# ipvv chunkV2-D-pancamo-vimarsa-jnanasakti (M00021:2082-2800)

ipvv chunkV2-D-pancamo-vimarsa-jnanasakti (M00021:2082-2800) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

> Machine rendering — UNREVIEWED, not an approved translation. No English here was human-reviewed.

Canonical: https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkV2-D-pancamo-vimarsa-jnanasakti/

## Passage (excerpt as hashed)

```
atha pañcamo vimarśaḥ |

	yadanuttarasambodhādānandavikasvarecchayā pūrṇam |
	īśvaramunmiṣadamṛtaughasundaraṃ tatstuve dhāma ||

	evaṃ smṛtiśaktiṃ tatprasaṅgena ca vikalpavṛttāntaṃ vimṛśya, 
tadubhayopajīvanīyajñānaśaktivimarśaṃ

	vartamānābhāsānāṃ ............................. |

ityādyayā

	................................ sakramaṃ pratibhāsate |

ityantayā ślokaikaviṃśatyā vitatya vimṛśati | tatra evaṃbhūtā 
jñānaśaktiriti ślokena pratijānīte | dvayena prakāśa eva arthānāṃ 
svarūpamityāha | prakāśabāhyānāmarthānāṃ 
vijñānavādoktadūṣaṇena dṛḍhīkṛtaṃ sadbhāvaṃ dvayena āśaṅkya 
ekena tadanupagame tāvat na kiñciduparudhyate iti kathayati | svadarśane 
arthatattvamupadarśayan bāhye arthe pratyakṣaṃ pratikṣipati ekena, dvayena 
anumānam | parāmarśātmanā arthānāṃ cidātmani avaśyaṃbhāva iti 
ekena āha | pramātṛrūpasya prakāśasya vimarśa eva sāramiti 
anubhavāgamanyāyasvarūpanirūpaṇayā catuṣkena āha, 
jñānaparāmarśa eva jñeyaṃ śuddhamanujjhitapramātṛbhāvaṃ 
prathayatīti trayeṇa, prakāśaikarūpatāyāmapi 
jñānajñātrādivibhāgamekena, jñātari iva viśuddhe jñāne'pi 
avikalpakasavikalpakatājuṣi jīvitaṃ vimarśa eveti dvayena, 
jñātṛjñānayorbhinnatvaṃ dūṣitaṃ yat pūrvapakṣe, tadekena 
samarthayate upasaṃhāradiśā,- iti tātparyam |

	vartamānāvabhāsānāṃ bhāvānāmavabhāsanam |
	antaḥsthitavatāmeva ghaṭate bahirātmanā || 1 ||

	smaraṇavikalpayostāvat na arthaḥ sarvapramātṛsādhāraṇo bhedena 
bhāti | yatra api tathā pratyakṣarūpe anubhave, tatra api anubhavādanatirekī

(page 68)

asau; kā tu kathā tadupajīvini smaraṇādau,- iti vṛttāvapiśabdo 
yāvacchabdaśca sūtraśeṣatvena paṭhitaḥ | sūtrārthastu- vartamānatvena 
sphuṭatayā idamityevamākāramavabhāsanaṃ yeṣāṃ te bahirātmanā 
śūnyādimāyāpramātṛpṛthagbhāvena bhinnāḥ, tato 
māyāpramāturvicchinnāḥ teṣāṃ tathāvidhamapi yadavacchinnatayā 
bhāsanaṃ; tat antaḥsthitavatāmeva 
śuddhacitātmakaparamārthapramātṛtattvatādātmyamanujjhatāṃ ghaṭate 
yujyate pramāṇena | atyaktasaṃvidabhedasyaiva bhāvasya 
kalpitapramātrapekṣayā vicchedena yat prakāśanaṃ, sā bhagavato 
jñānaśaktiriti yāvat | idānīm iti prakārāntaratvaṃ sphuṭayati | śiṣṭaṃ 
vṛttivivṛtyoḥ spaṣṭam || 1 ||

	sūcitā iti yadupajīvanena uktaṃ ṭīkākṛtā, tat sūtramavatārayati

	prāgivārtho'prakāśaḥ syātprakāśātmatayā vinā |
	na ca prakāśo bhinnaḥ syādātmārthasya prakāśatā || 2 ||

prakāśarūpatayā vinā iti prakāśāt na bhinno'rthaḥ prakāśamāno 
yuktaḥ, prakāśamānāt ca arthāt na bhinnaḥ prakāśo yukta iti 
ubhayatomukhamarthaprakāśayorbhedamapasārayan prathamamardhaṃ 
saṃkṣepeṇa vyācaṣṭe- yathā jñānānudaye nīlaṃ sarvānprati nīlaṃ na 
kaṃcit vā prati, apitu svātmani, svātmani apivā tat na kiṃcit; tadvadeva 
jñāne'pi udite syāt, natu prakāśeta mama idaṃ nīlam iti; syāt iti 
prakāśatādātmyamasya pūrvavadeva na bhavediti- anubhavarūpataiva 
ityādinā dvitīyam | yata evaṃ pūrvavadaprakāśatā syāt, tasmāt 
prakāśamānatā nāma arthasya na bhinnā | tata evamāyātaṃ- prakāśa 
eva arthasya ātmā | tathāca vṛttiḥ- svarūpabhūto yaḥ prakāśaḥ 
so'rthasya prakāśamānatā; natu tasmādarthāt bhinnaḥ san

(page 69)

prakāśaḥ, so'rthasya prakāśamānatā yukteti | yadivā prasaṅgāt 
ityantena prathamārdhāvatāraṇaṃ arthācca ityādinā 
tṛtīyapādārthasaṃkṣepābhidhānam | ayaṃ ca arthaḥ- 
arthaśarīraviśrānta eva prakāśo'stu arthavat bhinnasvabhāva 
ityāśaṃkāyāmāha naca prakāśo bhinnaḥ syāt | arthaśarīratve ca 
arthavadasya bhedaḥ prāpnoti, naca sa yukto'nusandhānābhāvaprasaṅgāt | 
etat vyācaṣṭe arthācca iti | artha eva cet prakāśamānatātmā, tarhi tato 
hetoḥ prakāśasya svātmani bhedaḥ prāpnoti, yadivā tamavalambya 
vartamāno yaḥ prakāśastasya saṃbandhi yat svarūpaṃ, tasya bhedaḥ 
prāpnoti | naca asau yuktaḥ | tasmādarthasya prakāśamānatā nāma ātmā 
paramārtharūpaṃ, natu bhinnaḥ kaścidarthaḥ | arthasya ca 
prakāśamānatā anubhavarūpatā ātmā, natu prakāśamānatāyā 
arthātmatā,- iti | atra pakṣe vṛttirevaṃ netavyā- arthasya yā 
prakāśamānatā, sā prakāśo'nubhavaḥ; natu asau prakāśamānatātmā 
prakāśo'rthasya svarūpabhūto'rthaśarīramagnaḥ | tathāhi sati 
arthabhedāt bhinnaḥ syāt, naca tathā yuktaḥ | nanu ghaṭasya ghaṭataiva 
svarūpaṃ, tat jñānodaye pūrvamapi; tat kā anyā asya 
prakāśamānatetyāśaṃkya āha ghaṭasya iti na kaṃcana iti | etaddhi 
vastutattvaṃ parasya paraniṣṭhāyogāt, pūrvaṃ tu saṃbhāvanayā kṛtvā 
cintāmapekṣya uktaṃ sarvānprati samamupayogāt iti | upayogo'pi hi 
prakāśamānatāyattaḥ, natu ghaṭatāmātrādhīnaḥ | nanu 
indriyādikṣaṇāntarasahakṛtādupādānāt ghaṭakṣaṇāt 
prakāśamānaghaṭarūpo viśiṣṭaḥ kṣaṇo jātaḥ, tadastyeva prāgavasthāto 
vijñānodayakāle viśeṣaḥ; natu sthirapadārthavādināmiva asmākaṃ sa 
eva asau ghaṭa ityāśaṃkāyāṃ brūte athāpi iti | pramātuḥ iti | tato hi 
indriyādisāmagrīto ghate 

(page 70)

viśeṣo jātaḥ prakāśamānatā ālokādapica | āloke'pica ghaṭādeva 
ādyarūpavilakṣaṇatā | ghaṭālokādeśca pramātṛsantāne jñānodayaḥ | 
tatra ca yathā sa jñānodayo na ghaṭaṃ prati, naca ghaṭa ālokaṃ prati 
tulye'pi kāraṇatve ekasāmagryadhīnatāyāṃ vā vyavahāryatāmeti 
svarūpasya svaniṣṭhatvāt; tathā so'pi ghaṭagato viśeṣaḥ 
prakāśamānatākhyo na pramātāraṃ prati vyavahāryaḥ syāt | yat yasya 
svarūpaṃ, tat na anyaniṣṭhaṃ nīlasya iva pītaniṣṭham; tathāca 
prakāśamānatā ghaṭasyeti na pramātṛniṣṭhā | anyaniṣṭatve svarūpatā 
na upapadyate viruddhadharmādhyāsaprasaṅgāt | anyaniṣṭhatā hi 
anyatādātmyaṃ svarūpatā na anyatādātmyamiti 
svabhāvaviruddhopalabdhiḥ | etatprayogasūcanārthameva arthalabdhamapi 
svakaṇṭhena kathayati na syādeva iti | atha svarūpaniṣṭhataiva 
vikalpānāmapratihataprasaratvādevaṃ vyavahriyate, tarhi niyamānupapattiḥ 

	yatra svātantryamicchāyā ......................... |

iti nyāyāt | etat darśayati sarvapramātṝṇāṃ vā iti | nanu yameva 
indriyāditathābhūtaghaṭatāviśeṣaprakāśamānatā udaye nidānatāṃ 
pratipadyate, tameva pramātāraṃ prati tathā vyavahriyate iti siddho niyamaḥ | 
etat dūṣayati nahi iti | upayogāya iti na ghaṭatā kulālameva prati asyeti 
bhāvaḥ | nanu kāraṇena tāvat kāryasya saṃbandho dṛṣṭo bījasya 
aṅkuraḥ, kulālasya ghaṭa iti; tadvadeva caitrasya ghaṭaḥ prakāśamāna iti 
bhaviṣyati | etāvat tu iha sādhyam, tacca siddham | tat ko'nya upayogo 
nāmetyāśayena śaṅkate athāpi iti | etat na sahate na yuktam iti | etāvatā 
tatkṛtā prakāśamānatā ghaṭasyeti uktam |

(page 71)

sā yathā bījakṛtā aṅkuratā, kulālakṛtā ca ghaṭatā; natu sā aṅkuratā 
ghaṭatā ca svārthakriyākālavyavahriyamāṇāṃ kāraṇakalāṃ bhittitvena 
upādāya vyavahriyate kāraṇanirbhāsanāpekṣayaiva 
aṅkurādisvarūpavyavahārāt | prakāśamānatā tu mameti caitrasyeti ca 
bhittibhūtaṃ pramātāramavalambya niyamena vyavahriyate | yadidaṃ 
tallagnatvena niyataṃ vyavaharaṇaṃ, tat tādātmyamānayati 
ghaṭapratibimbasya iva darpaṇalagnatvena | tādātmyaṃ hi tadrūpatvaṃ, 
svaniṣṭhatvaṃ ca atadrūpatvamiti svānyarūpadvayaṃ bhāvasya kathaṃ 
syāt | prathanaṃ hi ghaṭaprakāśamānatāyāḥ 
pramātṛtādātmyamānayati niyamena tallagnatayā prathamānatvāt | 
ghaṭatādātmyaṃ ca asyāḥ svabhāva iti tamatikramya kathaṃ prathanaṃ 
syāt | arthakriyā api prathamānaiva tathā bhavati,- iti tatrāpi ayameva 
vidhiriti arthakriyayā api na bāhyatā siddhyati dharmottaradṛśeti vaktuṃ 
paryavasitārthaḥ iti arthapadam | tadāha bhaṭṭaḥ

	prakāśenāvinābhūtaiḥ sattāyāṃ niyatātmabhiḥ |
	dharmairbhāvaḥ pṛthagbhāvo na bāhyasiddhimṛcchati ||

iti | nahi kvacidapi sā prakāśamānatā bhittibhāvena anavalambamānā 
pramātaraṃ prathamānā dṛṣṭā yena tatra satyabhāvamavasthāpya tatra 
anaikāntatāṃ brūyāma nāmetyāśayena āha ayathāsvabhāvaṃ ca iti | 
nanu pramāṇasiddhabhedo bāhyo'rthaḥ paramāṇusaṃcayamātrasvabhāva 
iva | sa prathayā vyavahriyamāṇo'nyalagnatvena bhrāntyā nirbhāsatāṃ 
sthūlarūpa iva | tat ko virodha iti paramatamāśaṃkya āha prakāśasya iti | 
bhrāntirnāma prakāśamānatā vastvanumānānācaraṇeti, natu anyat | sā 
ca pramātṛbhittilagnatvena, tacca na kiṃciditi saṃvedanabhāgo'pi na 
upapadyate | bhrāntau ca so'bhrāntatayā

(page 72)

avaśyasamarthanīyo'rthāṃśe bhrāntitvopagamāt | saṃvedanasya api 
asattve bhrāntiriti pāṣāṇatā syāt | etadvyākhyānusāreṇa 
śuklaśaṃkho'prathamāna eva iti nañaṃ paṭhati ācāryaḥ | yadi na 
kāṃcit prathāṃ bhajate, tat sitaśaṃkhaḥ pītatvena prathate iti niḥsāroktiḥ 
| yaditu prakāśyasya prakāśātmabhāvaḥ ityatra pramāṇasiddha iti 
adhyāhriyate tadā nañ prapaṭhyate | evaṃca yojanā- iha pareṇa 
pramāṇasiddhabheda iti yaduktam, tatra pramāṇaṃ prakāśa eva | tataśca 
yadi bhedaḥ siddhaḥ, bhrāntyā tu anyalagnatāvyavahārastadā idamuktaṃ 
bhavati- prakāśāt bhinnaḥ siddhaḥ, tato bhinnatvena 
prakāśamānasaṃvedanato bhramavaśāt saṃvedanatādātmyena 
tallagnatayā mameti prakāśate iti | naca etat yuktamekasyāmeva pravṛttau 
tadatadrūpanirbhāsanayorayogāt | nahi bhavati śulkaśaṃkha eva 
bhāsamānaḥ pīto bhāsate iti | evaṃ prakāśamānatayā prakāśāt 
bhedānupapattimuktvā āśayaśuddhirūpeṇa vastupariśuddhiprādhānyena 
vādarūpatāṃ śāstrakathāyāḥ prakaṭayan tarkaṃ tāvadutthāpayati 
saṃśayotthāpanadiśā tadetadevam iti | yato'nyathā na upapadyate, tat 
tasmādetaditi bhrāntyā bhedena prakāśamānatvamevamiti 
vakṣyamāṇanayena bhavati,- iti saṃbhāvyate | tat vakṣyamāṇamāha yadi 
ghaṭa eva iti | na anyaḥ kaścit prakāśaḥ iti evakāraḥ | evaṃ 
vāgrahaṇānīta evakārārtho na anyaḥ kaścit ghaṭa iti saṃbhāvanāyāṃ 
bījamādarśayati evamekasya iti | tadeva tadaiva saṃvedanabalena prakāśāt 
bhinnamabhinnaṃ ceti yo virodha uktaḥ, sa tāvat na bhavati 
prakāśaghaṭayorbhedābhāvāt | bhedasya ca prathanamabhede'pi ghaṭate | 
śilāputrakaikasvarūpopalambhe'pi hi vikalpabalāt bhavati bhedābhimānaḥ 
asya idaṃ śarīramiti, kevalaṃ buddhipūrvakatāyāṃ vyavahāro

(page 73)

ropaṇādivyavahāraḥ, abuddhipūrvakatve bhrāntatāvyavahāra iti sarvaṃ 
darśayati ayathāvastu iti | atra hetumāha tatrāpi iti | pratheta iti hetau liṅ | 
pakṣadvaye'pihi ghaṭamayī saṃvit, saṃvinmayo ghaṭa iti ca paramārtho 
ghaṭasya saṃvit saṃvido ghaṭa iti viṣayiviṣayatārūpo yo bhedaḥ, tasya 
maulikābhedabhādhena prathanāyogāt | śilāputrakasya śarīramiti 
vyatirekaprathā na avyatirekaprathāṃ bādhate | bhādhakatve hi 
tadunmūlakatvaṃ kāraṇaṃ, tasya viruddhaṃ tadanunmūlakatvam | tena 
vyāptaṃ tanmūlatayā tadvyavahārarūpatvaṃ, tena 
svavyāpakaviruddhakāryasya abhāvaḥ sādhyate iti 
kāraṇaviruddhavyāptopalabdhiḥ | tat iti uktapūrvāt hetoḥ | evam iti 
saṃviddhaṭayoravaśyāṅgīkārye bhede sati | tasya tu 
ubhayatomukhatvasaṃbhavāt saṃdehe pakṣāntaranirākaraṇamātraṃ 
kartavyam | tadapica māyāpramātṝn pratyāyayitum | vastutaḥ punarghaṭaḥ 
saṃvit, saṃviddhaṭa iti na atra bhedaḥ kaściditi darśitamādisiddhasūtre 

	yo māṃ paśyati .................................. | (bha. gī. 6|31)

ityādinā | māyāpramātārastu upadeśyā idamiti bhedāvagrahāt 
ghaṭameva paritaḥ paricchinnaṃ na tāvadabhimanyante, jaḍaṃ ca 
jaḍatvādeva prakāśarūpatayā 
prathamamasiddhatvādanūdyamānatvapadāsahiṣṇuṃ ca 
anyākāṃkṣatvena apūrṇaṃ ca; tadabhinnā ca saṃvidebhya upadiśyeta, 
tāmapi tathāvidhāmeva paricchinnatvena 
aparapaṭādisaṃvidanusandhānavandhyāṃ jaḍāṃ 
saṃvidrūpatvādividhibhittibhāvabhājanabhūtāmanyākāṃkṣatvena 
idamitibhāsanayogyāmeva ca abhisandadhīran | etadviparītaṃ ca 
asyāstattvamiti yathā tadīyaḥ paramārtho hṛdaye praviśati viparītaḥ, tathā 
upadeṣṭavyam | yathā vṛkṣatvaśiṃśapātvayoḥ paramārthataḥ 
samavyāptikatve'pi vyavahārayogyatve 

(page 74)

śiṃśapātvaṃ vyāpyamupadiśyate, na 
vyāpakamavṛkṣavyāvṛtervṛkṣatvasāmānyasya vā dhavādiṣu api 
vyavahāryatvāt | tata upadeśyajanānusāreṇa prathamataḥ saṃvittattvaṃ 
bhagavatā śivarūpaṃ keṣucidāgameṣu sarvottīrṇatāprādhānyena, 
apareṣu sarvamayatāsvīkāreṇa, anyeṣu ubhayarūpavisphāraṇāya 
upadiṣṭam | tat prāthamakalpike iha upadeśye saṃvinmukhena 
ādāvadvayamupadeśyamityāśayena tāvacchabdopakramametaduktam | astu 
iti prāthamakalpikatvameva abhidhātuṃ prāptakālatāyāṃ loṭ | tadā ca iti 
saṃvida eva ghaṭādyuttīrṇāyā darpaṇadṛṣṭyā 
ghaṭādyanantarūpasvīkāritāṅgīkaraṇadaśāyāṃ dvaitoktasya virodhasya 
parihārastāvat pūrvameva kṛta iti saptamyā sūcayati | ghaṭamukhena 
advayoktau ca yo doṣaḥ saṃbhāvitaḥ, so'pi na iha avataratītyāha 
prameyāntara iti | ghaṭādiprādhānye vā advayaṃ yaḥ samarthayate, tasya 
tāvat prameyāntareṣu pramātrantarāṇi vikalpakāvikalpakasaṃvidrūpāṇi 
bahūni yāni asmanmate ekasya pramāturvedyoparāgayogopacārakalpitāni 
jñānāni teṣāṃ yadanusandhānaṃ ya eva ahaṃ ghaṭādīn vedmi sa eva 
paṭādīniti; caitramaitrādipramātrantarairapica saha yadanusandhānaṃ 
niṣpannaniṣkampavijñānaśālino yathoktaṃ śrīparimeṣṭhipādaiḥ 

	pūjanānnāsti me tuṣṭirnāsti khedo hyapūjanāt |
	pūjakairavibhedena sadā pūjeti pūjanam || (śi. dṛ. 7|93)

iti, śrīparamagurupādairapi

	yadyathāsthitapadārthadarśanaṃ ...................... | (u. sto. 13|7)

iti, bhagavatāpi

	karmaṇyakarma yaḥ paśyedakarmaṇi ca karma yaḥ |
	sa buddhimān manuṣyeṣu sa coktaḥ kṛtsnakarmakṛt || (bha. gī. 4|18)

(page 75)

iti; sarvakarmakartṛtvaṃ samastakarmapāśanikartanasāmarthyaṃ ca 
prameyaviśeṣaiśca saha pramātṛviśeṣasya pūrvasiddhasya 
yadanusandhānam- ahaṃ nīlaṃ vedmīti; prameyasya prameyāntareṇa 
sāmānādhikaraṇyetararūpaṃ bahuprakāraṃ yadanusandhānaṃ 
kapitthaṃ nīlaṃ, madhuraṃ, ghaṭena udakamityādi ca; tat sarvamupapadyate 
ajaḍatvādekarūpatvāt, pūrvasiddhatvācca | 
prakāśarūpatānāntarīyakamiyatsarvamiti darśayituṃ bhittitvena 
dharmitayā prakāśaḥ ṣaṣṭhyā darśitaḥ | sarvadā siddhatvāt iti 
vedyānapekṣatvena nairākāṅkṣyāditi yāvat | āgūrya iti hṛdayena 
vaktumudyamya | pramātṛśabdena hi prakāśasya viśeṣaṇena 
jñānātiriktasvatantrarūpābhidhānāt sarvametat svīkṛtaṃ bhavati | 
gītāślokapāde saptamyāvananyatrabhāvākhyāṃ viṣayatāmāhatuḥ | 
upadeśadaśāyāmeva ca itthaṃ bhara iti darśayati prakāśātmano'pi ca 
iti | paramārthato'pi hi ghaṭo nāma ko'nyo'sti | tata ubhayamukhatvaṃ 
yadadvayasya śaṃkyate, tat katham | prakāśasyaiva bhāve ka ubhayārthaḥ | 
tathāhi prāgiva iti yathādāviva iti pūrvākāravilakṣaṇa iti ca 
yaducyate, tatra kimaprakāśātmanā kaścit ghaṭo bhātīti kṛtvā 
cintāmātrametat | nanu prakāśamānatā svarūpabhūtā ghaṭasya iti 
vṛttau kimetat | ghaṭo hi dharmī, sā tasya dharmaḥ | tadetat pariharati 
dharmāntara iti | etacca 

	tenaikyaṃ bhinnakālānāṃ ....................... | (1|4|3)

ityatra vyākhyātam | nanu aprakāśātmaiva prakāśasambandhāt 
prakāśate | āha svarūpeṇaiva iti | prakāśate iti hi yaducyate, tena 
cedanāviṣṭo'rthaḥ, tadaprakāśamāna eva prakāśyate | etacca 
ucyamānameva trapākaram | śvetaguṇena hi samavāya etadarthameva 
aṅgīkṛto yena śvetasvarūpīkaraṇameva prāsādasya anyathā 
śvetaguṇo'tra 

(page 76)

prāsāde na śvete, na aśvete evavā sthita iti 
samavāyabalādādhārādheyatāmātraṃ pratīyeta kaṭacaitravat | nanu 
śvetaguṇaḥ prāsāde tāvat samavaiti, tatastatra abhedaparyantatā ucyatām; 
prakāśastu jñānātmā na arthe samavaiti, apitu ātmani | hanta tarhi 
prakṛtamapi bhagnam | prakāśasaṃbandhābhāve hi arthaḥ kathaṃ 
prakāśate | nanu tasya jñānameva prakāśa iti uktam | tarhi sa prakāśate 
artha iti | etat jñānam, etacca ātmani,- iti ukte 
arthajñānātmanāmaikyameva darśitaṃ syāditi uktaṃ prāk | nanu 
asmadartharūpāt prakāśāt pramātṛsvabhāvāt vyatirekeṇa arthasya 
prathāyāṃ mama ghaṭaḥ prakāśate iti, natu ahaṃ ghaṭaḥ prakāśe iti | 
satyam, asti iyaṃ bhedena prathā, sā tu śarīrādeḥ kalpitapramātuḥ 
kṛśādiguṇaviśiṭṭatvādavigalitavedyabhāvasyaiva, yasya adhikaḥ 
pramātṛbhāva āropito māyāśaktyā | kīdṛk | arthānāṃ nīlādīnāṃ 
yā vibhāgena viśeṣeṇa ca avasthitayo'vasthānāni, teṣāṃ yā niṣṭhā 
nirākāṅkṣā viśrāntistasyā vyatiriktāyā abhāvādanāspadamapi 
sadāspadatāṃ bhittibhūtatāṃ prāpto yaḥ prakāśaḥ, sa eva prakṛtaṃ 
rūpaṃ yasya pramātṛbhāvasya; sa tādṛk | natu śarīrādyasaṃkucitāt 
paramārthaprakāśādaprakāśāaṃśakṛśādiśavalībhāvaśūnyāt 
bhedena prathā ghaṭādeḥ | atra hetuḥ aprakāśatā iti || 2 ||

	evaṃ tāvat vyatiriktaṃ jñānamarthasya prakāśamānateti 
asṃgato'yamarthaḥ, bhavatu vā; vyatireke tu abhyupagamyamāne 
viṣayāṇāṃ ca svarūpasāṃkaryaprasaṃga iti darśayati sūtreṇa

	bhinne prakāśe cābhinne saṃkaro viṣayasya tat |
	prakāśātmā prakāśyo'rtho nāprakāśaśca siddhyati || 3 ||

	abhinnaḥ san bodhamātrarūpo yaḥ prakāśaḥ, so'rthānāṃ na 
kaścit

(page 77)

bhinnatvena parasya paraniṣṭhatvāyogāt | tathāca sati prakāśabalena yā 
nīlādīnāṃ tatsvarūpārūṣaṇāyāḥ sāmarthyam, tato nīlaḥ prakāśaḥ, 
pītaḥ prakāśaḥ iti | atra sarvapadārthānupraveśanāt prakāśa 
ityetāvanmātramabhinnaṃ tattvamavaśiṣyate | prakāśabalācca 
nīlapītayorbhedo'bhyupagantavyaḥ | saca prakāśa ubhayatra api 
abhinnastulyaḥ | tadanugrahāt yadi nīlaṃ tat, pītaṃ na kasmāt, na vānīlaṃ, 
nāpi pītam | tadapi ca na vyavatiṣṭheta | anekāntavādo'pi naca 
pratiṣṭhāmadhigacchet | ekajñānajñeyasphuṭatvādeḥ smṛtyādeśca na 
vyavasthā syāditi bahuśākhaḥ saṃkaraḥ | tasmāt prakāśasya yadi na 
paraniṣṭhatā, tathāpi saṃkara iti cakāraḥ | tat iti yata evaṃ prakāśe arthāt 
bhinne saṃkaraḥ prasajyate | naca asau tathā | tasmādarthāt 
prakāśamānādabhinna eva prakāśaḥ | bhinnatve hi bādakapramāṇaṃ 
viṣayayogena pāṭavādinā smaraṇadiśā ca viṣayasaṃkīrṇatāpattiḥ | 
tadviruddhaṃ ca viṣayāsaṃkīrṇatvamupalabhyate,- iti 
vyāpakaviruddhopalabdhyā bhinnatvamarthat prakāśasya pratiṣidhyate | nanu 
evamartha eva nīlādirastu, kiṃ tato bhinnasvabhāvena svarūpābhinnena 
prakāśanāmnā bodhena viṣayasaṃkīrṇatātmakadoṣāpādakena 
aṅgīkṛtena | āha nāprakāśaśca iti | caḥ pūrvapakṣasūcanāya | 
etaduktaṃ bhavati- aprakāśasya jaḍasya svātmani na kācit siddhiḥ | uktaṃ 
hi- prāk nīlaṃ yadi svātmani anīlaṃ, navā anyat kiṃcit; tat kiṃ duṣyet | 
tathāca ajaḍapramātṛsiddhiḥ 

	evamātmanyasatkalpāḥ prakāśasyaiva santyamī |
	jaḍāḥ prakāśa evāsti svātmanaḥ svaparātmabhiḥ | (13)

iti | tasmāt prakāśarūpāt bodhādabhinna eva arthaḥ iti sūtrārthaḥ | vṛttau 
mātraśabdena abhinnatvamātraṃ vyākhyātam, sarvārthasādhāraṇatvena 
saṃkaraśaṃkāyāḥ pīṭhabandhaḥ kṛtaḥ | tasya iti prakāśamātrasya 

(page 78)

viṣayaniyamo nirnibandhanaḥ na kenacit hetunā upapadyate iti saṃbandhaḥ 
| viṣayaniyamasya ākāraṃ darśayati ghaṭasya ityādinā | tṛtīyapādasya 
arthaṃ prakāśātmatāśabdena vṛttau vyācaṣṭe arthasya siddhiḥ iti | tat iti 
vyākhyātaṃ tasmāt ityanena | vivṛtikāra evamarthaṃ saṃkṣepeṇa 
nirūpaṇāya avatārayati prakāśamānataiva iti | anena antyamardhaṃ 
ślokasya pūrvamavatāritamabhīṣṭatvādasya iha vastunaḥ, tadupāyatvena tu 
pūrvamardhaṃ saṃkṣiptaṃ vyākhyāya paścādavatāritam | tasya ca 
arthāt ityādinā prathamaślokārdhasya ādyamardhaṃ vyācaṣṭe | 
prakāśasya iti nīlādyākāraśūnyasyetyanena abhinnapadaṃ 
vyākhyātam svātmamātra ityādinā tu bhinnapadaṃ viṣayāpekṣayā 
ityādinā saṃkarapadam | svātmamātraparyavasānaṃ yaduktaṃ jñānasya, 
tat na sahate paraḥ | svaparaprakāśarūpaṃ hi jñānam | anyathā jaḍādasya 
ko bhedaḥ | tathāha ātmānātma iti evaṃrūpaḥ iti | 
svaparaprakāśarūpaṃ yasya ātmano jñānīyasya svabhāvasya, tasya yat 
prakāśanaṃ; natu anyā paraniṣṭhatā saṃvedanasya kācit yena sā 
svaparayorbhedāt virodhamutthāpayet | etat dūṣayati tat na iti | yadihi 
parasaṃmato'pi nīlādirādarśapraticchandakacchadmanā svarūpamatra 
saṃvedane na samarpayet, tadvirodho durapasāra eva ātmānātmanorvirodhe 
tatprakāśatvasya bhinnasvabhāvatāpatteravaśyaṃbhāvāt | tathāca 
viniścayo na tadityādi | etaddhi

	sahopalambhaniyamādabhedo nīlataddhiyoḥ |

iti vijñānākāramātraṃ nīlādi prasādhayituṃ nirūpitam | 
saṃvedanamityapi tasya tādātmyāt tathā prathanaṃ, natu tat saṃvedanaṃ 
nāma saṃvedanādanyasya vyatiriktasya kasyacidupapadyate iti |

(page 79)

evaṃ prathamamarthaṃ sarvathā paraniṣṭhatvānupapattilakṣaṇaṃ 
saṃkarasiddhaye vyākhyāya nirnibandhane paraniṣṭhatve 
abhyupagamyamāne viśeṣābhāvāt sarvasya paraniṣṭhatāpattau 
niyataparaniṣṭhatākṛtasya asaṃkarasya punarapi 
anupapattirityevaṃbhūtamarthamaparaṃ vyākaroti bhavatu vā ityādinā | 
tataśca sākāratākṛta eva niyamaḥ | yathāha

	tatrānubhavamātreṇa jñānasya sadṛśātmanaḥ |
	bhāvyaṃ tenātmanā yena pratikarma vibhajyate ||

iti | tasmāt nīlākāro'pṛthagbhūto bodhāditi bhāvaḥ | tadākāratayā api 
vinā tatra tatra niyate nīle pīte vā karmaṇi yā viśiṣṭatvena bodhasya 
avasthānarūpā pratikarma vyavasthā niyataparaniṣṭhatārūpā, tāṃ 
saṃbandhāntareṇa sādhayitumāha paraḥ athāpi iti | ya eva yogye deśe 
sthitaḥ san vijñānasya janakastasyaiva tat vijñānaṃ prakāśaḥ, sa eva 
vijñānasya viṣayaḥ | yadāha nākāraṇaṃ viṣayaḥ iti | saṃvedanasya 
viṣayasya ca sahabhāvenaiva upalambhaḥ, tat kathaṃ kāraṇabhūtasya 
nīlasya vijñānāt pūrvakālabhāvino viṣayatā ucyamānā 
anubhavabādhitā satī aṅgīkaraṇīyeti cet, tarhi samānakāla eva viṣayo'stu 
| pratyāsattiśca niyamakāriṇī ekasāmagryadhīnatātmā | tathāhi 
arthajñānakṣaṇalakṣaṇāt paryāyeṇa 
anyonyamupādānasahakāribhāvena vartamānādekasmāt sāmagrīrūpāt 
parasparonmukhau raṇarasikorabhrayugalakavat viṣayaviṣayibhāvena 
melanayogyau sopādānakāraṇaparamparāpratilabdhajaḍacetanasvabhāva-
viṣayasaṃbodhau jātau | atrāpi doṣamāha tato'pi iti | 
janakatvaikasāmagryadhīnatālakṣaṇāt kāraṇādapi yā 
pratyāsattiniyamasahiṣṇutā, tasyāstāvadaviśeṣo nīlapītayoḥ | anyathā 
ubhayaviṣayaṃ kathaṃ tatsaṃvedanaṃ syāt | nirākāratve ca saṃvedanaṃ

(page 80)

nīle yat paṭu, tat mandatvena anubhavo yasyetyevamabhimatasya mandena vā 
anubhavena abhimatasya pītasyāpi saṃbandhitayā paṭīyastvenaiva 
abhimataṃ syāt, nīlasyāpivā saṃbandhitayā mandatvena, yadivā dvaye'pi 
apaṭumandatvena | nahi nirākāratāpakṣe saṃvedanasya ko'pi viśeṣaḥ | sa 
eva paṭumandatādinā saṃkara uktaḥ | smṛtidvāreṇa api saṃkaramāha 
tathā iti | samakālameva yo nīle pīte ca anubhavaḥ, tena dattaḥ saṃskāro 
yadā nīlamātradarśanena prabodhyate, tadā sa prācyo'nubhavo nirviśeṣaḥ 
prabuddho nīlasyaiva, na pītasyeti niyamābhāvāt pītaprakāśātmā api 
bhevediti pīte'pi smṛtiḥ sā syāt | naca 
śikharasthajñānaparidṛṣṭabhāvavaiśvarūpyasya 
punarekatamabhāvadarśanaprabuddhasaṃskārasya 
samastapūrvānubhūtaviṣayā smṛtiriti loke'sti anubhavaḥ | nanu 
prabodhakabalāt niyamo bhaviṣyatīti parasya saṃbhāvanāṃ bhanakti 
yadyapi ityādinā | pūrvānubhavasya iti smṛtau punarunmiṣataḥ iti 
bhāvaḥ | sa iti anubhavaḥ | nanu sākaratādarśane'pi prabodhake 
nīladarśane niyate'pi prabodhyaṃ yat prācyamanubhavarūpaṃ 
saṃskāramukhena, tat nīlapītadvayākāramiti samānaprasaṅga iti 
śaṃkāṃ nikṛntati arthākāra iti | ākāradvayayogī apihi asau 
prabodhakabalāt tamākāramuddhurīkṛtya prabudhyate, dvitīyaṃ tu 
ākāramavacchāditameva saṃskārarūpatayā udāsīnamiva apahastitamiva 
karotīti na doṣaḥ | smṛtidvāreṇa saṃkaradoṣa uktaḥ | tasya yat 
nirākaraṇaṃ svapakṣe, tat 
pūrvoktasamastasaṃkaradoṣapraśamanopalakṣaṇaparaṃ mantavyam | 
tathāhi- tadākāraniyantritatvāt pratikarma vyavasthā nīlapītākārayoḥ 
paṭumandatayā parasparamasaṃkīrṇatā | etacca 
sākārakṣaṇikajñānasantānanaye vakṣyamāṇanītyā 
vāsanāsamarthanānirvahaṇādanupapannaṃ, sarvānu-

(page 81)

bhavāntarmukhaikasvatantrasaṃviddarśane tu upapannam,- iti nirūpayituṃ 
tatsadṛśānubhavasaṃvitprabodhitaḥ ityatra saṃvitpadamupāttam | 
evamiyatā sūtrasya svapakṣe na ayaṃ doṣa iti abhiprāyo'ntarlīnayā 
sūcitaḥ | tathāca vakṣyati sautraṃ tacchabdam ityupakramya sarvameva iti | 
yat parapakṣe duṣpariharamado doṣajātaṃ, svadṛśi tu mūlata eva na 
avatarediti, tasmādetat vyācaṣṭe tataḥ iti | prakāśasyaiva iti 
prakāśarūpataiva tasya jīvitam | sā ca ghaṭe'pi, paṭe'pi, śakaṭe'pīti 
svatantrā pramātṛrūpā svaśaktyā svātmani darpaṇe iva 
ghaṭādīnābhāsayati,- iti darpaṇasya lagnatvena yathā pratibimbāni bhānti, 
natu darpaṇābhedamanādṛtya svātmapariniṣṭhitāni, tathā amī 
ghaṭādayastasyaiva prakāśasya lagnāstadanujīvitā nirbhāsante; na 
svaniṣṭhitā iti yat mukhyaṃ prameyarūpamiha vitatya anyatra uktam 

	evamātmanyasatkalpāḥ .................... | (aja. pra. si. 13)

ityādinā, tadapi asmin sūtre pratipāditaṃ bhavati yena 
prāgupakrāntamantaḥkṛtānantaviśvarūpatvaṃ bhagavati nirvyūḍhaṃ 
bhavatīti || 4 ||

	tattadākasmikābhāso bāhyaṃ cedanumāpayet |
	nahyabhinnasya bodhasya vicitrābhāsahetutā || 5 ||

	nanu iyatā bodhābhinnasvabhāvatvaṃ satyaṃ 
nīlāderābhāsavargasya samarthitam, sattvābhāsavargo'pi yadi bodhasya 
svabhāvastatsadaiva bodhastathā cakāsyāt | naca evam | tasmāt kramikatvena 
ye vicitrā ābhāsāḥ, tannirbhāse niyamanidānaṃ vaktavyam | naca 
bodhasya tatra hetutvamavicitrāt vicitrakramikābhāsollāsāsaṃbhavāt | 
hetubhedādhino hi kāryabhedaḥ | tasmādekasyaiva bodhasya 
kramikānābhāsān pratibimbakalpena arpayituṃ caturastacchāyādhārī 
bāhyo'rthavargaḥ 

(page 82)

kalpanīyo'numānena | saca anumānasiddho'pi ayamitipratyakṣatā-
dhyavasāyādanumānasaṃvādasamarthitārthamūlatālakṣaṇena 
pratibandhena pramāṇaphalāt pratyakṣapramāṇaka ityapi na na yujyate 
vaktuṃ tena bāhyākāratayā saṃvedanarūpaprakāśavicchedena 
adhyavasāyādadhyavasāyāpekṣatvācca pratyakṣavyavahārasya | 
bhāvisūtrārthopaskṛtasya etatsūtrārthasya cet iti nipāto 
bāhyārthavādinā saṃbhāvyamānatāmāha | vāsanāprabodhādavicitrāt 
vicitro'yaṃ tattaditi ya ukta ākasmiko 
nirbhāsamānabodhahetukatvāsaṃbhavādajñātahetuka ābhāsaḥ, sa 
bāhyamanupāyatīti saṃbhāvyate | nahi avicitrāt bodhāt kramika 
ābhāsabhedo yuktaḥ, tata ekāntena bāhya eva hetutayā anumīyate iti yadi 
paro manyeteti sutrārthaḥ | tamavatārayati atha matam iti | etat cet ityasya 
vyākhyānaṃ bhāvisūtrārthaparyantasparśi vyākhyeyam | vicitraśabdena 
tattaditi vyākhyātam, kramaśabdena ākasmikatvam | eko'pi hetuḥ 
svasāmarthyayogāt yugapat vicitraṃ kāryamullāsayet nāma | kramasya tu na 
hetuḥ saṃbhāvyate iti hiśabdena dvitīyārdhaṃ hetutayā sūtre sūcitam, 
hetunā ca pūrvasiddhena bhāvyamityāśayena 
upeyopakramocitapravṛttike'pi sūtre vṛttau pūrvaṃ vyākhyātaṃ 
tasyāviśeṣe'pi ityantena | tathaiva vivṛtikāro'pi vyācaṣṭe 
bodhavyatiriktastāvat ityādinā | dṛśya ityanena ajñātahetukatvena 
ākasmikatāṃ vyācakṣāṇo bāhyasya anumeyatāṃ sūcayati | tatra 
anumeyabāhyārthavādī nirbhāsamāne bodhe sākāre 
prakṛtaśāstrārthābhyupagamasabrahmacārīti darśayati | jaḍatvamiha 
paraprasiddhyapekṣayā pramukhe mantavyam yadāha cetanaścāpi 
vedyatvāt iti | nanu pratyakṣasiddhā eva 
arthakriyāsaṃvādapratilabdhasatyabhāvābhāvā bāhyāḥ,

(page 83)

ta eva ābhāsānāṃ viṣayavyavasthāniyatasvabhāvānāṃ bodhānāṃ 
krameṇa udbhavatāṃ ekasāmagrīrūpatānupātena hetavo bhaviṣyanti,- iti 
dharmottarīyamāśaṃkya āha naca iti | uktanyāyena iti pūrvasūtradvaye | 
tatra hi pratyakṣameva prakāśātmakamaprakāśarūpabhāvane 
kathaṃ syāt iti uktam | tena yadāha ācāryadharmottaraḥ- anubhavasiddho 
bāhyasya bhedaḥ, yastu abhedaḥ, sa

	tatrānubhavamātreṇa jñānasya sadṛśātmanā |
	bhāvyaṃ tenātmanā yena pratikarma vibhajyate ||

iti yuktibalena vyavasthāpyamāno'nānubhavika iti; tadayuktīkṛtam | 
anubhava evahi na bhinnasya iti vadati vijñānavādini saṃvedanamityapi 
tasya tādātmyāt tathā prathanaṃ

	...................... na tadanyasya kasyacit |

iti nītyā | kā iyaṃ bhaṇitiranubhavasiddho bheda iti | tata eva 
sātāsātayorvyāvṛttimātrakalpito na bhedaḥ | pṛthagākārānanubhave hi 
tathā syāt nīlatvakṣaṇikatvayoriva, ihatu pṛthagākāropalambha ityapi asat 
saṃvedanatādātmyenaiva upalambhasya uktatvāt | kiṃca 
pratikarmavyavasthā api svasaṃvedanātmakasākṣātkārasvabhāvaiva- 
nīlamidaṃ saṃvedyate, pītamidaṃ saṃvedyate,- ityevaṃrūpā kevalaṃ 
vipratipadyamānasya hetucchāyayā nirdiṣṭā ghaṭo'yaṃ 
pratyakṣasiddhatvādastītivat | naca tāvatā anānubhavikatvamuktam | 
vyavahārasya mūlāpabādhanasāmarthyaviraha iti hi asakṛduktam | naca 
vyāmūḍhapratyakṣameva pratyakṣam, apitu parīkṣakavedyamityapi 
bhaṭṭena uktam; dṛḍhānumānasiddhamapi ca kiṃ na siddhaṃ bhavatīti 
alamasthānasvadarśanapakṣapatanena parasya | nanu yathā ghaṭasya 
prakāśamānataiva rūpaṃ, tathā ghaṭatā api bhaviṣyati nīlasya iva 
kṣaṇikatvakāryatvakāraṇatvādi,- ityāśaṃkya āha na 

(page 84)

ca iti | atra hetuḥ prakāśāprakāśa iti | prakāśatvādabhyadhiko hi 
ghaṭāṃśo'prakāśasvabhāvaḥ syāt, nīlameva tu bhūtvā na 
bhavaddhetorudbhavat svāmarthakriyāṃ vidadhacca 
atadvyāvṛttikalpitairbhāvāntarasādhāraṇaiḥ 
kṣaṇikatvādibhiravibhaktamavadhāryatāṃ kāmaṃ, natu 
parasparābhāvavyāptanīlapītatādātmyamekasya yuktam | 
prakāśaviruddhaśca ghaṭasya svabhāva iti na asau prakāśena ekātmā, 
ekātmatve vyāpako virodhābhāvastadviruddhaśca virodha iha upalabhyate iti 
vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | prakāśasya na viruddho nīlātmā 
prakāśānadhikatvāt | tāvāneva hi prakāśa iti cet, pītaprakāśatā na 
kadācidupapadyeta nīlasya pītāt bhedāt | nīlapītādisvabhāva eva prakāśa 
iti cet, yugapadeva tathā nirbhāseta | krameṇa 
nīlapītādivaiśvarūpyabhāgiti cet, svāpādau prakāśarūpatā na syāt | 
ahaṃkārāspadasya ca bodhasya samastanīlādirūpatāśūnyasya 
upalabdhiprakāśamātreṇa śuddhena vapuṣā pratilabdho bodhena svabhāva 
iti tadadhikaṃ yadatra kiṃcit nīlaṃ vā pītaṃ vā śvetaṃ vā sātaṃ vā 
asātaṃ vā, tatsarvaṃ prakāśādadhikaṃ aprakāśarūpameveti 
virodhamāpādayet | naca iha kramaniyamo'pi asti- 
śuddhabodharūpānantaraṃ nīlābhāsaḥ, tataḥ samanantarapratyayāt 
pītābhāsa ityādirvaicityasahasrāṇāṃ darśanādaniyamena ca 
kāryakāraṇatvāyogāditi yuktamuktaṃ viruddhadharmādhyāsena iti | 
avadhāraṇam iti vṛttavevaśabdena dyotyam | ata eva iti yato 
vijñānaśarīrībhūtasya ghaṭāderākārasya saṃvedanarūpādadhikaṃ 
tṛṇamātramapi rūpaṃ na asti, tataḥ sthūlatāyāḥ kasyāścit 
paramārthasatyā abhāvāt kimavalambya codyaṃ kriyeta sthūlaṃ hi 
deśavitataṃ bhinnadeśaṃ ca | naca ekameva taddeśamataddeśaṃ ca 
bhavitumarhatīti |

(page 85)

nahi tat sthūlaṃ kiṃcana vastu, yadevaṃ paryanuyogapātrīkriyeta | 
citrarūpajñāne hi yo jñānasya upādhirjñānatādātmyena 
nirbhāsamāno nīlādiḥ, sa vijñānāt yato bhedena aśakyadarśanaḥ; 
tato'nanyabhāk san pītādiviviktaḥ sannaśakyadarśana iti na anyat rūpaṃ 
tato jñānāt vyatiriktavikalpavedyaṃ vyatiriktaṃ bhajate | taṃ hi vivecayan 
pṛthagbhāvena ekānekatādinā arthe vibhramakalpitabāhyabhāve nipatati 
taccitrākārasvasaṃvedanāstamayasamuditavikalpakāle vivecako yena 
kathaṃ tadeva nīlaṃ tadeva pītamityādiparyanuyogaprāṇitena 

	citraṃ tadekamiti cedidaṃ citrataraṃ tataḥ |

ityevamādivācyatāśatonmeṣeṇa arthamupalabhate, tat na vijñānasya 
ākārībhūte kaścit viveko yena codyā śaṃkā syāt- ekameva 
sthūlākāraṃ kathamiti, bāhyaṃ tu na sthūlākāramupapadyate | tadeva ca 
dṛśyate, pratibhāsadharmaḥ sthulateti ca bāhyārthāpahnavapūrvaraṃga 
eva ayam | paramāṇurūpa eva dṛṣṭo'rtha ityapi bāhyānupapattisūtre 
parākariṣyate | tasmāt bodhasya rūpaṃ na prakāśādatiricyate kiṃcit | 
etadeva apiśabdena āha citrākāre'pi iti | āstāṃ 
tāvadahaṃkārāspadabhūto bodhaḥ samādhānāvasthāpratipanno vā 
ekābhāsaniṣṭho vā, na yatra bodhādhikarūpāntarasaṃbhavāśaṃkā 
kācit | citrākāre'pi yāvadeṣaiva vārtā | bodhakarūpatvena iti 
virodhāpekṣayā api tṛtīyā vyākhyeyā hetau mukhyatayā prayuktā api | 
tadayamarthaḥ- yathā darpaṇena na gajaturagayorvirodho, nāpi 
tayoranyonyaṃ darpaṇaikaparamārthatvāt; tathā bodhena na 
nīlapītayoranyonyaṃ bodhaikaparamārthatvāditi | nanu 
bāhyamarthamanumānena itthaṃ saugataḥ samarthayitumadhyavasitaḥ | naca 
ayamekameva bodhamicchati |

(page 86)

tat kā iyaṃ granthaśayyā | sā iyaṃ granthaśayyā bāhye'rthe sati 
deśakālabhinne tajjanitāni saṃvedanāni ākāravanti kāraṇabhedāt 
bhinnānīti yuktam | tatra tu sati bodhaikarūpatā pareṇa ānīyamānā 
aparihāryaiveti vijñānavādī sarvathā samastadarśanāpabādhakaḥ,- iti 
ākūtena bāhyārthavādī ekabodhādvayavādamāpatantamasya darśayati | 
nanu yathā indranīlaḥ padmarāga indukānta iti maṇerviśeṣā 
maṇirūpānadhikāḥ kasyacidapi atra amaṇitvāyogāt; yathāca śāvaleyo 
bāhuleyaḥ khaṇḍa iti gotvasya viśeṣāstataśca gotvādanadhikā 
agorūpatvābhāvāt; yathāca indranīlaṃ mahānīlaṃ vaiḍūryaṃ 
garuḍamaṇiḥ śukaratnamiti nīlasyaiva viśeṣā nīlarūpatvānatiruktāḥ 
kasyacidapi tatra anīlatvāyogāt; tathā nīlabodhaḥ pitabodho madhurabodhaḥ 
karkaśabodhaḥ saurabhabodhaḥ ityādayo bodhasyaiva viśeṣāḥ, naca 
bodhātiriktavapuṣo yena eṣāmaprakāśarūpatāprasaṃgaḥ | tatasta eva 
viśiṣṭanirvikalpanīlādibodhasvabhāvā anyeṣāmapi 
svayamatadrūpāṇāṃ nīlasmaraṇavikalpanādīnāṃ 
vicitratābhāsabhājāṃ saṃskārādhānadiśā kāraṇaṃ bhaviṣyanti,- 
ityāśaṃkya niṣedhayati naca iti | atra hetumāha yataḥ iti | vṛkṣaḥ iti na 
kevalaḥ kaścidastīti pūrveṇa saṃbandhaḥ | pareṇa dṛṣṭāntīkṛtāt vargāt 
prakṛtasya bodhasya vailakṣaṇyamāha naivamiha iti | aparasya iti 
svāpamadamūrcchāsamādhānakaivalyādiṣu 
nīlasaṃvedanādirūparahitameva bhāti saṃvedanam | 
nīlādisaṃvedanakāle'pi tadviviktabodhasya svarūpamahamiti 
nīlādirūpatāveśavikalaṃ cakāstyeva,- iti darśayati ahaṃkārāspadasya 
ca iti | etacca 

	jñānaṃ ca citsvarūpaṃ ....................... | (1|2|7)

(page 87)

ityatra vimṛṣṭamasmābhiryat yasya nijaṃ rūpaṃ, tat tenaiva saha satataṃ 
bhāti taruriva śākhādimadviśeṣātmanā; naca bodho viśeṣaiḥ sadā 
bhāti,- iti vyāpakānupalambhaṃ darśayadbhiḥ | nanu ca 
bhavaddarśane'nekasāmānyasaṃvedanarūpaṃ svalakṣaṇamiti nirṇeṣyate 

	tathaiva saddhaṭadravya ...................... | (2|3|4)

ityādau

	pṛthagdīpaprakāśānāṃ ....................... | (2|3|5)

ityādau ca uddeśe | tataśca maṇitvavṛkṣatvagotvāni api ābhāsarūpāṇi 
śāvaleyādiviśeṣānupraveśaśūnyāni api bhavanti yathaiva 
arthakriyākaraṇāt viśeṣānupraveśavanti api śāvaleyādirūpatayā, tathā 
prakṛte'pi bhaviṣyati | etadāśaṃkya nirākaroti yathāvā iti, vāśabdaḥ 
śaṃkāṃ dyotayati | evaṃ yadi āśaṃkā tava, tadanena api prakāreṇa 
bodhasya na viśeṣo bhavati yato gotvākhyasya ābhāsasya sāmānyarūpasya 
tādātmyasaṃmelanayogena yadā anupraveśabhāñji ābhāsāntarāṇi 
deśakālādīni khaṇḍatvamuṇḍatvādīni ca, tadā 
sāmānyasādhyārthakriyātiriktaviśiṣṭārthakriyāsaṃpādanasamartha 
eṣāṃ bhedo bhavati; natu bodhe bodhabhāga ābhāsāntarairārūṣyate | 
pramātṛrūpaṃ hi saṃvedanāntaraṃ 
sāmānādhikaraṇyādisaṃbandhadiśā melayatyābhāsān, vibhajati veti hi 

	svātmaniṣṭhā....................... | (2|2|4)

ityatra vakṣyate, naca bodhasya saṃvedakāntaramasti | nanu ca 
pāṭavāpāṭavādīni kiṃ bodhasya na viśeṣāḥ | omiti brūmaḥ | kasya tarhi 
| āha viṣayasyaiva iti dūrāt rajaḥprabhṛtibhāvāntarācchuritameva 
vastutattvaṃ bodhe mandabodhatāviśeṣamādhatte nīlamiva 
nīlabodhatāviśeṣam, viparyaye tu viparyayaḥ | nanu kasmāt trasyadbhirbodhe

(page 88)

na sahyate ābhāsāntarānupraveśo bhavadbhiryuktimārgādityāha 
bodhabhāvāt ityādi | uktam iti pūrvasūtraṭīkāyām | bhāvātma iti 
bahubrīhiḥ prakāśātmanaḥ iti ca | prakāśasya kaḥ svabhāva iti 
cintāyāṃ yadi bhāvarūpa iti ucyate, tadaprakāśatāprasaṃga iti kathaṃ 
tatra ābhāsāntarānupraveśasaṃbhāvanā,- iti tātparyam | tadapi iti 
pūrvamekamityasya padasya prakāśāprakāśarūpatā ekasya ghaṭasya 
viruddhā,- ityasyāṃ chāyāyāṃ tātparyaṃ vyākhyātam, bodhasya 
ābhāsāntareṇa vyāmiśraṇāt svayaṃ ca bhedābhāvādekarūpatā,- iti 
tātparyacchāyāntaramadhunā asya nirūpitamiti apiśabdaḥ | bodhasya 
nīlādirna viśeṣo'nyatadrūpābādhaktvāt darpaṇasya iveti 
vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | viśeṣatāyā viśeṣāntarāpabādhanaṃ 
vyāpakamabādhakatve viśeṣarūpatāviruddhasāmānyarūpatāprasaṃgāt 
| tacca iha na upalabhyate | nīlabodha eva sarvajñabodhatāyāṃ 
vaiśvarūpyasaha eva darpaṇa iva acchaḥ | tata eva bodhaṃ bhettumaśaktā 
nīlādayo bodhānadhikā api upari iva antariva, bahiriva na kvacidiva 
pariplavamānā darpaṇānadhikagajaturagādipratimatayā pratibimbatayā 
ucyante | nanu ekatvamapi ābhāsāntaraṃ kathaṃ 
bodhamanupraviśedityāśaṃkya āha na bahavaḥ iti | 
ābhāsāntarānupraveśavaśāśaṃkitaviśeṣāntaratiraskriyātātparyeṇa 
ayamekaśabda iti yāvat | evaṃca vadatā granthakāreṇa vistaravādino'pi 
bodhabhedaḥ kathaṃkāraṃ sidhyet 
bhedahetordeśakālākārāderābhāsāntarasya 
bodhasvabhāvavyāmiśraṇasahiṣṇoḥ kasyacidapi abhāvāditi 
bhinnabhinnakṣaṇikasaṃvedanasantānarūpatābhidhāna-
pracchanno'yamabhinnabodhavāda eva paramārthato bhavati,- iti darśitam | 
nanu abhedabodhasya kathaṃ nīlabodhaḥ, pītabodha iti | ābhāsabhedo'yaṃ,

(page 89)

na bodhabhedaḥ | ābhāsācca pratibimbakalpena avastusvabhāvāḥ kathaṃ 
svayaṃ bhidyeran, kathaṃvā bodhaṃ bhindīran abhinnasya bodhasya iti 
sautrāṃśasya arthaṃ vyākhyāya tasya bodhasya vicitrābhāsahetutā na 
upapadyate iti amuṃ bhāgaṃ heturūpaṃ sādhyaṃ pratyavatārayiṣyāmi, 
- ityāśayena sādhyārthanirūpakaṃ prathamamardhaṃ vyācaṣṭe sūtrasya 
paraspara iti ābhāsebhyo vijñānadarpaṇaviśrāntebhyo'tiriktaṃ 
vijñānarūpaṃ, vijñānācca atiriktaṃ tadābhāsarūpaṃ hetumākṣipati, 
- iti saṃbandhaḥ | krameṇa itivṛttau kramo'pi na niyataḥ, apitu 
bahubhirbhedairābhāsān viśiṣṭān karoti,- iti viśiṣyamāṇaśabdaṃ 
vṛttigataṃ tātparyeṇa vyācaṣṭe nacāpyete iti | bodhavilakṣaṇa iti 
aprakāśamānatvādeveti āśayaḥ | bāhyaśabdo'rthakriyākāriṇi vastuni 
rūḍhaḥ, natu prakāśabahirbhūtamātramāha śaśaviṣāṇaṃ 
bāhyamitivyavahārābhāvāt, tathāca dharmottaropādhyāyena apohaḥ

	prakāśātmakasaṃvedanabahirbhāvamantarno

iti vacasā pratipanna ukto'pi na bāhyatayā ukto na bahiriti vadatetyāśayena 
yo'rthaśabdo vṛttau, taṃ vivṛṇoti tathābhūta iti | 
bodhapratibimbatāprakarṣaṃ ye prāptā nīlādyābhāsāḥ, teṣāmarpakena 
sadṛśena tāvat bhavitavyaṃ darpaṇābhāsānāmiva | tataśca 
nīlābhāsasadṛśa eva nīlaḥ sidhyati anumānena | tasyaiva bāhyo'rtha iti 
saṃjñā | tadayaṃ prayogaḥ- vijñānāntarvartī nīlādyākāraḥ 
sadṛśamarpakamapekṣate pratibimbatvāt darpaṇapratibimbavaditi 
svabhāvataḥ pratibimbānāṃ hi bhavatāṃ niyatakramakatvamasti 
vyāpakam | tacca samarpakānapekṣāyāmakāraṇakatvāt na ghaṭate iti 
pratibimbatvaṃ tasya avyāvṛttaṃ sādhyabhūtayā arpakatvāpekṣayā 
vyāpyate iti

(page 90)

vyāptisiddhiḥ | nanu na kadācana bāhyākāraḥ pratyakṣeṇa 
avalokitapūrvaḥ, tat kathamagṛhītavyāptiko'numīyate | āha yathāca iti 
yathāhi indriyaṃ na kadācana pratyakṣeṇa gṛhītaṃ kāraṇamātreṇa tu 
vyāptirgṛhīteti; tathaiva kāraṇamātratvena anumīyate, natu prātibimbikena 
kenāpi vapuṣā | tattu anumitaṃ pakṣadharmatvabalāt viśeṣe viśrāmyati | 
rūpopalmbhe yat kāraṇaṃ niyatamapi ātmavarti tata eva tamasa ālokācca 
anyat, tat cakṣuriti, tathā ihāpi,- iti āśayaḥ | akasmāt iti kadāciditi yāvat | 
rūpādijñānaṃ kartṛ kalpayatīti saṃbandhaḥ | nanu indriyavadeva tarhi 
```

## Reading

Withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible)

## Claims

| Claim | Status | Basis |
|---|---|---|
| Link completeness | FAIL (7 gaps named) | assurance.trace_links_present + gaps |
| Human review | UNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off) | assurance.review |
| Deterministic chunk gate | BLOCKED (PROOF_NOT_RUN) | proofs.chunk_gate |
| Manuscript witness | UNPINNED (0 verified corpus-wide) | identity.witness |
| Source-span completeness | UNKNOWN | assurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed |
