarśa iti pūrveṇa saṃbandhaḥ 
| pratyakṣarūpaḥ iti ayamiti yaḥ sūtre'vasāya uktaḥ, sa pratyakṣasya 
rūpaṇātmā adhyavasānasvabhāvaḥ, natu ghaṭamātrasya,- ityevaṃ vṛttau 
vyākhyāto darśanameva tat pratyavamṛśyate iti vacanena | ayamiti hi 
śabdo ghaṭātmānaṃ yadyapi sāmānādhikaraṇyena avalambate, tathāpi 
iyati eva na viśrāmyati | yathoktam 

(page 56)

idamityasya vicchinnavimarśasya kṛtārthatā | (aja. pra. si. 15)

iti | tataśca svaviśrāntimeva ahaṃbhāvasya abhimukhīkaroti | pratyakṣo 
ghaṭa iti pratītāvapi pratyakṣatā svaviśrāntaiva madīyo ghaṭa itivat | 
apiśabdena ca sūtre idamāha- yādṛk darśanasya vapustadeva nirūpyaṃ 
svasaṃvedane nirbhāsanayogyam | vikalpāṃśavicārastatra kva upayujyate, 
bhavatu vā, tathāpi vikalpanamapi na idantodantamāviṣkarotīti | 
evaṃbhūtā sā dṛk mameti vikalpo na laukikasya haṭhavivecakaṃmanyasya 
api kasyacit bhavan prakṛtipratyayārthavibhāgakaraṇavat kalpanāmātram | 
sā dṛk iti ca sa ghaṭa itivat dṛgantaramapekṣyeteti anavasthā | dṛśeśca 
kartṛsthabhāvakatvamuktaṃ- darśayate bhṛtyān rājeti | jaiminīyairapi 
prakaṭatāphalabhāvanātmā dṛgātmavartinī eva uktā | tena ghaṭaṃ 
paśyāmi, ghaṭo'yaṃ, ghaṭe mama dṛgiti śabdavaicitryamātram, 
tattvārthastu avicitra eva | evaṃ smaraṇe'pi taditi, ahamanvabhūvamiti, mayā 
anubhūtamiti, sā mama dṛgāsīditi śabdavaicitryamātrameveti 
sūtradvayasya tātparyam || 7 ||

	cidvapureva jñānādiśaktimān, smaraṇānubhavayośca ekameva 
saṃvidrūpatvaṃ tattvamityukteḥ sāmarthyādidamāyātam- yat māyīyau 
grāhyagrāhakau śuddhasaṃvinmayāveva bhāsete, tato vakṣyamāṇasya 
sūtrasya na adhiko vācyaḥ, apitu sa eva artha ekīkṛtya upasaṃharaṇīya iti 
prakaraṇārthaparyālocanakuśalakuśāgrīyabuddhyabhiprāyeṇa avatārayati 
iti iti idaṃ vastu upasaṃharannāha | upasaṃhāropalakṣitamāha 

	tanmayā dṛśyate dṛṣṭo'yaṃ sa ityāmṛśatyapi |
	grāhyagrāhakatābhinnāvarthau bhātaḥ pramātari || 8 ||

yadetat pūrvamuktam, tasmāt hetoḥ | ayamatra tātparyārthaḥ- yat

(page 57)

viśuddhasaṃvidrūpe pramātari grāhyagrāhakarūpatayā 
parasparāpekṣayā bhinnau vedyāvarthau bhāsete iti | kīdṛśe mayā 
dṛśyate mayā dṛṣṭe iti ca anubhavasmaraṇāmarśanopalakṣite ayam iti sa 
iti ca darśanabhāgānādaraṇena 
anubhūyamānasmaryamāṇārthabhāgapradhānena āmarśena upalakṣite | 
apiścārthe | apiśabdo bhinnakramaḥ, bhinnāvapi ekatra ābhāsete iti 
vṛttyanusāreṇa vā yojanā | ye tu sthūladṛṣṭayaḥ prakaraṇārthaṃ 
vivektumaśaktāḥ, tān prati 
codyapūrvakamapūrvārthābhidhānamidamityanayā cchāyayā avatārayati 
athavā iti | athaveti parihariṣyannāha iti saṃgatiḥ | samastasya 
pariharaṇaprakārasya svakaṇṭhena anabhidhānāt na vartamānanirdeśaḥ, 
apitu bhaviṣyatprayogaḥ | abhiprāyāntarvartino bhaviṣyattaiva ucitā yataḥ | 
kiṃ tatparihartumabhiprāyeṇa upalakṣaṇam | āha darśanādi iti |

	naiva hyanubhava ....................... | (1|4|4)

ityādiślokaireva mātṛviśrāntasya darśanāderavabhāsa iti samarthite'pi 
prakṛtaṃ prameyaṃ

	tenaikyaṃ bhinnakālānāṃ saṃvidāṃ ............... | (1|4|3)

iti na samarthitameva avasāturahaṃ gauraḥ kṣudhitaḥ sukhīti 
prāṇabuddhirūpasya asaṃvidrūpatvādatyantabhedācceti | tatra parihāraḥ 
tanmayā iti | āmarśanena upalakṣitaḥ saṃvitsvabhāvo yataḥ pramātā 
upapadyate, kalpitagrāhakastu bhavannapi grāhyavat tatraiva nirbhāsate | tat iti 
tasmāt hetoḥ saṃvidekatā na na samarthiteti abhiprāyaḥ | sūtre 
pūrvamanubhavopādānaṃ tatpūrvakatvāt smṛteḥ, tasyā eva 
prakṛtatvamityāśayena tu vṛttau saiva prathamamuktā | vivṛtāvapi 
tadanusāreṇa iha abhisaṃdhāne draṣṭṛbhāgabahumāne ca dṛk 
prādhānyena parāmṛśyate |

(page 58)

smaraṇe pratyakṣādhyavasāye ca ādaraṇameva 
puraḥsarapūrvādiśabdairdarśitam, anādaraṇaṃ tu parityāgādiśabdaiḥ | 
tathāhi anabhisaṃdhau dṛśyabhāgabahumāne ca dṛgbhāgo na ādriyate, 
apitu arthabhāga eveti caturdhā anubhave, ṣoḍaśadhā ca smṛtau, 
ubhayaspṛśi ca pratyabhijñāne catuḥṣaṣṭidhā, 
pūrvāparabhāgabhedaprādhānyena ca dviguṇībhūte vartamāne 
heyopādeyādibhedena punarapi bhinne svatantravikalpe ca utprekṣādilakṣaṇe 
sarvasminnevamatra saṃvedane grāhako grāhyaśca parasparāpekṣayā 
bhinnaprathau, parasparāpekṣyā ca grāhyagrāhakatāṃ gatau 
yugalasṛṣṭiyogena bhinnau prakāśete | kva | 
parāmarśanasvatantrakartṛsvabhāve saṃvidrūpe viśuddhapramātari | 
anyonyāpekṣau iti vacanena sūtre bhāvapratyayaprakṛte dvandvasya 
itaretarayogo darśitaḥ | sahavivakṣā ca atraiva yuktā dvayorapi grāhyatvāt 
grāhakatvācca | yadāha yābhyāmeko dvyarthastābhyāmaparo'pi iti | 
nanu kathaṃ tayorvicchinnā anyonyapṛthagbhūtā prathā | āha 
idantāparāmarśāt satyāmeva vedyatāyāmahamitiparāmarśasya kṛtakasya 
kalpitasya āspadatāṃ haṭhādeva yato grāhako nīto'haṃ gauro'yamiti, 
yataśca grāhyo ghaṭādiḥ prakāśamātraparamārtho'pi idantāyāḥ 
prakāśabhinnatvaparāmarśasya gocaratāṃ balādeva prāpitaḥ, tata etau 
vicchinnaprathau | nanu yadi vicchinnaprathau, tarhi kathamekapramātari protau | 
kiṃ maṇidvayasya iva tantau pramātari protatvamanayoḥ | netyāha | kathaṃ 
tarhi | tanmayau | viśuddhapramātṛparamārthādadhikamanayorna kiṃcit 
vapuḥ | kathametat pratyeyamiti cet, āha grāhakasya tāvat iti | 
ayatnopapannametaditi tāvatpadam | yadivā

	yadyapyarthasthitiḥ prāṇapuryaṣṭakaniyantrite |
	jīve niruddhā tatrāpi paramātmani sā sthitā ||

(page 59)

tadātmanaiva tasya syātkathaṃ prāṇena yantraṇā | (aja. pra. si. 20)

iti nyāyo'tra anusaraṇīyaḥ iti tāvacchabdābhiprāyaḥ | āpāte yadyapi 
grāhyamidamiti prakāśabhinnatvena vimṛśyamānaṃ cakāsti, tathāpi

	idamityasya vicchinnavimarśasya kṛtārthatā |
	yā svasvarūpe viśrāntirvimarśaḥ so'hamityayam || (aj. pra. si. 15)

iti,

	prakāśasyātmaviśrāntirahaṃbhāvo hi kīrtitaḥ |

iti ca nayena ahantāviśrāntataiva pāryantikīti sārapadasya abhiprāyaḥ 
ṭīkāyām | anantarameva iti

	vartamānāvabhāsānāṃ ....................... | (1|5|1)

ityādinā prakaraṇena idameva vitaniṣyate ityarthaḥ | nanu bhavatu itthaṃ 
prakāśamānatā, sā tu na grāhyasya svarūpaprathāyāṃ cakāsti 
ghaṭasyaiva cakāsā yataḥ | satyam, ghaṭasya tu iyameva cakāsā yā 
prakāśamānatāyāḥ prathā, anyathā ghoṭo'prakāśita eva bhavediti 
āśayena cecchabdaḥ | maulikaḥ iti pāramārthika iti yāvat | grāhya eva 
idamiti cakāsat bhagavataḥ śaktyā māyayā vicchedita iti astu nāma, 
gāhakastu ahamiti nirbhāsamānaḥ kathaṃ prakāśāt chedita iti parasya 
bhramaṃ bhinatti grāhakaśca ayam iti | 
pāramārthikaprakāśalakṣaṇacinmātraparamārthā hi bhāvā anyathā 
prakāśanāsaṃbhavāt teṣāṃ, tadapekṣayā ca māyāśaktiryadi bhāvān 
vicchindyāt, tadaprakāśarūpāṃstān nirbhāsayatīti uktaṃ syāt | na ca etat 
yuktam- prakāśante ca, na prakāśante ceti | tataḥ pāramārthikaprakāśāt 
tāvadabhinnā eva sarvadā te iti upagamyam | 


(page 60) 

nanu bhagavacchaktiratidurghaṭakāriṇī kiṃ kiṃ na kuryāt | tathāca

	bodhānāmapi kartṛtvajuṣāṃ kārmamalakṣatau |
	bhinnavedyajuṣāṃ māyāmalaṃ vidyeśvarāśca te || (3|2|9)

iti vakṣyate | tataśca bodharūpaṃ paramārthaprakāśamapekṣya 
bhāvānāṃ bhedena prathā na yuktā | etadāśaṅkya gamayati 
kriyamāṇāpi vā iti | bodhasya hi viśvātmano'pi 
māyābhidhānabhagavacchaktikṛtāyāṃ viśvātmatvākhyātirūpatāyāṃ 
māyīyāparaparyāyāṃ khaṇḍanāyāṃ satyāmapi

	vedyīkaraṇamarthānāṃ malo māyākhya ucyate |
	mūlam ................................................................... ||

iti dṛśā bahirmukhatāyāmantarmukhasaṃkocāntarābhāvāt 
prakāśarūpatāyāḥ sarvān vedyān prati sā prakāśarūpatā bhavediti sā 
bhedena prathā sarvajñatvarūpā bhavet | naca sarve sarvajñāḥ, 
asarvajñatāyāmapica vicchedena prathanamasti | sthūlasūkṣmarūpasya 
asya vedyavargasya apūrvatathāvidhaprathālakṣaṇanirmāṇaviṣayatayā 
kāryaśabdavācyasya bhūtasṛṣṭergrāhakarūpāyā idānīṃ 
mīmāṃsāvasaraḥ | tadupayoginī eva bhāvasṛṣṭirityāśayena 
āgamoktacaturvidhasṛṣtimadhyāt sṛṣṭidvayameva ṭīkākṛtā darśitam | 
evaṃca asarvajñatāyāṃ yat bhedena prathanam, taditthamupapadyate- yadi 
bodharūpo'hamiti prakāśabhāge'pi kaścit saṃkoco bhavet, saṃkucito hi 
ahamiti prakāśabhāgo nālikāsuṣirasaṃkucitacākṣuṣaprakāśavat 
niyataprakāśa iti yuktam | taduktam 

	....................... anyastvahaṃbhāvo vedyeṣvapyāṇavo malaḥ |

iti | nanu evaṃ dehādau grāhyarāśāveva patita iti punarapi 
grāhyagrāhakatābhinnau 

(page 61)

iti sūtre grāhakapadamasamarthitamevetyāśaṅkya āha 
vedyasvabhāvamapica iti | tadānīm iti śarīramidaṃ kṛśamityādyavasare 
bhavatu udbhūtavedyatākaṃ dehādi, ahaṃ kṛśo ghaṭaṃ 
vedmītyādipratyaye tu ahamitisaṃvidabhiṣekarasa eva utsiktāvabhāsaḥ, na 
grāhyatāṃśaḥ | nanu evaṃ kṛśāderapi 
avabhāsādavaśyabhāvinyāmidantāyāṃ yadi tāvadahamityanena rūpeṇa 
ācchādanam, tadīśvararūpataiveti ka ivaśabdārthaḥ | īśvaraśca 
paramārthapramatṛtattva eveti kiṃ grāhakapadopādānena | atha na 
āchādanaṃ tarhi ghaṭādivat grāhyarūpataiveti punarapi kiṃ tena | tatra 
prathamāṃ śaṅkāṃ prādhānyena pariharati kevalam ityādinā 
vedyarāśeranyaiva ityantena | prasaṅgataśca atraiva dvitīyāpi parihṛtā 
bhavatīti varṇayiṣyate | tat iti vastujātamīśvarasya avabhāsate | kathamiti | 
āha anyonya ityādi | trīṇi api kriyāviśeṣāṇāni amūni | ekaikaṃ 
parasparasmādapṛthagbhūtaṃ tata eva viśvameva pāramārthikaṃ 
rūpamasyeti | evamapi ca avabhāsanaprasādoditena vapuṣā na virodhaḥ 
kaścit | atra tu iti māyāpade pramātrantarebhyaḥ prameyebhyaśca yat 
bhinnaṃ prāṇadhīśūnyarūpamahantāveśena 
saṃvitsvātantryābhiṣekeṇa pratyagātmeti 
parasparāsaṃkīrṇasvasaṃvedanasaṃjñam, tat grāhakībhūtaṃ 
svavyatiriktasya grāhyasya ghaṭāderiti saṃbandhaḥ | 
prāṇādisaṃkocabhāgitvācca sā saṃvit viśvarūpatvamasahiṣṇuriti 
aṇurucyate pārimityāt | naca atra bhagavata idaṃprathamikā vidyate 
grahyagrāhakayugalakanirmāṇakāriṇyāṃ māyāśaktāviti nityatvamasya 
uktam | nanu ahantāveśena tat prāṇādisaṃvidi cet vilīnīkṛtam, tat punarapi 
na tato bhāvānāṃ bhedaḥ | satyaṃ, natu vilīnīkṛtaṃ tat ātmīyatvena yo 
bhedo vedyatvaṃ,

(page 62)

tatra yo gāḍhagrāstasya atiraskārāt | tadanena paśulakṣaṇaṃ svīkṛtam | 
yaduktaṃ śrīkiraṇāyāṃ

	paśurnityo hyamūrto'jño niṣkriyo nirguṇo'prabhuḥ |
	vyāpī māyodarāntaḥstho bhogāpāyavicintakaḥ ||

iti | aṇutvādipāśayogāt paśuḥ, anāditvāt nityaḥ, ahantāveśanādamūrto 
vyāpī ca, svabhāvato vedyatvāt jñānakriyāśūnyaḥ, 
māyābhūmipatitaḥ, tata eva asvatantraḥ, vedakatvāt 
sattvādivedyaguṇagaṇottirṇaḥ, saṃvidrūpatve'pi apūrṇatvāt 
bhogalālasākrānto yato'navarataṃ pūrṇatvaṃ kāmyati | etat prakṛte 
yojayati ityaparaiva iti | evamuktena krameṇa śarīrādau vedyatā tādṛśī 
yā na īśvaravedye'rthe, nāpi saṃsārijanavedye ghaṭādau; vedakatā ca api 
īśvaravedakatāvilakṣaṇā | hi iti yasmādevaṃ, 
tasmādidamahamitibhāgadvayasya api īśvaraniṣṭhāt rūpāt 
vilakṣaṇatvaṃ māyāpramātari, tasmāt īśvarasya iveti yukta 
ivaśabdārthaḥ | vilīnatvābhāvaṃ sphuṭayati tathāhi iti | yathā yathā hi 
bhāvanopadeśabalāt vedyatā prāṇāderapasāryate, vedakataiva 
nirbhāsyate; tathā tathā saṃvitsvātantryadharmodayāt 
khecaratvādisiddhyudayaḥ | śarīre'pi yāvadeṣā vārtā- yat ghaṭādi 
sabrahmacāri nirbhāsate, kimaṅga buddhiprāṇādāviti evakāraḥ | nanu 
māyākṛtavicchedāviti yaduktaṃ, tena bhagavata eva māyāyogāt 
mālinyaṃ syāt | netyāha seyam iti evaṃvidhaparamādbhūtabhāsane yat 
vaibhavamapratighātalakṣaṇamantaḥ- 
sthitabhāvarāśipravikāsanalakṣaṇavijṛmbhāsaṃbhārarūpaṃ, na tat 
mālinyamākṣipati aindrajālikasya iva | mālinyaṃ hi 
saṃvido'bhīṣṭapratighātalakṣaṇam, tadviruddhaśca apratihatasvecchāyoga 
iti svabhāvaviruddhopalabdhiḥ | nanu yadi śarīrādi vedyameva vedakīkriyate,

(page 63)

tadā tasya vedyatāyāṃ kiṃ vedakam | āha yadā iti | tadeva iti yat 
grāhakīkṛtaṃ ghaṭādau grāhye | yoginaḥ iti sākṣātkārajñānena 
jighṛkṣataḥ iti āśayaḥ | samastaśarīraprāṇadhīprabhṛtibhāvaniṣedho- 
pādhisaṃkucitaṃ cittattvaṃ tasya prāṇabuddhyādervedakaṃ bhavati | 
ayaṃ prāṇādyabhāva ityapi sākṣātkāre 
tadvedyarūpābhāvaniṣedhātmakaṃ śūnyāntarameva tadapekṣayā 
vikasitamiva pramātrībhavati | tatrāpi vikasitataramityādikrameṇa 
mahāśūnyamāgameṣu śūnyātiśūnyaśabdavācyaṃ pāryantikaṃ 
pramātṛrūpamullasati | naca abhāvasya abhāva iti bhāvarūpataiva iyamiti 
vaktavyamabhāvasya tuccharūpasya abhāvāntaramapi tuccharūpameveti hi 
vakṣyate | vedyāpekṣayā ca tucchatvaṃ saṃvidrūpaṃ, bhittipātācca 
vedakatvam | ata eva śūnyātiśūnyaṃ nāma 
vedyarāśivinirmuktaśuddhasvabhāvasaṃvidrūpaṃ 
citsvasaṃvedanasaṃviditamiti na anavasthā | yaduktaṃ

	tathāhi vedyate yadyattanmadhye'haṃ na kaścana |
	apitvetadvimukto'smi naca dṛśyo'smi tādṛśaḥ ||
	iti bhāvaniṣedho'haṃbhāvabhūstattvataḥ sthitaḥ |
	tasya puryaṣṭakādyetadvedyaṃ yogidṛśi sphuṭam ||
	tatra bhāvaniṣedho yaḥ so'pi nātyantatucchakaḥ |
	ahaṃsaṃvidupārohāttatastanmaya eva saḥ ||

iti | ata evahi ākāśasamāpattyabhyāse gṛhaprāṅgaṇāraṇyādipradeśa- 
vikāsatāratamyābhyāsena 
brahmāṇḍādibahirbhūtaparamākāśasamāpattiriti āgamaḥ |

	bahirakalpitā vṛttirmahāvidehā

ityatra api eṣaiva parākāśaśarīratā pāryantikī prāpyatvena uktā | 
krameṇa vedyatāyāṃ śarīrasya prāṇaḥ, tasya api dhīḥ, tasyāḥ śūnyo 

(page 64)

vedakaḥ iti prasiddho'yamarthaḥ iti na ukta iha; anukrameṇa tu samastasya 
vedyatve śūnyameva vedakam | nanu yogino 
virāmapratyayābhyāsapūrvāsaṃprajñātasamādhisamārūḍhasya 
śakyaṃ dehaprāṇādervedyatāṃ kartum, ayogī tu śarīrādyuttirṇaṃ 
śūnyaṃ śabdato'pi na śrutavān, tat kathaṃ tadapekṣayā asya 
vedyatetyāśaṃkāyāmāha anyena tu iti | na tena asya 
dehāderahaṃbhāvāspṛṣṭasya vyatiriktaghaṭādivedyavargasagotratayā 
sākṣātkāraḥ, apitu ahamidamityeva sākṣātkāraḥ kevalam | vedyatā tu 
anena vikalpyate, paraṃ na sākṣātkriyate 
sattādravyatvaśuklādyaśeṣopādhivinirmuktatā iva dravyasya | naca 
kalpanāyāṃ tadrūpasaṃpattiḥ pratīkṣyā yena kevalavedyatāsiddhaye 
vedakāntarānveṣaṇaṃ bhavet | martyaloke jīvanneva hi svargitāṃ 
kalpayannātmano na tatsaṃpattimapekṣate | tadayaṃ prayogaḥ- vikalpena 
tadrūpasaṃpattirapekṣyā asākṣsatkārātmakatvāt | 
bhāvasvabhāvānuvartitā hi saṃvedanasya sākṣātkārarūpatayā vyāptā, 
anyathā na kaścit sākṣātkāro bhavet | tadviruddhaṃ ca 
sākṣātkārarūpatvamiti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | nanu prāṇādau vedye 
śuddhā saṃvideva pramātṛtvena ucyatām, śūnyamantarāle kimiti kalpyate 
| athāpi astyevaṃ yoginaḥ pratipattiḥ 

	yadyadvikalpyate kiṃcinna tattadrūpam |

iti | so'yamātmā neti neti ca nītyā sarvavedyavimuktaṃ yat, tadahamiti 
yathā saṃsāriṇaḥ kṛṣo'haṃ tṛṣito'haṃ sukhyahamiti tat kaḥ 
kalpanārthaḥ ityucyate; tathāpi śarīrāderyugapat yoginā vedane 
śūnyāntareṇa kimāntarālikena | atra āha anyathā iti yadi śūnyaṃ na 
vedakaṃ syāt tat mahāprakāśāt na kiṃcit vyatiriktaṃ prakāśeta 
aprakāśanaprasaṃgāditi vyatirekajīvitā vedyataiva kathaṃ

(page 65)

nirvahet | nanu yadā anugrahārthaṃ parameśvaraḥ svayameva ātmānaṃ 
śiṣyebhya upadiśati ahameva bhavatāmātmeti, tadā bhagavati vedake 
kimanyat vedyaṃ syāt | ucyate yadāpi iti | tat iti svarūpam | īśvaratayā 
prakāśatayā vā iti vāgrahaṇena idamāha- na khalu avibhāgaṃ 
śuddhasaṃvidrūpaṃ vedyībhāvamabhyeti, kintu atadrūpavyāvṛttyā 
jānanniti apūrvābhāsatayā sṛjanīyaṃ nirmitavānekadharmamukhena 
rūpam | tadeva parāmṛśan bhagavānanuśāsti śiṣyān- eṣa īśvaro 
madrūpo bhavatāmātmeti, na punaḥ sākṣāt vedakarūpam | tatra api 
upadeṣṭṛtayā sthitaṃ svaprakāśaṃ yat, tadeva śiṣyān prati tena 
ātmatayā anuśāsanīyamupadeśyaṃ yuktaṃ yatha śarīrādi 
vedyamātmatayā upadeṣṭuṃ yuktamiti vaidharmyadṛṣṭāntaḥ | yadāhuḥ 
siddhāpādāḥ

	atītaḥ panthānaṃ tava sa mahimā vāṅmanasayo-
	ratadvyāvṛttyāyaṃ cakitamabhidhatte śrutirapi |

iti | tadeva ityatra tadaivam iti anyeṣāṃ pāṭhaḥ | sa ātmābhāso nirmitaḥ 
san na śarīrādivat sarvapramātṛsādhāraṇo vedyaḥ, apitu saṃvedane 
parāmarśe ca upadeśakopadeśyayoḥ paraṃ parisphurati, natu bahirityarthaḥ | 
śarīrādivadityasya evamuktena nayena vedakarūpaṃ svaprakāśamiti | nanu 
evamātmīyaṃ bhagavatā rūpaṃ śiṣyāṇāmātmatvena na upadiṣṭaṃ 
tāvat, apitu nirmitaḥ kaścidābhāsaḥ iti | āha parāmarśaikyāt ca iti | 
tadapi iti yadābhāsātmakaṃ svarūpamuktaṃ, tat | tadeva iti 
parameśvarasvarūpameva, na adhikamiti vakṣyate 

	svātantryāmuktamātmānaṃ............................ | (1|5|16)

ityatra | ābhāsasya taditisvarūpeṇa militasya 
pūrvamabhidhānamityāśayena 

(page 66)

tadapi iti napuṃsakatā yuktā | bahutaraprameyāntaritaṃ sūtrārthatattvaṃ 
śiṣyabuddhisamādhaye nigamayati tadevam iti | ghaṭādeḥ śarīrādeḥ 
svarūpasya ca vedyatā sākṣātkāryavikalpanīyādirūpeṇa vicitrā uktā 
māyāpramātuḥ, yoginaḥ īśvarasya bhagavatparamaśivasya ca vicitrā 
grāhakatā uktā | tadetat 
grāhyagrāhakayugalakamanantāvāntarabhedabheditaṃ 
paramaprakāśarūpe bhagavati bhāti tadrūpeṇa prakāśamānatvāt 
mahādarpaṇa iva parigṛhītapratibimbaṃ darpaṇavaiśvarūpyamiti 
svabhāvahetuḥ | tadrūpeṇa prakāśamānatvaṃ hi yadi atanmaye syāt, 
tadaniyataṃ bhavet, ghaṭo'pi paṭatayā prakāśeteti 
vyāpakaniyamaviruddhāniyamaprasaṅgāt tadrūpeṇa prakāśamānatvaṃ 
vipakṣādatanmayatvāt vyāvṛttaṃ tanmayatvena vyāpyate iti 
vyāpyasiddhiḥ || 8 ||


iti śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptaviracitāyā-
mīśvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinyāṃ smṛtiśakti
vimarśaścaturthaḥ || 4 ||


atha pañcamo vimarśaḥ |
```

## Reading

Withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible)

## Claims

| Claim | Status | Basis |
|---|---|---|
| Link completeness | FAIL (7 gaps named) | assurance.trace_links_present + gaps |
| Human review | UNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off) | assurance.review |
| Deterministic chunk gate | BLOCKED (PROOF_NOT_RUN) | proofs.chunk_gate |
| Manuscript witness | UNPINNED (0 verified corpus-wide) | identity.witness |
| Source-span completeness | UNKNOWN | assurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed |
