ipvv chunkV2-F-pancamo-vimarsa-k6 (M00021:3600-4400) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

The passage

Passage excerpt exactly as hashed (from ipvv/passages.jsonl). Devanagari is not in the ledger, so none is rendered. The recorded hash covers this excerpt, not the edition volume.

yathā

(page 117)

cāndane agnāvanumitsite sāmodatvaṃ dhūmasya yadi tyajyate, tat 
vahnimātraṃ siddhyati; na cāndano'gniḥ | yāvat sādhyaṃ 
sādhanadharmasya yena vinā na sidhyati, tāvati tadviśeṣaṇaṃ nāma 
aṅgīkāryaṃ cāndanāgnyanumāne iva candanāmodavattvaṃ dhūmasya, 
na siddhyati ca paragatatvātmakottamapuruṣārthasahitaprathamapuruṣā-
bhidheyaviśeṣaṇavattvena vinā santānāntaram | anaṅgīkāryatve 
kāraṇaṃ tat hi, na asādhyasiddhinibandhanatvam | tadviruddhaṃ ca idamiti 
kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | yathā ca cāndanatvāpekṣayā candanāmodo na 
viśeṣāntaraṃ tatparihāreṇa anāsīnatvāt | tadeva hi tadapekṣayā 
viśeṣāntaraṃ, yat yatparihāreṇa āste cāndanatvamiva tārṇatvāpekṣayā | 
anyathā gotvādapi śāvaleyo viśeṣāntaraṃ syāditi 
sāmānyaviśeṣavyavahāro hīyeta, dvayorapi 
gośāvaleyayorviśeṣatvāpatteḥ | viśeṣayośca sāmānādhikaraṇyaṃ 
kathaṃ syāt | asti ca tat- gauḥ śāvaleya iti | tasmādanyonyaṃ 
viśeṣavyavahārastadvyāpakabhāvena paridṛṣṭāt niyamāt 
viruddhamaniyamaṃ prasaktamavalokya vipakṣāt tatparihārānavasthānāt 
nivartamānastatparihārāsīnatvena vyāpyate | tadviruddhaṃ ca 
tatparihārānāsīnatvam, iti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | evaṃ prakṛte'pi 
vyāpāravyāhārādermaitrakartṛkasya caitrātmake parapramātari 
parasantānarūpe yat gatatvaṃ, tadābhāsarūpatvaṃ maitro'yaṃ vyāharati, 
- ityevaṃrūpaṃ pracyutāsmadarthaṃ 
viśrāntiprathamapuruṣābhidhānocitaṃ tanmaitrīyavyāpārādyābhāsasya 
uttamapuruṣocitasya vyāpriye ityevaṃrūpādanyo na viśeṣastatparihāreṇa 
anāsīnatvāditi | tataśca yathā dhūmāt cāndane'gnāvanumitsite 
dhūmasya candanendhanaprabhavavahnikāryatvamavaśyāpekṣyaṃ, tacca 
candanāmodavattvaprabhāvādeva saṃvedyaṃ; tathā hi 
tadāmodavattvagrahaṇāya

(page 118)

ghrāṇīyaṃ pratyakṣaṃ prabhavati,- iti 
antaḥpuravartinaścāndanahutabhujaḥ surabhidhūmayorasti 
pratyakṣaprabhāvodbhūtena vikalpena vyāptigrahaṇam | anumānakāle'pi 
āmodamādhuryaviśiṣṭadhūmāvasāyaḥ | evameva 
cākṣuṣaghrāṇīyadarśanabaloditamelanāvidhāyivikalpasvabhāvaḥ 
saṃbhavati,- iti sidhyati viśiṣṭāt surabherdhūmāt candanendhano 
dhūmadhvajo'gnikāryatvagrahaṇa iti cāndanāgnikāryatvagrahaṇe 
vyāptigrahaṇavelāyāṃ pramāṇāntaramupayujyate | tacca na 
saṃbhāvanīyam | evamiha prakṛte'pi | naca tat prakṛte nirvahati | viśeṣato hi 
atra parasamīhā anumeyā | anyathā samīhāmātramanumeyaṃ cet, 
piśācaprāyo'pi samīhitā caitreye vyāpārābhāse sidhyet | atha 
anumātṛpramātṛsaṃvedanavedyamānatadvyāhartṛrūpābhāsaniṣṭhaiva 
samīhā sidhyati, tarhi pramātṛsahasre anumātari 
tatsaṃkrāntamaitrābhāsasahasragatavyāhārābhāsasahasrāt 
samīhāsahasraṃ sidhyet,- iti 
tāvatāmanumātṝṇāmekapramātṛniṣṭhatvena yo 
vyavahāramelanalakṣaṇaḥ saṃbandhaḥ, sa na syāt | anenaiva ca nyāyena 
anumite'pi ghaṭābhāsavati pramātrantare ghaṭābhāsasya bhedādekatra 
ghaṭābhāse krayavikrayavyavahāro na ubhayorvyavahartrorbhavet,- iti 
punarapi mahābhūtagrastaṃ jagat na jāyate | tasmāt parasamīhāyāṃ 
cāndanānalatulyāyāmanumeyāyāṃ 
surabhidhūmacāndanāgnigrahaṇavat vyāptigrahaṇakāle paragatatvena 
vyāhārābhāsasya paratvena na samīhāyā grahaṇaṃ 
samānakālavyavahārakārivikalpavyavaharaṇīyamupayujyate | naca asti 
paragatatvam | parasamīhārūpatve hi sāhityavṛttivicchedāvicchedaprāṇe 
paraniścayapūrvakaṃ manaśca santānāntaralakṣaṇa iha anumeyapakṣe 
vartate iti anyonyāśrayam | evamanumānakāle'pi 
maitrātmakacetanarūpaparasantānasamavāyī vyāharāmi ahamiti

(page 118)

mūlabhūmau tāvadayam, tato mayi saṃkrāman saṃniviṣṭo'yaṃ 
vyāhārābhāso vyāharati,- ityevaṃ parasantānagatatvaṃ nāma 
viśeṣaṇaṃ pramāṇāntaranirgrāhyam | naca pramāṇāntaramatra kramate 
parasantānasya atra avadhāvanavagamāt | avagame tu 
anumānanairarthakyāpattiḥ | tata eva anumāyāmitaretarāśrayam | tataśca 
parasantānagatatvaṃ tāvat durjñānam | jñāte'pi 
parasamīhākāryametadvyavahārābhāsarūpamityatra arthe 
vyāptigrahaṇāvadhau nāsti pramāṇam | tadetadāha naca parasantāna 
ityādi | iyatā ca aṅgīkṛte'pi parasamīhākāryatve tatra pramāṇaṃ nāsti,- 
iti uktam | adhunā tu svasantatau vyāharāmi,- ityevaṃbhūtasya 
parasantānagatatayā vyāharati,- iti ābhāsasya yā paragatatā 
samīhitṛvicchinnasvabhāvatā, sā samīhākāryaiva na bhavati,- iti 
bāhyārthavādī brūte vyāhārābhāsasya ityādinā | maitrasya tāvat 
vastusthityā evaṃ samīhā vyāhareyamiti, tato vyāharāmīti ābhāsaḥ 
svasantānagatastasya udetu tāvat | yastu caitraviśrānto maitro vyāharati,- 
ityevaṃbhūtaḥ parasantānagato vyāhārābhāsaḥ sa tāvat na maitrasya 
saṃbandhinyā samīhayā kāryaḥ | asamīhito hi asau | nanu 
viśeṣasamīhāyāṃ sāmānyamapi samīhitam | satyaṃ, tattu 
samīhitaikatamaviśeṣaśarīrameva samīhitaṃ bhavati | anyathā 
svātantryeṇa asya samīhitatve kumbhakārecchayā trailokyaṃ kumbhānāṃ 
pūrṇamavalokyeta | na ca evaṃ, tata idamāpatati- balādeva 
sāmānyamukhāyāmapi samīhāyāṃ kaścideva viśeṣaḥ samīhitaḥ, 
phalato yo'sau viśeṣāntaratiraskāreṇa udyan dṛśyate | tadamunā 
prakāreṇa yadyapi sāmānyaṃ samīhitam, tathāpi svātmavartī yo 
vyāhārābhāso vyāharāmi- ityevaṃrūpaḥ,


(page 120)

sa satyaṃ samīhājanyatvena prasiddhaḥ | yattu anumātṛsaṃmato 
yaścaitralakṣaṇaḥ samīhitṛsantānāt paro'nyaḥ santānaḥ, tadgatatvaṃ 
vyāharati ayaṃ maitra ityvamābhāsanocitaṃ vyāhārasyaiva 
viśeṣarūpam; tat kasya janyaṃ bhavet | na caitrasya, na maitrasya, dvayorapi 
tatra nāsti samīhā | yataḥ samīhā ca yadi evaṃ kartuṃ prabhaviṣṇuḥ- 
mayi maitre yo vyāharāmīti ābhāsaḥ tatsamaye eva caitre maitro 
vyāharatīti ābhāsa udetu- iti; tarhi yadā evaṃ maitraḥ samīhate- mayi yo 
vicchedavirahito vyāharāmīti ābhāsaḥ, sa caitre'pi avicchinna eva udetu- 
iti, tadā caitro'pi eṣa maitro'haṃ vyāharāmīti avicchinnābhāsabhāgī 
bhavet, tadicchāto'dbhutaceṣṭāprasisārayiṣayā yaśorjanakāmyayā 
tadaiva viśvaṃ tadābhāsavat syāt, lajjāvahaṃ ca na kenacit dṛśyeta | 
anutpādecchā hi tatra saṃbhavet | naca evamasti | tat na samīhākāryaḥ 
parasantāne vicchedayukto vyāhārādyābhāsaḥ | tat tasya na 
samīhākāryaṃ, yat samīhāntare na anyathā bhavati ghaṭa iva kuvindasya | 
tathāca vicchinnābhāso vyāhāro maitrasyeti na samīhākāryaḥ | 
samīhākāryatvaṃ samīhāntare anyathābhavanena vyāptaṃ hastasya iva 
muṣṭīkaraṇam | anyathā sarvaṃ samīhākāryaṃ sarvasya syāt,- iti 
sukṛtaduṣkṛtasvasvāmitādisaṃkaro'nantaśākhaḥ | tacca 
vyāpakamanyathābhavanamiha na upalabhyate,- iti vyāpakānupalabdhiḥ | 
tadetaduktaṃ paratra ca ityādinā | parasya maitrasya samīhayā 
sāmānyaviṣayayā api viśeṣaṃ spṛśantyā vyāharaṇābhāsaḥ paratra 
caitrasaṃvedane'pi avicchinnatvena vyāharāmīti amunā rūpeṇa janyeta, 
naca evamiti na samīhākāryatve pramāṇamasti paragatatāyāḥ | etadeva 
adhikāvāpagarbhīkāreṇa

(page 121)

upasaṃharati evam iti | yadetaduktaṃ, tat iti tasmāt hetoretat labdham- yat kila 
samīhitādiviśeṣatyāge yadvyāharaṇābhāsasāmānyaṃ taddvāreṇa api 
itarābhāseṣṭaścaitragato yo vicchinno vyāharaṇābhāso 
maitrasantānagatena vyāharāmīti ābhāsena sahaiva bhavan, ata eva na 
tatkāryatvena śaṃkyaḥ | tatsamīhāyāstasminnitarābhāse kāraṇatā nāsti 
| nāpi tāmiṣṭimapekṣya tasya itarābhāsasya kāryatā asti | 
vyāharāmītyevamābhāsasahabhāvena ca ya itarābhāso yo 
vyāharatītyevaṃrūpaḥ, sa icchākāryaṃ naiva bhavati, tāvati na icchā 
kāraṇamasamīhitatvāt tāvataḥ | nanu samīhitatvamasamīhitatvaṃ ca yadā 
na apekṣyate, apitu vyāharaṇābhāsasāmānyamātram; tadā paragatena tena 
itarābhāsena saha maitragatāyāḥ samīhāyāḥ kiṃ na 
kāryakāraṇabhāvaḥ | satyaṃ, yadi sā viśeṣānapekṣā nirvahediti 
darśayati svagatameva iti | yogasiddhyadhikaraṇanītyā hi sāmānyamapi 
abhisandhīyamānaṃ viśeṣaniṣṭathāyāmeva paryavasyati, iha ca 
saṃvedyate eva viśeṣaniṣṭhatā yena ṣṭhīveyamiti icchā bhavantī 
prayatnena śleṣmāvṛtaṃ sthānaṃ āntarāvayavaviśeṣasaṃyoginā 
vegavatā pavanena karaṇena abhihatya śleṣmāṇaṃ kriyādvāreṇa tato 
viśleṣya samīhāntaravyavadhānena ṣṭhīvāmīti bahirnirasanaṃ 
śleṣmaṇaḥ saṃpādayati | natu evaṃ caitrasantāne bhavati | maitrasya 
icchayā sphuṭatvāt asya arthasya ṣṭhīvanamuktam | ṣṭhīvanaśabdaḥ 
śiṣṭaprayukta iti na asādhuḥ | tata eva candrācāryaḥ ṣṭhivaṣivordīrghaśca 
(1|3|98) iti avocat | tasmāt viśeṣābhisandhānaṃ sāmānyābhisandhāvapi 
nāntarīyameva, viśeṣaśca iha ṣṭhīvāmīti avicchinnarūpa eva samīhitaḥ | 
tato yuktamuktamasamīhitena caitragatena vicchinnābhāsena saha 
maitrasamīhāyā 

(page 122)

nāsti kāryakāraṇabhāva iti | avicchinnābhāsajanyo'sau caitragāmī 
vicchinnābhāso bhaviṣyatīti ca na vaktuṃ śakyaṃ, tayoḥ 
sahabhāvanaiyatye kāryakāraṇatvāyogāt,- iti adhikasya arthasya atra 
āvāpaḥ | iṣṭiśabdo bhāṣyakāravacanāt sādhuḥ atreṣṭiḥ iti, anyathā 
striyāmiti vā sarūpatvābhāve ktin ityaṃśena bādhyeta bhāṣyakārīyaṃ 
karaṇasādhanam | tacca śruyajīṣibhyaḥ iti aupasaṃkhyānikamiti cet, ihāpi 
tadeva bhaviṣyati | naca arthabhaṅgaḥ, dhātvabhidheyasya hi bhāvanāvāde 
karaṇatvamapi phalaṃ prati svayaṃ ca sādhyatvamiti iṣyate iṣikarmatayā 
bhāvyate phalam anayā,- iti iṣṭiricchaiva saṃpadyate | 
karmānapekṣāyāmapi iṣyate anayā iti kartṛsamavāyirūpaṃ 
eṣitṛtvamanayā bhāvyate | tayā hi eṣitā kartā saṃpadyate iti | evaṃ tatra 
tatra avadhātavyam,- ityalamavāntareṇa bahunā | idānīṃ vijñānavādī, 
svāvicchinnavyāharaṇābhāsena saha niyamenaiva itarābhāsasya 
samīhitatā asti eva abhisandhānabhedāditi darśayan 
vicchinnābhāsatāyāḥ samīhākāryatvaṃ sādhayitumanvayaṃ 
vyatirekapuraḥsaraṃ darśayati nanu yatra iti | anyathaiva iti 
anapavāryetyarthaḥ | evamukte vijñānavādinā bāhyārthavādī 
tūṣṇīkaḥ kṣaṇaṃ yāvat cintayati, tāvadīśvarādvayavādī 
paravyāmohavyapohanaraṇaraṇakatvaritahṛdayaḥ 
svakarāvalambanapratyāśayā bāhyārthavādinā sahyamāno 
vastuparamārthaṃ pradarśayiṣyate, tat na sahate tadetat ityādinā | yadyapi 
maitrasya tathā samīhā caitre'pi- maitro nṛtyati ṣṭhīvati,- iti ābhāsa 
utpadyatām- iti tathāpi caitraḥ kathaṃ jānīyāt- anapavārya yadidaṃ 
nṛttaṃ, tat parasamīhākāryaṃ bhavati- iti | nahi anena parasamīhāyā 
adyāpi nāma jñātam | anenaiva nyāyena caitra

(page 123)

paramajānato maitrasyāpi kathaṃ tathā samīhā bhavediti cintyam | nanu sa 
caitro'pi yadā bhagavantamabhipūjya recakāṅgahāraiḥ paritoṣayituṃ 
nṛtyati, tadā saṃvṛte'vakāśe nirjane ca | yadā tu sapītigoṣṭhīpramuditaḥ 
prayatamayā caitreṇa ca maitreṇa saha nṛtyati, natu tau tato nirgamayya; tadā 
priyā api paśyatu, maitro'pi paśyatu iti,- bhavati asya abhisandhānam | tat 
svātmani vyāptiranena gṛhītā anapavāraṇapūrvakatadācaraṇasya 
paraviṣayatāvagamanābhisandhānasya ca | etadapi katham | tathāhi- 
svayamanapavārya yat nṛtyati udgrāhayati vā, tatra asya abhisandhānamasti | 
maitro'pi paśyatu,- iti yaduktam, tadevamupapadyeta yadi maitraśarīrābhāse 
samīhārūpe draṣṭṛtāsvabhāvaṃ jānīyāt | 
svātmavartikāryakāraṇabhāvajighṛkṣāsamaye'pitu kathaṃ 
parasantānajñānam | dṛśyatāṃ hi yadā pāmarakadāserakāvanyonyaṃ 
ṣṭhīvato vādināvudgrāhayato yuvānau nṛtyataḥ, tadā ayaṃ para etat 
jānātu,- iti yadabhisandhānam; tat parapramātṛjñānapūrvakam | 
parajñānaṃ ca tathābhisandhijanitanṛttābhāsajñānapūrvakamiti 
anyonyāśrayam | tadāha tathābhūta iti | paratra 
utpadyatāmayamābhāsaḥ,- ityetadabhisandhānajanito'yaṃ 
vyāhārābhāsa ityevaṃ nirjñātāt tataḥ pramātrantarasya niścayaḥ 
kartavyaḥ | evaṃ nirjñānaṃ ca parapramātari jñāte tasmin jñāte 
svātmani abhisandhānamucitaṃ paratra utpadyatāmayamābhāsa iti | tataśca 
anapavāryaceṣṭā tato vyāhārābhāsajanma, tataḥ 
kāryakāraṇabhāvaniścayaḥ, parapramātṛjñānaṃ ca yathoktaviśeṣāt 
vyāhārābhāsāt,- iti | ato'nyonyāśrayaṃ viśiṣṭasya 
vyāhārābhāsasya viśiṣṭayā samīhayā saha 
kāryakāraṇabhāvagrahaṇāvasara eva 
paragatābhāsotpādanābhisandhānasya paragatanṛttādyavabhāsānāṃ 
samīhitṛvicchedena

(page 124)

ucyatāṃ ca 
pramāṇāntarādanumānavyatiriktādanupayujyamānavyāptigrahaṇāt 
kutaścit pratyakṣaprāyāt kāryakaraṇabhāvo yadi avagataḥ syāt dhūmasya 
agneśca yathā | tadanyena dhūmena yathā agnyantarasya avagamaḥ, tathā 
anyena vicchinnanṛttādyavabhāsena anyasya pramāturavasānaṃ ghaṭeta, 
naca etadasti,- iti darśayati yāvatā iti | anyataḥ iti pratyakṣāt | āgamo hi 
vyāhārarūpo'nena samyagvedinā idaṃ parapramātṛrūpānasmān 
bodhayituṃ kṛtaṃ parataḥ saṃpātādipūrvakamuktaṃ, 
vyākhyātamanuṣṭhitaṃ veti kāryo vā nityo vā parasparaṃ 
parabhūtapramātṛniścaye sati eva bhavati,- iti | tato'pi parasantānāvagame 
anyonyāśaryameva | evaṃ pramāṇavṛttamavicāryaiva 
vastuvṛtterabhavannapi tathābhūtābhisandhānena saha 
vicchinnavyāhārābhāsasya kāryakāraṇabhāvo jñātuṃ na śakya iti 
upapāditam | adhunā tu anvayavyatirekāsaṃbhavāt vastuvṛttena asau na 
bhavati,- iti prakaṭayati na ca iti | naca yukteti saṃbandhaḥ | 
vyatirekābhāvaṃ darśayati tathā iti | bālo rudan na abhisandhatte- paraḥ 
śṛṇotu- iti ekākitve'pi janākīrṇatve'pivā kutaścit 
duḥkhādasāvavyaktadhvaninā rudannupalabhyate, naca paratra rodanābāso 
na utpadyate | nanu mā drākṣīt iti 
abhisandhāne'vaśyamāvaraṇāpavāraṇādinā bhavitavyam | tatra ca 
tadanutpattirastyeva, kaḥ prasaṃgārthaḥ | ayaṃ bhāvaḥ- evamucyamāne 
apavāraṇena saha tadābhāsodayasya kāryakāraṇatā syāt, na 
abhisandhinā, sa ca iha anumeyatvena prakrāntaḥ | 
āvaraṇopasaṃhārābhāso'bhisandheḥ kārya iti cet, tatrāpi āvaraṇaṃ 
maitro'yamupasaṃharati,- iti caitreya ābhāsaḥ, tasya 
āvaraṇāntarābhāvādiviśeṣānveṣaṇe'navastheti na kiñcidetat | mā 
drākṣīditi ca abhisandhāne'pi

(page 125)

āvaraṇopasaṃhārayoge'pi 
sarvajñakrimiprabhṛtipramātrantaragatābhāsasahasrodayaḥ,- iti naiva 
tathābhisandhānābhāve tathābhūtābhāsānudayo yukto'vyatirekāt | yata 
evaṃ vijñānavādina etat na upapadyate, tat iti tasmāt hetorasmanmatameva 
ayaṃ svecchayā patati gacchati dhāvati,- ityevaṃ lokena yadapadiśyate 
patanādyasmadarthaviśrāntaṃ kuḍyādipatanavilakṣaṇaṃ 
pramātrantarapratibhāsākṣepakaṃ tena kṛtasākṣikamavalambanīyam | kiṃ 
tat | āha, buddhyā jñānena uditayā samīhayā icchayā prayatnaparyantayā 
yukto yaḥ pramātā maitraḥ, tasmādavicchinna eva yo vyāharāmīti 
ābhāsaḥ svātmani pratyakṣapratibhāsī tata eva 
āntarasparśanādyavagatasthānakaraṇābhighātakāraṇopayogakrameṇa 
utpadyamāna iti avadhāritaḥ; tasminneva yataścaitraḥ pramātā 
parameśvareṇa ābhāsāntaraikyādupasaṃhṛtya ekībhāvena sṛṣṭaḥ

	muhurmuhuraviśrāntastrailokyaṃ kalpanāśataiḥ |
	kalpayannapi ko'pyeko nirvikalpo jayatyajaḥ || (sta. ci. 112)

iti 

	sadāsṛṣṭivinodāya ...................................... | (u. sto. 22|9)

iti ca nyāyena, tataḥ so'pi sarvaṃ maitravadeva avabudhyate, paratastu 
śarīrādyahaṃbhāvadārḍhyāt svaparavibhāgagaṇanāpagamāt vikalpayati 
- maitro vyāharati- iti evamīśvaravādisaṃmatametaditi 
upasaṃhāragranthādasmāt mantavyam | yadi tu bāhyavādimatatvena tadetat 
mandamati ityādi yojyate, tadā upasaṃhāro na iha śliṣyati | ekarūpatā 
tāvat vyavahārasya anena uktā | sā ca bāhyatāyāmapīti labdhocchvāso 
bāhyavādī āha evaṃca iti | tata eva taddeśakāle yathāvabhāte caitrasya 
maitrābhāse pravṛttiryuktā |

(page 126)

aparathā kampate maitra iti yaścaitrasya ābhāsastaddeśābhāsasahitaḥ, sa 
brahmalokasthamaitrābhidhānapramātrantarajanito na bhavati,- iti kuto 
niścayaḥ | etāvadeva hi tadā syāt- yadi atra ābhāti 
svarūpabahirbhūtamiva ca, tadanyataḥ saṃkrāntaṃ darpaṇa iva ghaṭādiḥ | 
atādṛśasya anyato'saṃkramaṇe vipakṣe bādhakamasti 
svarūpabahirbhāvaviruddhaṃ tatsvarūpatvaṃ svacchatāyā iva 
darpaṇaniṣṭhāyā,- iti svabhāvaviruddhopalabdhiprasaṅgāt vipakṣato 
heturvyāvartate, iti sādhyenaiva vyāpyate | caitrapramātari ca ābhāti 
vyāhāraḥ svarūpabahirbhāvena- maitro vyāharatīti, tadanena anyataḥ 
saṃkrāntena bhavitavyam,- iti svabhāvahetuḥ | anyaśca 
taddeśatatkālatvādinā duravadhāra eva | darpaṇe tu bimbamapi 
pratyakṣāntarasiddhameva iha tu na tathā | darpaṇe ca pratibimbasya 
bimbānantarabhāvitā na bimbayaugapadyam, iha tu yaugapadye kathaṃ 
samarpyasamarpakabhāva iti syāt,- iti anavakḷptyā dyotayati |

	tatrāpi darpaṇe dṛṣṭaṃ yaugapadyamāśubhāvo vā

ityāśayena tu pakṣo yatra na uttiṣṭhati iti syāt ityanenaiva dyotayati, 
nāparasya syāditi | tat satyamuktam-

	na deśakālaniyamaḥ santānaniyamo naca |
	naca kṛtyakriyā yuktā vijñaptiryadi nārthataḥ ||

iti | evaṃ taddeśatvādyanavadhāraṇadoṣamuktvā doṣāntaramapi 
vijñānavādina āpādayati evaṃca iti | caḥ samuccaye | doṣāntarasya 
anenaiva vyāharatīti ābhāso vyāharāmīti ābhāsanabimbabhūtena 
pratibimbabhūtaḥ pṛthagbhāvenābhāsamānaḥ samarpitaḥ, iti nyāyena 
ghaṭābhāso'pi ahaṃbhāvapṛthagbhāvena 
asmadarthasāmānādhikaraṇyamasahamāna idaṃ bhavati,- iti 
prathamapuruṣaucityena

(page 127)

sthito'nyagatena kenacit samarpita iti āyātam | tatra ca pratyuta doṣaḥ- sarva 
eva pramātrantaravartina ābhāsāḥ samarpakāḥ prāptāḥ viśeṣābhāvāt 
| darpaṇadvaye'pi hi anyonyapratibimbārpaṇe'saṃkhyapratibimbodayaḥ, 
kimaṅga pramātṛkoṭiparārdhānāmanyonyapratibimbārpaṇe | tadāha 
aparyavasānaṃ syāt iti | kiṃca samarpakasaṃmato'pi pramātrantaravartī 
asāvābhāso'smadarthaviśrāntivailakṣaṇyena idamiti nirbhāsamānaḥ 
pṛthagbhāvābhimānayogyatvāt pratibimbakalpaḥ,- iti tasya api arpakeṇa 
bhāvyam, tatrāpi evam,- iti anavasthā, tatparihārāya tu paryante ghaṭa eva 
asmadarthasaṃbhinnaḥ sakalapramātṛvyatirikta 
ābhāsanasāro'bhyupagantavyaḥ ahaṃ ghaṭo bhāse ityevaṃrūpaḥ | 
tatrāpi ca ghaṭatā yadi na adhikā, tadahaṃ ghaṭaḥ, ahaṃ paṭa iti 
nirbhāsamānayorghaṭapaṭayoraikyameva syāt | adhikā cet, tatrāpi 
pratibimbateti bimbena anyena bhavitavyamābhāsarūpatāśūnyeneti bāhya 
eva arthaḥ siddhaḥ | anena āśayena uktam aparo'yaṃ 
bāhyārthavādaprakāro jñānabāhyānām iti | tatra ca aṅgīkṛte 
bāhye'rthe kiṃ pramātrantarābhāsānāṃ 
pramātrantarābhāsasamarpakatayā pratyuta 
aparyavasānadūṣaṇānubandhinyā | sa eva bāhyo'rthaḥ 
sarveṣāmābhāsārpako bhaviṣyati,- iti aparyavasānadoṣaparijirhīṣāṃ 
parakīyāṃ śaṃkate athāpi iti | vāsanāprabodhamātre teṣāṃ vyāpāro 
na svapratibimbārpaṇe, vāsanā ca ghaṭasahasrairapi 
pūrvaghaṭānubhavajanitā pratibodhitā tameva ekaṃ 
pūrvānubhūtaghaṭābhāsamunmeṣayati, tato na aparyavasānātmā 
ābhāsānāmatiprasaṅgaḥ | natu iti | ābhāsāntarāṇi parokṣāṇīti na tatra 
tādṛśadarśanasaṃbhāvanamasti, pūrvānubhūtadeśasya ghaṭābhāsasya 
ca unmeṣaḥ syāt, deśakālānanunmeṣe

(page 128)

vā ghaṭamātrasya | ghaṭadvayādestu pūrvānanubhūtasya kuta unmeṣaḥ | 
nanu ghaṭadvayābhāso'pi abhūt, tadvāsanaiva prabudhyate | satyaṃ, 
taddeśakālākārasahacarapramāntarāditi viśeṣyatvaṃ tu na 
kadācidābhāsasya abhūt,- iti tadviśiṣṭaghaṭābhāsavāsanāyā eva 
abhāvāt kutaḥ prabodho bhaviṣyati yena tadavabhāsodayo bhavet | 
pṛthagvāsanāprabodhe 
viśeṣaṇaviśeṣyatāniyamo'vaśyamapūrvo'vabhāsate tadvāsanā ca 
nābhūdeva kutastu prabodho'dhipatitveneti, anirbhāsamānatve'pīti yāvat | 
prabodhyate iti vyācaṣṭe tathābhāsa ityādinā | evamabhidhākrame sati 
tadvastvabhidhīyamānam iti uktaṃ syāt | evaṃ rūpamuktaṃ bhavet | 
kiṃrūpam | āha pramāntara ityādi iti ityantam | pūrvaṃ prasaṅgaḥ iti 
ābhāsaparyavasānamadhipatitvaṃ ca prakṛte na upapadyate iti darśayati 
tuśabdena adhipatistu iti | dṛṣṭaḥ iti mahānase | nanu sūtre hetuḥ 
prabodhakaḥ kimiti udbhāvya na dūṣitaḥ | āha bāhyārthavādibhireva iti 
| apūrvaṃ hi atra ucyate | kṛtaśca atra prayāso 
bāhyārthasiddhyādāvupādhyāyadharmottarādibhiḥ | tathāhi 
ahaṃkārātmakamanaḥsaptamānāṃ śabdādisukhādijñānānāṃ 
janikā yāḥ śaktayo vāsanāstadādhārabhūtamekamālayavijñānaṃ 
svāpamadādau pravṛttijñānasaptakābhāve'pi santānavṛttyā 
vartamānaṃ tat svasantānavartino nimittasya abhāvāt parasantānānāṃ ca 
sadā sannidhānāt kathaṃ krameṇa pravṛttijñānāni kuryāt | tata āha 
dṛśyate ca iti | atra cakāraḥ samuccaye | na kevalaṃ pūrvokto'tra 
abhiprāyaḥ, yāvadayamapīti pūrvasūtre ya ukto nyāyaḥ- 
indriyavadadhikaṃ kiṃcit kalpanīyaṃ, sa bāhyo'rthaḥ | yadāryaḥ 

(page 129)

	............................. bāhyasiddhiḥ syāt vyatirekataḥ |

iti | nanu īśvarādvayavādinā api svapakṣe doṣānāpattiruktā | satyaṃ, 
sakalalokaprasiddhavijñānabāhyavastuvādo'pi yadi na ghaṭeta, 
tadīśvarādvayavādasaraṇatā samastagatikṣaye satyaṃ prāmāṇikānāṃ 
yuktā, ghaṭate ca asāviti kimalaukikadurāroahavādāntarārohaṇaprayāsena 
| tadāha īśvarādvaya iti || 5 ||

	evaṃ bāhyārthavādinā vijñānanaye pratiṣiddhe cet ityanena 
bāhyārthasaṃbhāvanāyāṃ dṛḍhīkṛtāyāmīśvarādvayavādī āha 

	syādetadavabhāseṣu teṣvevāvasite sati |
	vyavahāre kimanyena bāhyenānupapattinā || 6 ||

	kintu iti vākyaśeṣaḥ | saṃbhāvyeta tat yat bhavatā uktaṃ, kintu 
bhavaduktasaṃbhāvanāto'pi dṛḍhatamasaṃbhāvanāntaramasti | yadivā 
tava iyaṃ tāvat saṃbhāvanā tad dṛṣṭe'pitu, etat iti vakṣyamāṇaṃ 
yadasmābhiridamadhikaṃ saṃbhāvanāyogyam | kiṃ tat | āha teṣveva iti | 
iha nirākaraṇe kathaṃ tasyaiva grahaṇamekasāmagrīkatvamindriyādāvapi 
samānaṃ, parasya ca na paraniṣṭhatā yuktā [ka. na yuktā pāṭhaḥ |] 
paratvasya ananyaniṣṭhatāprāṇatvāt, tadanātmaprakāśanaṃ svabhāva 
eva bodhasyeti ayuktam | yat bādhitaṃ, tat svabhāva eva na, pītimā iva 
śaṅkhasya | bādhitaṃ ca jñānasya anyaniṣṭhatvamiti 
svabhāvatāvyāpakasya abādhitatvasya viruddhamupalabhyate iti | 
tadavaśyaṃ satyapi bāhye'rthe tatsamarpiteṣu ābhāseṣu bhavatā api 
aṅgīkṛteṣu teṣveva iti ca niḥsapatnatayā vijṛmbhamāṇeṣu | etaduktam-
anumito'pi bāhyo'rthaḥ prakāśamāna eva vaktavyaḥ, 
prakāśādbodhe(dbhede)hi aprākaśanaprasaṅgādanumitatvamapi vastuno 
mūrchāprāyaṃ  bhavet |

(page 130)

ata eva pramātrantaramapi anumitamanumānasaṃvidaścet bhinnamasti, tat 
sahopalambhaniyamavedyatvādirheturanaikāntikaḥ syāt, tataśca asti tāvat 
saṃbhavaḥ- yat vijñānabāhyaṃ cakāsti iti nīlādayo'pi bāhyā 
bhaveyuḥ, naca etaducitamanābhāsanaprasaṅgāt, adhyakṣaṃ ca prakāśaḥ, 
tadbhinnamadhyakṣasiddhamiti asat, evamekarājyena ye vijṛmbhaṇayogyā 
ābhāsāḥ, naca anupayoginastaireva anyonyaṃ vyavahārāt, kalpiteṣu api 
bāhyeṣu tadābhāsenaiva prakāśamānaiḥ, 
krayavikrayadānapratigrahābhāsādirvyavahāra iti teṣu samāpte vyavahāre 
anyena prakāśātiriktena tata eva aprakāśatvāt niṣpramāṇakena 
bādhakapramāṇanirastena ca [ka. kha. cā pāṭhaḥ |] bāhyārthavargeṇa 
kimadhikena anviṣṭena,- iti sūtrārthaḥ | arthaiḥ iti bāhyatayā api kalpitaiḥ 
| bāhyaśca arthaḥ sāvayavaniravayavobhayavilakṣaṇo 
viruddhadharmādhyāsādikaṃ dūṣaṇamavalambya pramāṇabādhitaḥ | 
avayavini dūṣite tadbhaṅgakramānumeyānāṃ paramāṇūnāmapi 
abhāvaḥ | dṛśyamānadravyābhāve tanniṣṭhaguṇakarmasāmānyādeḥ 
kā vārtā | tadabhāve kaḥ samavāyaḥ | 
dṛśyamānakāryagataviśeṣopayogitayā ca ātmakālākāśādīnāṃ 
kalpaneti tadabhāve na kiṃcit bāhyamasti | yat sūtraṃ muneḥ-

	sarvāprasiddhiravayavyasiddheḥ (nyā. sū. 2|1|34)

iti | niravayavaśca paramāṇurūpo'rthaḥ pramāṇabhādhito 
bahubhirbahubhiḥ prakāraiḥ ṣaṭkayogādikaṃ vikalpya iti 
vṛttigranthasya yojanā | etat sarvaṃ saṃkṣepeṇa avatārayati 
vyavahartrapekṣayā ityādinā | vyavahartraiva anviṣyate vastutattvam |

(page 131)

na hi tadanveṣaṇaṃ vyasanamātram | nirapāya iti apāyaḥ pramāṇābhāvo 
dūṣaṇasaṃbhavaśca, tadrahitā adhikatara iti ābhāsā eva darpaṇāt 
pratibimbāni iva saṃvedanādadhikāni, yacca tato'pi adhikataraṃ na kvacit 
bhāvi tata eva dṛṣṭaṃ, tacca vastu kathaṃ svacchandaceṣṭitamiti na 
pramāṇabalopanatamityarthaḥ | dṛṣṭaṃ ca idaṃ prāmāṇikānām- yat 
satyapi vastuni anupayoginā aṃśena na prayasyanti vicāritena yathā 
indriyādiṣu ṣaḍdhātusamīkṣākārādyo bā(vā)rhatyo vā | etairhi [ka. 
ekaiḥ pāṭhaḥ] bhūtapañcakaṃ cetanā ca itīyati 
vyavahārasamāptiraṅgīkṛtā tatrava anyasya indriyāderanupraveśāt | 
anyairapi bhūtacatuṣṭaye 
vicitramelanoditasaṃvedanākhyavikāraviśeṣe'nuditatadvikāre ca 
grāhakagrāhyavyavahārasamāptirupagatā | yathaiva ityasya tathaiva 
ityanena saṃbandhaḥ | syādetat iti saṃbhāvanāṃ sautrīṃ vyākhyātuṃ 
dṛṣṭāntadvayopādānam | anaṅgam ityanena kimanyena iti sautraṃ 
vyākhyātam | anupayogino'pi vastuno vicāracañcuranviṣyatāt tattvam, iha 
tu bāhye'rthe idamapi nāsti,- ityāha nāpi iti | anena anupapattinā iti 
vibhaktam | pratītiparamparātmaka iti | krayavikrayāderapi 
tathāprakāśanameva prāṇāḥ | yadeva idamasya itthaṃ prakāśate 
tadetenaiva mama prakāśamānasya prakāśamānāyāmeva 
arthakriyāyāmupayogaḥ | tadanena ubhayoḥ prakāśamānena mūlyena 
svopayogaṃ prakāśamenaṃ karomi,- iti | hi yasmādevaṃ, tat iti tasmāt | 
bāhya eva iti saugataistāvadadhyavasāyabalāt prāmāṇyaṃ 
vadadbhiranumānamapi bāhyaviṣayameva,- iti uktaṃ

	prāmāṇyaṃ vastuviṣayaṃ dvayorapi ...................... |

(page 132)

iti | asmanmate tu vikalpasya avaśyaṃ vastuniṣṭhatvameveti uktaṃ

	bhrāntitve cāvasāyasya .................... | (1|3|5)

ityādyantare | tata eva yadāha bāhyavādī- vikalpasya 
asatyaprakāśanatvamiti, tadasmanmate niravatāraṇameva [ka. niravataraṇaṃ 
pāṭhaḥ |] sākārajñānavādinā vikalpaḥ svātmani prakāśaḥ, arthe tu 
avasāyaḥ,- ityukte kathamasatprakāśanam | tadāstāṃ tāvat | 
vikalpapratibhāsitā iti upalabdhikriyākaraṇatayā sāmānyendriyaṃ, 
niratiśayasukhatatsādhanaviṣayatayā svargaḥ, 
anāhṛtasahajānandaghanataikasārapūrṇatātmanā apavargaśca 
abhāvabhuvamabhyeti eva anyathā 
abhilaṣaṇīyatvatatsādhanānveṣaṇatadupadeśatadavadhāraṇatada-
nuṣṭhānādyayogāt | yadāha granthakṛdanyatra-

	iṣṭārthitāyāmiṣṭaṃ vā vimṛśyeteṣṭakāri vā |
	nacāpyadṛṣṭamiṣṭaṃ dyaurapīṣṭā dṛṣṭabhogabhūḥ ||

iti | arthakriyāpi ca ābhāsamānatayaiva abhilaṣaṇīyā,- iti sā api 
ābhāsaviśrānteti tato'pi na bāhyasiddhiḥ | yathāca bhaṭṭaḥ

	ābhāsabhede tvarthaḥ kaḥ ........................... |

iti upakramya

	yatphalāyeti cejjñānaṃ tatphalāyeti [ka. tatphalaṃ veti pāṭhaḥ |] 
kā gatiḥ ||

iti ābhāsaparamparāmeva vyavahāropakaraṇabhūtāmavādīt | tataśca 
prasiddhyaiva bāhyaḥ sidhyati,- iti pratyuta viparītametaditi ābhāsānāmeva 
vastutāmabhidhāya prāmāṇikatvāt svayaṃ svapakṣe dūṣaṇamaśaṅkya 
darśayati āśayaśuddhipradarśanena avitārakatāṃ vaktuṃ kevalam iti | 
paryanuyojyamidam paryanuyogārham | kim | āha ābhāsamānatāyāḥ 
iti | pūrvamūrdhvaṃ ca 

(page 133)

iti | purastāt tu na parastāt tu na kālādhvasaṃkocamābhāsasya darśayan 
ābhāsanamavaśyaṃ bhavane ca abhavane ca nimittamapekṣate | tat cet na asti, 
tat nirhetukatā | tataśca kāryakāraṇābhāvāt ghaṭārthī na mṛdamāharet, 
na kumbhakārakulamabhigacchet, na dhūmārthī hutabhujamādadīta | 
kāryakāraṇatāmūlaśca jñāpyajñāpakabhāvo yataḥ | pratyakṣeṇa 
tāvat janakasya ekasāmagryadhīnasya vā grahaṇam | kāryahetostadbhāva 
eva prāṇāḥ | svabhāvahetorapi-

	ekasāmagryadhīnasya rūpāderasato gatiḥ |
	hetudharmānumānena dhūmendhanavikāravat ||

iti | ayameva nītimārgaḥ sarvatra- iti vakṣyate 

	kāryaṃ hetuḥ svabhāvo vāta evotpattimūlajaḥ (2|4|11)

iti | etāvāṃśca vyavahāraḥ sannirnimittakatve vighaṭate | nanu 
śaṅkitametat dūṣaṇaṃ, kiṃ dūṣaṇameva | netyāha etacca iti |

	cidātmaiva hi deva ........................... | (1|5|7)

iti, 

	svāminaścātmasaṃsthasya ........................ | (1|5|10)

ityādyuddeśeṣu yata etadapi adūṣaṇam, anyaśca doṣo nāsti, tata 
etadāyātamiti darśayati evaṃca iti ityapi yāvat, paramabhūmirāgameṣu 
paramarahasyāpi satī naiva anābhāsamānā bhavati, apitu ābhāsamānaiva, 
- iti tātparyam | etadādisiddhasūtre ca vyākhyātaṃ, mahāgurubhiḥ 
śrīśivadṛṣṭāvādisiddhe samastaśāstrārthapratijñāheturūpatvena 
vyavahārasādhanapramāṇapradarśanaṃ svaprakāśe'pi bhagavati 
nirūpitam | etat tātparyeṇa vyācaṣṭe | tatra yaduktaṃ pūrvaṃ puruṣa 
evedaṃ sarvam iti aviśeṣeṇa yadadvayamupakrāntaṃ, na tat 
samyagadhirohati hṛdayam | ghaṭādīnāmanyonyavilakṣaṇānāṃ 
sphuratāmekarūpatvamiti 

(page 134)

hi niryuktikaṃ sahasaiva vacanamātrakeṇa kaḥ pratīyāt | tasmāt 
jīvadbodhasopānavyavadhānena advayābhidhānamucitamiti | tat saptamyā 
sūcitam | tacca ābhāsasvarūpatvena svaniṣṭhatvābhāve 
jaḍānāmanyasaṃlagnatāyāṃ tadanyatādātmyaparyavasāyināṃ 
bodhātmatvādityanena [ka. tmakatvāt pāṭhaḥ |] nirūpitāyāṃ 
vyākhyātaṃ bhavati,- iti hṛdaye gṛhītvā ghaṭādīnāmiti ṣaṣṭhī 
prayuktā ābhāsasvarūpatvādityetadapekṣāmukhyatvena | svātantryādeva 
ananyāpekṣasvātmaparāmarśarūpatvādicchāśakterna 
prasarapratighātaḥ, tata eva aniruddhatvādicchāprasarasya dṛkkriyātmakaḥ 
prasaro nityapravṛttavartamānarūpaḥ | yadāha sa eva śrīmān

	sa yadāste cidāhlādamātrānubhavatallayaḥ |
	tadecchā tāvatī jñānaṃ tāvattāvatkriyā tathā || (śi. dṛ. 1|3)

iti upakramya

	evaṃ na jātucittasya viyogastritayātmanā |
	śaktyā nirvṛtacittvasya tadabhāgavibhāgayoḥ || (śi. dṛ. 1|6)

iti | anena ca saṃvidānandātmanaḥ sarvatra ekarūpatvena anapāyitvena 
dharmirūpeṇa śaktimadātmanā avasthitasya bhagavataḥ 
svātantryodrekabalena unmeṣyamāṇānāṃ ca icchādīnāṃ śaktitvaṃ 
tisṛṇāṃ devīnāṃ darśitaṃ, yato'sau tryambaka iti prasiddhaḥ | tathāca 
śatarudriyaṃ

	tisro devyo yadā cainaṃ nityamevābhyupāsate |

ityādi | aviratasphuraṇatvādeva navābhāsayogābhāvāt na tatra 
pramāṇamupapadyate upayujyate vā | ata eva na vidyate ādiryasya 
tathābhūtaḥ sarveṣāṃ ca ādibhūtaḥ | etat vyākhyātam ādisiddhe

(page 135)

ityatra vistarataḥ | iyatā sphurat iti vyākhyātam | śatṛpratyayāvatra 
pravṛttau | vyāpnuvan bhavati iti vibhurityukte 
vyāpanīyaviśeṣānabhidhānādaśeṣavastvantarbhāvena darpaṇavat 
vaiśvarūpyāvabhāsanasāratvaṃ vibhutvamuktam | evaṃ yataḥ sarveṣu 
bhāveṣu ahamiti svatantrastato'niruddhecchāprasaraḥ, tato'pi 
prasaraddṛkkriyāyogāt prakāśavimarśatādātmyayogena 
pramāṇādyanapekṣo'kālakalitaḥ, iyatā 
labdhavaiśvarūpyastadavyatiriktasyaiva 
darpaṇābhāsavaicitryavadābhāsabhedasya prakāśanāt | iyati ca siddhe 
pūrṇatvasya balādeva lābha iti vyatiriktākāṅkṣāvaikalyāt 

	prakāśasyātmaviśrāntirahaṃbhāvo hi kīrtitaḥ |
	uktā ca saiva viśrāntiḥ sarvāpekṣānirodhataḥ ||
	svātantryamatha kartṛtvaṃ mukhyamīśvaratāpi ca |
							(aja. pra. si. 23)

iti nayena paramānandaprakāśasvabhāva iti yathopayogaṃ kramamāśritya 
sūtrapadānāṃ vyākhyānaṃ kṛtam | nirvṛtacit iti nirvṛtirvidyate nityaṃ 
yasya,- iti matvarthīyājantena samāsaṃ kurvan 
atyantāviyogamekārthībhūtatāṃ ca prakāśānandayordarśayan 
vijñānānandarūpasya bhagavato dharmitvaṃ nirūpayati | svākāra eva iti | 
ghaṭādīnāṃ pāryantikaṃ yat pāramārthikaṃ rūpaṃ, sa eva svākāraḥ, 
svamātmānameva ca ghaṭādīnāmākaroti iti svākāraḥ | sa ca 
śreyorūpatvāt śivaḥ sarvakalpitagrāhakapāramārthikasvabhāvatvāt 
paramātmā, prasiddhabrahmaviṣṇurudrādīśvarabhāvaprasaraparigrahāt 
parameśvaraḥ pramāṇavyāpāranairapekṣyeṇa sphuraṇāt siddhaḥ | evam 
iti anenaiva prakāreṇa, idaṃ ca anyatra uktaṃ śrīśivasūtreṣu | teṣām iti 
ghaṭādīnāṃ prakāśātmatayā iti jīvadbodhasopānakrameṇa 

(page 136)

paramātmarūpārohaṇaṃ, paramātmanaśca vaiśvarūpyam | viśvaṃ ca 
sthūlapṛthivyādisūkṣmarūpādibhedena daśadhā, 
karmabuddhyantaḥkaraṇabhedena trayodaśadhā, sthitena 
tajjaḍābhimatabhāvopādānarūpakṣubhitaguṇatattvatatkāraṇaprakṣubhita-
samastasāmyātmakaprakṛtitattvayogena [kha. karaṇākṣubhita pāṭhaḥ |] 
dvidhā, uktarūpaitadbhedagrahaṇaprāṇapuṃstattvatadāvaraṇopakaraṇa-
rāganiyatikalāvidyākālamāyātmanā saptakena, āvaraṇahānitāratamya-
kramavibhaktavidyeśvarasadāśivaśaktiśivalakṣaṇatattvapañcakena 
ṣaṭtriṃśadrūpaṃ paramātmani bhagavati 
śrīmatparamaśivabhaṭṭārake'bhedabhūyaṃ prāptam,- iti ekaiko'pi 
paramāṇuḥ saṃvedakadvāreṇa tāṃ paramātmabhūmimabhedena 
upasaṃkrāntastadviśvarūpasvabhāva eva | tata eva śrīmadviṣamadṛśi 
pramātṛbhedasaṃbandhakṛtāḥ pañcadaśādibhedāḥ pṛthivyādiṣu 

	śaktimacchaktibhedena dharātattvaṃ vibhidyate |
	svarūpasahitaṃ tacca vijñeyaṃ daśapañcadhā | (mā. vi. 2|2)

ityādinā nirūpitāḥ,- iti āstāṃ tāvadiha | pradeśo'pi iti 
etadādisiddhasūtre'pi vyākhyātam | naca etat vacanamātraṃ, nāpi 
śuṣkayuktimātram, apitu ānubhavikaṃ tathaiva 
arthakriyāsaṃbandhadarśanāt,- ityāha ata eva iti | āstāṃ 
svasaṃvedanatattvam | tatra hi kimucyate | parameśvararūpatāyāṃ jaḍamapi 
yāvaccharīramitthamiti evakāraḥ | sidhyati iti 
vyastatattvatādātmyabhāvanāto 

	jalena jalarūpī syāt sthalena sthalatāṃ vrajet |

ityādiyuktibhiraparasiddhilābhaḥ, samastatādātmyabhāvanayā [ka. 
bhāvanāyāṃ pāṭhaḥ |] jīvanmuktatāyāṃ parameśvaraikarūpatāveśāt 
parasiddhilābhaḥ | yat mayā stutaṃ

(page 137)

	ātmanyeva na māmi nāma visaradromāñcarekhāṅkura-
		krāntyā kiñcidaṇīyasīrapi diśo jānāmi rundhe haṭhāt |
	yanme bhairava bhairaveti raṭato hṛdgranthivisphoṭana-
		truṭyatpāṭavapāśapañjarabharaḥ kāyo'pi mokṣāyate ||

ityādi | ghaṭādikamapi ca iti tata eva mantratādātmyabhāvanāpūjita-
kalaśasthaṇḍilākārādisannidhānāyattāni viṣabhūtaśamanādīni 
kṛtyaśatāni dṛśyante | rahasyaśca ayamartha iti na atīva pratato'tra avasare | 
abhiniviśya iti gāḍhena mūrkhaśrotriyāgrahatulyena [ka. śrotriyagraha 
pāṭhaḥ] tiraskārāsahiṣṇunā abhiniveśeneti yāvat | tadatiriktam iti 
dṛṣṭaṃ prayojanamadṛṣṭaṃ ca ābhāsebhya eva, garuḍavikalpāśca 
viṣaśamane ābhāsādarthakriyājñānamātrasya nirviśeṣatvāt | kiṃ 
bahunā | parapuruṣārthalābho'pi tathābhāsabhedāyatta iti 
ko'nyo'bhilaṣyate artho yo na sidhyedābhāsaiḥ, sidhyecca ābhāsabāhyaiḥ 
| yadāha tatrabhavān

	buddhiśabdau pravartete yathābhūteṣu vastuṣu |
	teṣāmanyena tattvena vyavahāro na vidyate || (vā. pa. 3|7|108)

iti | anena prakhyopākhyārūḍhasya eva 
prakāśavimarśadaśāviśeṣāśrayeṇa vyavahāropayogo darśitaḥ, 
vikalpasvapnādyābhāsānāṃ ca sphuṭaṃ hlādādihetutvaṃ na 
jñānamātratayā | naca niyataiva arthakriyā, abdhijalaṃ tṛṣamapi kurvat na 
vastu | ābhāsāntarabhedastu sarvatra samānaḥ | na pramāturadhyavasānaṃ 
bhāvānanyathākartuṃ śaktam | abhilaṣitā api mṛdo'pi 
kanakārthakriyārthī dṛṣṭa iti kiṃ tena | caśabdaṃ vṛttigataṃ 
pramāṇabādhitaḥ ityetadānantaryeṇa tāvat vyācaṣṭe na kevalam iti | 
bāhyasya sādhakaṃ tāvat pramāṇaṃ

(page 138)

pramāṇadhaureyameva pratyakṣaṃ pareṇa uktam, tat pratyuta 
prakāśarūpaṃ prakāśābhedameva sādhayatīti | tameva cakāraṃ 
viruddhadharmādhyāsādeḥ ityetadanantaramapi yojanīyamiti vyācaṣṭe 
tathā iti | tathāśabdena na kevalamityayamarthaḥ samuccayena ākṛṣyate | 
naca kevalamidameva bādhakaṃ yat pramāṇamukhena pravṛttaṃ, yāvat 
svato'pi iti svamukhena prameyasvarūpanirūpaṇapravṛttapratītidvāreṇa api 
pravṛttaṃ prameyasvarūpameva sattvāviṣkaraṇena unmūlayatyeva [kha. 
unmūlayatīva pāṭhaḥ |] bāhyamiti yāvat | pūrvakaṃ hi bādhakaṃ 
prameyasvarūpamanapekṣyaiva sāṃśamanaṃśaṃ viruddhamaviruddhaṃ 
yat bhavatu, tat bhavatu | prakāśāt bhinnaṃ na prakāśate iti tu sarvagrāsena 
[kha. grāsanapravṛttam pāṭhaḥ |] pravṛttam | idaṃ tu madhyamaṃ 
yadyevaṃ syāt, kathamitthaṃ prakāśate | atha evaṃ, tat kathamevamiti 
meyaṃ ca bhāsanaṃ ca apekṣya [kha. kṣyaṃ pāṭhaḥ |] tṛtīyaṃ tu 
bhāsanānapekṣayā śuṣkameva vastu āśritya bhaviṣyati 
pratītyanapekṣatve ca iti | evaṃ sthite madhyamaṃ bādhakamāha 
ekānekarūpatayā iti | pratītistāvat paṭo'yaṃ vicitro vitata ityevaṃ 
vastuviṣayavartinī [kha. vartiniḥsandhibandhatvāt pāṭhaḥ |] 
sandhimattvādekaṃ vitatatayā vicitratayā ca deśākārabhinnaṃ 
prameyamāgṛhītamabhimanyate, naca tathā tadvastu 
ekatvānekatvayoranyonyaparihāreṇa virodhāt | nanu yadeva ekaṃ, tadeva 
idamanekaṃ nirbhāyāt | syāt virodho, natu evamiti paramatamāśaṃkate 
atha iti ādau | dūṣayati tadapi na iti | avayavadharmeṇa yadi avayavo(vī)na 
samāviśyate, na kadācidavayavini calatīti, āvriyate iti, rajyate iti vā 
buddhirbhavet | nahi avayavasparśamavadhūya sākṣādavayavini kaścit 
kampāvaraṇarāgādīnupadadhyāt | atha samāviśyate, tadekāvayave 
kampādimati 

(page 139)

yathā taddharmasamāveśādavayavī kampādimān, tathā 
kampādyanāviṣṭāparāvayavadharmasamāveśādakampādimān; 
evamavayavanāśānāśābhyāmavayavināśānāśavaiśasamiti 
samānavāsanāvasaropanatamahotsavabandhumaraṇajanitātiharṣaśokāve-
śivallabhabhāminīyugalahṛdayānuvartanavyasanaparavaśahṛdayanāyakavat 
kaṣṭāṃ daśāmadhiśāyita eṣo'vayavī varākaḥ | sarvātmanā iti 
tatraiva vartamāno'nyatrāpi vartate iti vyāsajyā vṛttiriti yaducyate, tat 
pramāṇavṛttamavadhīrya svacchandābhidhānam | tadanyayoravirodhena 
ekatve vyāsajya iti ko vyāsaṅgārthaḥ | vitatatvaṃ ca na ābhāsetaiva | 
virodhe vā tadvṛttitvātadvṛttitve kathamekasya syātām,- iti ko 
vyāsaṅgārthaḥ | tatra tadvṛttitvameva anyatra anyavṛttitvamiti | tatra iti 
viṣayabhedādavirodho rūpasyeva | rūparasayorupādānasahakāritābheda 
ityapi asat | nahi rūpasya rūpatāṃ muktvā anyatkiñcidupādānatvaṃ 
sahakāritvaṃ vā | tadeva tu rūpaṃ kṣaṇikaṃ kāryamiti yathā 
anyāpekṣavyavahāramātrapātraṃ, tathā 
niyataparabhāvasadṛśāsadṛśavastvantarāpekṣayā 
upādānasahakārivyapadeśāvakāśasahiṣṇu syāt | vyavahāravirodho na 
vastu bhinatti tadanāśrayatvāt | tadanāśrito'pi yadi vastu bhindyāt, 
ghaṭapaṭau bhinnau vijñānaṃ bhindyātāmiti aniyamo bhedasya bhavet | 
avalokyate ca niyamaḥ | tato bhedasya kāraṇaṃ tadāśritatvaṃ tadviruddhaṃ 
ca tadanāśrayatvamiti kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | tata eva avikalaṃ 
vastubhede kāraṇaṃ vastugato virodhaḥ, sa ca deśabhede 
sthiravyavahārabhede | ekasya hi maitrasya svagṛhe sukhāsīnasya yadi 
vyavahartāro bhinnatayā rūpaṃ vyavaharanti, mama mitraṃ, mama 
śatrurmama madhyastho, mama na kiṃciditi; na iyatā sa svātmani 
svarūpavaiśasamāpatadabhimanyate |

(page 140)

yadi svāmī ruṣamāviśya brūyāt- iha āsīnatāmanujjhanneva 
bhavānadhunaiva yadi na bahiratastiṣṭhatīti, tadayaṃ 
deśabhedamativipratiṣiddhamabhimanyeta mṛtyuvadanapatitatāmeva 
ātmanaḥ | tatra iti ca yaduktaṃ, tadapi vacanamātram | evaṃ hi sa ghaṭaḥ 
paṭa iti ekaṃ vastu bhavet, tatra tādṛktaiva, anyatra asya paṭateti na 
ghaṭapaṭarūpātiriktaṃ kiṃ tadanyaśabdadvayavācyam | deśa iti cet, 
tadbhedāt punarapi virodhaḥ | ihāpi tau digbhāgabhedabhinnāvayavau 
muktvā kimanyadasti yat tatra anyateti codyate | tat deśāntarabhedopagame 
punarapi virodha eva, ekaikāpāye sā ? vināśaḥ sarvāpāye tu vinaṅkṣyanti 
| ko'tra doṣa ityāha ekaika iti avayavāśritatvāt | bhinnena evahi sahārtho 
ghaṭate putreṇa iva pituriti bhāvaḥ | evaṃ kāṇādasaṃmataṃ bāhyaṃ 
dūṣayitvā vaibhāṣikaparibhāṣitamapi dūṣayati- atha iti niravayavāḥ iti 
| tata eva na śaṅkito viruddhadharmādhyāsa iti bhāvaḥ | saṃcitāḥ iti 
puruṣakarmādhipatyādidarśanavṛṣadaṃśadarśanādiprāpakādāloka-
timirāṇubhiravyavadhānāt nirantarabhāvena avatiṣṭhamānā iti yāvat | 
naca evaṃ paramāṇumayatve iti | vaitatyaṃ digbhāgabhedavattvam | tacca 
bahūnāṃ paramāṇūnāṃ bhinnadeśatve'mūrtatvena 
anyonyarūpadeśākramaṇayogyatvābhāvāt pratilabdhe kimiti na ghaṭate 
ityāśaṅkya āha tathāhi iti | ayaṃ bhāvaḥ- yadi sāntarāḥ paramāṇavo 
ghaṭaḥ, tadadṛśyatā, saṃcayasya avadhiniyamābhāvaḥ, 
arthakriyānupayogaḥ, dhāraṇākarṣaṇādyasaṃbhavaḥ, 
ālokapuñjaghaṭayorekadeśa eva darśanam, [kha. deśadarśanaṃ pāṭhaḥ |] 
pārthivataijasādivastvantaradṛkprasaṅga iti śataśo doṣāḥ; nairantarye tu 
parasparasaṃśleṣaḥ | tatra paramāṇoḥ paramāṇunā āśleṣe 
anupāśliṣṭaṃ 

(page 141)

bhāgāntaramasya aparaṃ nāsti, aparasyāpi evamiti dvāvapi militau na 
adhikaṃ rūpaṃ samutthapayeyātām | evamanyamelane'pi vācyam | tadāha 
ananta iti | evaṃ kramasaṃśleṣe doṣaḥ, akramasaṃśleṣe tu vakṣyati 
ekaparamāṇusaṃpṛktasya ityādinā | madhyamaparamāṇorhi yugapat 
paramāṇū yadā yojyete, tadā ekaparamāṇusamāśliṣṭena rūpasarvasvena 
madhyavartī paramāṇuḥ saṃśliṣṭa iti tau pūrvāparasaṃmatāvapi 
paramāṇū tanmadhyavartiparamāṇumagnaśarīrāviti 
ekaparamāṇumātranirbhāsaprasaṅgaḥ | avyāpyavṛttitā ca na saṃyogasya 
atra upapadyate avyāpanīyasya aṃśāntarasya asaṃbhavāt | dvābhyāṃ 
saṃyuktābhyāṃ dvyaṇukaṃ ca avayavirūpaṃ yadi ārabhyeta, tat 
tadārambhakāpekṣayā paramatvatyāgena aṇurūpaṃ kiṃcit sthūlamityapi 
syāt | dūṣitaśca ārambhaṇīyo'vayavī | ādarśane iti nirvikalpe ālocane 
ityarthaḥ | anupalakṣaṇīyatvam iti aniścaya iti yāvat | nanu bahavaḥ 
paramāṇavo gṛhyamāṇā itthaṃ cakāsati | tat ke'mī paryanuyogā 
ityāśaṃkya āha prathama iti | digavabhāsabhedātmā yaḥ saṃniveśaḥ, 
sa cet paramāṇusamūhe gṛhyamāṇe abhimānamātrasāraḥ, tat 
paramāṇusamūhatvāviśeṣāt kvacidṛjurayam, anyatra vakro'yam, aparatra 
caturaśro'yam, itaratra tryaśrirayam,- iti niyamena sarvapramātṛsaṃvādī 
bhinnārthakriyākāritvena pratibhāso na bhidyeta | tathā tathā te 
paramāṇavaḥ ityapi tathāśabdacchannaṃ bāhyavastuniṣṭhaṃ kimapi 
paramāṇutātiriktaṃ tattvāntaramurarīkaraṇīyameva,- iti ekāntaḥ | 
yadevaṃbhūtaṃ, tat cet na aṅgīkriyate bahirasti,- iti; tarhi nīlasya api kiṃ 
bahiḥsattāṅgīkaraṇatvena | nīlānupagame ca kasya paramāṇutvaṃ 
sādhyeta | siddhe hi nīle tasya vastuvyāpakaviruddhadharmā-

(page 142)

nadhyāsaviruddhadharmādhyāsayogāvinābhūtāvayavirūpatāpratiṣeḍhe 
niraṃśaparamāṇurūpatā kālabhedābhāvācca kṣaṇikatā sidhyati 
arthakriyākāriṇo vastutvāt, dikkālabhede ca viruddhadharmayogāpattyā 
avaśyamavastutvāpatteḥ | deśataḥ kālata ākārataśca saṃkucitameva 
nīlam, natu vitataṃ, nāpi sthiraṃ, nāpi citram,- iti hi vyavatiṣṭhate | tat 
nīlamarthakriyākāri cet, tadaṅgīkṛtamṛjuvakratādyapi vastusadeva 
upagamyaṃ tena vapuṣā arthakriyopapatteḥ | nīlasya ca paramāṇutayā 
anavasīyamānatvādidamapi anyatra anavakāśaṃ śuddhanīlasya 
arthakriyākāriṇo'dhyavasāyena viṣayīkārāt tāvata eva 
arthakriyākāritvāt sattvamanyasya saṃniveśasya sthairyavadasatteti | 
etadāha nanu iti | ekasmin jñāne bahavaḥ paramāṇavaḥ pratibhānta itthaṃ 
pratibhāsanayogyā iti ta etāvadeva idamiti yāvat | atha tṛtīyaṃ 
bādhakamāha svarūpeṇaiva iti | ṣaṭkoṇe devanākṣādau yadā aṇavaḥ 
samīyante, tadā dhruve [bruve ka. pāṭhaḥ |] avadhibhāvena āśrite 
madhyavartini ekatra yugapadeva saṃlagnāḥ ṣaḍaṇavaḥ | yadi na kalpyeta, tat 
samaṣaṭkoṇavastusamudayaḥ kathamiti tasya madhyavartino'vaśye 
ṣaḍbhāgā āpadyante | bhāga eva aṇuriti cet | tatrāpi eṣaiva vārtā | tataśca 
tadeva idamāyātamavayavāvayaviprasaṅgaśca evamāpralayāditi | 
ekadeśavṛttiḥ saṃyogaḥ ityapi ekadeśayogameva ākṣipati | 
avyāpyavṛttisaṃyogaṣaṭkopādhikṛto'yaṃ bhāgaṣaṭkabhramaḥ 
ityapi asāraṃ niraṃśatāyāmaṇoraṇutvenaiva avyāpanasya 
śabdamātrasāratvāt | niraṃśe'pi hi mahati bhavet tatpradeśayogasya 
kalpitasya ākāśādāvakalpitasya vā parvatādau saṃbhavāt | tathā iti 
ṣaṭkoṇatayā | tadapi vā iti nipātadvayena idamāhakaścidapi

(page 143)

saṃniveśo na upapadyate | pārśvasaṃbhavāyatto hi sarvaḥ saṃniveśaḥ | 
pratibhāsabalotthāpito'yaṃ saṃniveśābhimāna ityapi na yuktam | 
pratibhāsasya niyāmakahetvabhāve niyamena kvacideva kathaṃcideva 
saṃniveśābhimāna ityayamarthastāvat niryuktikaḥ | arthakriyāyogaśca 
yobāhyārthasadbhāvapratipādane mūrdhābhiṣiktaḥ, sa sarvaḥ 
saṃniveśāyatto na mṛtparamāṇumātrāyatto 
ghaṭamṛtpiṇḍayorekārthakāritvādṛṣṭeḥ | tathā tathā te paramāṇavaḥ 
ityapi nibhṛtabhaṇitimātraṃ na saṃniveśādhikyaṃ viśeṣaṃ 
pratyākhyāya upapadyate | yacca ucyate- jñānamekaṃ gṛhṇadeva aparaṃ 
gṛhṇātītyetāvatā vaitatyābhāso dvitvāvabhāsavat,- iti, tatra api yathā 
tathā tayorgrahaṇe asti dvitvābhāso, naivaṃ saṃniveśābhāsaḥ | 
prajñaptisattve ca asya arthakriyākāriṇaḥ saṃvṛtatve kimaparamanurudhya 
vyasanamaṇusaṃcayasamarthane | kiṃca avayavinaṃ 

Reading translation: withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible) The verify pack carries the layer bytes; no English is quoted without a verified verse mapping.

Claim table

ClaimStatusBasis
Link completenessFAIL (7 gaps named)assurance.trace_links_present + gaps
Human reviewUNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off)assurance.review
Deterministic chunk gateBLOCKED (PROOF_NOT_RUN)proofs.chunk_gate
Manuscript witnessUNPINNED (0 verified corpus-wide)identity.witness
Source-span completenessUNKNOWNassurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed

What this does NOT establish

Verify it

  1. Fetch the trace: curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkV2-F-pancamo-vimarsa-k6.json
  2. Fetch the pack manifest: curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkV2-F-pancamo-vimarsa-k6/manifest.json
  3. For each artifact: curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkV2-F-pancamo-vimarsa-k6/<name> | sha256sum, then compare that hash with the same artifact's 'sha256' above and in the trace. If every artifact matches and the trace's recorded verdict/gaps agree with what you read, the chain is intact. A mismatch means the upstream bytes changed after the trace was made: treat the trace as stale, not the hash as wrong.
  4. If every hash matches and the verdict/gaps here agree with the trace, the chain is intact. A mismatch means upstream bytes changed: treat the trace as stale, not the hash as wrong.

Hashes

source excerpt: 4588bad53aaf47a72b75a8cdf6f7b736b0e0a243ec678277b706f7ca3ecf2c74
  ledger: ipvv/passages.jsonl · edition: edition unrecorded (UNKNOWN)
layer argmap: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer c1: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer c2: NOT-APPLICABLE (no bytes recorded)
layer l0: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer l2: e97e572af5d3aa9e…  ipvv/data/chunkV2-F-pancamo-vimarsa-k6.l2.json  BOUND
layer l3: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer l4: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer t1: UNKNOWN (no bytes recorded)
song proof :   UNKNOWN (0 warnings)
trace bundle traces/ipvv-chunkV2-F-pancamo-vimarsa-k6.json: a1f5ee1894896dbccf73be3ff91fa47b692fbe1a9057263ee6ccee468c2e8da5
verify pack artifacts (bytes):
source.txt  4588bad53aaf47a7…  48375B
chunkV2-F-pancamo-vimarsa-k6.l2.json  e97e572af5d3aa9e…  3164B

Chain

HopValueStatus
SOURCE edition + spanedition unrecorded; verses M00021:3600-4400 excerptUNKNOWN; span UNKNOWN
LAYERSshas below; song-file pathsBOUND, NOT-APPLICABLE, UNKNOWN
GATE deterministicPROOF_NOT_RUNBLOCKED
FORMAL theoremsregistry references, run_bound falsenone
TRACE bundlea1f5ee1894896dbc…PARTIAL (links incomplete — see gaps)
PACK manifest2 artifactslinks present
WITNESSnone verifiedUNPINNED
REVIEWnone boundUNREVIEWED
PUBLICATIONhuman sign-off required; never automaticNOT_AUTHORIZED

Cite this

Svatantrya Reader, “ipvv chunkV2-F-pancamo-vimarsa-k6 (M00021:3600-4400)”, https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkV2-F-pancamo-vimarsa-k6/, version trace a1f5ee1894896dbccf73be3ff91fa47b692fbe1a9057263ee6ccee468c2e8da5 (full sha256 of the trace bundle). Retrieve and re-verify: curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkV2-F-pancamo-vimarsa-k6.json | sha256sum must print this digest. Translators/editors of record: not established here — see edition record. The URL serves the live version; the digest pins the cited bytes. There is no archival resolver: the digest is integrity evidence, not durable storage or scholarly validation. “Complete” means links present — not approval, proof, or witness verification.

Related

Provenance