# ipvv chunkV2-G-pancamo-vimarsa-k7-10 (M00021:4400-5200)

ipvv chunkV2-G-pancamo-vimarsa-k7-10 (M00021:4400-5200) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

> Machine rendering — UNREVIEWED, not an approved translation. No English here was human-reviewed.

Canonical: https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkV2-G-pancamo-vimarsa-k7-10/

## Passage (excerpt as hashed)

```
vyasanamaṇusaṃcayasamarthane | kiṃca avayavinaṃ 
dūṣayitumaṇusaṃcayamātravastuvādinā yadabhyadhāyi ghaṭasya ekatra 
pārśve chāyā, paratra ātapaḥ, madhyabhāgaḥ pārśvadvayena āvṛtaḥ, 
pārśvadvayamanāvṛtam, ataśca 
tathābhūtāvayavaviśrāntaśarīro'vayavī yugapadeva viruddhāṃ 
chāyāṃ kathaṃ kṣamatāmātapasaṃyuktaśca na ca iti, āvṛtaśca naca iti 
ca | āvaraṇena raktādayo'pi upalakṣyante | citratantau bhāgo raktaḥ, 
aṃśāntaramaraktaṃ, bhāgāntaramasitamanyat pītamityādi | tasmāt 
vastutvasya vyāpakaṃ viruddhadharmasaṃbandhavandhyatvaṃ yat, 
tadviruddhasya viruddhadharmasaṃsargasya upalabdhyā 
vastutvaniṣedho'vayavinaḥ,- iti tatparamāṇāvapi samānam | pārśvadvaye 
hi madhyaparamāṇoryadi paramāṇudvayaṃ, tadā prāgvṛttitayā 
sūryasaṃmukhasya aṇorātapayogaḥ, pratyagvṛttestu tadayogaḥ, 
madhyavartinaśca dvābhyāmāvaraṇamiti ghaṭate | yāvatā madhyavartino 
nirbhāgasya pārśvadvaye sati madhyavartitvānupapattiḥ, iti 
paramāṇutrayādārabhya 

(page 144)

sthūlaghaṭādiparyante vastuni cchāyātapavibhāga 
āvṛtānāvṛtatvaraktāraktādirviśeṣo ya upalabhyate, so'ṇusaṃcayavāde 
nirvivādasiddha iti yaduktam, taduktisārameva, na yuktisāramaṇoḥ 
sāṃśatvena vinā asya vidherayogāt, niraṃśasyaiva vā 
pārśvadvayādiyoge taddeśatvātaddeśatvavaiśasāpattiḥ | aṃśadvayamaye 
asya ekatve avayavivādasyaiva abhyupagamaprasaṅgaḥ | aṃśasya 
aṇutvāṃśāntaraparyanuyogena pralayāntarāpātaḥ | kiṃca 
cchāyālokanīlapītādiparamāṇusaṃcaye viśvatra 
bhāvāvacchedāvadherayogaḥ vijātīyatayā avacchede citre ekatvena kathaṃ 
pratītiḥ, vastuto madhyapūrvāparatādyabhāve niyamābhāvāt 
saṃniveśabhedapratyayaḥ kathamityādayo deṣāḥ | etadupasaṃharati 
vijñānavādibhiḥ iti | ālambanaparīkṣādau daiṅgāge, 
vijñaptimātrādisiddhāvāsabandhanyāṃ, prajñālaṃkārādiṣu 
bhāṭṭadarśaneṣu, tatra tatra ca anyatra vitatya ayamartha ukta iti | ayaṃ 
bhāvaḥ- dūṣaṇakalāpena anena viṣayasya asattvamāvedayatā 
bāhyārthaviṣayaṃ yat pramāṇaṃ pareṇa pratyakṣaṃ samabhāvyata, 
tadasamarthatayā pramāṇābhāsīkartavyam | tato niṣpramāṇako 
bāhyo'rthaḥ kathaṃ sidhyet,- itīyati viśrāntirādheyā anyathā 
pramāṇena prasādhite vastuni dūṣaṇasya akiṃcitkaratvāt | 
pramāṇābhāvaśca bāhye'rthe vitatya uktaḥ 

	vartamānāvabhāsānām .................... | (1|5|1)

ityādinā, vakṣyate ca vitatya, iha 
kimamībhirāvedanakāribhirnīrasavicārairiti || 6 ||

	nanu bāhyamābhāsakramavaicitryeṇa hetunā prasādhitam | tat 
kathaṃ tadanupapattiriti uktamityāśaṅkya sūtraṃ 

	cidātmaiva hi devo'ntaḥsthitamicchāvaśādbahiḥ |
	yogīva nirupādānamarthajātaṃ prakāśayet || 7 ||

	saṃvidrūpaṃ tāvat viṣayavyavasthāsthānaṃ 
sarvavādibhiraṅgīkṛtam, 

(page 145)

anusandhānādibalācca tadekam | aiśvaryaṃ ca asya 
devatvamābhāsasaṃyojanaviyojanasvātantryātmakamupapāditam | 
prakāśatādātmyaṃ ca arthānāṃ vitatya uktam, vakṣyate ca | 
tato'ntargatavaiśvarūpyaṃ tadaiśvaryādeva ca | tasya abhyupagame 
svātantryāpratihatalakṣaṇena icchāviśeṣeṇa bhavitavyam | icchayā ca 
nirmāṇaṃ svapnasaṃkalpādau dṛṣṭameva 
ghaṭādermṛdādiprasiddhakāraṇaparamparāparākaraṇena | tadatra 
asatyaghaṭādiriti cet, astu tāvadevam | tathāpi yogī 
purasenādinirmāṇamicchāvaśādeva karoti,- iti siddham | tatra hi tadicchayā 
jhaṭiti saṃghaṭitāḥ paramāṇava upādānam,- iti ucyamāne yadi prasiddho 
ghaṭasaṃpādakaḥ 
samastakarmaśikṣādharmādharmadaṇḍādisahakārisahitaḥ 
svopādānocitaḥ kapālādikāraṇakalāpo'bhyupeyeta, tat kulālaviśeṣa eva 
ayaṃ yogīti āyātam | tṛṇamātreṇāpi tu prasiddhyullaṅghane 
svapnasaṃkalpakāmaśokādiviṣayaparidṛṣṭabhāvābhāsanirmāṇa-
sāmarthyaṃ saṃvida eva | icchāṃ prakhyāya kimakāraṇameva 
kāraṇāntarānveṣaṇāya prayasyate | yadāha bhaṭṭadivākaravatsaḥ-

	na dṛśyate tvatpratibhāsaśakteḥ
		svapne'rthavaicitryanimittamanyat |
	taddṛṣṭasāmarthyatayā sadaiṣā
		viśvaprapañcaprathanaikahetuḥ ||

iti | yoginaśca śarīraprāṇādyārūṣitamapi caitanyaṃ tāvati nairmalyāt 
nirmātṛ, svaśarīraprāṇādisahitapramātrantarāpekṣayā bāhyatvena tasya 
arthasya, cittattvameva sarvatra nirmātṛ | etadeva darśayituṃ vṛttau 
ṭīkāvataraṇikāyāṃ ca dṛṣṭāntaḥ pṛthaṅ na vyākhyāto 
dārṣṭāntikarūpābhidhānenaiva asya vyākhyātatvāt tatra āvṛttiyogena ca 
granthasya ubhayatra api vācakatvāt | yato devaścidātmā

(page 146)

tataḥ prakāśayati iti hetumati liṅ | hi iti yata evaṃ devatvāt cidātmā 
ābhāsavaicitryaṃ prakāśayati, tasmāt anupapattinā kimanyena bāhyena 
iti pūrveṇa saṃbandhaḥ,- iti sūtrayojanā | evaśabdaḥ- 
aprayāsasiddho'yamartho bahutarābhīṣṭasaṃpādakaśca- iti dyotayati | 
etadeva sphuṭīkṛtaṃ svātmarūpatayā ityādinā kartuḥ karmaṇaśca 
viśeṣaṇena | tadayamarthaḥ- cittattvaṃ yataḥ svātmarūpamahamiti 
ananyāpekṣaprakāśavimarśam, tatastasya yadābhāsanaṃ, tat 
tāvadupapannaṃ na prayatnasādhyam; tadabhedinaśca bhāvarāśeḥ 
prakāśātmatvādupapannamābhāsanamiti | antaḥsthitaṃ ityasya vṛttiḥ 
anantaśaktitvāt iti | bhagavati evahi viśvamadaḥ śaktivaicitryam | 
yadāgamaḥ 

	śaktiśca śaktimāṃścaiva padārthadvayamucyate |
	śaktayastu jagatsarvaṃ śaktimāṃstu maheśvaraḥ ||

iti | sūtrārthaṃ saṃkṣepeṇa vivakṣurhiśabdasya hetutāṃ dyotayituṃ 
sādhyaṃ pūrvasūtraniṣṭhamarthamupakṣipati naca ityādinā | hiśabdaṃ 
vyācaṣṭe yataḥ iti | yadidaṃ vastu vakṣyate, tasya asminnarthe hetutetyarthaḥ 
| tathā iti bāhyābhāsatayā | evakārārthaṃ vyācaṣṭe pūrvam ityādinā 
| sarvathā iti na bāhyasadbhāvena, na vāsanāprabodhena, na 
pūrvakarmaikapraghaṭṭakābhāsena, na vā icchābhedena, na 
kāraṇābhāsabhedena, na 
upasarpaṇapratyavabhāsābhidhānapramātrantarābhāsādinā vā 
ayamupapanna ābhāsabhedaḥ | tatra atidurghaṭakārī 
paridṛṣṭāpratihataśaktiḥ parameśvara eva śaraṇam | nanu kimapekṣayā 
bahiṣṭvam, na tāvat prakāśāt, tadbahirbhūtasya 
aprakāśanāpattiprasaṅgāt,- ityāśaṃkya kalpitapramātrapekṣayā 
bāhyatvam, natu jātu paraprakāśāditi darśayituṃ 
tattvabhuvanalakṣaṇāyāḥ sthūlasūkṣmarūpāyāḥ prameyasṛṣṭeḥ 

(page 147)

pañcāśatpratyayabhedabheditabuddhidharmaprabandhalakṣaṇabhāvasṛṣṭi-
vicitrīkṛtabhūtātmakapramātṛsṛṣṭisāhityenaiva svarūpaṃ nirṇayan 
pīṭhabandhaṃ tāvat karoti tasya ca ityādinā | asmān iti na svātmānaṃ 
prati, nāpi bhāvān prati bhedena darśayataḥ, apitu kalpitapramātṝnprati 
bhedena darśayataḥ, tadapekṣayaiva, natu svātmāpekṣayā, nāpi 
bhāvāpekṣayā sraṣṭṛtā,- iti ubhayato yojyam | tatra iyaṃ sṛṣṭiḥ-

	parasūkṣmavyūhayogāt vibhavācca caturvidhā |

ityāgame nirūpitā | tāṃ vibhajati saca iti īśvaraḥ | 
yāvatsaṃvidviśrāntatā darpaṇapratibimbavadīśvaradaśāyāṃ 
dhyāmaledaṃbhāgaśrīsadāśivabhūmyanantaraṃ 
sphuṭedaṃbhāvāyāṃ sṛṣṭivargasya ahamidamiti, tāvat pūrṇatvena 
svarūpaparirakṣaṇena utkarṣayogena ca paratvam | ananyopādānam 
ityanena nirupādānatāṃ pāramārthikīṃ vyācaṣṭe | etacca 
viśeṣaṇadvayaṃ vyūhavibhavasṛṣṭāvapi yojyam | paratvaṃ hi triṣu 
uttareṣu, sūkṣmatvaṃ dvayaḥ, vyūha ekatra | pūrvapūrvānuprāṇitaṃ 
hi yathottaram | iti āgamādhikāre vitaniṣyāmaḥ | vyūhavibhavasṛṣṭyorapi 
ca vastuto nirupādānataiva | niyatiśaktyā tu 
upādānāvabhāsastanmātrādiṣu api asti | ahaṃkārāt tanmātrendriyāṇi, 
so'pi mahataḥ, saca guṇebhyaḥ, te sāmyāt, tat kalātaḥ, sā māyātaḥ, 
māyā ca bhagavacchaktivijṛmbhā api 
viśvopādānarūpatāvabhāsitajaḍatvasvabhāvā tattvarūpā | etacca 
labhyate anāgatāvekṣaṇaṃ tantrayuktiḥ iti | tathāhi yat vibhavasṛṣṭau 
vakṣyati niyatiśaktyā svakāraṇamukhena iti, tat 
susūkṣmavyūhasṛṣṭyorapi upajīvanīyam | ādyāṃ sṛṣṭimullaṅghya 
yanmadhyavartinī tanmātrasṛṣṭiratra 

(page 148)

uktā ādiśabdena prakārārthena uparivartitattvāntarasaṃgrāhiṇā, tatra 
ayaṃ bhāvaḥ- śabdādaya eva sthūlatvena prameyībhūtāḥ 
svopalabdhikaraṇasaṃpādakabuddhikarmendriyatatsaṃkalpādisiddhau 
prayojakībhavanti | tadupalambhabalādevaca etaducitapramātṛlābhe 
tatpramātrupakaraṇakañcukaṣaṭkādisiddhiriti te eva sarvatra prāṇāḥ | 
tathāca pañcabrahmayoge'pi nabhaḥprabhṛtīnāmeva 
sūkṣmaśabdādirūpatayā upayogaḥ,- iti yat kiñcit prameyaṃ, tat 
sarvametanmayameva paramārthataḥ | tata eva pañcatattvaparamārthatā api 
viśvasya āgame nirūpitā | tadetadāgamādhikāre vitaniṣyāmaḥ | yoginaḥ 
iti vyācaṣṭe tat iti sūkṣmatanmātrādyābhāsaparamārthān | 
aviśeṣebhyaḥ iti tanmātrebhyaḥ | gandho hi 
saurabhādyavāntaraviśeṣavinirmukto gandha ityeva bhāsamānaḥ, tadeva, na 
adhikaṃ tatra anyat cakāsti,- iti tanmātramaviśeṣaśca ucyate | vyūhaḥ 
śabdādīnāṃ kṣobhaḥ, parasparasāhityaṃ ca

	ekadvitricatuṣpañcaguṇaṃ vyomāditaḥ kramāt |

iti nyāyena | dṛśyatāpatti iti rūpādīnāṃ yā sarvapramātṛṣu 
darśanopalakṣitārthakriyāviśeṣasaṃpādanayogyatā, tatparyantaḥ | tena 
gandhatanmātrasya cet dṛśyatā tādṛśī jātā, kimanyadastu 
ābhāsāntaraṃ yattattvarūpaṃ syāt | katipayadṛśyaṃ sarvajanadṛśyaṃ 
ca yadābhāsarūpaṃ sāmānyaṃ, tat yato vibhavātmanā tanyate, tatastat 
tattvamucyate | ghaṭādi ca na anyena rūpeṇa tanyate | taddhi 
pṛthivyādervimiśratayā anyonyavyāptyā vibhāgena ca vicitreṇa bhavanam, 
- iti vibhava ucyate | tadetadāha ānantyāt iti paricchedasya antasya 
iyattātmano'saṃbhavāt | tataśca iti tattvebhyaḥ | bhuvanākāreṇa iti 
bhogādhikaraṇabhūtabrahmāṇḍādirūpatayā |

(page 149)

ghaṭapaṭa iti bhogyarūpatayeti | anye tu ghaṭādisṛṣṭimeva 
bhāvasṛṣṭimāhuḥ | tattvāni hi sāmānyābhāsarūpāṇi 
guṇaguṇibhāvena vicitreṇa sāmastyena [kha. sāmānyena pāṭhaḥ |] 
militāni bhoktṛbhogyataddvayādhikaraṇarūpatayā 
bhūtabhāvabhuvanātmanā bhānti | pratyayasargastu 
buddhitattvadharmasteṣu eva anupraviṣṭaḥ | niyatiśaktyā iti tata eva yāvat 
sā niyatirna vighaṭate iti pramāṇāntarāt niścitaṃ, tāvat bhavatyeva 
kāryakāraṇānumānam | paramārthatastu bhagavāneva 
viśvanirmāṇaśaktimān yathā tu svapnadarpaṇādāvapi, 
kumbhakārādikāraṇapuraḥsaraghaṭanirbhāso'pi, 
svacchabhāvasvatantrabhāvayoreva mahimā tatrāpi mantavyaḥ [ka. 
mantavyaṃ pāṭhaḥ |] | svakāraṇamukhena iti sphuṭayati ghaṭaṃ hi iti | 
tatrastho yaḥ pramātā krimisarvajñādirantato vā, sa eva kumbhakṛt; tasya 
ābhāso ghaṭo'yamiti vimarśaviśrāntaḥ prakāśastadeva prakṛtaṃ sāraṃ 
rūpaṃ yasya ghaṭasya, taṃ janayati ayam iti īśvaraḥ | evam iti 
niyatiśaktyā tatrasthapramātrābhāsamayaṃ ca | anyataḥ iti 
kuvindatantvādyābhāsasāmagryāḥ | evaṃ prāthamakalpike ghaṭābhāse 
bhagavatā nirmite tasyaiva ābhāsasya anuvartamānatā yā, sā sthitiriti 
upapādyate | tataśca iti sṛṣṭeranantaram | tat iti 
kumbhakṛddaṇḍādyābhāsanāśe'pi taṃ nirmitaṃ 
ghaṭādyābhāsaprapañcaṃ deśāntaragatapramātṛviśrāntyā 
tadābhāsasāhityena janayati, tatsāhityamasya sṛjati, ghaṭābhāsasya ca 
sthitiṃ karoti, pūrvapramātṝṇāṃ ca tadābhāsavattāṃ saṃharati | 
yathoktaṃ granthakṛtaiva 

sadāsṛṣṭivinodāya sadāsthitisukhāsine |
sadātribhuvanāhāratṛptāya bhavate namaḥ || (śi. sto. 20|9)

iti, śrīparameṣṭhinā api

(page 150)

	pañcaprakārakṛtyoktiśivatvānnijakarmaṇe |
	pravṛttasya nimittānāmapareṣāṃ kva mārgaṇam || (śi. dṛ. 1|13)

iti,

	....................ṭāśca nityamavasthitāḥ |
	sarantyeva svabhāvena tatsaratprakṛtiḥ śivaḥ ||

iti, bhaṭṭaśrīnārāyaṇena api

	pratikṣaṇamaviśrāntastrailokyaṃ kalpanāśataiḥ |
	kalpayannapi ko'pyeko nirvikalpo jayatyajaḥ || (sta. ci. 120)

iti | nanu kimarthaṃ madhye deśāntaranayanādi ābhāsyate | āha 
niyatiśaktyā iti | yadā kumbhakāragṛhāt ghaṭasya anyatra nayanaṃ, tadā 
eṣa vṛtāntaḥ, yadātu pramātrantarāṇāmāgamanaṃ, tadā ko vṛttāntaḥ | 
āha pūrvadeśa ityādi | tāvatyaṃśe iti ghaṭābhāsāṃśe | 
antaḥpraveśanena iti prakāśasya ekībhāvena | anena krameṇa 
ghaṭādyābhāsān teṣāmāgatānāṃ pramātṝṇāṃ grāhyān karoti, 
tāṃśca pramātṛṃśca tadgrāhakān | nanu bhinnatvāt pramātṝṇāṃ 
pramātrantarameyo [kha. mayaḥ pāṭhaḥ |] ghaṭābhāso yaḥ sthitaḥ, sa 
kathaṃ pramātrantaramupasaṃkrāmet | atra āha tattvata ekarūpatvāt iti | 
etat na apūrvam, pratyuta bhedo'yamāgantuka iti bhāvaḥ | kuta iti | 
cidrūpasya hi asāvābhāsaḥ | sarve ca te citsvabhāvāḥ | nanu evaṃ 
śarīrābhāsā api na kathaṃ parasparataḥ | ka evamāha neti | tadāha 
yāvatkiñcit iti | pramātṝṇāṃ saṃbandhi yāvat bāhyendriyavedyaṃ, 
tāvat sādhāraṇaṃ śarīrādi, na punaranyat, tattu asādhāraṇaṃ 
sukhasaṃkalpādi | prameyāṇāṃ ca saṃbandhi yāvat bāhyendriyavedyaṃ,

(page 151)

tāvat sādhāraṇaṃ rūpādi, anyat tu asādhāraṇaṃ rasādi | tadāha 
kevalaṃ tu iti | āntaraṃ spraṣṭavyaṃ śūlādiduḥkhamantaḥ- 
kandahṛttālunāḍīsparśasukhaṃ vā samādhānakālasaṃvedyaṃ 
[sasādhanā pāṭhaḥ |] bindunādādirūpaśabdātmakaṃ, viṣayavatī vā 
pravṛttiriti kathitam | gandhādi api tadvat niyatiśaktyā ekasminnekasmin 
māyīyapramātari niyamena sthāpitam, mantreśvarādipramātrapekṣayā tu 
sādhāraṇameva,- iti māyīyapadena āha | kṛtam iti niyatyā | tena tarhi 
parasu(mu)khādinā parasya kathaṃ vyava(vyā)hāra ityāha | nanu 
ghaṭābhāso devadatte viṣṇumitre ca tulya iti bhavatu ekaḥ, 
vyāhārābhāsastu [ka. vyavahārā pāṭhaḥ |] vyāhartari- vyāharāmi,- iti, 
evaṃ śrotarivyāharati,- iti; tat kathamanayorabhedaḥ, bhede ca anumānaṃ 
na yuktam,- iti uktaṃ vitatya vāsanāsūtre | satyaṃ, itthaṃ tu etat 
saṃgacchate iti vibhāvyatām- iha yāvat kiñcit bāhyendriyagocarīkāryam, 
tāvat sarvaṃ sādhāraṇameveti uktam- evaṃca śrotrapathagāmī yo'sau 
ghaṭamānaya,- iti śabdaḥ, sa tāvat vyāharaṇaśabdavācyo dvayorapi eka 
eva avabhāsate | tataḥ svātmīyavyāhārābhāsavadeva vastutastāvat 
svasaṃvedanenaiva avikalpako'pi bhāti, vikalpe tu 
svaparavibhāgasaṃskārāt paratā adhyavasīyamānā api 
vyāharaṇābhāsamātreṇa anyathā bhāvādakiñcitkarī nīlasya iva 
sthiratā | vyāptigrahaṇakāle'pi tenaiva vyāptiḥ | tato viśiṣṭādābhāsāt 
taccharīrasahabhāvinīṃ vyāhareyamiti 
icchamasmadarthaviśrāntāmanumimīte | tathāhi asya pratipattiḥ- atra śarīre 
vyāharāmīti ābhāsaḥ kevalaṃ śarīrapramātṛtābhimānadārḍhyāt, 
taccharīraṃ paratvena abhimanyamānastadācchuraṇāt 

(page 152)

vyapadiśati- ayaṃ vyāharatīti | vastutastu na anumeyatā parapramaturapi,- iti 
upapāditamupoddhāta eva 

	tatra jñānaṃ svataḥ siddhaṃ ..................... | (1|1|5)

iti sūtre | vāsanāprabodhasūtre'pi uktaṃ tadevaṃ 
buddhisamīhāyuktapramātravicchinnāt ityādi | tata idaṃ 
vyāhāramātrasādhanamanumānaṃ [ka. vyavahāra pāṭhaḥ |] maulike 
siddhe svasaṃvedane, ābhāsamelanātmakaṃ ca idaṃ vyāharāmi, 
vyāharati,- iti ubhayamapi | ekamahantābhāsena, aparaṃ dehābhāsena 
vyāharaṇābhāsādhikena miśraṃ yataḥ, tatastadadhikābhāsaparihāre yat 
vyāharaṇābhāsarūpamekatayā cakāsti, tadeva hetūkartavyam | tacca 
ekarūpameva, natu vijñānanaya iva bhinnasvabhāvamiti na kaścana 
virodhaḥ | niyatiśaktau ca bāhye'rthe vāsanāprabodhaḥ, karmādhipatyaṃ 
prathamecchākāraṇābhāsa [ka. karaṇa pāṭhaḥ |] upasarpaṇābhāsaḥ 
pramātrābhāsa ityapi tattadapekṣayā kāraṇaṃ nirvahatyeveti | atra codayati 
nanu ca iti | ayaṃ bhāvaḥ- iha tāvat pramātari pūrvamavasthito 
ghaṭābhāsaḥ, tena miśrībhavati pramātrantaramiti kimanena | āśveva 
pramātrantaravijñānasaṃkrānto'nena ghaṭābhāso janyatāṃ, tāvatā 
siddhaṃ pramātrantarasya yugapadabhimataghaṭābhāsavattvamiti 
kimalaukikapramātrabhedābhyupagamasāhaseneti | atra āha naitat iti | 
upapattiṃ smārayati uktam iti | ayaṃ bhāvaḥ- sa pūrvapramātari sthita 
ābhāsastasya pramātrantarasya saṃvedyaḥ san vā 
kāraṇamātmavartighaṭābhāsodaye syādasaṃvedya eva vā | na tāvat 
saṃvedyaḥ san, tatsaṃvedanopāyābhāvāt | santānāntarānumānena hi 
tatsaṃvedanaṃ, tacca na ghaṭate iti bāhyārthavādinaiva upapāditam | atha 
asaṃvedya

(page 153)

eva kāraṇaṃ, tat santānāntarāṇāmaviśeṣāt sarve tadābhāsā janakā 
bhaveyurityādipūrvoktadoṣāpattiḥ | tadāha atiprasaṅgāt iti | evaṃ 
bodhamātraṃ nīlādityetasmāt 
sopānādekabodhamātrarūpatvasopānāntaraṃ [ka. sopādānāt pāṭhaḥ |] 
samāruhya ūrdhvadharāyāmaiśvaryamāsādayituṃ [kha. 
ūrdhvadhārām pāṭhaḥ |] praśnaṃ karoti nanu evam iti | ādhipatyena iti | 
na atra kāraṇatā mantavyā, apitu tatsattāmātram | ekarūpavāde hi kaḥ 
kāryakāraṇabhāvaḥ | yadivā 
tadamilitapūrvapramātrābhāsādanyonyasaṃmilitapramātrābhāso jāyate 
ityāśayena adhipatiriti kāraṇaviśeṣa eva uktaḥ | atiprasaṅgadoṣaśca 
aikyamātreṇa parihṛta iti darśayati na caivam iti | pūrvasūtroktaśca doṣo na 
avatarati,- iti darśayati na cāpi iti | atra āha etadapi nāsti iti | na 
saṃbhavatyeva idamanīśvararūpatvaṃ saṃvida iti yāvat | saṃvido hi 
idameva jaḍavailakṣaṇyaṃ- yadaparichinnaprakāśatvam | nīlatayā api 
bhāti, pītatayā api bhāti,- ityādinā ca bhinnānāṃ vastūnāmutpattyā 
vyaktyā vā kāryakāraṇatā upapannā,- iti vitaniṣyate kriyādhikāre | tataḥ 
sā api parameśvareṇaiva nirbhāsyate svapna iva ghaṭakulālayoḥ | 
niyatiśaktyā ca mṛdādyābhāsamukhena vā ghaṭāditayā loke, 
mantrauṣadharatnābhāsadvāreṇa vā śāmbarikavṛtte, 
dhātuprakopamitrādyābhāsapūrvakatvena vā 
timirasvapnādāvicchāmātrodbhāsanapuraḥsaraṃ vā yoginirmāṇe sa eva 
prakāśate,- iti | etat tāvadaiśvaryamiha darśitam, pūrvaṃ ca 
ābhāsasaṃyojanādinā smṛtyādau svātantryam, anyadapica agrato 
darśayiṣyate | tataḥ saṃvit cedekā siddhā, tadaiśvaryamapi asyā 
eṣṭavyamanyathā svabhāvaviruddhajaḍatvaprasaṅgāt | 
saṃvidīśvararūpā saṃvittvādeva,-

(page 154)

iti svabhāvahetuḥ | saṃvideva viśvakāraṇamanyāsaṃbhave tatsaṃnidhau 
tadudbhāvāt | ata eva yat cittattvasya aiśvaryamuktaṃ, tato 
hetoryogidṛṣṭānta upāttaḥ | kimartham | āha iti darśayitum | kiṃ tat | āha 
saṃsāriṇām ityādi | anyathā ityādinā upabṛṃhaṇaṃ karoti | 
upādānam iti prasiddhakāraṇasāmagrīṃ vineti yāvat | naca avastutvaṃ 
yoginirmāṇasya, nacāpi prasiddhakāraṇajanyavastvapekṣayā | 
anyajātīyatvamiti darśayati arthakriyākārī iti | yogi hi abhisandhatte- 
prasiddhārthakriyopayogayogyameva ghaṭarūpamullasatu- iti | 
tadetadalaukikamiti nirūpayati keśa iti | naca tatra avastutvaṃ 
keśaturagādivimarśasya bhāvāt | arthakriyā api tatra hlādodvegādikā 
astyeva keśāntarasādhyā nāsti arthakriyā iha | sā ca pramātuḥ saṃmatā 
sattvavyavahārakāraṇatayā hanta jalanidhijalamasat syāt, 
sāmagryantarapraveśāt na tathā,- iti tulyam | stambhito hi agnirna dahati, na 
pacati | naca arthakriyātaḥ sattvamābhāsāntaratvāt tasyā ityādi 
uktaprāyam | tadabhāve'pi na ābhāsasya avastutvam,- iti ca vakṣyate 

	arthakriyāpi sahajā nārthānāmīśvarecchayā |
	niyatā sā hi tenāsyā nākriyāto'nyatā bhavet || (2|3|12)

iti | etat nirūpayati tadevam iti | nanu arthajātam iti jātaśabdena 
sāmastyaṃ svīkṛtam | naca samastamīśvaraḥ prakāśayati | sa hi mahāsarge 
sṛjyamānamarthaṃ prakāśayet, madhye'pivā prathamotpādāvasthāyām | 
vyavahārakāle tu yadarthajātamābhāsate, tadavasthitameva | atra ucyate 
yāvacca iti | utpādakāle iti mahāsarge kāraṇābhāsāpekṣayā vinā, 
tayā tu saha prathamotpattikāle

(page 155)

vyavahārakāle veti pramātrantarebhyo viśleṣya anyairmelayati,- iti 
vyākhyātaṃ sadāsṛṣṭivinodāya iti | vivṛtam iti 
vṛttāvartharāśiśabdena jātaśabda evaṃbhūtārthavādī vyākhyāta 
ityarthaḥ | artharāśiḥ iti yo vṛttau granthaḥ, sa yāvacca kiṃcit ityādinā 
sarvo'rthaḥ ityantena ṭīkāgranthena vivṛtaḥ,- iti vyākhyānaṃ na yuktaṃ 
vivṛtikārasya svoktivyākhyāne'pramāṇaucityāt || 7 ||

	nanu paraniṣṭhatvaṃ niyamena yadābhāti, tat dvidhā dṛṣṭaṃ kiṃcit 
sadṛśātmakasaṃkramitaṃ darpaṇe iva gajādi, kiṃcit svaśaktibalollasitaṃ 
tadeva svapnasaṃvedana iva | tadidaṃ na niścayārhaṃ- kiṃ 
svapnayogadiśā ābhāsavargo bodhasvātantryādullasitaḥ, uta 
ādarśadṛśā tadatiriktasvasadṛśabhāvāntarasaṃkramaṇabalāt,- 
ityāśaṅkya kāryavyatirekeṇa samarpakabāhyabhāvānumānaṃ 
sūtrāntareṇa nirākartuṃ tātvikamanumānavṛttaṃ tāvadāha 

	anumānamanābhātapūrve naiveṣṭamindriyam |
	āabhātameva bījāderābhāsāddhetuvastunaḥ || 8 ||

	yat kiṃcidanumānaṃ, tat samagraṃ vikalparūpam | vikalpaśca 
ananubhūte na udeti | etacca sarvavādināmiṣṭam | nanu 
indriyādṛṣṭaprabhṛti yadanumīyate, tatra kiṃ vṛttapūrvo'nubhavaḥ | 
satyaṃ vṛttapūrvo yata indriyādṛṣṭaprabhṛti na kenacit viśeṣarūpeṇa 
anumīyate, apitu sāmānyena dṛṣṭarūpālokādhikaṃ kiṃcit kāraṇamiti | 
tatra mṛjjalayoḥ saṃnihitayorabhavannaṅkuraḥ, sa hi sati bīje bhavan, 
daṇḍacakrayoḥ satorasan ghaṭaḥ, sati mṛtpiṇḍe bhavan, 
tadadhikabījahetukastadadhikamṛtpiṇḍahetuka iti krameṇa 
pratyakṣānupalambhajo niścayo jāyate | tatra ca kāraṇatvaṃ nāma 
sāmānyamakāraṇavyāvṛttamanadhikavyāvṛttaṃ

(page 156)

ca adhikatvaṃ pratyekaṃ vyāvṛttiniṣṭhāt pratyakṣavyāpārāt gṛhītameva 
| bījaṃ hi tatra kāraṇarūpaṃ vastu iti gṛhītam | anyathā ekatra bīje 
kāraṇaśabdaḥ saṃketito, na mṛtpiṇḍādau saṃketito bhavet | tasmāt 
kāraṇatvābhāsasāmānyaṃ [kha. kāraṇabhāsa pāṭhaḥ |] 
pūrvapratyakṣasvīkṛtam | tatastatra yuktaṃ vikalpanam | vikalpanaviśeṣa 
evaca anumānam | anumānamanābhāte viṣaye na bhavati vikalparūpatvāt | 
anābhāte hi arthe bhavadapūrvasaṃvedanaṃ nirvikalpaṃ bhavet, 
tadviruddhaṃ ca idamiti svabhāvaviruddhopalabdhiriti sūtrārthaḥ | 
prathamaṃ sūtrabhāgaṃ gamyamānārthanirūpaṇena sphuṭayati vṛttikṛt 
pūrvāvabhāta ityādinā anumānam ityantena | 
pūrvāvabhātāntaḥsthitaḥ iti pūrvakāleti samāsaḥ | 
pūrvaśabdopādāne'pi hi antaḥsthitatvasya avarakālatāvṛttirvyaṅgyā | 
naca vimarśanamātramanumānam, apitu 
prāptipravṛttiyogyavastuniścayarūpam,- ityāha nāntarīyaka ityādi | 
ābhāsaḥ punaḥ ityādibhaviṣyatsūtraviśrāntāvetasya sūtrasya 
tātparyamityāśayena bhāvisūtrārthopakramameva etatsūtramavatārayati 
bāhyasya iti | yuktigataiḥ sāṃśatvaprasaṅgādibhirbādhitatvamanāśritya 
api parīkṣakasaṃmatameva pratyakṣamiti anādṛtya api hālikavedyatayā api 
na pramāṇasiddhatvamastīti āśayaḥ | bhāvisūtre ca anumāne 
dūṣyamāṇe pratyakṣamapi dūṣitameva,- ityabhiprāyeṇa āha 
ṭīkākāraḥ pratyakṣeṇa tāvat iti | eka eva hi nīlābhāsaḥ | sa ca 
jñānavartī, aparathā kathamābhāseta | ekasāmagrīkatvamapi na parasya 
paraniṣṭhatāṃ kuryāt rūparasādīnāmiva | rūpameva asya saṃvedanasya 
tādṛgiti cet, aho svopagamasamarthanagrahaḥ 

(page 157)

parasya- yat sāmānyaprabhṛtau yaḥ svayaṃ paramāstrīkṛtastaṃ 
viruddhadharmādhyāsamanastaṃ manyate | tadayaṃ jñānādavyatirikta 
ākāraḥ | tatra samarpako'nyo na [kha. vā na pāṭhaḥ |] avabhāsate 
darpaṇagate yathā | yacca uktaṃ samānābhihārāt na pṛthak bhāsate iti, tat 
na | samānābhihāre hi pṛthagābhāsanaṃ tāvadasti anyathā kalakalatāyā 
eva anupapatteḥ | pṛthaktvena tu nāsti ābhāsanam, iha tu samarpakasya 
pṛthagābhāsane pṛthaktvena ca anābhāsane kalakalavat militarūpaṃ 
nīlarūpaṃ nīladvaiguṇyaṃ bhāseta | deśakālādi api samānameveti cet, 
atra api dvaiguṇyaprasaṅga eveti sākāratve doṣa eva | sati bāhye 
nirākāraśca na grāhaka iti uktam | yacca uktaṃ pratyakṣato'pi sidhyet iti 
anumānena sasaṃvādaḥ kṛtaḥ iti natu kṣaṇikatvavadapūrvaḥ prasādhitaḥ 
iti ca, tatra api ucyate | pratyakṣasya yadyapi adhyavasāyāpekṣaṃ 
prāmāṇyamiti ghoṣyate, tathāpi tatra ayaṃ paramārthaḥ- pratyakṣaṃ 
pramāṇaṃ nīlābhāsarūpatayā svasaṃvedane sphurat 
siddhapramāṇabhāvameva vikalpena tathā vyavahriyate | tata eva 
vikalpastadaparigṛhītaṃ sthairyādi adhyavasyannapi na tatra pramāṇam, 
adhyāpi ābhāsayāmi iti hi pratyakṣavyāpāramanukurvan vikalpaḥ- 
sadamātyakavikalpasvātantryeṇa na prāmāṇyamupāśrayate | 
tadayamagṛhīte gṛhītatvena adhyavasāyamutthāpayan pramāṇaphalatvāt 
niṣkāsyetaiva | yaduktaṃ bāhyārthapratibandhabalāt pratyakṣasya atra 
prāmāṇyamiti, tatra api pratibandhasya grahaṇaṃ na vā | yadi grahaṇaṃ, 
tarhi pratibandhagrahaṇādutpadyamānaṃ saṃvedanamanumānameva 
niścayātmakaṃ bhavet, na pratyakṣaṃ tatra tat syāt | anumānaṃ ca 
vicāryaṃ vartate | atha vastutaḥ pratibandho'sti,- iti ucyate, tat siddhe 
bāhye'rthe bhavedeṣā 

(page 158)

vārtā | sa ca na adyāpi siddhaḥ,- iti kaḥ pratibandhārthaḥ | naca vastutaḥ 
pratibandho'sti,- iti pratyakṣamarthe pramāṇam, apitu sākṣātkāritvāt; 
anyathā cakṣuṣi api tat pratyakṣaṃ bhavet |

	arthasyāsaṃbhave'bhāvāt .................... |

iti tu arthajatvasiddhaye'nvayavyatirekoktiḥ, [kha. arthajasiddhaye pāṭhaḥ |] 
arthajatvāt ca arthasākṣātkāritvamasyeti | evamarthāvinābhāvamūlaṃ 
prāmāṇyaṃ dvayoruktam | artha eva tu iha asiddhaḥ | atha ālokasya atra 
pratyakṣo bāhyo'rthaḥ,- iti asti abhimānaḥ, sāṃvyavahārikaṃ ca 
pramāṇaṃ cintyate,- iti ucyate; tat sthairyasāmānyadravyaprabhṛti 
aśeṣālokasiddhaṃ kiṃ na aṅgīkriyate | tatrāpi mūḍhāḥ pare 
visaṃvādayanti iti ca tulyam | yattu sadṛśamarpakaṃ [ka. 
sadṛśasamarpakaṃ pāṭhaḥ |] dṛṣṭaṃ darpaṇādipratibimbasya iti uktaṃ, 
tatra ubhayamapi bimbapratibimbātmakaṃ [kha. viśva pāṭhaḥ |] 
paramārthataḥ saṃvidākāramātraṃ svapna iva darpaṇasaṃkrāntadarpaṇa 
iva ca | tatra kiṃ kena arpitamiti na niścitaḥ kalpaḥ | kiṃca arpakeṇa vinā na 
upapadyate jñānagata ābhāsa iti ucyamāne, svapnadvicandrādau kiṃ 
vācyam | na cāpi darpaṇadṛṣṭānto'tra samaḥ | iha hi 
saṃvedanādupādānāt viṣayāt ca nīlākāro bodha utpadyate | tadā tu 
evaṃ darpaṇāt gajāt ca gajākāro darpaṇa iti yuktam | apete'pi gaje 
darpaṇasya svasadṛśasantānānubandhinā 
taḍitsadṛśasadṛśaikasvabhāvānanubandhisantānavijñānalakṣaṇena 
vapuṣā avasthitasya mṛtpiṇḍasya iva 
daṇḍacakrādisahakārikalāpaprasādopanataśarāvarūpatā [kha. pramāda 
pāṭhaḥ |] gajākāratā anuvartate | 
evamavibhāgasantatijananamaniṣṭaśaktikakāraṇāntarasaṃnidhānāvadhiḥ 
samarpyasamarpakatā ca darpaṇagajayostulyakālakṛtaiva |

(page 159)

tata eva na pāramārthikaḥ kāryakāraṇabhāvo'yam, apitu 
bimbapratibimbavyavahāraḥ | tata eva vibhramo'yam, na paramārthaḥ,- ityapi 
asti pravādo yo jñānākāre na kenacidadyāpi kriyate | prakṛte tu 
jñānārthayoḥ kāryakāraṇabhāvo'stīva, tata eva hi grāhyasya 
pūrvakālabhāvitvam | yadāha

	bhinnakālaṃ kathaṃ grāhyamiti cedgrāhyatāṃ viduḥ |
	hetutvameva yuktijñā jñānākārārpaṇakṣamam ||

iti | naca grāhyaṃ bhinnakālatvena cakāsti idamahaṃ gṛhṇāmīti 
tulyakālatayaiva adhyavasānāt | jñānākārasya pratibimbābhāsasya idaṃ 
tulyakālatvamadhyavasīyate iti cet, mūḍha kathamuktavānasi- 
bāhyākāro'dhyavasīyate, adhyavasāyabalācca pratyakṣasiddhatā 
bāhyasya- iti, prācyaśca viṣayakṣaṇo'rpakābhimatastatsadṛśa iti kutaḥ | 
darpaṇapratibimbe hi bimbamapi upalabdhamiti niścitaṃ sādṛśyamātre, iha 
tu bimbasya nāma api na avagatam,- iti kathametattulyatā bhavet | tasmāt yadi 
anumānāt pūrvaṃ vyāpariṣyeta atra pratyakṣaṃ, tat 
pāścāttyamanumānaṃ saṃvedakatāyāṃ [ka. saṃvedanatāyāṃ 
pāṭhaḥ |] yojyeta nāma; natu evamasti,- iti | tadāha 
ābhāsadvayābhāvāt iti | nanu mā bhūdābhāsadvayam, tathāpitu 
bāhyasya anābhāsamānasya api pratyakṣagamyatā bhaviṣyati 
anumānagamyataiva | na, etattulyamiti brūte ābhāsamāna iti | paśyāmi 
etaditi hi ābhāsamānataiva pratyakṣaprameyatā | nanu iyamekasya tāvadasti 
nīlasya, tataḥ pratyakṣasiddho nīlaḥ | sa evaca bāhyo bhaviṣyati | kiṃ 
dvitīyanīlābhāsānveṣaṇena | atra api āha bhinnasya iti | etacca

(page 160) 

	..............................ṇāprakāśaśca sidhyati | (1|5|3)

iti vitatya nirūpitamadhastāt | etena arthakriyākāritvādabādhito nīlaḥ kiṃ 
bāhyastyajyate ityapi pratyuktamarthakriyāyā api bāhyāyāḥ 
kasyāścidasiddheḥ | pravṛttyābhāsaprāptyābhāsavastvanābhāsādaya 
eva hi vyāvahārikāḥ, na adhikaṃ kiñciditi pratyakṣeṇa bāhyasya asparśe 
anumānamapi daṇḍāpūpikayaiva na saṃbhavati,- ityāha nāpi iti | 
dhūmāgnyoranupalambhāvagnerupalambho dhūmasya 
anupalambho'gnyupalambhāduktādeva dhūmasya upalambha ityevaṃ 
pratyakṣadvayena anupalambhatrayeṇa ca sakṛdeva kāryakāraṇatā 
vyavasthāpyate | tatrāpi anupalambho'pi anyopalambha eva,- iti 
pratyakṣavyāpārādeva akāraṇatā vyavasthāpyate bhāvasiddhiḥ(ddheḥ) | 
naca bāhyo'rthaḥ pratyakṣa iti tena saha kasyacidapi na 
kāryakāraṇabhāvasiddhiriti tasminnanumeye na jñānaṃ kāryahetuḥ | atha 
nīlasya svabhāvāntaraṃ bāhyatvaṃ sādhyatāmarthakriyākāritvādinā 
svabhāvahetunā,- iti | tatrāpi āha apratyakṣa iti | apratyakṣo dharmī yasya 
sādhyasya, tasya svabhāvaheturapi kathaṃ sādhakaḥ | pratyakṣagrahaṇaṃ 
pramāṇopalakṣaṇam | pramāṇasiddhe hi dharmiṇi siddhena 
tanmātrānubandhinā [bandhena kha. |] svabhāvena svabhāvo yo vyāptaḥ, 
sa tanmātrānvayinaṃ sādhayati dharmamiti | iha ca nīlameva [iva kha. |] na 
kiṃcana svatantraṃ prasiddhaṃ pramāṇena, yasya 
dharmiṇo'rthakriyākāritvākhyena dharmeṇa tanmātrānubandhī 
bāhyatālakṣaṇaḥ svabhāvaḥ sādhyate pramāṇena aprakāśasya 
prakāśanāyogāt | prakāśātmatve ca sarvaṃ dharmi 
sādhanasādhyarūpaṃ saṃvidavyatiriktameva sidhyediti | anenaiva nyāyena 
vijñānanaye santānāntarasiddhirayukteti sūcitam | tathāhi tatra caitrasya yo 
maitraśarīrābhāsaḥ 

(page 161)

pratyakṣastatraiva cet santānāntaraṃ pramātṛrūpamanumīyeta, tarhi 
pramāturanumeyasya iyattāvyavasthā [iyattvā kha. |] na bhavet | 
anumātṛsaṃkhyayā hi tadanumeyāḥ pramātāraḥ syuḥ | atra 
maitrātmaniṣṭho yo maitraśarīrābhāsastatraiva 
sarvairanumātṛbhirbuddhisantāno'numīyate | tat siddhe tasmindharmiṇi 
bhavedadaḥ, tasyaiva tu kathaṃ siddhiranadhyakṣatvādanumānasya ca 
cittārūḍhatvāt | nanu [nanu nīlaṃ ka. pāṭhaḥ |] na nīlamatra 
dharmīkriyate, nāpi tasya saṃvedanātiriktatvaṃ dharmaḥ sādhyate; kintu 
svasaṃvedanasiddhasya nīlābhāsavijñānasya aparidṛṣṭena bāhyena 
hetunā sahetukatvaṃ sādhyate | tena ca yadyapi vyāptirna gṛhītā, tathāpi 
kāryavyatirekeṇeti kādācitkatayā yadidaṃ kāryaṃ nīlābhāsaṃ 
vijñānaṃ, tat tathābhūtamadhikaṃ [adhika kha. pāṭhaḥ |] hetuṃ vinā na 
upapadyate,- ityevaṃ niyamavato vyatirekāt sāmānyamukhena api anvayaḥ 
sidhyati eva | tatra āha tathāpi iti | yadi tāvadadhikaṃ hetumātraṃ 
sādhyate, tat kāpilābhyupagatasaṃvinmātrasvabhāvādhikaṃ 
saṃvidaiśvaryamicchātmakamurarīkṛtameva kāraṇatayā svātantryaṃ 
nāmeti siddhaṃ sādhitaṃ syāt | athāpi saṃvidbāhyatāviśiṣṭaṃ 
tadadhikaṃ sādhyate | tadanupapannaṃ saṃvidbāhyasya svapne'pi 
anābhātasya vikalpyatvāyogādanumeyatā anupapannā yataḥ | iyatā 
anumānam ityādi saṃkṣepeṇa vyākhyātam | indriyam ityādi vyācaṣṭe 
cakṣurādeḥ iti | pūrvābhāte eva anumānam,- ityetat sādhayituṃ 
tāvadāha anumānaṃ hi iti | yata evaṃ, tasmāt yuktaḥ sūtrārthaḥ | nanu 
vikalpamātrameva kimanumānam | netyāha avyabhicārī iti | 
svabhāvahetunā tādātmyādeva tatpramāṇarūpaṃ sādhyaṃ siddhameva 
sat vyāmohādavyavahṛtaṃ vyavahāryate paraṃ lokaḥ | kāryahetunā tu 
apūrvaṃ sādhyate,- 

(page 162)

iti tatraiva anumānasya svatantraṃ prāmāṇyam | kiṃca 
kāryakāraṇabhāvamūla eva svabhāvaheturiti vakṣyate

	................ṣvabhāvo vāta evotpattimūlajaḥ | (2|4|11)

ityatra | tat kāryahetoreva sarvo hetuprapañcaḥ pallavaprāyaḥ,- ityāśayena 
kāryapadam | tasya anumānavikalparūpatāyāmapi prāmāṇyaṃ 
sādhayitumāha tacca iti | anumānaṃ kartṛ prathayati iti saṃbandhaḥ | 
naca tāvatā iti antaḥsthitasaṃskāraśeṣasya 
bahīrūpatāvabhāsanalakṣaṇena vicchedamātreṇa ābhāsitena api 
viśiṣṭau deśakālau vinā 
kāyīyavyāpāraparyantapravṛttijananamanumānena na kṛtaṃ bhavet,- iti 
viśiṣṭadeśakālāliṅgite'rthe pravṛttiyogye yat vikalpanaṃ, tat 
pramāṇarūpamavisaṃvādakatayā anumānamucyate; anyattu 
padārthamātra eva [eva vaikā kha. pāṭhaḥ |] ekākini 
asaṃbaddhapadārthasamūhe vā saṃbaddharūpe'pi 
pūrvānubhūtānadhike vā adhike'pi vā bahirasaṃnihite sannihite'pivā 
niyatadeśakālayogāt kāyīyapravṛttyayogye 
padārthasvabhāvavyavasthātmakamanovāgvyāpāralakṣaṇapravṛtti-
kartavyatāyāṃ ca pratyakṣātmake pramāṇāntaramahimānamāviṣkurvati 
yat vikalpanaṃ- ghaṭa iti, daśa dāḍimānīti, sa rasa iti, nadyāstīre iti, yatra 
dhūma iti; na tat pramāṇaṃ pravartakatvāyogāt | etadvilakṣaṇaṃ tu 
anumānamiti darśayati eṣa punaḥ iti | vyāptivimarśāt iti yatra 
dhūmastatra agnirityasmāt | nanu dharmiṇi yo'gniḥ saṃbhavati tāvadatreti 
ayogavyavacchedāt, sa vyāptivimarśena svīkṛtaḥ sāmānyena 
vyāptergrahaṇāt; tatreti dharmyaṃśena ca viśeṣeṇa tadviśiṣṭo'gniḥ 
sādhyate,- iti viśeṣo'numeyaḥ syāt, na sāmānyamiti 
sāmānyaviṣayamanumānam

(page 163)

iti hīyeta;- ityāśaṅkya āha dharmapratyakṣa iti | anvayavyatirekavat 
pakṣadharmatā api nāma tṛtīyamaṅgamanumānasya | sā ca pratyakṣeṇa 
adhunātanena [adhunā tena kha. pāṭhaḥ |] gṛhītā,- iti 
pratyakṣavikalpānugṛhīto vyāptivikalpo'numānasya na 
viśeṣaviṣayatāmanayati viśeṣāṃśasya pratyakṣasiddhatvāt, 
ādhārādheyatāyāśca vyāptau sāmānyena sphuraṇāt yatra yatra iti | 
indriyam ityādi vyācaṣṭe pūrvānubhūtameva ityādinā | nanu 
kathamindriyamanubhūtam, nityaparokṣaṃ hi tat | atra āha nahi iti | nanu 
bījasya, mṛdaśca nimittatājñāne kathamanyadīyā nimittatā jñātā syāt, 
- iti śaṅkāṃ vārayati nahi tatra iti bījasya nimittatājñāne | uttaratra iti | 
nanu kumbhaṃ prati mṛdo nimittatājñāne bījamapi nimittabhāvena 
svīkṛtamiti kutaḥ | atra ucyate prasakta iti | prasaṅgaśca 
kāraṇatāsāmānyapratibhāsasamutthāpitaḥ iti bhāvaḥ | nanu 
viśeṣasaṃvedanāvasare kathaṃ sāmānyaṃ saṃviditaṃ syāt | kathaṃca 
na syāt, pratyuta viśeṣoparañjakataiva jīvitaṃ jāteriti uktaṃ 
sarvajñasyāpi jātiḥ prakāśamānā ityatra avasare | saugatānāmapi 
prativyāvṛttyadhyavasāyaḥ [vṛttyādhyava kha. pāṭhaḥ |],- iti 
tadvyavahriyamāṇapramāṇabhāvasya pratyakṣasya 
ekaikavyāvṛttiviśrāntataiva | ihāpi pratyābhāsaṃ pramāṇe vyāpāra iti 
vakṣyate 

	.............................ḍeśakālādyabhedini |
	ekābhidhānaviṣaye mitiḥ ................... || (2|3|2)

iti | pratyakṣānupalambhau hi kāryakāraṇabhāvaṃ sādhayataḥ | tatra 
pratyakṣaṃ pratyābhāsaṃ pramāṇam, anupalambho'pi 
anyopalambhasvabhāvatvādevam | ābhāsa evaca sāmānyamiti vakṣyāmaḥ 
| tataśca 

(page 164)

mṛdo ghaṭa iti pratyaye yat yasya niyamamanuvidhatte, tat tasya kāryamiti api 
sāmānyamavabhātameva | tataśca rūpopalabdhiryasya niyamamanuvidhatte, 
tat netramiti tatpūrvaṃ pramāṇaṃ gṛhītameva | tadeva sāmānyato 
dṛṣṭamiti dṛṣṭavyapadeśo yukta eva | tadāha samarthayiṣyate iti || 8 ||

	eṣa tu na bāhyasya asti vṛttāntaḥ,- iti kathamanumīyeteti brūte 

	ābhāsaḥ punarābhāsādbāhyasyāsītkathañcana |
	arthasya naiva tenāsya siddhirnāpyanumānataḥ || 9 ||

	punaḥśabda indriyāderapi kāraṇasāmānyena dṛṣṭāt viśeṣaṃ 
dyotayati | bāhyasya ābhāsāt 
bahirbhūtamanābhāsamānamaprakāśamānaṃ yadartharūpam, tat 
kathaṃcidapi viśeṣāntaratiraskāreṇāpi bāhyatayā anābhāsamānatayā 
naiva ābhātam | ābhātatvamanābhāsamānatā ca,- iti kathaṃ 
parasparābhāvaprāṇamekadā saṃgamayitavyamekatra | nahi bhavati 
anīlatayā idaṃ nīlamiti | tena bāhyasya na kevalaṃ pratyakṣeṇa na siddhiḥ, 
yāvadanumānenāpi | kathaṃcana iti ca āvartate | tadayamarthaḥ- 
anumānaṃ tāvat bāhye na asti, bhavatu vā; tathāpi tat saṃvedanarūpaṃ 
tāvat svasaṃvedye | vyatiriktasya ca saṃvedanamanupapannam iti uktaṃ prāk

	prakāśātmā prakāśyo'rthaḥ............................ | (1|3|5)

iti | tataśca yadapi kiṃcit pramāṇamupayācyate satyaṃ brūhi, bhedaṃ prati 
sākṣi bhava iti, tat bhedasya asatyatāṃ paśyadapakṣapātitvena 
nyāyyātpatho vicalitumaśaktamabhedameva [vidalituṃ kha. |] āgūrayati,- 
iti na kenāpi prakāreṇa prakāśabāhyasya siddhiriti sūtrārthaḥ |

(page 165)

nanu ghaṭaḥ prakāśāt bahirbhūto'pi dṛṣṭaḥ paṭaikaviṣayāt,- 
ityāśaṅkāṃ śamayituṃ vṛttau ghaṭādi iti ābhāsasya viśeṣaṇam | sa hi 
tasya prakāśa eva na bhavati,- iti yāvat | tena iti vyācaṣṭe tataḥ iti | 
apiśabdaṃ tataḥ ityanantaraṃ yojayitvā vṛttyartho vyākhyeyaḥ | na 
bhavatyeva tāvadanumānam | tato'pi iti saṃbhavato'pi anumānāt na 
bāhye'rthe siddhiriti bāhyasya iti vivakṣitaṃ sūtre padamiti vivṛṇoti 
kādācitka ityādinā | cittattvasya yadaiśvaryaṃ, tasyeti yojyam | āhatya iti 
kāraṇatāsāmānyapṛṣṭhe bāhyatātmakaṃ viśeṣaṇāntaraṃ 
ṭaṅkayitavyamityarthaḥ | saca iti bāhyatvaviśiṣṭo'rthaḥ | grāmāt 
darpaṇāt gṛhāt dehāt saṃvedanāt bāhyamiti bāhyataḥ sāmānyamekaṃ, 
tacca gṛhādbāhyamiti pratītau siddham | tataśca samarpakaṃ 
darpaṇādibāhyaṃ saṃvedanādapi setsyati kramikābhāsavaicitryāt 
hetorityāśayena pūrvapakṣayati nanu cakṣurādi iti | na idaṃ bāhyatvaṃ 
ghaṭasya grāmācca saṃvedanācca ekaṃ, saṃvedanāt bāhyaṃ hi 
asaṃvedanarūpaṃ; natu gṛhāt bāhyamagṛharūpam | evaṃ sati hi 
gṛhaikadeśaḥ kuḍyādirgṛhāntarvartyapi ca ghaṭādirgṛhabāhyaḥ syāt | 
naca evam | gṛhasaṃnikṛṣṭaṃ [ṣṭaṃ yadvat kha. |] ca yadvat bāhyaṃ 
gṛhāt, na tadvadeva saṃvedanāt tasya amūrtasya 
saṃnikarṣādideśavyavahāryatvābhāvāt | tataḥ śabdasāmānyamātreṇa 
idaṃ sādhyamekaṃ pratibhāti,- ityabhiprāyeṇa uttarayati atra ucyate iti | 
nāsīdeva iti paurvakālikamābhāsanaṃ niṣiddhamiti yo muhyet, taṃ 
bodhayati atra hi iti | loke hi atyantāsaṃbhavi [bhavyaivaṃ kha. pāṭhaḥ |] 
evaṃ vyapadiśyate- na dṛṣṭaṃ, na śrutamadyāpi tāvadetat- iti | āvṛttyā 
sūtrabhāgaṃ vivarīṣyan pūrvaṃ sūtraviṣayabhāgena [sūtrārthaviṣaya 
kha. |]

(page 166)

paradarśanābhiprāyeṇa upasaṃhāradiśā saṃkṣipati etacca iti | uktamiti 
saṃbandhaḥ | kathaṃ tasya anābhāsamānaviṣayatvaṃ parairuktam,- ityāha 
vikalpo hi iti | tamāvṛttyā sautramaṃśaṃ vyācaṣṭe adhyavasāyo'pi iti | 
punaḥśabdena paramatāt svamataṃ viśeṣavat dyotayati | uktaḥ iti 

	bhrāntitve cāvasāyasya.................... | (1|3|5)

iti 

	bhāsayecca svakāle'rthāt ................ | (1|4|2)

ityādyuddeśeṣu, vakṣyate ca

	kevalaṃ bhinnasaṃvedya ................... | (1|5|21)

ityādipradeśeṣu | bādhyam iti āvaśyake ṇyat | tato'pi iti saṃbhavato'pi 
anumānāt pramāṇāntarādapivā,- iti apiśabdārthaḥ || 9 ||

	yata evaṃ bāhye'rthe 
saṃvedanāntaḥpratibimbarūpābhāsotthāpake pramāṇaṃ na kiṃcidasti, 
tasmāt yuktamuktaṃ

	cidātmaiva hi devo'ntaḥsthitam.................. | (1|5|7)

iti | tatra tu idaṃ nirūpyam- yadi antaḥsthita eva cidātmano'rtharāśiḥ, tat 
kathamasau na bhāsate | kaḥ khalu āha sāhasiko na bhāsate iti | etadāha 
sūtreṇa

	svāminaścātmasaṃsthasya bhāvajātasya bhāsanam |
	astyeva na vinā tasmādicchāmarśaḥ pravartate || 10 ||

	co'pyarthe bhinnakramaḥ | na kevalamidamityanena vapuṣā 
nirbhāsamānasya bāhyabhāvajātasya bhāsanaṃ sakalalokasiddhamasti, 
yāvat bhagavataḥ prakāśaikarūpasya antaḥsthitatayā api bhāsanamastyeva; 
kevalaṃ bahirbhāvalakṣaṇedantānullāsādahantaucityenaiva asti 
avabhāsanaṃ

(page 167)

natu nāsti | tadabhāve hi kuvindasya paṭaṃ karavāṇi itiprathamaparāmarśe 
icchāśabdavācye yadi eṣṭavyaṃ niyāmakaṃ na syāt ghaṭasya iva paṭasya 
niṣpattiḥ, tato bhavitavyaṃ tāvadeṣaṇīyena paṭena | tadeva tasya paṭasya 
nirmāṇamiti cet, astu etat buddhibhūmāvaśuddhavidyābhūmāvapi vā | 
tatrasthatayā tu nirmāṇaṃ saṃvidavasthitasyaiva eṣyamāṇasya yuktam | 
tatrāpi cetanena aniṣṭanirdeśatvādicchāntarakalpane anavasthā | yat 
nareśvaravivekaḥ 

	nirmitsāyāṃ ca nirmeyameṣṭavyamapṛthakpratham [k katham kha. |] |
	anyathedantayā bhānādbhavennirmitireva sā ||
	tasyā apica nirmitsā prāgupeyā tathāpica |
	eṣā vārtānavasthaivaṃ tataśca prakṛte kṣatiḥ ||

ityādi | tena avaśyaṃbhāvino vimarśāt tatprakāśo'numīyate | etacca 
pūrvaṃ darśitaṃ

	bhāsayecca svakāle ........................ | (1|4|2)

ityetatsūtraṭīkāyāṃ prakāśasvabhāvaśca parāmarśo yasya iti 
vyākhyānāvasare | ātmanīva iti vṛttyā ātmasaṃsthatvamatra hetutvena 
sphuṭīkṛtam | ātmani hi nirbhāsamāne tadabhedasthitaṃ kathaṃ na 
nirbhāseta | tathāca vivarīṣyati ātmābhedaśca iti | ekaśabdena 
avaśyameṣaṇīyaniyantritayā icchayā bhavitavyamiti āha |

	cidātmaiva ............................. | (1|5|7)

ityanena sūtreṇa saha asya saṃgatiṃ karoti pramātuḥ ityādinā | 
tathocitena iti ahamityātmanā | bhāsanamastyeva iti saṃkṣipya vyācaṣṭe 
bhāsate eva iti | śiṣṭasya saṃkṣiptavyākhyā parāmarśadarśanāt 
[marśanāt ka. |] iti | pramātā ityādi iti yo'sau 

(page 168)

devaḥ iti pūrvamuktaḥ | nanu kimanena ātmasaṃsthasya iti 
ābhāsamānabhāvaviśeṣaṇena vyabhicārābhāvāt,- iti darśayati 
sarvasya iti | tataḥ iti punarucyamānādevamavagamyate- yadyapi viśvaṃ 
bhagavadātmani sadā sthitaṃ, tathāpi tacchaktyaiva 
adhyāropitapramātṛbhāvaprāṇādirūpāpekṣayā idamityapi bhedena 
bhāti; tadā tu sisṛkṣātmani parispande tat viśvamātmani samyak tiṣṭhati 
kathaṃcidapi bhedadaśāmanāśritamiti | sa ca iti artheṣvapi svayaṃ 
prakāśaḥ sarge sarvasādhāraṇe sthire cikīrṣite bhagavataḥ 
svapnabhramayorādau prārambhe pāśavasargacikīrṣāyāṃ ca 
asthirāsādhāraṇarūpāyāṃ tāvati bhagavadrūpasamāviṣṭasya iva 
pramātuḥ sraṣṭavyeṣu tattvabhuvanādiṣu teṣu teṣu ca bhāvāntareṣu 
sahajaḥ svarūpaprakāśanamātrāyātaḥ prakāśasya 
svabhāvaparāmarśaḥ,- iti nayena | vikalpanotprekṣādau tu 
pūrvānubhavabhāve prācyaprakāśaparāmarśasyaiva 
punarunmeṣādasahajo'sau prakāśaḥ,yadi vā sahajatvaṃ prakāśasya 
idantāyāḥ kathaṃcidapi anullāsādahamityevasvarūpeṇa sthiteḥ | tacca 
prathamasṛṣṭau cikīrṣitāyām | sṛṣṭasya tu sṛṣṭedantākasya madhye 
niḥstimitasya iva yadahaṃrūpatvamidaṃtvena aprakāśanāt, tat 
pūrvaprakāśāyattamiti sahajatvaṃ vimarśāṃśena prakāśāṃśena ca 
ahaṃprakāśasya yojanīyam | nanu asāvartheṣu bhavatu prakāśaḥ, ahamiti 
tu kutaḥ | āha sa ca iti prakāśo hi tāvadastyeva | naca idam iti 
nirmāṇarūpataiva tathā syāt | tatraca anavastheti hi uktam | idamiti cet 
vicchedo nāsti, tadarthādāyātamavicchedena | aviccheda evaca 
ātmaviśrāntilakṣaṇaḥ prakāśasya ahamitirūpamiti darśitam | idamiti ca 
bāhyatābhāsena [bhāsana kha. pāṭhaḥ |] yojanā

(page 169)

prakāśate | tayā ca vinā nīlamābhāsāntararūpaṃ kathamiva na bhavet, 
bāhyatābhāsasya api eṣaiva vartanā, [vārtā kha. |]- ityanena krameṇa 
sarvamidaṃ sisṛkṣābhūmau saṃskārabhūmau ca ātmani ahamiti 
prakāśamānamavasthitameva | ekāntabhedagrahagrastāstu 
nīlādīnāmabhāvameva bahirasaṃbhavadaśāyāṃ mohāt manyante | naca 
etat yuktam,- ityāha tasya iti | nīlādīnāmantaḥprakāśasya abhāve 
tadviṣayā kathamiccheti cetanocitamicchāpūrvakatayā yat nirmāṇaṃ, tat 
vighaṭate | nanu icchā astu nīlādisraṣṭavyaviṣayā, kiṃ tatprakāśena | āha 
prakāśaparāmarśayoḥ iti | icchā hi parāmarśaviśeṣa eva | 
parāmarśaśca prakāśasya svabhāvaḥ | svabhāvaḥ svabhāvinaśca 
abhāve svabhāva iti na yuktam | etacca darśitaṃ vitatya

	bhāsayecca svakāle'rthāt...................... | (1|4|2)

iti sūtre | eṣa ca iti yo nirmātṛtāmayo'bhyupagamalakṣaṇaḥ prakāśaḥ, 
saiva icchā | svasaṃvedanasiddhatvācca kaḥ sacetāḥ pratyācakṣīta 
enamarthamiti darśayati bhuñje iti | sāmānyarūpatvena yat 
bhogyagantavyādirūpaṃ grāhyaṃ, 
śarīrendriyaprāṇabuddhyādiviśeṣānullekhane ca yat grāhakaṃ 
tadābhāsato'nyonyabhidi ca yasmin manovijñāne madhyamātmani 
```

## Reading

Withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible)

## Claims

| Claim | Status | Basis |
|---|---|---|
| Link completeness | FAIL (7 gaps named) | assurance.trace_links_present + gaps |
| Human review | UNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off) | assurance.review |
| Deterministic chunk gate | BLOCKED (PROOF_NOT_RUN) | proofs.chunk_gate |
| Manuscript witness | UNPINNED (0 verified corpus-wide) | identity.witness |
| Source-span completeness | UNKNOWN | assurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed |
