# ipvv chunkV2-E-pancamo-jnanasakti-k5 (M00021:2800-3600)

ipvv chunkV2-E-pancamo-jnanasakti-k5 (M00021:2800-3600) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

> Machine rendering — UNREVIEWED, not an approved translation. No English here was human-reviewed.

Canonical: https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkV2-E-pancamo-jnanasakti-k5/

## Passage (excerpt as hashed)

```
rūpādijñānaṃ kartṛ kalpayatīti saṃbandhaḥ | nanu indriyavadeva tarhi 
kāraṇamātraṃ tat kiṃcit syāt; nīlaṃ, pītamityādi tu kutaḥ | atra ucyate 
kevalam iti | jñānākāraviṣayā yā pratyakṣapratītiḥ, tasyā yā 
pariniṣṭhā paśyāmītyadhyavasāyarūpā tasyā aviṣayatvena tadapi 
avaseyatvena kalpyate, natu kāraṇamātratayā yato'rthatvena ayamiti tatra 
adhyavasāyaḥ | kāraṇamātrānumānāt viśeṣaṃ darśayitumāha nahi iti | 
indriyajanitānāṃ jñānānāṃ pratyakṣasaṃvedanarūpāṇāṃ 
satyamindriyaṃ kāraṇaṃ, natu viṣayastairjñānena indriyaṃ 
paśyāmītyadhyavasāyasya ajananāt | indriyaṃ hi anumānasyaiva 
viṣayastadadhyavasāyenaiva adhyavasitatvāt, anumānaṃ ca viṣayo yasya 
ananyatrabhāvo viṣayārthaḥ | iha punaḥ iti prakṛte viśeṣamāha | agṛhītaḥ 
kathaṃ dṛṣṭatvena avasita iti cedāha sārūpyāt iti, yāvat kiṃcit 
deśakālasahacāri svarūpavaicitryaṃ jñānāntavṛttenīrlasya, tāvat 
sarvamavikalaṃ tadarpakasyeti sāmānābhihāramelananyāyena 
jñānīyākāraviṣayo'dhyavasāya utpannaḥ sārūpyakṛtāt vibhramāt 
jñānabhinnamarthākāramidantocitamadhyavasyāmi,- ityevamupajāyate, na

(page 91)

ca asau vibhramajo'pi adhyavasāyo gṛhītāyāṃ śuktikāyāṃ 
rupyāvasāya iva gṛhīte jñānākāre bāhye avasāyatayā 
bhramamātrasvabhāvaḥ, kintu arthapratibandhanāt maulikaṃ 
jñānākārārpaṇasamarthamarthaṃ kāraṇabhūtamadhyavasyan 
bhrāntirapi saṃbandhaḥ pramā iti nyāyena pramāṇavyāpāratāmātmani 
ādarśayati | yadāha

	arthasyāsaṃbhave'bhāvātpratyakṣe'pi pramāṇatā |
	pratibaddhasvabhāvasya taddhetutve samaṃ dvayam ||

iti | pramāṇavyāpāraśca ayaṃ bhavan darśanabalāt paśyāmītyevaṃ 
pratyakṣādinā adhyavasāyarūpatāṃ gṛhṇan 
pratyakṣamanugrāhakamarthasya amātya iva paravaśīkṛtaṃ rājānaṃ 
grāhakatvena vyavaharati, tataḥ pratyakṣagṛhīta eva bāhyo'rtha iti 
laukikamanusṛtaṃ bhavati | tarhi anumānasya kutra vyāpāraḥ | āha 
sasaṃvāda iti mūlakāraṇabhūtaḥ samarpaka ākārāṇāmasti 
arthastadākārasadṛśa iti | etāvati vyāpāro'numānasya | yaditu 
anumānaṃ tamarthaṃ bāhyamadhyavasīyamānaṃ bādheta sthairyamiva 
sattvahetuḥ, tadasau bāhyatādhyavasāyo nirmūla eva 
bhavannapramāṇaphalaṃ syādagṛhīte bāhye marīcigrahaṇe'pi 
jalāvasāyo bhavannagṛhītaviṣayo na pramāṇaphalam | yadica 
anadhyavasitaṃ yathā kṣaṇikatvaṃ sattvahetuḥ prasādhayati, tathā 
bāhyamarthaṃ pratibimbatvahetuḥ; tat laukikaḥ pratyakṣadṛṣṭena arthena 
vyavahārākṣama iti na syādeva vyavahāraḥ | tadetadāha natu 
akṣaṇikatvavat ityādinā | indriyopayogena iti indriyamupayujyate asmin 
vijñāne tena adhyavasāyāṅgīkāritabāhyārthaviṣayatākena | pūrvam iti 
anumānavyāpārāt | nanu

	........................ ākasmikamahetukam |

iti prasiddhaṃ

(page 92)

	nākasmikā na nityāste na nityajñānahetukāḥ |
	iti kāryākasmikatvaprasaṅga.............................. ||

ityādau | naca ahetukāt hetvanumānaṃ yuktamityāśaṃkāṃ vyapohati 
ajñātahetūdbhavatvam iti | kiṃśabdasya 
cicchabdanipātadyotitārthasahāyasya viśeṣo'rthaḥ kaściditi nañsamāse 
taddhitavṛttau ca dadhyodanamārdaṅgikādigata iti vyavatiṣṭhate | 
sāmānyasya ca viśeṣaviśrāntiśūnyasya avadhibhāvāt viśeṣasya 
avaśyaṃbhāve sāmānyādāgata iti vacanavyaktirajñātaviśeṣāditīyati 
paritiṣṭhati | tata ākasmiko'yamartha ityukterajñātahetūdbhavatvaṃ 
nañtaddhitavṛttitātparyāyāto

	vākyārhte padavacanaṃ śrotrendriyakṣetriyavat |

iti nayena mukhyo'rthaḥ sati ca hetau yathā bhavati ajñānaṃ, tathā asatyapi, 
- iti ajñānasādharmyādahetukābhidhāyī sādṛśyanimittatayā lakṣaṇayā 
tatra tatra prayuktaḥ, natu iha tatheti yuktamuktam- 
ākasmikādajñātahetoraniyatakramakatayā kramikādābhāsavaicitryāt 
bāhyārthasiddhiriti | avaśyaṃ ca asāvabhyupagantavyā 
svatantrasvākāravijñānasamarthanarabhasapravṛttatvavaśyamapraśa-
manīyamīśvarādvayavādaṃ 
samastasvanikāyasamayonmūlanamanupraveśayiṣyati,- iti 
sūtravṛttivivṛtīnāṃ tātparyam || 4 ||

	atha sa eva bāhyārthavādī vijñānavādimatamāśaṃkya 
niṣedhayati 

	na vāsanāprabodho'tra vicitro hetutāmiyāt |
	tasyāpi tatprabodhasya vaicitrye kiṃ nibandhanam || 5 ||

	vāsanānāmanādikālopanatānāmabhinavanīlādyābhāsotthāpana
śaktīnāṃ yo vicitraḥ prabodhaḥ, sa eva atra kramikābhāsavaicitrye 
hetutāmeti prathamataḥ, caramaṃ tu saṃskārātmanāṃ prabodho vikalpa-

(page 93)

nasmaraṇādyābhāsanāhetutāmeti,- iti saṃbhāvayate vijñānavādī | etat 
dūṣayati na iti | atra hetumāha tasyāpi iti | yo'sau vicitratvena saṃmato 
vāsanāprabodhaḥ, sa svātmani vaicitryāt vā vicitraḥ, 
vāsanāvicitrabhāvāt vā, prabodhakabhedāt vā | trayamapica asat | yato 
vāsanā nāma vijñānānatiriktavigrahā | tat punarapi 
prabodhamātramekamanyasya aprakāśamānatvena asattvāt | evaṃ 
prabodhe'pi vācyam | naca prabodhakahetavo'pi vijñānabāhyāḥ kecana 
upapadyante sarvasya prakāśamānasya 
prakāśātmkabodhamātraparamārthatvāt | tasmādābhāsavaicitryamanyato 
na ghaṭate,- iti samarpakena ābhāsavaicitryādhāyinā bāhyenaiva bhavituṃ 
yuktamiti cet bāhyārthavādino matamiti sūtrārthaḥ | vṛttigrantho'tra 
spaṣṭaḥ | taṃ saṃkṣipya avatārayati bāhyamarthaṃ vinaiva ityādinā | 
tadvaicitryasya iti vāsanāprabodhavaicitryasya, vāsanāṃ 
kastūrikākalpitavastrādyadhivāsavat satataṃ paratantrarūpāṃ 
vyākhyātuṃ tasyāḥ śaktirūpatāmabhidhatte 
śaktimadekaparamārthatāsiddhaye | bodhaḥ ityādinā prabodhaṃ 
vyācaṣṭe | tasya iti, etaditi nīlapītādikramikābhāsalakṣaṇaṃ yat 
svakāryaṃ, tajjanane kartavya ābhimukhyaṃ 
paripāko'ntyāvasthāprāptatayā sa prabodhaḥ | astu iti 
vāsanāsmṛtijanakaḥ saṃskāraḥ prasiddhaḥ, natu 
apūrvānubhavaprasādhaka iti tāvat na udgrāhayāmahe 
sāṃnyāsikametadavatiṣṭhatāmiti bhāvaḥ | bodha eva iti adhikasya 
aprakāśatvena bodhaśarīrānuveśayogyatāvirahāditi hi uktaṃ 
bhavadbhireva nijavratam | ucyamāna iti śabdaḥ kevalamadhikībhavet 
prabuddhavāsano bodha iti, natu arthaleśaḥ | asāvapi iti 
uktaivaṃvidhaviśeṣāntaro'pītyarthaḥ | nanu ca yadapi ābhāsavaicitryaṃ

(page 94)

bhāsavaicitryaṃ kāryatvena samarthanīyaṃ, tadapi bodhāt manāgapi na 
atiriktamaprakāśanaprasaṃgāt, atiriktamivaca bhāti | tadasya evaṃvidhasya 
kāryasya yādṛśo yakṣastādṛśo baliḥ ityupapattyā kāraṇamapi 
vāsanāprabodhavaicitryaṃ paramārthato bodhānatiriktamapi 
atiriktāyamānaṃ bhaviṣyati,- iti kimidam iti | nahi kāryavaicitryamapi 
pāramārthikaṃ kiṃcana yasya anupapattiryatnapariharaṇīyā bhavet | etat na 
sahate na cet iti | etat iti vakṣyamāṇam | tat darśayati ābhāsabhede'pi 
ityādinā | na ityatra upapattimāha yataḥ iti | kāryaṃ hi apūrvatayā 
bhāsamānamucyate | tacca vastu vā astu svārthakriyāyogāt, 
viparyayādavastu vā satyarajatābhāsavat sudhāśakalarajatābhāsavacca | 
kāraṇaṃ punaḥ kāraṇatvādeva samarthamarthakriyālakṣaṇatvāt vastuna 
iti vastveva bhavitumarhati, na avastu sarvasāmarthyavirahalakṣaṇatvādeva 
avastunaḥ | kāraṇatāvyāpakasāmarthyaviruddhāsāmarthyopalambhāt 
kāraṇatā niṣidhyate, vyāpakaviruddhopalabdhyā abodharūpatayā ca 
vastutvam | tathāca na vicitramiti kutaḥ kāryavaicitryam | tadāha 
vastubhūtasya iti bodhatayā vasturūpasyetyarthaḥ | yena ca vapuṣā 
nīlavāsanāprabodhavān bodhaḥ; pītavāsanāprabodhavān bodha ityādinā 
vicitraḥ; tadrūpaṃ nīlapītādibhedamāyatate | sa ca bhrānta iti tadapi 
rūpamavastu sat bodhasya kathaṃ satyaṃ vicitrabhāvamānayet | nanu kiṃ 
satyena vicitrabhāvena | yathāhi kāryavaicitryamapāramārthikaṃ, tadvat 
kāraṇavaicitryamapi bhaviṣyati,- ityāśayena śaṃkate athāpi iti | etadeva 
pūrvamuktam ābhāsabhede'pi ityādinā | kintu tatra itthamuktam- 
kārye'pi nīlādyābhāsavarge

(page 95)

bodharūpameva pāramārthikaṃ, kāraṇe'pi tadeveti 
pāramārthikatāmukhena sāmyamānītam, adhunā tu apāramārthikatā 
vaicitryaviṣayā dvayorapi,- ityanena bhaṃgyantareṇeti apunaruktam | etat na 
sahate tadayuktam iti | hetumāha avastunaḥ iti | tadabhyupagame iti 
kāraṇatvāṅgīkaraṇe | iha iti nīlādyābhāsakrame | nahi iti kāryaṃ yathā 
dṛṣṭamātraṃ paścāditi arthāt labhyate, na tathā pūrvaṃ dṛṣṭamātre 
kāraṇamiti vaidharmyeṇa | nanu niyamena pūrvaṃ dṛṣṭamitīyadeva 
kāraṇasya lakṣaṇam | āha tathābhūtasyāpi iti | pūrvadṛṣṭamātrasya 
apihi kāraṇatvametadeva- yat vastunaḥ satyasya avastuno vā asatyasya 
prakhyāpane samarthatā | saiva ca vastutvam | nanu yadi kārymavastu tarhi 
asya kathaṃ kāryatā | kā khalu asyāḥ kṣatiḥ | kāmamavastutvena tasya 
sāmarthyaṃ nijaṃ kāryāntaramakurvataḥ kāraṇatā na syāt | etadāha 
kāryasya sāmarthyavirahe tu iti | nanu yat kāraṇena kriyate, tat 
viśiṣṭakāraṇabalotpannaṃ kathamavastu bhavet; avastutve vā 
tatpadabandhapratilabdhasāmarthyaṃ kāraṇasya na kiṃcit sāmarthyam,- iti 
kāraṇamapi avastu bhavet | etadapi anenaiva āha kāryasya iti avastutvāt 
kāryasya kāraṇe kāraṇatvaṃ na bhavet kāryāpekṣasya sāmarthyasya 
abhāvādityarthaḥ | kāryatāyāstu avastutvaṃ na uparodhakam | avastuno hi 
kāryataiva na bhavet yadi satkāryavāda iva svāt sāmarthyāt tadudbhavet | 
naca evam | kāryaṃ hi avastubhūtameva utthāpyate kāraṇena | tadaivaca tat 
kāryamucyate, yadā nirupākhyam | darśitaṃ ca svasāmarthyena iti vadatā 
kāryagatabhavanam | na kutracidupayogi yadaṃgīkṛtamanyaiḥ 

	nityaṃ na bhavanaṃ yasya ......................... |

(page 96)

iti, tat kāryamasadeva | tattu kāraṇabalādudbhūtaṃ yadi sarvātmanā 
sāmarthyayuktaṃ, tat vastu; na cet, avastu | bhrāntayo'pica bodharūpatvena 
vastvātmānaḥ satyaḥ kāryā eva dvicandrajñānamiva timirasya | 
dvicandrasya tu arthakriyāvirahādavastutvamastu, na tatsaṃvedanasya 
saṃvedanāntarāt vicitrasya | tadāha nahi bhrāntīnāmapi iti | kāmalayā 
pītaśaṃkhasaṃvit, kācena kācaśaṃkhapratyayastimireṇa 
śaṃkhadvayasaṃvit,- iti hi dṛśyate eva | nanu pratītirūpaṃ cet bhrāntau 
kāryaṃ, tarhi pratītervastutvāt kathamuktaṃ- kāryatvaṃ 
punaravastutve'pīti | atha dvicandrādi avastu, tadeva kāryaṃ; tarhi 
kāraṇavyāpārabalotpannaṃ kathamavastu, tanniṣṭhena vāsāmarthyena 
kathaṃ kāraṇaṃ vastu bhavet,- ityāśaṃkya āha athavā iti | etaduktaṃ 
bhavati- kāraṇatvacintāyāṃ bodhasya avaśyaṃ 
pāramārthikasvarūpasamāveśamātra eva avastheyamityevaṃparatvena 
asmābhirabhihitamado bodharūpatvaṃ ca pāramārthikaṃ ca | tacca 
avicitraṃ bhaṅgyantarasahasre'pi yojyamāne | tat hi na pāramārthikaṃ 
kiṃcit prakāśādhikasya aprakāśanaprasaṃgāditi hi paramaṃ 
vratamaheyamāgamato yuktitaśca | etattātparyaṃ darśayati etāvattu iti | 
nīlavāsanāprabodhasya bodhādanarthānantaratvāt 
pītavāsanāprabodhavatā bodhena tulya eva asau bodhaḥ, so'pi teneti 
bodhamātramekameva,- iti piṇḍārthaḥ | evaṃ vastutattvamabhidhāya 
abhyupagamyavādena āha athāpi iti | pūrvaṃ nīlavāsanāprabodhe 
pītavāsanāprabodhe'pi ca bodharūpamekamiti uktam | mā bhūt vā 
bodharūpamekaṃ tadvāsanādvayaprayogāt, kintu nīlavāsanāprabodhasya 
pītavāsanāprabodhāt tadvāsanāvaśena bhedo vaktavyaḥ | vāsanayorapi 
nīlapītamukhena nīlapītayośca kathaṃ bhedaḥ | nīla-

(page 97)

pītavāsanādvayaprabodhāditi cet, cakrakameva | 
karmabhedavāsanādhipatyāt tadbheda iti cet, karmabhede'pi nimittaṃ 
vaktavyam | nilābhāsāt pūrvabodhādanyo'nantaro nīlābhāsabodhaḥ 
saṃskārarūpatayā sthitāditi cet, pūrvasyaiva gatasya bodhasya 
bodhatātiriktā nīlābhāsatā kutaḥ | bālasya ca prāthamiko nīlābhāsaḥ 
kasmāt | prāgjanmagatatvakalpane sarvaprathamanīlarūpatāpratilambhe 
nidānaṃ vācyam | paramparayā kramikanīlapītādyābhāsasvabhāva evaca 
bodha iti svāpamūrchāsamādhānādau śuddhātmatā tasya katham | sāpi 
nīlapītādyābhāsavadasya svabhāva iti cet, na 
śuddhāśuddhātmatvayorvirodhāditi uktaprāyam | kiṃca satatameva 
śavalasvabhāvatve bodhasya aṅgīkṛte nirmokṣaprasaṃgaḥ | tataśca

	prabhāsvaramidaṃ cittaṃ prakṛtyāgantavo malāḥ |

iti 

	prajñāpāramitādvaitaṃ jñānam ....................... |

iti

	yāmadvayajñānamayīm .................................... |

ityādeḥ svagamābhyupagamādervipralopaḥ,- iti alam | tadetadeva sidhyati 
yadi bodharūpatātiriktamanādinijanijabāhyakāraṇaparamparāprabhavaṃ 
bāhyameva kiṃcit vastu bhavet,- iti bāhyārthavādinā svapakṣaḥ 
pratyujjīvitaḥ | tadetadāha sarvathā bodhavyatirikta iti | evaṃ 
svasantānavarti saṃbhāvyamānaṃ tāvat kāraṇaṃ karmādhipatyaṃ 
pūrvo nīlābhāsaḥ samanantarapratyayaḥ pītābhāsaprāya 
ityetadāśaṃkitaṃ nīlapītādikramikābhāsavaicitrye, naca tadupapadyate iti 
uktam | atha parasantānavarti vaicitryaṃ 
nīlādyābhāsavaicitryakrame'dhipatipratyayarūpatayā heturiti yaḥ 
śaṃketa, taṃ prati āha bāhyārthavādī- 

(page 98) 

parapramātṛrūpāṇi yāni bodhāntarāṇi 
ābhāsavaicitryodbhāvanakāraṇabhāvena samarthayitumiṣyante, teṣāṃ 
saṃpādayitavyābhāsabhedāt tasmāt bodhasantānādekasmāt bhede sati 
kāraṇatā saṃbhāvyate | sa evatu katham | tathāhi bodhasya tāvat 
svarūpaṃ nityamahamiti 
antarmukhamidantāvabhāsavaśasamuditabhinnakakṣyau deśakālau 
tadbodhaviśeṣaṇabhāvābhigamanāsamarthau na bhindāte,- iti uktamasakṛt 
| svarūpabhede ca anyatarasya aprakāśarūpatvādabodhatvamāpatediti na 
deśato na kālato vibheditā asti saṃvidaḥ | svarūpato'pi bheditā jaḍāt na 
saṃvidaścitaḥ | tato vastutaḥ pramātrantarāsiddhiḥ | abhyupagamavāde tu 
sadā sannihitāni khalu parapramātrantarāṇi | tāni ca 
ābhāsavaicitryaśatasahasravartiyaugapadyādekasminneva kṣaṇe tataśca 
ekaikatra santāne tadekavyatiriktasamastasaṃbuddhāsaṃbuddha-
pramātrantaragatābhāsavaicitryāṇi kāraṇabhāvamupagatānīti na kaścit 
niyamena kvāpi pramātari ābhāsabhedaḥ samarthayituṃ śakyate iti 
koṭidhā ayamupaplavahetuḥ samarthanaprakāraḥ | anena āśayena āha 
upapannatve'pi iti | nanu sarvamidaṃ jaḍābhimataṃ 
bhāvābhāsajātamindhanāgnyābhāsabījabhūsalilābhāsādicetanaiḥ 
parasparayogyadeśasaṃnidhāpanābhidhānopasarpaṇasaṃpādana-
samarthaiḥ pratyayairhetubhirnijanijakāryasaṃpādanocitayogya-
deśasaṃnihitaṃ tāvat kriyate iti na asti atra vivādaḥ | 
upasarpaṇapratyayāśca cetanāśca icchāvantaḥ | sāca icchā 
layavijñānakalpāraghaṭṭaghaṭīyantravāhakecchā iva 
anantakālabhāviniyatakramakamābhāsavaicitryamāgūryaiva uttiṣṭhati | 
parāvaskandaiṣaṇā hi rājñaḥ pararāṣṭramardanāvaluṇṭhanabhaṅga-
bhedanaprabhṛtyābhāsāntaraśatasahasrābhisandhānagarbhatayaiva 
prādurbhavati | vivṛtau prabandhena prayuktamābhāsapadaṃ-

(page 99)

vijñānanaye bāhyārthābhāvāt vijñānākārataiva 
upasarpaṇapratyayādīnāṃ pūrvapūrvarūpatayā 
kāraṇānāmuttarottaraṃ ca kāryāṇām- iti sūcayati | hi iti 
yasmāduttarottaratayā niyamavatyā kāryatvena abhimatāḥ abhimānena 
tathā niścitāḥ, pūrvatāniyamāt ca kāraṇatvena abhimatā 
ābhāsabhedāḥ kriyante svenaiva icchāviśeṣeṇa vijñānarūpeṇa tathā 
iti tato hetuprakārādidamāyātam- yat kila 
icchākhyālayavijñānaviśeṣasamutthāpito ya ādyaḥ kāraṇābhāso 
yathā grāmaprāptyabhisandhānātmavijñānotthayā gamanecchayā 
utthitaḥ śarīrābhāsaḥ, sa eva madhyavartino mārgābhāsaṃ, tadvartinaśca 
tṛṇādinīlādyābhāsānākṣipati yāvadgrāmapraptyābhāsaphalam; 
tato'pi tṛptyābhāsātmakaphalāntarābhisandhānodbhūtayā icchayā yaḥ 
pākābhāsaḥ prathamakāraṇābhimata utthāpitaḥ, tenaiva 
adhiśrayaṇādyābhāso'ntyagrāsanigaraṇābhāsaparyanta ākṣiptaḥ; tataḥ 
pānagoṣṭhīvaicitryābhāsecchetyādi mantavyam | yadivā kimanena 
bahutarecchāprabandhākṣepiṇā bhūyasā kāryakāraṇabhāvena 
parikalpitena | prathamagarbhādhānasamaya eva ekapraghaṭṭakasaṃmurchita 
eva yaḥ karmavallīpratānābhāsa ekalayavijñānarūpaḥ, sa eva 
maraṇakṣaṇaparyantābhāsāvadhīn niyatakramabhāvinaḥ 
sukhaduḥkhatatsādhanābhāsānākṣipati | punarjanmāntare'pi evaṃ, natu 
teṣāmābhāsānāṃ madhyavartināṃ punaḥ kāraṇāntaramupayujyate 
yathā pātayāmi enaṃ giriśikharādityanayaiva icchayā 
pātyamānagatatattaddeśasaṃyogavibhāgatatkṛtaduḥkhamohādyābhāsa-
paramparā ākṣiptaiva | tata eva madhye'sāvaśakyapratibandhā | yadāha 
muniḥ 

	iha te karmaṇāmeva vipākaścintayiṣyati |
	amutra bhavitā yatte taccintaya śubhāśubham ||

(page 100)

iti | ardhena aśakyapratibandhatvaṃ madhyābhāsānāṃ vadatā 
karmābhāsākṣepāvinābhāva eva uktaḥ | ata eva 

	......................... prārabdhrekaṃ na śodhayet | (sva. 4|141)

iti aśakyatvameva uktamāgame 

	........................... yenedaṃ taddhi bhogataḥ |

iti ca | tathāhi lagnaviśeṣarūpāt kṣaṇābhāsāt sarvaṃ 
tajjātakagaṇanākāle maraṇakṣaṇāntaṃ niścinvanti yāvat 
tajjanmagatamaraṇakṣaṇalagnaviśeṣābhāsāt janmāntarābhāsākṣepādi 
niravadhikamapavargāvadhikaṃ vā gaṇyate eva | naca niyatakramānurodhina 
ābhāsaprabandhasya ekaṃ kāraṇam,- iti apūrvamadaḥ, apitu bālyādau 
grahanakṣatrādyudayāstamayaparamparāprabandhe ṛtusamudāye ca 
pratītatarameveti darśayati yathā iti tāvantaṃ niyataṃ kālamavasthātuṃ 
śīlaṃ yeṣāṃ, teṣāṃ vicitrāṇāṃ vilakṣaṇānāmanyonyato niyato yaḥ 
prabandha uttarottaratvena ābhāsaparamparā; tasyā ekameva kiṃcit heturiti 
iti iti | athāpi ucyate iti pūrvakriyayā abhisaṃbadhyate dṛṣṭānta eva tāvat, 
sarvasmin naitadupapadyate | kṛttikodayādinā nirūpite 
grahanakṣatrarāśiparispande tāvadetadupapadyate, ṛtvādau ca yatra niyata 
eva kramaḥ | bālyayauvanādau tu na naiyatyamasti avaśyaṃbhāvinaḥ 
kramasya anyathāca anyathāca avalokanāt | tato 
madhyavartināmāhāravaicitryādīnāṃ 
yauvanajarāsaṃpādanatāratamyabhājāmadhvagamanādeśca 
jarāsamutthāpakasya, rasopayogādeśca yauvanaparirakṣaṇaikakasakṣaṇasya 
svaniyatabhāvitayā pūrvakarmamātrakṛtamākṣepamasahamānasya 
kāraṇabhāvena vartamānasya kathamapahnavaḥ kriyeta | naca asya 
madhyavartinaḥ kāraṇavaicitryamanyadupalabhyate | tataśca 
samanantarābhāsasyaiva tatra kāraṇatvamiti na

(page 101)

tāvadādyasyaiva hetutā | atha ucyate kimanena puruṣaviśeṣagatena 
bālyādinā | puruṣasāmānyāpekṣayā bālyādikamasmābhirudāhṛtatam | 
ekaprathamakāraṇākṣipto'nekaḥ kramikaḥ prabandho bhavati,- ityatra 
vastuni idamapi na upapannaṃ tatrāpi prathamakāraṇākṣiptatvābhāvāt | 
yathāhi prabhāsvarādapavarakapraviṣṭasya na prathamakāraṇabalādeva 
cakṣurādīnāmālocanahetūnāṃ saṃpattiḥ, tathātve hi 
praviṣṭamātrasyaiva apavarakodarāntarvartisamastavastvavalokanaṃ 
saṃpadyeta, apitu paramparāpekṣāto'tra cakṣurādīnāṃ 
viśeṣapratilambharūpaḥ pariṇāmaviśeṣo'pekṣyaḥ | yathāca 
bījabhūmyudakānāmaṅkure janayitavye 
paramparāsaṃnidhānajanito'tiśayarūpaḥ pariṇāmaviśeṣaḥ, yathāca 
odanasaṃpattau kartavyāyāṃ sthālītaṇḍulodakānām | anyathā 
pariṇāmāntarānapekṣāyāṃ jhaḍityeva aṅkura odanaśca jāyeta | 
sāmagryā hi tatra pūrṇatvam | tatra hi na adhikamanupraveśayitavyaṃ, nāpi 
tataḥ kiṃcidapasārayitavyam | tathaiva 
kramasaṃnihitānāmādityacandrādyudayānāṃ ca nīhāravihārādīnāṃ 
ca avaśyaṃ paramparopakārapariṇāmena bhavitavyam | anyathā 
katipayakṣaṇaireva bālyāt yauvanaṃ, tato'pi madhyamavayaḥ, tato'pi 
vārdhakamiti savidhavartyeva nidhanaṃ syāt | asti tu kālāntarapratīkṣaṇam 
| tasmāt madhye sajātīyaśarīraparamparāsvabhāvena 
pūrvāvasthāpracyāvottarāvasthodayaśūnyena api dehasantānena 
kaṃcitkālamavastheyam | tadāha sthitaiva iti | tathā ca jātakagaṇane'pi na 
iha dine idamidaṃ drakṣyati, sprakṣyati vakṣyatīti pratipadaṃ 
hasitakaṇḍūyitaparyantavyāparasaṃvedanasaṃbhavaḥ, apitu 
sukhaduḥkhāveśopayogidaśāviśeṣasaṃvedanamātraṃ bhavati | yuktaṃ 
ca etat | anyathā ekajātakatattvasaṃvedane tallagnatayā sarvaṃ vidyāt | 
tasmāt bālyādau prathamakāraṇākṣiptatvaṃ tāvadasat 
vaicitryaśatadarśanāt |

(page 102)

araghaṭṭaghaṭīyantravāhane tu tāsāṃ ghaṭīnāṃ 
bharaṇāvarjanaparivartanādāvavicitra eva kramaḥ sarvadā | tatrāpi 
vaicitryaṃ cedavaśyaṃ sahakāryantaramantarā syāt | naca prakṛte 
nīlādyābhāsavaicitrye yauvanādau rasāyanādyupayoga iva 
sahakāryantarapraveśaḥ kaścit niyatasya sahakāriṇo'navalokanāt | yathāhi 
rasāyanopayogāt yauvanamavatiṣṭhate ciraṃ kālaṃ, gatamapivā 
punarnavopayoga iva punarāvartate iti niścito'tra sahakārī; tathā 
nīlābhāse sthire vā asthire astameti punarudbhavati vā ayaṃ sahakārī,- iti 
na niścayo'sti | nāpi prabhāsvarādapavarakapraveśa iva 
anyonyapariṇāmāpekṣā | sā hi tatra bhavet yatra niyataḥ 
kālāntarapratīkṣāyogo bhāsate | iha tu 
nīlābhāsakṣaṇamātrasamanantaramapi pītābhāso dṛṣṭa eva | 
prathamahetusamākṣiptatā api na yuktā kramaniyamasya abhāvāt | 
prathamahetuṃ pūrvoktaṃ smārayati tathāhi iti | ubhayatrāpi iti 
saṃbhāvyamāne iti bhāvaḥ tatra icchātmakaḥ prathamaheturyaḥ 
prāguktaḥ prathamecchayaiva hetvavabhāso'ntarākṣipta ityādinā, 
tadākṣiptatāyāṃ kramaniyamābhāvamāha yathaikadā iti anyadā iti 
tasyaiva puruṣasya puruṣāntarasya vā iti tajjātīyāt hi kāraṇāt 
tajjātīyameva kāryaṃ bhavati,- iti yuktam | iha ca icchāyāstasminneva 
puṃsi pumantare vā vahnimutpādayāmi,- ityevaṃrūpeṇa 
tajjātīyatāyāmavikalāyāmapi antarāsamudbhavato 
nīlapītādyābhāsakramasya niyamena tajjātīyatvam | atha yo dvitīyaḥ 
prathamahetuḥ saṃbhāvitaḥ pūrvakarmabhirevavā ityādinā, tatra 
kramaniyamābhāvo ya āpādayitumiṣyate bāhyārthavādinā, sa 
ekapuruṣāpekṣayā na upapannaḥ ekasmin janmani 
prathamakarmapraghaṭṭakahetvākṣipte tasya ekasyaiva

(page 103)

nīlādyābhāsakramasya maraṇābhāsāntasya bhāvāt,- ityāśayena 
puruṣāntarāpekṣayā taṃ kramaniyamābhāvamāha puruṣāṇām iti | 
bahuvacanena śarīrādyābhāsavargasya prathamakāryasya sarvapuruṣeṣu 
tajjātīyatāvalokanāt pūrvakarṇo'pi tajjātīyatvakhaṇḍitaṃ siddhamiti 
tajjātīyāt prathamahetostajjātīyenaiva niyatakrameṇa 
nīlādyābhāsaprabandhena bhavituṃ yuktam,- iti abhiprāyaḥ | 
karmākṣiptatvamapica sarvasya ābhāsasya ayuktaṃ sarvasya 
sukhaduḥkhābhāsaphalatvāyogāt, dharmādharmayośca 
tatsādhanasaṃpādanopayogena prasiddhatvāt | yadāha te 
hlādaparitāpaphalāḥ puṇyāpuṇyahetutvāt iti | yadyapica 
mārgagatatṛṇādidarśanamapi paramparayā kayācidavaśyaṃ 
sukhaduḥkhayorvyāpriyate adṛṣṭeśvarādivādimate sarvasya 
tadaniṣṭānāviṣṭasya utpattyanabhyupagamāt, tathāpi karmaiva ekaṃ 
prathamaheturiti yo manyate, tasya etat dūṣaṇaṃ sākṣāt- yat na sukhāya na 
duḥkhāya vā tasya kathaṃ karmākṣiptatvamiti | anyeṣāṃ tu 
bahutarahetuvādināṃ sāmagryā vaicitryeṇa karmaṇo'pi ativicitratve 
sukhaduḥkhasādhanānāmapi 
vyavadhānāvyavadhānādibahutaracitrabhāvābhyupagamo na duṣyatīti | 
nanu mābhūdicchaiva ādyā nīlādyābhāsavaicitrye prathamahetuḥ 
pūrvakarma vā | svakāraṇābhāsa eva tatra tatra kāryābhāse 
prathamaheturbhaviṣyati | so'pi jaḍo vā anyo vā yo'sāvupasarpaṇapratyaya 
ukta ityevaṃ prathamahetavo bhūyāṃsa ābhāsavaicitryaṃ madhyavarti 
samutthāpayiṣyanti,- iti yasya matiḥ, taṃ vitatya apahastitamohaṃ karoti 
nāpi mṛddaṇḍa ityādinā abhisandhānamasti ityantena | athavā 
pūrvaśeṣatayaiva asya granthasya itthamavatāraṇam | nanu yathā bālyādau 
prathamahetukarmākṣipte'pi rasāyanopayogādinā sahakāriṇā 
yauvanamaticirakālamavatiṣṭhate, tathā iha api 

(page 104)

sahakārivaśāt te te ābhāsāściramavasthāsyante | tathāhi ghaṭābhāsasya 
anuvartane mṛddaṇḍādyābhāso hetuḥ, dhūmābhāsasya 
vahnīndhanādisāmagryābhāsaḥ, paṭābhāsasya 
kuvindaturivemādyābhāsaḥ | evamanyatra vācyam | etat dūṣayati nāpi iti | 
atra hetuḥ- antarā madhye gṛhavartino ghaṭapaṭābhāsāderavalokane 
mṛtpiṇḍadaṇḍādyābhāsasya nāma api na avaśiṣyate iti | nanu 
kumbhakāragṛhe tāvat prathamaṃ mṛtpiṇḍābhāsaḥ saṃvedya eva, tato'pi 
yastadgṛhāt ghaṭamānayati, sa upasarpaṇapratyayābhāso gṛhavartino 
ghaṭābhāsasya anuvartane sahakārī bhaviṣyati | astu, yāvadāste | 
svagṛhagate tu tasmin kaḥ sahakārī tadābhāsānuvṛtteḥ | tadetadāha nāpi 
upasarpaṇa iti | nanu yathā agnāvanumitsite dhūmābhāsasya 
dṛśyamānasya adṛśyamāno'pi tena anumātrā adṛśyamānatvādeva 
adhipatisāmyāt hetutvācca adhipatipratyayaśabdavācyo vahnyā 
bhāsastaddeśakrimisarvajñādipramātṛniṣṭhatvena sthito hetuḥ, evaṃ 
ghaṭaprāpako'pi puruṣaḥ svagṛhāvasthita eva atra sahakārī bhaviṣyati | 
yadā tarhi sa yaśaḥśeṣībhūtastadā kiṃ kartavyam | kaḥ sahakārī 
ghaṭābhāsasya avasthāne śaraṇīkartavyaḥ | naṣṭasya na 
hetutvamanupākhyatvāt, sopākhyatvaṃ hetutāyā vyāpakam | 
tadviruddhasya ca iyamupalabdhiḥ | krimisarvajñābhāsasya ca na hetutvam 
ādhipatyena anantābhāsodayaprasaṃgāt ityādi vakṣyate agrataḥ | 
tadāha nāpi ādhipatyamātreṇa iti | evamapi yā hetutā ucyate, sā neti 
saṃbandhaḥ | atra hetuḥ tadupasarpaṇa iti | atraiva dṛṣṭāntamāha nahi iti | 
naṣṭasya kā hetutā yatra adhipatitvaṃ viśeṣo bhavet | ata eva iti yato na asau 
dhūmābhāso'gnyābhāsāt, ato hetostādṛśāt dhūmābhāsajāt

(page 105)

dhūmābhāsāt gopālaghaṭikāsaṃgṛhītavimuktāt na vahnyābhāsasya 
anumānamatatkāryatvāt | upasarpaṇapratyayanāśe'pi iti yaduktaṃ, tatra 
yadyapica ityādinā pūrvapakṣaṃ śaṃkitvā nirākaroti tathāpi iti | 
naitadyuktam ityanena yojyametat | rajakatakṣakalohakāraprabhṛtayo vastutaḥ 
santi kvacidupapattisthānāntare'pi svarganarakādāviti | iyatā tathā 
kāryābhāsasiddhirna bhavatīti darśayati ābhāsavastutvavāde iti | naca te 
tadā tadupasarpaṇapratyayatayā bhānti | bhāsane ca 
tadābhāsakāraṇabhūtopasarpaṇapratyayāntarābhāsaḥ, tatrāpi anya iti 
niravadhiḥ pūrvāvabhāso bhavet | naca so'sti,- ityāha 
paramparāvicchedaśabdābhyām | atha manyate- sarvajñasya 
tāvadābhāsaparamparāpratibhāso'sti,- iti tadvartinaste 
upasarpaṇapratyayābhāsā dhūmānumeyahutavahābhāsa iva 
adhipatipratyayatvena asmadādiṣu kāṣṭhakuḍyādyābhāsabhedahetavaḥ 
santu,- iti | tatra āha aniyamācca iti | nahi 
samastatadupasarpaṇapratyayanirmitagṛharathaghaṭādyābhāsāḥ sarve sadā 
upalabhyante iti niyamo'sti | naca sahakāryantaraṃ 
tadupasarpaṇapratyayarūpapramātricchātmakasaṃvedanātiriktaṃ 
vijñānanaye yuktopagamaṃ yena ayamaniyam upapadyeta | kiṃ ca 
teṣāmupapattisthānāntarabhājāṃ tadā tāvat na icchā asti- adyāpi 
ābhāsantāṃ gṛhādaya iti | pūrvanirmāṇāvasare'pi iyantaṃ 
samayamete'vabhāsantām,- iti na abhisandhānameṣām | 
abhisandhāne'pica madhya eva kīrtanasthānānāṃ maṭhādīnāṃ 
dhvaṃso dṛṣṭaḥ | nacāpi te pūrvaṃ sarvajñā yena itthaṃ 
gṛhābhāso'sya ābhāsasya anantaro'smātpūrva etena vyavahita iti 
anantavaicitryamabhisandadhyuḥ | nacāpi eteṣāṃ 
tāvānabhisandhiradyatanopasarpaṇapratyayāntareṣu tathādarśanābhāvāt |

(page 106)

evamiyatā prathamakāraṇākṣiptatā yato vitatya nirākṛtā, tataḥ 
samanantarapratyayaparamparāta ābhāsavaicitryamiti āpatitaṃ 
gatyantaravirahāt | tadapi ca ayuktamaniyamāt | atha ucyate- 
kumbhakārakulāvasthita ekaḥ pramātā antataḥ krimiḥ sarvajño vā 
avaśyamasti, sa ca ghaṭābhāsarūpo jātastāvat | tatra ca asya 
heturmṛddaṇḍakulālābhāsaḥ, tato naṣṭe'pi tasmin tasya tāvat 
ghaṭābhāsādeva ghaṭābhāsa iti sthite yo'pi anyaḥ pramātā 
taddeśābhāsavān, tasya api tadābhāsayogaḥ- iti | tatra api vivecyaṃ- kiṃ 
pūrvasthitapramātrābhāsarūpa eva asau ghaṭābhāsaḥ 
kālāntarāgantukapramātrantarāntaranupraveśameti,- ityetena nayena 
dvayostāvati ābhāse aikātmyaṃ prāṇasukhaduḥkhādyābhāsabhede'pi, 
utasvit pūrvasthitapramātrābhāsāt 
kāraṇādāgantukapramātṛvartyābhāsāntarameva kāryarūpamudeti | tatra 
pūrvasminkalpe tīrthikamatānuṣaṅgaḥ | tathāhi dvayoḥ 
pūrvasthitāgantukayoḥ pramātrorekasaṃvedanarūpatābhyupagame 
viśeṣābhāvāt sarveṣāmekasaṃvidrūpatvādekātmateti 
ekātmavādastāvadaniṣṭaḥ | tatrāpica ṛddhyantaramāyātam- yat sa 
ekātmā svātantryāt saṃyojanaviyojane vicitre nirbhāsayan vicitraṃ 
pramātṛbhedamantarā antarā ca ābhāsāṃśe kvacana abhedamuparacayati, 
- iti maheśvararūpo'sāviti tadayaṃ vijñānanayo yogācāreṇa suṣṭhu 
samarthita ityāśayena bāhyārthavādī prathamapakṣaṃ dūṣayati etaddhi 
iti | dvitīyamapi pakṣaṃ atha bhede'pi ityādinā saṃbhāvayate | 
bāhyatvādaprakāśanaprasaṅgaḥ iti pramāṇamatra na kiṃcana syāditi 
pramāṇamukhena doṣaḥ | mūrtatve ca asthūlatā na ghaṭate | 
taddeśātaddeśaraktāraktakampākampāvaraṇānāvaraṇabhedena 
viruddhadharmādhyāsāditi na ekatā, nacāpi anekaparamāṇurūpatā 
tathānirbhāsābhāvāt paramāṇorapi 

(page 107)

ṣaḍaṃśayogāpattyā anupapatteḥ | naca ekānekatātiriktaṃ vastuno 
rāśyantaramasti,- iti prameyamukhena doṣaḥ iti doṣavattāprasaṅge 
bāhyamūrta iti padadvayam | etadapi dūṣayati etadapi na iti te samarthāḥ 
iti | ekakāvasthāyāmapi pratyekaṃ dṛṣṭasāmarthyaiḥ śālibījairiva 
svasaṃkhyānuvartyaṅkuranikaraḥ śālīyaḥ pramātari ābhāsasaṃcayo 
janyate | samānābhihārādanekatvānavabhāsa iti cet, asamānābhihāre 
kiṃ vācyamiti darśayati tataśca iti | naca 
āgantukapramāturekābhāsarūpatāṃ muktvā 
sphuṭāsphuṭādinirbhāsayogaḥ | nanu taimirikāntarasya kiṃ na asti 
keśādyābhāsaḥ | satyamasti; sa tu svatimirabalādeva, natu tadābhāsāt | 
tathātve hi ataimirikasya api sa bhavet | tadāha bhrāntasyāpi parasmāt iti | 
etadupalakṣaṇam | pūrvamataimirikasya ekacandrābhāse taimiriko'pi 
āgantuko na dvicandrābhāsavān bhavediti na parābhāsajanitaḥ 
pramātrāntarasvābhāsastadvailakṣaṇyāt | atadvailakṣaṇyaṃ hi 
tadābhāsajananasya vyāpakam | anyathā ghaṭābhāsāt paṭābhāsa 
ityādiraniyamo bahuśākhaḥ | tasya viruddhaṃ tadvilakṣaṇatvamiti 
vyāpakaviruddhopalambhaḥ | atha yogācāramatadūṣaṇapravṛttaṃ 
bāhyārthavādinaṃ- etatpakṣastāvat nisargadurbalaḥ, na ayaṃ me 
gaṇanīyaḥ; yogācārāṃstu ayameva dūṣayiṣyati,- iti āśayena 
protsāhayituṃ nayaparamārthajño'yamantaranupraveśamiva asya 
kurvannīśvaraikātmyavādī kathayati īśvaraikātmyavāde tu iti | tuśabdo 
viśeṣaṃ dyotayan protsāhasya viśejñatāṃ dyotayati | satyamasi 
prāmāṇikadhuryaḥ- yat kila etadduṣaṇaṃ 
sphuṭatvāsphuṭatvādisaṃkramaḥ iti keśādyābhāsodayaḥ iti 
cakārāt vaikalpikābhāsāntarodaya iti ca, tat 

(page 108)

na īśvarādvayavāde darśitam | tatastīrthikapakṣaṃ sarvathaiva 
kṣaṇikatvanairātmyādiciropārjitanyāyakeśaikāntaharaṇadhuryamayaṃ 
yuṣmaddarśane avaśyaṃ praveśayiṣyati vijñānavādī durātmā 
svanikāyakalaṃkabhūtaḥ, tadamuṃ sarvāvaskandena nipātaya 
svabhāvāditi dvividhā hi iti 

	sarvākṣagocaratvena yā tu bāhyatayā sthirā |
	sṛṣṭiḥ sādhāraṇī sarvapramātṝṇāṃ sa jāgaraḥ || (3|2|17)

iti 

	sādhāraṇo'nyathā caiśaḥ sargaḥ spaṣṭāvabhāsavān | (4|1|11)

ityādinā sādhāraṇī sṛṣṭirvakṣyate kevaleśvarakartṛkā, yatra tāvati 
ābhāsāṃśe pramātṝṇāṃ bhedavigalanena ekātmatāpattiḥ,

	tasyāsādhāraṇī sṛṣṭirīśasṛṣṭyupajīvinī | (4|1|9)

ityanena tu asādhāraṇī paśurūpapramātṛkartṛkā yatra na miśratāpattiḥ 
pramātṝṇām | tatpakṣe ca sphuṭāsphuṭakeśādivaikalpikādiśca varga iti 
asādhāraṇyāt kathaṃ tatra ābhāsaikatādoṣaḥ | tatrāpica 
īśvarādhiṣṭhānamasti | yadvakṣyate 

	saiṣāpyajñatayā satyaiveśaśaktyā tadātmanaḥ | (4|1|9)

iti | atha protsāhito bāhyārthavādī parakīyam atha ityādinā śaṃkitvā 
dūṣayati na yuktam ityādinā | atha ayaṃ bāhyārthavādī 
bhagavadaikātmyavādinā protsāhanopajāpasamuttejito nirpekṣaṃ praharan 
santānāntarasiddhiṃ vijñānavādino mate vitatya dūṣayituṃ 
pīṭhabandhaṃ gṛhṇāti svaka iti | yāvanti santānāntararūpāṇi 
pramātrantarāṇi, tāvanta eva ghaṭābhāsā yadi; tat parasparavyavahāro na 
ghaṭeteti etena api cchidreṇa ekābhāsavādī tvayā praveśayitavyaḥ, 
tasmādaṅgīkuru bāhyamartham, yatra ekasmin

(page 109)

bhinnapramātṛgṛhīte parasparaṃ krayavikrayādivyavahāropapattiḥ | bāhye 
ca śarīravartini ekasmin vyāpāre vyāhāre ca aṅgīkṛte tasya 
samīhākāryatvāt tenaiva dṛṣṭena kāryaliṅgena 
kāraṇabhūtaparabuddhisantāno nirapavādamanumīyate iti 
pramātrantaraviṣayo'pi vyavahāraḥ 
praśnaprativacananigūhanavrīḍanāśayasaṃmīlanādiḥ paraspareṇa kṛto 
ghaṭate iti | na tat nayavidā aṅgīkāryaṃ, yat parapakṣotthāpakam,- iti 
aṅgīkaraṇakāraṇasvapakṣānupamardaviruddhatadupamardavyāptaṃ 
parapakṣotthāpakatvamiti kāraṇaviruddhavyāptopalabdhiḥ | evakāreṇa yat 
sūcitaṃ- paraghaṭābhāse vyavahāro na syāditi, tatra hetuḥ 
pramātrantaraghaṭābhāsānāṃ parokṣatvāt iti | 
parasvasaṃvedanaparokṣāt tadvartini pramātṛbhedena bahutarabhede 
ghaṭābhāse grāhyāṃśarūpe asyāpi ghaṭābhāso'syāpi, aparasyāpi,- 
ityevaṃ vyavahāro na syāt, grāhyakāṃśarūpe ca atibhūyasi 
pramātrantaraśabdavācye senāsaṃghādau ayamapi cetayate ayamapi 
cetayate iti na bhavet vyavahārasya sparśo'pi saṃbhāvanāpi, kimaṅga 
saṃpattiḥ | evaṃ granthayojanā, natu ghaṭābhāsānām ityetadapekṣayā 
cakāro yojanīyaḥ, yena atra ṣaṣṭhīsaptamyoranupapattirbhavet, ekasyā 
ākṛteścaritaḥ prayogo na dvitīyasyāḥ gavāṃ svāmīha yeṣu ca iti | 
evakārabalāt hi paraghaṭābhāseṣu pramātrantareṣu ca 
vyavahārasparśo'pi na syāditi saṃbandhaḥ | sarvathā 
pramāṇāgocare'rthe na vyavahāraḥ paramukha iva avahitthanigūhitākāre | 
tathāca pramātṛgatā grāhyagrāhakākārāḥ | vyavaharaṇaṃ hi 
jñānābhidhānarūpam | tatra ca kāraṇaṃ pramāṇagocaratvaṃ sarvatra 
tadanubhavāt, tasya viruddhaṃ tadagocatvamiti kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | 
nanu satyapi bāhye'rthe ghaṭo'stu pratyakṣapramāṇagocaraḥ, 
grāhakābhāsastu anumānenaiva gocarīkartavyaḥ

(page 110)

	buddhipūrvāṃ kriyāṃ dṛṣṭvā svadehe'nyatra tadgrahāt |
	kalpyate yadi dhī.......................................................................... ||

iti nyāyāt | tadiha darśane grāhyābhāsāṃśo'pi anumitiviṣayo 
bhaviṣyati, tadasiddhaṃ pramāṇāgocaratvam | tathāhi 
anumātuścaitrākhyasya mātuḥ svapratibhāsatāṃ prāpto yo 
maitrasaṃbandhinā dehapratibhāsena sahito vyāpāravyāhārāvabhāaḥ, 
tasya samīhayā saha vyāptirgṛhītā kāryakāraṇabhāvaprāṇitā svātmani 
| evaṃbhūtayā itthaṃbhūtaghaṭādyābhāsavatyā ca antaḥsaṃvidā kila 
ayamevaṃjātīyako vyāpārābhāso vyāhārābhāsaśca bhavatīti | tato 
gṛhītakāryabhāvāt tasmāt vyāpārādyābhāsāt 
tattadgrāhyābhāsasaṃvalitagrāhakarūpānumānam | anumitena ca 
vyavahāraḥ | taduktaṃ

	............................... citramātre'pyeṣa nayaḥ samaḥ |

iti | apiśabdena saṃbhāvyamānatvena etaduktvā dūṣayati na saṃgatam iti 
| atra hetuḥ nahi iti | yo'sāvanumeyo maitraḥ, tadīyayā samīhayā 
svagrāhakasaṃvinniṣṭha eva vyāhārādyābhāso janitaḥ; natu 
anumātṛsaṃmatacaitrasaṃvedananiṣṭhaḥ,- iti maitrasamīhayā yo na 
kāryaścaitrasaṃvedananiṣṭha eṣa vyāharatīti ābhāsaḥ, sa kathaṃ 
maitrīyāmakāraṇabhūtāṃ samīhāmanumāpayet | nanu satyāṃ 
maitrasamīhāyāṃ caitrasaṃvedane maitro bhāsate,- iti ābhāsaḥ | sa 
kathaṃ tasyāḥ kāryo na syāt | āha pramāturasya hi iti | maitrasya 
icchānusāreṇa ahaṃ vāgmī bhāṣe,- iti svasaṃvedananiṣṭhito ya 
ābhāsaḥ, tasya kāraṇaṃ saṃbhāvyate | sa eva hi iṣṭaḥ karaṇāya, natu 
caitrasaṃvedanagatasya maitro bhāṣate,- iti ābhāsasya maitrasamīhayā 
kriyākaraṇaṃ syāditi | atra hetuḥ tasya iti | sa hi caitrasaṃvidgato na iṣyate 
kartuṃ caitrasamīhayā | nanu kimeṣaṇena prayojanam |

(page 111)

bījena kimaṅkura iṣyate | athaca sa tasya kāryaḥ | āha na hi anabhīṣṭaṃ ca 
icchākāryaṃ ca iti | jaḍavailakṣaṇyametadeva kāraṇasya- 
yadabhisandhāya karaṇamiti yāvat | ko'tra heturiti cet vipakṣe 
anabhisandhāyakaraṇe'tiprasaṅgo nāma | tamāha viśvasya iti | tataśca 
sukṛtaduṣkṛtasaṃkarādirbahuśākho vyupaplavaḥ | naca kevalamiyat, yāvat 
prakṛtamapi vighaṭeteti darśayati evaṃca iti | 
sakalalokaviruddhamaprasiddhaṃ ca idamiti kalpyamānapadam | caitrasya sā 
tūṣṇīṃbhāvādāvicchā samīhārūpā | tayaiva tarhi svasaṃvidgato 
maitro bhāsate,- iti ābhāso janita iti kalpyatām | aniṣṭo'sau 
caitrasamīhayeti cet maitrasamīhayā api na iṣṭa iti tulyo vidhiḥ | caitrasya ca 
anumātuḥ svasamīhā siddhā | tatra etāvadadhikam- matsamīhayaiva 
matsvasaṃvedananiṣṭho'yamābhāso janita ityantam | adṛṣṭamaitraṃ 
saṃvedanaṃ na kalpanīyaṃ syāditi upacayaṃ darśayan santānāntarasya 
aśakyasamādhānatāṃ darśayati | nanu parihṛtametadācāryeṇa svayameva 
śaṃkitvā, tat kimidaṃ codyate iti yasya bhramaḥ syāt taṃ pratyāyayituṃ 
tadgranthapāṭhapūrvakaṃ tadarthaṃ dūṣayati yadapi ityādinā 
atadvarṇitamiva ityantena | atadvarṇitamiva itivacasā bāhyārthavādī 
idamāviṣkaroti- prāmāṇiko'pi 
āryadharmakīrtirācāryadiṅnāgagranthānurodhāt 
tatpakṣapātādevamabhidhatte, na punarasya svarucireṣeti | asya 
santānāntarasiddhigranthasya arthaḥ- yathaiva bāhyanaye vyāhārāt 
parakāyagatāt parasamīhā anumīyate, tathaiva vijñānanaye 
vyāhārābhāsāt parakāyābhāsagatāditi | tatra yadi paro brūyāt 
bāhyavāde tāvadeka eva vyāhāraḥ, tatra yuktaṃ- yat tataḥ 
samīhānumānam, vijñanānaye tu dvāvābhāsāvanumātari caitre 
vyāharati ayamiti

(page 112)

svātmavicchedena; anumeye tu maitre vyāharāmi ahamiti svātmāvicchedena 
| tatra caitreṇa avicchinnāvabhāsasya vyāhārasya svātmani 
svehākāryatvena vyāptirgṛhītā, natu vicchinnāvabhāsasya 
parasamīhākāryatvena | tat kathaṃ sā anumīyeta | tatra ucyate 
kriyāviśeṣaḥ kuḍyādikriyāvilakṣaṇo yo vyāhārābhāsādiḥ, sa eva 
vicchedāvicchedādyavāntaraviśeṣatyāgāt sāmānyaṃ; tat dṛśyamānaṃ 
tasya gamakam | kasya | vyāharaṇasaṃpādako ya iha aviśeṣaḥ, sa eva 
ahamayamitiviśeṣāntarānādarāt sāmānyaṃ, tasya | nanu yathā 
ghaṭavalmīkayoḥ pārthivatvasāmānye'pi 
kumbhakārapipīlakarūpapratiniyatakāraṇajanyatvaṃ, tathā 
vicchinnāvicchinnayorapi pratyayayorvyāhārapratibhāsayornimittaṃ 
vyatiriktaṃ syāt | bhavet, yadi kumbhavalmīkavadeva 
pratiniyatakāraṇajanyatā upalabhyeta yāvatā vicchedapratibhāsavanto'pi 
kṣiptānāṃ śarāṇāṃ, tathā śilānāṃ yantranirmāṇādīnāṃ ca 
pareṣāṃ pracalitaparibhramaṇādikā ye kriyāpratibhāsāḥ, kṣiptairvā 
śaraśilāyantrādibhirnimitāḥ parasya cetanācetanarūpasya 
cyavanakālabhāvinaḥ pracalitādikāḥ kriyāpratibhāsāste 
avicchinnasvehāpūrvakā dṛṣṭāḥ | tat 
vicchinnairvicchinnasamīhāpūrvakairbhavitavyamiti niyamaḥ kutaḥ | 
parakīyasamīhāpūrvakatvaṃ ca parapreritaśarāghātādijanitasya ahaṃ 
calā nipatāmi,- iti svātmāvicchinnasya api kampādikriyāpratibhāsasya 
dṛṣṭam | tasmāt vyāpārābhāsamātre samīhāmātrasya vyāptiḥ | 
pakṣīkṛtastu yaḥ parakāyābhāsastaddharmatābalāt svasamīhānupalambhe 
tṛtīyarāśyabhāvena pāriśeṣyāt tatsamīhāmātraṃ 
vyāptisaṃvedanasmaraṇayorbhavadapi phalataḥ 
parasamīhārūpamanumitaṃ sidhyatīti | tadetat tena prāmāṇikena na 
varṇitamiva tena ca

(page 113)

aprāmāṇikena varṇitamiva prasiddhyā ca tena varṇitamiti śrūyate | vayaṃ 
tu itthamutprekṣāmahe- yadivā prāmāṇikavarṇitamapi idaṃ 
svadarśanapakṣapātapramādādidoṣādaprāmāṇikavarṇitena tulyaṃ 
jātamiti | ivaśabda utprekṣāyāmupamāyāṃ vā | kasmādevamiti 
āśaṃkya āha tathāhi iti | parastāvaduttaraṃ brūtām, tena asya 
dūṣaṇāvakāśāntaramāsādayiṣyāmi,- ityāśayena bāhyārthavādī 
prastutaprameyasiddhāvanupayogaṃ sādhyaviśeṣaṇasya tāvat darśayati 
kriyāyāḥ iti | jvalanapava(ca)nādikā kriyā na samīhāpūrvikā,- iti 
yuktaṃ sādhanadharmasya viśeṣaṇaviśeṣapadena, samīhāyāṃ tu 
anumitāyāṃ siddhaḥ parasantāna iti kiṃ tatra viśeṣapadena | nanu 
santānāntareṇa anumitena na kaścidarthaḥ, vyavahārasiddhaye hi 
tadanumīyate | kriyāmātrāt ca saṃniveśādiva puṣṭībhūtahastādeḥ 
pūrvabhāvikāraṇarūpaṃ samīhāmātramatītarūpamapi sidhyati | 
vartamānasamīhāntarānubandhitve'pi tasya siddhe jīvati ayam ityetāvat kva 
vyavahāraviśeṣe samupayogi | kriyayā hi vyāharaṇābhāsarūpayā 
tādṛgasau vyāhartṛrūpo vyāharāmi, ityevaṃ- 
tadvyāhārābhāsasamavāyirūpaḥ sādhyate sādhyatvocito'sāveveti 
yāvat | yataśca evaṃ, tata etadāyātamiti yāvattāvacchabdārthaḥ | tato 
maitralakṣaṇāt pramāturavicchinnarūpo yaḥ kriyāviśeṣābhāsastena 
tādṛgasau sādhyo yasya avicchedena śvāsonmeṣavyāhārādiḥ, 
kriyābhāsaḥ | tato vyāharāmītyābhāsāt parasantānānumāne cikīrṣite 
tasya anumāturuttamapuruṣavācyo'smadartharūpaḥ santānāntaratvena 
saṃmato'pi pratyakṣa iveti tādṛśāt kriyāviśeṣābhāsādīhāviśeṣa eva 
vyājihīrṣātatprayatnatatpūrvakaprāṇādyutthāpanādisvātantryamayā-
bhīṣṭapraśnaprativacanādivyavahāropayogī yukto'numātumiti 
jñāpayituṃ sādhye'pi viśeṣaśabdaḥ |

(page 114)

atra āha bāhyārthavādī tadittham iti | atra hi tātparyaṃ vicāryamāṇaṃ 
samastāṃ prakriyāṃ vilumpati | tathāhi- na caitrasya vyāharāmīti 
ābhāsaḥ sphurati yata evamanumimīte- sa hi vyāharatīti abhimanyate, natu 
vyāharāmīti | tathābhimāne hi asmadarthasaṃbhinne vyāhāre 
svasamīhaiva evamuktā bhavati, na parasamīhā, svaparayośca 
tādātmyāpattiḥ | yasya ca maitrasya vyāharāmīti ābhāsaḥ, tasya 
svasaṃvitsiddhā samīhā | kimanumānena | tadetadāgūrya āha 
dūrāpetam iti | yadrūpamanumānāt pūrvaṃ siddhaṃ, na tadanumeyaṃ 
vastutaḥ | parvata iva siddhaśca asmadarthaḥ | anumeyatve 
kāraṇamasiddhatvam, tadviruddhaṃ ca atra upalabhyate,- iti 
kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | yadasmadartharūpam, tat paratra bhavati,- iti 
svabhāvaviruddhopalabdhiḥ | atra śarīrāntare ayamitipratyayāt paratvamiti 
cet, svatra api paratvaprasaṅgo nimittasya aviśeṣādatra ahamiti hi 
svābhimate'pi dehe,- iti kaḥ svaparavibhāgaḥ | yadivā atītatvenāpi 
ityantaṃ vijñānavādino vacanam | tadeva dūṣayituṃ bhaṅgyā 
vyācakṣāṇena bāhyārthavādinā anūditaṃ evaṃca ityādinā 
viśeṣaśabdaḥ ityantena granthena | dūṣaṇāṅgīkaraṇamiṣeṇa 
eṣo'bhiprāyastava viśeṣaśabdaṃ prayuñjānasya | atra ca prakṛtameva 
vighaṭate iti darśayati tadittham iti | anena na nayena īśvarādvayavādī 
avaśyaṃ labdhāntaraḥ praviśati | dvayorapi tadābhāsamātre 
parasparatādātmyagamanena asmadarthonmeṣapratibhāsāt, 
aiśvaryaśakteśca svaparavibhāgapratibhāsahetorābhāsāntareṇa aikyasya 
saṃbhavāt,- iti āśayaśeṣaḥ | nanu 
prathamottamapuruṣarūpapratyayārthānādaraḥ | naiva eṣaḥ | 
vyāharaṇamātrāt tādṛśameva prakṛtyartharūpaṃ samīhāmātraṃ 
sidhyet | tadāha atrāpi iti |

(page 115)

sāmānyarūpā iti svaparatāviśeṣaṇatātyāgena | iṣyate iti 
vyāptigrahaṇakāle vyāpakatvena sādhanadharmasya, anumitikāle ca 
anumeyatvena | atra āha tadviśeṣagrahaṇamanarthakam iti | tataśca 
tatsādhyārthalābhābhāvāt samīhāmātraṃ piśācasya vā yakṣasya vā 
sarvajñasya vā krimervā tādṛgasti kasyāpi śilādiprerakasya iva yena 
ayamitthaṃ kampate, vyāharati ca,- iti niścayābhāve vyavahārāsiddhiḥ | 
ataśca evaṃ yat parasamīhā api maccharīrakampāya, matsamīhā api 
paradehakampāya dṛṣṭā prabhaviṣṇuriti abhiprāyaḥ | yacca uktaṃ 
kṣiptaśara ityādinā vicchedāvicchedayorapi vyāpārapratibhāsasya 
samīhāmātrameva nimittaṃ svaparaviśeṣaṇabhāgasya 
vyabhicāradarśanāditi, tatra samīhāyā api vyabhicāro dṛśyate | patāmi, 
calāmi; calati, patati,- iti hi avicchinno vicchinnaśca vyāpārābhāso vinā 
samīhāṃ vātavegādinā api dṛṣṭa iti vyāpārābhāsena 
kāraṇamātrānumānocitena samīhā api anumātuṃ na yuktā | yat yena 
vinā api bhavati, na tat tasya kāryaṃ dhūma iva jalasya | tathāca kampaḥ 
samīhayā vineti kāryatāvyāpakatadavinābhāvaviruddhamatra 
tadvinābhāvitvamupalabhyate,- iti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | atha iti 
vātavegābhāsādijanitāt kampābhāsādanya eva samīhāsamuttho 
dhūmābhāsajādiva 
dhūmābhāsādagnyābhāsasamuttho'bhiyuktaikasamadhigamyo loke'pica 
abhyāsāt pratītaḥ; tataśca vicchedāvicchedaviśeṣatyāgāt sāmānyarūpo 
vātādyakta(ttha)kriyāvailakṣaṇyācca vicchedāvicchedatyāgena yat 
sāmānyaṃ samīhāmātraṃ, tasya kāryaḥ; tena kāryeṇa yuktaṃ tat 
svakāraṇamanumātumiti yaducyeta | tathāpi iti tasminnapi prakāre 
kathyamāne vicchedādiviśeṣatyāgena 

(page 116)

api yā samīhā kāraṇatvena saṃmatā, tasyāḥ kriyayā parakampādikayā 
apiśabdāt svakampādikayā saha yaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ prasādhyate; sa 
samīhitatvalakṣaṇaviśeṣaṇaviśiṣṭayaiva sidhyati | nahi yā na kasyacit 
samīhitā pavanajavanādinimittāntaraprabhavā svagatā paragatā vā kriyā, 
sā samīhākāryā yuktā | tato vicchedāvicchedaviśeṣau tyajyetāṃ nāma, 
samīhitatvaṃ tu aśakyatyāgam | samīhāto yadi asamīhitamutpadyate, 
tadekasya vyāhārasamīhāyāṃ sthāvarajaṅgamaṃ viśvaṃ vyāhartṛ 
syāt | nanu yadi samīhitaiva vyāpārādikriyā samīhākāryā, natu 
asamīhitā | kimataḥ | etadāśaṃkya doṣāpādanāya yojayati naca iti | iha 
vyāhāre ayamahamiti samīhā | tato vyāharāmīti 
samīhitṛrūpasvasantānagato vyāhārābhāsaḥ | tatsamakālamevaca 
samīhitṛvyatirikte'numātṛpramātari parasantānarūpe 
vyāharatītyevaṃbhūto vyāhārābhāso'numātṛkartṛkatvābhāvena 
maitrakartṛkatvāt tanmaitrātmakaparasantānasamavāyī dvitīyaḥ | tadiha 
parasantānagataśabdaḥ ubhayathā vyākhyeyaḥ- samīhitṛvyatirikte 
anumātari yata ābhāsate anumātṛvyatirikte ca samīhitari bhavati- iti | eṣa ca 
prācyasahitaḥ sat (n) santānāntare anumātavye hetūkāryaḥ, na pūrvaḥ 
śuddhaḥ nāpi paraḥ śuddhastayoḥ krameṇa 
svasamīhāyāmasamīhāyāmapi ca bhāvāt | tasya asya vyāharāmīti 
sahitaṃ parasaṃkramaṇena prathamapuruṣaśabdena yogyaṃ paragatatvaṃ 
nāma vyāhāraviśeṣasya asamīhitayantraputrikāvyāhāravilakṣaṇasya yat 
viśeṣaṇaṃ, tat cet tyajyate; tarhi vyāharaṇamātrāt 
samīhāmātramanumīyeta, natu 
vyājihīrṣāmītyevaṃvidhaviśeṣaparihāreṇa vyājihīrṣatīti | etadevaca 
viśeṣato'numeyametadrūpatājīvitatvāt santānāntaratāyāḥ | tataśca 
yathā
```

## Reading

Withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible)

## Claims

| Claim | Status | Basis |
|---|---|---|
| Link completeness | FAIL (7 gaps named) | assurance.trace_links_present + gaps |
| Human review | UNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off) | assurance.review |
| Deterministic chunk gate | BLOCKED (PROOF_NOT_RUN) | proofs.chunk_gate |
| Manuscript witness | UNPINNED (0 verified corpus-wide) | identity.witness |
| Source-span completeness | UNKNOWN | assurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed |
