# ipvv chunkV2-J-pancamo-vimarsa-k19-20 (M00021:6800-7600)

ipvv chunkV2-J-pancamo-vimarsa-k19-20 (M00021:6800-7600) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

> Machine rendering — UNREVIEWED, not an approved translation. No English here was human-reviewed.

Canonical: https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkV2-J-pancamo-vimarsa-k19-20/

## Passage (excerpt as hashed)

```
iti hi nirūpitam | tatra saṃketasya smaraṇaṃ 
saṃskārādhānasaṃskāraprabodhayorāyattam, tau ca nirvikalpakena 
kartumaśakyau | uktaṃ hi anubhavaḥ paṭīyān smṛtibījamādhatte, 
tādṛśadarśanādasya prabodhaḥ iti | paṭīyastāṃ ca anubhavasya na 
aparāṃ kāṃcana manmahe ṛte vimarśaviśrānteḥ | yadapi bhaṭṭena 
nirūpitaṃ

	praroho'syāḥ paṭīyastvam .......................... |

(page 221)

iti | tatrāpi prarohasya pramātṛviśrāntimahamitthameva bhāse- 
ityevaṃbhūtavimarśarūpāṃ tāṃ kimutānyadrūpāmutpaśyāmaḥ | 
tādṛśatvamapi darśanasya prarūḍhataiveti vimarśarūpatvābhāve kathaṃ 
saṃskārasya ādhānaṃ prabodhanaṃ vā syāt | yat punaḥ 
prāmāṇyaparīkṣāyai bhaṭṭena uktaṃ 

vyaktaḥ [vyarthaḥ prakāśaḥ ga. |] prakāśaḥ svārthārthaṃ 
[svārthārthasaṃ kha. |] saṃskārapratibodhakaḥ |
nānyathā syādvikalpe'pi tatpravṛttirapīṣyatām ||

iti | tatra yadi vyaktiḥ prakāśasya yathāvyākṛtaprarohapaṭīyastvādirūpā 
na iṣyate, tadā na kiṃcit | apaṭīyaso'pi ca saṃskāraprabodhakatvāpattīḥ | 
paṭīyānitiviśeṣaṇānarthakyaṃ kīrtigranthe | yaśca tatra viniścayaḥ 
saṃvāditaḥ

	taddṛṣṭāveva dṛṣṭeṣu saṃvitsāmarthyabhāvinā |

ityādiḥ, tatra saṃvidaḥ sāmarthyamasāmarthyavilakṣaṇamastyeveti alaṃ 
bhūyasā | etadeva krameṇa nidarśayati nahi iti | agnitvameva hi 
dhūmahetutvamiti dṛṣṭe vahnau tat dṛṣṭameveti nālikeradvīpavāsino'pi 
tathā saṃskārādhānāt bhavet smaraṇam | dhūmaheturayamiti 
smaraṇalakṣaṇakāryābhāve ca kāryaikānumeyaḥ saṃskāra āhita iti 
kathaṃ bhavet | evaṃ saṃskārasya ādhānaṃ vimarśaśūnyo bodho na 
karotīti nidarśya prabodhanamapi na karotīti nidarśayati nāpi dhūmaḥ iti | 
nanu kāraṇatvamarthasya paropādhikatvena vyavahāraparaṃ [hāryaṃ 
paraṃ ga. pāṭhaḥ |] na 
sākṣātkāramanupādhikasvalakṣaṇaprakāśanamātrasvabhāvamupā-
roḍhumalaṃ, tat kāraṇatvaṃ dṛṣṭameva netyāśaṅkya nidarśanāntaraṃ 
darśayati mārgagamana iti | nacāpi iti pūrveṇa saṃbandhaḥ | svātmani 
iti ādhānābhāvasya udāharaṇam, sahacāri ityādi prabodhanābhāvasya | 
evamupasaṃharati tataśca iti | vimarśarūpatātmakakāraṇābhāvāt 

(page 222)

tatkāryasaṃskārādhānaprabodhanābhidhānakāraṇābhāve kāryasya 
smaraṇasya abhāvāt tatkāraṇānupalabdhau saṃkalanaṃ nāma 
vikalpanameva na bhavet | na kevalaṃ kāraṇābhāvena, svarūpeṇa apica 
dṛṣṭasaṃkalanaṃ na upapadyate iti darśayati naca iti | dṛṣṭaṃ hi 
svalakṣaṇadvayaṃ | tacca kathaṃ saṃkalyeta saṃkalanāvikalpasya 
tadaviṣayatvāt, aviṣayasya apica saṃkalane'tiprasaṅgaḥ | tena

	saṃketasmaraṇopāyam......................... | (pra. vā. 3|174)

ityādi pratipadaṃ dūṣitam | yacca viniścaye tat na 
indriyajñānamarthasaṃyojanānāṃ kalpanāmāviśati,- iti upasaṃhṛtam | 
tadeva yujyate yadi jātiguṇakriyādravyasaṃyojanātmakameva vikalpasya 
svarūpaṃ syāt, naca evamiti upakramate nacāpi iti | nanu bhavatu vikalpasya 
smaraṇātmakaṃ rūpāntaraṃ, tattu na parākartavyaṃ pratyakṣe tasya 
anāśaṅkanīyatvāt | idantāgrāhitvaspaṣṭatvādisākṣātkāradharmāva-
bhāsabhāvitavibhramāṇāmayaṃ gauḥ śuklaścalati viṣāṇīti tu vikalpane 
saṃbhāvyate adhyakṣarūpateti tadeva vikalpanaṃ 
pratyakṣarūpādapakraṣṭavyam, smaraṇasya tu tāvatā vikalpatve ko doṣaḥ 
ityāśaṅkya siddhāntī svābhiprāyamācaṣṭe tacca ityādinā | 
smaryamāṇasya pratibhāsanavikalpane kramike, akramike veti vikalpadvaye 
prathamaṃ parākaroti tatra iti | naca evam iti nīladarśanaṃ 
tato'dhyavasāyaḥ iti yathā darśanānantarabhāvī vikalpo bhāti, na evaṃ 
nirdagdhapitṛsmaraṇe dagdhapitṛdarśanaṃ; tato'sya vikalpanamiti rūpaṃ 
saṃvedyate | tathābhāve hi sphuṭamadhyakṣatvameva syāt, na smaraṇatvaṃ 
smaraṇatvavyāpakasa-itiparāmarśaviruddhāyamitiparāmarśaprasaṅgāt,- 
ityāśayaḥ | ādyaṃ vikalpaṃ parākṛtya, aparaṃ svadarśanapātitvena 
yojayati atha iti | kim iti | asti hi saṃbhavo yatpratibhāsanasamakālatvaṃ 
vikalpanasya aviruddhamiti | tat sākṣātkāro'pi

(page 223)

pratibhāsanasamakālavikalpanasvabhāvo'rthe kiṃ na sahyate | etat paro na 
mṛṣyate athāpi iti | smṛtāvadhyavasāye vā pratibhāsamānasya yadi 
vikalpanaṃ syāt, tat codyeta [taccocyeta kha. |] nāma 
pratibhāsanavikalpanayoḥ kramākramayogastṛtīyaprakārābhāvāt | 
yāvatā na pratibhāsamānasya atra vikalpanam | pratibhāsate hi tatra 
svātmākāro vā vijñānadṛśi asanvā buddhito [buddhirno na kha. |] na 
bahiḥ iti nyāyena vaibhāṣikadṛśi | sa ca na vikalpayituṃ śakyate, sahi 
prakāśyate param | vikalpyate tu yaḥ, adhyavasīyate sa eva | naca 
pratibhāsamāno'dhyavasīyate | atra āha tat iti | bhavatā yadidamavādi, 
tadeva vicārayitumidametatsūtrābhidheyaṃ vastu prakrāntam | 
pratibhāsamāna eva asti vimarśa iti hi vayaṃ brūmaḥ | tatra kathaṃ pareṇa 
nāsti pratibhāsamāne vimarśa itīyat pratijānānena jīyate | 
svasaṃvedanasvopagamaviruddhā ca iyaṃ pratijñā,- iti darśayati 
svābhāsaḥ [svapratibhāsaḥ ka. ga. |] iti | svapratibhāso'rthatvena 
adhyavasīyate iti hi vacaḥ svapratibhāsasya adhyavaseyatāṃ brūte | saivaca 
vikalpanīyateti svābhāsa eva vikalpya iti pratibhāsamānasya 
vikalpyatāyāṃ yuktaḥ kramākramavicāra iti tātparyam | yuktibādhā iti

	saṃketasmaraṇopāyam................. | (pra. vā. 3|174)

iti, 

	...............'rthasya sāmarthyena samudbhavāt |

ityādikā | sā tu yuktibādhā evam iti uktavakṣyamāṇanītyā atraiva sūtre 
niṣidhyate, sūtrāntareṣu ca agne niṣetsyate | tasyāṃ ca apasāritāyāṃ 
svapratibhāsasyaiva nirvādaṃ vikalpyatve saṃvedanamiti 
pratibhāsanavimarśanayorna kālabhedaḥ kaścit | nanu vimarśanaṃ 
śabdayojanayā,

(page 224)

sā ca saṃketasmaraṇataḥ, tadapi saṃskāraprabodhāt, so'pi tādṛśadṛśaḥ, 
atastasyāṃ prapitāmahakalpāyāṃ kathaṃ vimarśanaṃ bhavet,- 
ityāśa'nkāśamanāya abhilāpayojanāyāṃ saṃskāramahimnā 
siddhāyāṃ saṃketasmaraṇavighnaṃ pareṇaiva apasāryamāṇaṃ kartuṃ 
paraṃ prati praśnagarbhamiva āha naca iti | saṃskārajatve'pi iti 
saṃskārajanmatayā sarvametat siddham, natu tadupari 
śabdasaṃketasmaraṇaṃ dvitīyaṃ kalpanīyamiti apiśabdaḥ | antarā iti 
pratibhāsanavikalpanayormadhye | nanu madhye mā bhūt, tatsmaraṇāt 
pūrvameva tu bhaviṣyati | etadapi niṣedhati naca iti | sahasotpadyamānataiva 
atra hetuḥ | anubhavasaṃskāra iti yena nīlaprakāśa eva punaḥ 
pratyujjivatīveti | viśiṣṭaśabda iti vikalpānantarameva hi smṛtibījasya 
ādhānamiti uktam | yataḥ svakāraṇāt iti 
vikalpaparyantatādṛśadarśanaprabodhitāt saṃskāradvayātmana ityarthaḥ | 
parataḥ iti dvitīyamityarthaḥ | etadevaca yuktam, anyathā tu anavastheti 
darśayati saṃketasmaraṇamapica iti | anena sarvatra abhilāpayojanāyāṃ 
saṃketasmaraṇasyaiva kāraṇatāyāṃ vikalpo'pi na kaścidutpadyeteti 
darśayan vikalpotpattereva kāraṇāntarajā api asti śabdayojanā,- ityāha | 
evamabhilāpayojanāprāṇe'pi smaraṇe saṃketasmaraṇāntaravighnaḥ 
pareṇa apasārito yena prakāreṇa, tameva anubhave'pi abhilāpayojanātmani 
samīkartumāha tataḥ iti bhavaduktādeva kāraṇavaiśiṣṭyādityarthaḥ | tat 
darśayati svaśabda ityādinā | so'pi iti anubhavaḥ | tasya iti arthasya | 
anyathā vā iti janakatvaikasāmagrīkatvādinā, tena 

	......................'rthasya sāmarthyena samudbhavāt |

iti aprayojako hetuḥ | nahi arthagatāt svabhāvādabhilāpavattāmanubhavasya

(page 225)

ācakṣmahe viṣayapakṣe abhilāpabhāgasya asphuraṇāt

	ghaṭo'yamityadhyavasā........................ | (1|5|20)

iti bhāvinyāyena, api tu manaskāramāhātmyāditi ākūtaśeṣaḥ | nanu

	ṣaṇṇāmanantarātītaṃ vijñānaṃ yattu tanmanaḥ |

iti samanantarabodha eva manaskāro yathā nīlabodhasya pītabodhaḥ, naca 
pītabodho [bobo ka. |] nīlaśabdābhilāpayoga ityāśaṅkāṃ śamayati 
idameva hi iti | indriyasya sādguṇyamiva [ṣādguṇyaṃ kha. |], ālokasya 
amandatā iva, viṣayasya yogyadeśatvamiva, manaso'pi avahitatvaṃ nāma 
yat kāraśabdena adhikena uktaṃ, tadapekṣaṇīyam | avadhānaṃ ca idameva 
ucyate- yat kila didṛkṣitavastuvācakaśabdasaṃskāraprabodhakatvaṃ; 
[śabdapra ka. | prabodhavattvaṃ ga. |] tathāpi abhidharmikaireva [dharmakaiḥ 
ka. |] uktaṃ manaskāraścittābhoga iti, ābhogaśca 
vimarśanonmukhatvameva ucyate | taiḥ iti boddhaiḥ bodharūpatā 
samanantarapratyayāt iti vadadbhiḥ | tena kāraṇasāmagrījanmanaḥ kāryasya 
kāraṇāṃśabalādutpadyamāno viśeṣo na apareṇa 
kāraṇāṃśāntarajanmanā viśeṣeṇa virudhyate ghaṭasya iva 
mṛdrūpatayā saṃniveśaḥ | tathāca bodhasya vimarśarūpatā 
manovadhānātmakakāraṇāṃśabalopanateti na 
arthātmakakāraṇāntarajanmayā viṣayavattayā virudhyate | virodhasya hi 
sahānavasthitirūpasya kāraṇaṃ kāraṇāntarāsaṃbhavo nāma mṛtpiṇḍe 
viśiṣṭasaṃniveśābhāvāt | tadviruddhaśca kāraṇāntarasaṃbhavaḥ iti 
kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | tadāha tato yathā iti | janayati iti manaskāraḥ 
iti saṃbandhaḥ | avadhānasya tu tāratamyena kramika eva sphuṭabhāvena 

(page 226)

prasara iti prathamamantaraṅgasvabhāve ahamātmani rūpe vimarśabalena 
svīkāraḥ, tata idamityahaṃbhāvasāmānādhikaraṇyena 
sadāśivabhūmyadhiṣṭhānaṃ, tato'pi idamityeva bhedamātreṇa, tato'pi 
ghaṭa ityādiviśeṣeṇa,- iti | naca atra viśeṣāṇāṃ pariniṣṭhā kācit, 
kevalaṃ yata eva pramātā viramati, sa eva pāścāttyo viśeṣa iti 
tadvimarśata eva viśrāntaḥ pramātā bhavati,- iti tatparyantameva smaraṇam 
| tata eva āha sūkṣmaḥ iti | uttarottaraprasarāpekṣayā 
pūrvapūrvaniṣṭhaṃ saukṣmyaṃ yataḥ | tadāha tatrabhavān bhartṛhariḥ 

	pratisaṃhṛtakramāntaḥ satyapyabhede samāviṣṭakramaśaktiḥ 
paśyantī | sā acalā ca calā pratilabdhāsamādhānā ca, 
saṃvinniṣṭhajñeyākārāpratilīnākārā nirākārā ca, 
paricchinnārthapratyavabhāsā saṃsṛṣṭārthapratyavabhāsā ca 
sarvārthapratyavabhāsā praśāntapratyavabhāsā ca | iti | anena hi 
aparimāṇabhedatvena ahantedantayorvicitratā uktā | tathāca 
mārgagatāvidantāvimarśata eva pramāturuparama iti tāvati eva smaraṇam, 
uttarottarāpekṣayā ca pūrvapūrvasya 
saṃvartitaśabdabhāvanārūpatvādavikalpatvamucyate satyapi 
vimarśaviśeṣātmakavikalparūpatve | ādyaṃ tu yat- ahamiti, ahamidamiti ca 
rūpadvayaṃ, tatra kevalaṃ śuddhaiva vimarśarūpatā, natu 
vikalpātmakatvamiti nirṇāyiṣyate anantara eva āhnike | nanu ca 
samanantarapratyayarūpasya manasaḥ kuto'yamavadhānaśabdavācyo 
bhavadupakalpito'bhilāpasaṃskārayoga ityāśaṅkya āha yathā iti | 
samanantaraḥ pūrvo janakakṣaṇāpekṣayā yaḥ kṣaṇastatra | anyonyam iti | 
nahi atra apavarakapraveśavat kālāntarapratīkṣā saṃvedyate | saha iti, natu 
pṛthak | pūrvaṃ te indriyādayo tathābhūtā 
vimarśajananaśaktamanaskārātmasāmarthyavihīnāḥ, paścāttu 
svakāraṇabalāt tathābhūtasaṃskāravantaḥ,

(page 227)

natu tathābhūtānāṃ tathābhāve upādānasahakāripratyayāḥ paryante 
vopasarpaṇapratyayā hetutvena santi,- iti darśayati athābhipāte'pi iti | 
nanu na saṃvedyante tādṛṃśi kāraṇāni | atra ucyate viśvavartinām iti | 
merurapi himavataḥ sthitau ghaṭasya vā janmani nākāraṇameva tasmin 
yathādeśakālamāsīne tatsthityutpādādi nirvighnaṃ yataḥ | tathāca 
abhidharmaḥ 

	svato'nye kāraṇahetuḥ.......................... | (a. kośa 2|50)

iti kāryavyatiriktasya hetoḥ kāraṇatāmavocat | amunaiva [neva kha. |] 
āśayena āryaprajñākaragupto bhāvino'pi svakālāvasthānena 
kāraṇatāmavocat [t iti kha. |] | evaṃ paramatamanubhāṣya enameva 
nyāyaṃ svapakṣasiddhaye yojayati evamapi tata eva iti | etadeva dṛḍhīkaroti 
avaśyam iti | pratyakṣaṃ tāvat svabhāvataḥ parāmarśaśūnyaṃ bālasya 
| eṣa hi bhavatāṃ pakṣaḥ | pūrvaṃ yat saṃketadarśanaṃ tadāhito yaḥ 
saṃskārastasya prabodhanena ca smṛtyanantaraṃ parāmarśakriyayā 
bhavitavyaṃ, bālasya tu pūrvadarśanābhāvāt saṃskāra eva nāsti,- iti 
parāmarśaśūnyametadīyaṃ pratyakṣaṃ sarvam | naca aparāmṛṣṭe 
saṃketopapattiriti vitatya darśayati tathāhi iti | śravaṇamātraṃ 
darśanamātram iti 
parasparasaṃparkāyogyaśabdārthasvalakṣaṇadvayaniṣṭhaṃ 
jñānadvayamityarthaḥ | na caivam iti prasaṅgānantaraṃ tadviparyayaṃ 
darśayati | na aparāmarśakaṃ bālasya ādyaṃ vedanaṃ 
saṃketagrahaṇotthāpakatvāt, aparāmarśakatāyā viruddhaṃ yat 
parāmarśakatvaṃ, tena vyāptaṃ saṃketotthāpanam, tasya hi 
vyāpakāntaraṃ śabdārthayoḥ parasparādhyāsalakṣaṇena anuṣaṅgena 
grahaṇam, tadviruddhaṃ ca ananuṣaktagrahaṇam | parāmārśakatvaṃ 
[aparā ga. |] tadvyāpakaviruddhopalabdhitrastaṃ 
saṃketotthāpanaparāmarśakāt nivṛttaṃ 

(page 228)

parāmarśakatvena vyāpyate iti viruddhavyāptopalabdhiḥ | ādyatve cāpi 
śabdāntaraparāmṛṣṭa eva apūrvaśabdasya saṃketagrahaṇaṃ dṛṣṭaṃ 
kokilaparāmṛśye pikaśabdasya iva | tat paryantavartinā samayānapekṣiṇā 
saṃvedanabalāyātena śabdanena [śabdena ka. |] vinā 
sāṃketikaśabdayojanaiva na upapadyeta | sarvaśabdavācyatā hi sarvasya 
arthasyeti antato varṇamātrātmanā api huṃkārāṃśena asāmayika [asama 
kha. |] eva parāmarśaḥ, punarvyavahāraniyamāya niyataḥ śabdaḥ 
saṃketyate, tasyāpi pramātṛsāttve anya iti hi saṃketaparamārthaḥ | tasya iti 
sa parāmarśo'rthālocanasya svabhāva eva kiṃ na upeyeta | tathopagame hi 
saṃketasmaraṇaṃ dūṣaṇaṃ yathoktaṃ

	saṃketasmaraṇopāyam..................... | (pra. vā. 3|174)

ityādi

	arthopayoge'pi punaḥ smārthaṃ śabdānuyojanam |

ityādi ca | yathā saṃketanam iti pṛthagbhāve'pi hi upagate 
darśanavikalpanayoḥ saṃvedanabalāyātaṃ tādātmyaṃ samarthanīyam | 
yathoktaṃ

	vikalpā hi pratyakṣāyante |

iti

	abhraṣṭadarśanasaṃskārasya |

ityādi ca | tato yuktyā paraṃ tayoḥ pṛthaktā vācyā | tasyāṃ ca 
saṃketasmaraṇameva vijṛmbhate | tadvighnāpahastane ca kṛte 
abādhitasaṃvitsiddhamavaśyābhyupagantavyam, anyathā na 
kiṃcidabhyupagamyaṃ [dapyupagamyaṃ kha. |] syāditi vyavahārasiddhaye 
svabhāvahetuḥ | nanu bālasya pūrvadarśanasaṃskāro nāstīti asiddhamiti 
paramataṃ niṣedhati bālasya

(page 229)

ityādinā | yat kila bālye smaryate yatra na tathā antaḥkaraṇapāṭavaṃ, tat 
yauvane na smaryate iti kaḥ śraddhadhīta, yauvane ca tat smaraṇe smaryeta, 
anyathā dhātrīmapi na smarediti kāryābhāvāt tat nāstīti | nanu uktaṃ 
pratyakṣasādhana eva indriyadhiyaḥ kalpanāvirahaḥ 

	saṃhṛtya sarvataścintāṃ stimitenāntarātmanā |
	sthito'pi cakṣuṣā rūpamīkṣate sākṣajā matiḥ ||
	punarvikalpayan kiṃcidāsīnme kalpanedṛśī |
	iti vetti na pūrvoktāvasthāyāmindriyādgatau ||

iti | satyamuktaṃ, tattu na parāmarśābhāvasādhanāya alam | tathāhi 
sarvacintāsaṃhāre tatsamanantaraṃ tāvadadhyavasāyena na utpattavyaṃ 
tadutpattau stimitetarayoraviśeṣaprasaṅgāt, adhyavasāyānutpattau sā ca 
daśā asti,- iti kathamavyavaharaṇīyatvāt | smaraṇena vyavahariṣyate 
[vyavahāriṣyate kha. |] iti cet tadanupapattiṃ svadarśane tāvadāha 
darśanasmaraṇayorhi iti pūrvaṃ hi smaraṇāhnike 

	sa hi pūrvānubhūtārthopalabdhā...................... | (1|4|1)

ityādinā idamupapāditam- yatkila darśanasya smaraṇasya ca 
yadyekamantarmukhaṃ parāmarśamayaṃ cittattvaṃ, tadā bhavati 
abhīnnaviṣayatvaṃ; na anyathā | draṣṭuśca saṃvidrūpasya iyameva 
draṣṭṛtā- yadidantāvimarśe bhittisthānatayā pratiṣṭhāpadatvena 
ahaṃvimarśamayatvamiti stimitatā api vimarśamayī eveti pareṇa api 
etadavaśyābhyupetyamityāha vāstava iti | pramātā iti | 
ahamitthamidānīṃ nirbhāse itivikalpajīvitaḥ santānasvabhāvaśca 
asāvityāha tadaikyaṃ ca iti | ata [ata eva ka. |] eva pravahadrūpatvena 
udayāt yugapadubhau vikalpāve-

(page 230)

katvaśarīraprāṇasantānena avatiṣṭhete | tato'pi uktaṃ tadaikyaṃ ca iti | 
atra upapattiṃ ghaṭayati tathāhi iti | anubhavajaḥ saṃskāro vikalparūpe 
pramātari viśrāmyati | uktaṃ hi nāvimṛṣṭaṃ smṛtibījamādhatte iti | na 
iṣṭam iti | saṃbandhasiddhirapi 

	tatrāpi yaḥ parāmarśaviṣayo laukikasya saḥ |
	cidabhedāprathārūpabhedasārasya vedituḥ |
	vyāpāro'nena ruddho'sau na vikalpāntaraṃ vrajet |
	vikalpāntarasaṃsparśe mātṛbhedaprasaṅgataḥ || (9, 10)

iti | evaṃca vikalpānudaye vyavahāryataiva na syāt staimityasya | naca 
samanantarameva vikalpodayo yuktaḥ stimitetarayoraviśeṣaprasaṅgāditi 
uktam | nanu tadanantaraṃ yadyapi na vikalpa udeti, tathāpi kālāntare 
smaraṇasya utpatsyamānatākṣaṇe sa udeṣyati | netyāha naca iti | teṣām iti 
avāstavapramātṛvādinām | pramāturvikalpātmana utthānaṃ kasmāt na 
yuktam | āha antara iti | stimitatāyāḥ smṛteśca madhye bhavan yo 
vikalpastena yaḥ staimityadarśanasaṃskāravicchedo'yamiti 
idānīntanakālāntarabhāvyapi ata eva saṃskāravicchedāt 
hetornīlānubhavāntaratadvikalpanavichinnasaṃskāranirvikalpānubhava iva 
stimitatānubhave'pi na syāt smaraṇam | yadivā vākyadvayametat | antara 
ityādinā kālāntarabhāvinā api vikalpanasaṃbhedāt stimitataiva na syāditi 
uktam | ata eva ityādinā tatra [tat ka. |] smaraṇaṃ na bhavet | darśitaṃ ca tat 
punarvikalpayan iti vadatā iti āveditam | tadavaśyaṃ staimitye 
vikalpanarūpeṇa pramātrā bhavitavyaṃ, naca tataḥ pṛthagbhūteneti 
vimarśasya stimitadarśanatādātmyenaiva sthitiḥ

(page 231)

siddhā | tataśca pratyakṣasādhanatvena pratyuta kalpanātādātmyameva 
sidhyati,- iti viruddho'yaṃ hetuḥ | nanu kālāntarabhāvī vikalpo na 
stimitānubhavaṃ saṃbhettuṃ prabhavati, tat kathaṃ tatsaṃskāro vicchidyeta 
| samanantaravartī hi vikalpo nairantaryāt pṛthagalakṣyamāṇaḥ kāmaṃ 
nirvikalpakasaṃskāraṃ vicchindyāt | tat kālāntarodite vikalpalakṣaṇe 
pramātari na staimityasya bhādhaḥ kaścit, nāpi tatsmaraṇasya,- 
ityāśaṅkya āha vikalpo'pica iti co vyākyātaśaṅkāsūcakaḥ | smārtaḥ 
iti gṛhītagrahaṇarūpatvāt sarvo vikalpaḥ smṛtisvabhāva eva, kevalaṃ 
kadācidanubhavacchāyānurāgādayamiti udyan [udyat ka. |] sa iti amunā 
vapuṣā na avabhāsate | smaraṇaṃ [ṇaṃ ca |] nāma darśanena saha 
viṣayaikye bhavati | viṣayaikyaṃ pramātṛviśrāntyāyattam | sāpi sati 
pramātari | so'pi vikalpamayaḥ | vikalpa evaca idānīmuttiṣṭhati,- iti 
cakrakam | smṛtireva smārtaḥ, iti svārthikaḥ pratyayaḥ | svārthikatve'pica 
prakṛtito liṅgātivṛttirupagatā śamīra aupayikamityādivat | smṛtiśabdo vā 
jātau, bahuvacanānto vā varge | tato bhave taddhita iti smṛtijātīyatvaṃ 
smṛtivargīṇatvaṃ vā uktam | athavā śabdasaṃketasmṛterāyatto vikalpa iti 
smārtaḥ sa smṛtyabhāve kathaṃ bhavet | smṛtiśca 
pramātrutthānamantareṇa na yukteti vimarśasvabhāve 
pramātṛmaye'nubhave'nabhyupagamyamāne na syādeva vikalpaḥ 
kaścidanubhavānantaraṃ kālāntare'pi veti asati parāmarśe na vikalpaḥ 
smṛterabhāvāditi kāraṇānupalabdhiḥ, asati parāmarśe na 
smṛtirviṣayaikyāyogāditi vyāpakānupalabdhiḥ | tadiyatā granthena 
staimityasya abhāva [āśraya kha. |] eva darśitaḥ | nanu anubhūyate 
staimityasya smṛtirabādhitā, sā tasminnasati kathaṃ syādityāśaṅkya 

(page 232)

savimarśatve'pi staimityasamarthanaṃ pakṣāntaraṃ gṛhṇāti saṃskṛta iti | 
vimarśasaṃbhavasya staimityasya ca na kaścit virodhaḥ | tathāhi 
avahitamanaskāramahimnā bhavannapi dṛśyamānapadārthaviṣayo 
vimarśabhāgaḥ prakāśāṃśādabhinnaḥ kṣaṇamātrabhāvī 
kṣaṇāntaravikalpābhyāsena sūḍhatāṃ na nīta iti na kālāntare smaryate | 
nanu prakāśāṃśo'pi evamiti so'pi prakāśabhāgagato vimarśo na 
smaryate | maivam, prakāśabhāgasya hi svasaṃvidviśrāntilakṣaṇo'pi 
vimarśaḥ so'ntaraṅgatvāt [tvādādarapratyayamayo nityameva 
kṣaṇamātrabhāvyapi antaraṅgatvāt kha. |] dṛḍharūḍhimayatvena 
paṭīyāneveti tena avaśyādheyaḥ saṃskārastadasau prakāśāṃśaniṣṭha 
eva smaryate | arthabhāgastu pramāturbahiraṅga iti tanniṣṭho vimarśaḥ 
punarvikalpaparamparābhyasta eva prarohamabhyeti, na anyatheti sarvaṃ 
sustham | tadāha iti tat sarvatra samarthitaṃ vimarśamayatvamāhetyarthaḥ | 
anena saptamyantasya pūrveṇa saṃbandha ityāha tvarita iti | hetupadaṃ 
kriyāgrahaṇasya dhāvanādisautrapadavyākhyānāya kṛtasya 
vyāvartyamāha jñānaṃ hi iti | svakāraṇādhīnaṃ iti kākākṣivat 
pūrvottaraviśeṣaṇatvena yojyam | yadāhuḥ 

	ghaṭādau mīlitaṃ cakṣuḥ paṭaṃ nahi na paśyati |

iti |

	smaraṇādabhilāpena.......................... |

iti | atha dhāvanasya ādipadasya ca prakārārthasya vyākhyānāya yat 
śīghrapadaṃ, tasya vyāvartyamāha kriyāpi iti śayanāsanādikā 
niranusandhānatṛṇatroṭanādikā vā | saṃskāravaśāt iti 
prathamecchajanitāt | ata eva tatra tatra punaḥpunardarśanāni na upayujyante | 
icchāvimarśena iti punarantarālāntaropanatam | syāt iti na 
asaṃbhāvyametadityarthaḥ | anyat deśarūpaṃ

(page 233)

yat dravyaṃ, ādipadena śuklapītādilakṣaṇo guṇaḥ; yadivā 
anyadeśamanyasvabhāvaṃ ca yat dravyādi, tadviṣayā | tadāha iti etadvastu 
dṛśyamānaśabdena āhetyarthaḥ | anusandhānaśabdaṃ vivṛṇoti 
tādṛgicchāyojanena iti lakṣaṇe tṛtīyā | idamiṣṭamidamiṣyate, idaṃ ca 
eṣaṇīyamiti hānopādānecchānāmanusandhānena upalakṣitaṃ 
yadeṣaṇīyatvaṃ, tena vinā tat iti hānamupādānaṃ ca pratikṣaṇaṃ yad, 
tat na upapadyate iti saṃbandhaḥ | vācanaṃ tvaritapaṭhanodgrāhaṇāderiha 
upalakṣaṇamiti vivṛṇoti tvaritapāṭhe'pi iti | sthānaṃ mūrdhatālvādi, 
karaṇaṃ jihvāgrādi, tayoḥ parasparaṃ sparśe sati varṇaniṣpattiryataḥ 
spṛṣṭatādyudaya iti spraṣṭavyapadam | nanu sūtre kva etadasti yat vṛttau 
darśitam | āha tadartham iti | nanu iyatā prabandhena darśanalakṣaṇasya 
lolībhāvena vartamānā icchā ātmabhūteti upapāditam | etacca aprakṛtam | 
vimarśo'sya ātmeti hi upapādanīyam | satyaṃ, tadeva tu itthamuktamiti 
darśayati icchāyāśca iti | vimarśaviśeṣa eva hi icchā, tatra avaśyaṃ 
sāmānyarūpeṇa api eṣaṇīyasparśinā tadidamitivimarśena bhavitavyam, 
tasyāṃ ca daśāyāmicchājñānakriyāśaktibhiḥ 
saṃvedanānandamayaprakāśatādātmyavṛttibhiravasthīyate eva | yaduktaṃ 
śrīparameṣṭhipādaiḥ 

	praharṣāvedasamaye............................. | (1|9)

ityādi upakramya

	............................ vācane dhāvane tathā |
	eteṣveva prasaṅgeṣu sarvaśaktivilolatā || (1|11)

iti | darśanasya ātmā iti vigrahaḥ | nanu darśanasya ātmabhūtā

(page 234)

icchā vimarśaviśeṣarūpetyetadeva na siddham, darśanānantaraṃ hi icchā | 
etat pariharati naca iti | evaṃ hi sati mantharakriyātastvaritatāyāḥ ko 
viśeṣaḥ | nanu

	saṃketasmaraṇopāyam ................... | (pra. vā. 3|174)

iti nirūpitayuktikrameṇa vimarśātmatvaṃ darśanasya 
bādhitamityāśaṅkāṃ parāsyan smārayati uktaṃ ca iti | nanu 
icchātādātmyameva astu tvaritatānyathānupapattyā darśanasya kimanena 
tadidamitivimarśatādātmyāṅgīkāreṇa | atra āha naca iti | tadayaṃ 
prayogaḥ- tvaritadhāvanavācanādau darśanapṛthagbhūtā na icchā 
tvaritatvasya [tvaritatvopa kha. |] upalabdheḥ | pṛthagbhāve hi atvaritatvameva 
kramikasvarūpabhūyastvāpatitakālabhedopanataṃ bhavet,- iti 
apṛthagbhāvena viruddhena vyāptaṃ tvaritatvamiti 
vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | tataśca tatraiva darśanaṃ 
vimarśātmaśūnyaṃ na bhavati icchāmayatvāt | vimarśaśūnyatve yadi 
bhavedicchā, mārgagamane'pi tṛṇādiviṣayā bhavediti niyatā na syāt | ato 
niyamānyathānupapattyā vimarśa icchāyā vyāpaka iti 
viruddhavyāptopalabdhiḥ | nanu sākṣātkāri jñānaṃ 
viṣayabalādutpānnaṃ, naca viṣayasya śabdaḥ svarūpaṃ, naca 
anyabalotpannaṃ jñānamanyasya prakāśakaṃ bhavati, naca anyabalotpanne 
jñāne anyasya pratibhāso [bhāsena yuktaḥ ka. |] yuktaḥ | yathoktaṃ

	taddhyrthasāmarthyena utpadyamānaṃ tadrūpameva anukuryāt |

ityādi | indriyabalācca utpannaṃ vijñānam, naca cākṣuṣeṇa jñānena 
śabdasya pratibhāso yuktaḥ, nāpi śabdasya 
cākṣuṣajñānajananasāmarthyamupalabdham | yadāha sato'pi vā 
tadātmana indriyāntarajñānotpattāvasāmarthyāt ityādi | etat 
pariharati

(page 235)

naca iti | naca vaktavyam iti saṃbandhaḥ | yadi hi 
viṣayatābalādindriyabalācca ghaṭe bhāsamāne paṭa iva rūpādau 
bhāsamāne śabdo bhāsate iti pratyajñāsyāmahi, tat 
satyamupālapsyāmahi; natu evaṃ dvayamapi upagatamasmābhiḥ | vācako hi 
ayaṃ śabdo, naca svalakṣaṇasya niyatākṣagamyasya viṣayasya sato 
vācakatvamiti bhavatu eva | nanu yadi na aindriyiko bhāti ayaṃ, (kathaṃ) tarhi 
avabhāti | āha svasaṃvidviṣaya iti | etena idamapi pratyuktaṃ 
yaduktamāryeṇa 

	na cāyamarthāsaṃsparśī saṃvedanadharmo'rtheṣu tanniyojanāt |

iti | nahi arthe kācana śabdayojanā vikalpasamaye saṃvedyate | yadapi idaṃ 
sāmānādhikaraṇyaṃ- ayaṃ gauriti, tadapi 
vimarśadvayayojanāmātralakṣaṇaṃ vimarśāntarameva, natu 
śabdārthayorbāhyasvalakṣaṇarūpayoranyonyamatra melanamavabhāti 
kiṃcit | yastu śabdasya arthe adhyāso vakṣyate, sa bodhabhūmāveva 
bodhābhedāt tayorvastuta iti vakṣyate | nanu yadi sa śabdaḥ svalakṣaṇātmā 
na bhavati [tmā bhavati ka. |], kastarhi asau | ucyate sāmānya iti | kutastyaḥ 
khalu asāviti cet, āha manaskāra iti | nanu manaskārasya 
bodhatāsaṃpādanamātre vyāpāro yaducyate samanantarapratyayāt 
bodharūpatā iti | rūpādeśca saviṣayatāṃ bodhasya saṃpādayituṃ 
sāmarthyam | tataśca tadbodhādhikaśabdanaśaktiviśrāṇane kasya 
vyāpāra ityāśaṅkāśamanamantarāgūrya brūte naca iti | ayaṃ ca atra 
bhāvaḥ- yathā nīle dṛśyamāne nīladarśanaṃ sukhādyātmakaṃ 
[tatsukhā kha. |] tāvat saṃvedyate, tatra saviṣayatā tāvat nīlena kṛtā, 
manaskāreṇa bodhatā; sukharūpatā tu keneti cintyam | na tāvat viṣayeṇa na 

(page 236)

artharūpāḥ sukhādaya ityupagamāt | na manaskāreṇa tasya bodhatāmātre 
sāmarthyāt | athaca bhāti sā | tadasyāṃ manaskāragataḥ saṃskāraviśeṣo 
bhāvanātmā nimittatvena abhidhātavyaḥ | yathoktaṃ bhavadbhireva

	....................... viśeṣātprītitāpayoḥ |
	bhāvanāyā viśeṣeṇa..................... ||

iti | tathaiva śabdanarūpatve'pi nirbhāsamāne manaskāragata eva 
saṃskāro'vahitatvalakṣaṇaviśeṣasvabhāvo vyāpāro jñātaḥ,- iti kimatra 
prathāsamarthanīyam | arthamātrasya iti | mātrapadasya ayamāśayaḥ- 
yadyapi asmanmate artharūpatvaṃ sukhādīnāṃ, tadāpi niyatā bhāvanā 
sahakāritvena tannirbhāse vyāpriyate; na śuddho'rthaḥ | prakṛte'pi 
ayameva vidhiḥ | tathāhi- prakāśamayatvādarthasya prakāśasya ca 
vimarśajīvitatvāt, vimarśātmakatve'pi arthasya 
apratiniyataśabdamelanaparighaṭitaśabdanātmakavimarśaviśeṣaprabodhe 
saṃketagrahaṇapaṭīyaḥsvāhitamanaskārasaṃskārasahitaḥ so'rtho 
vyāpriyate; na śuddhaḥ | apratiniyate tu māyīye 
vimarśe'ṅguliśironirdeśaprakhyedantālakṣaṇe 
viśiṣṭekāradakārādisaṃbhedamabhajamāne māyāśaktereva vyāpāraḥ | 
amāyīyatve tu ahantātmani satatodite na kāraṇacintā kācit | nanu 
svalakṣaṇasya avyavahāryatvāt na saṃketaviṣayatā, sāmānyaṃ ca 
apāramārthikaṃ na indriyagrāhyam | tat kathaṃ svalakṣaṇe dṛṣṭe 
viśiṣṭaśabdanopapattirityāśaṅkya ābhāsanikurumbātmakaṃ 
svalakṣaṇamābhāsamātraṃ ca deśakālābhāsāsaṃkucitaṃ 
sāmānyaṃ paramārthasadeva, tadevaca pramāṇena viṣayīkriyate 
pratyābhāsaṃ pramāṇavyāpārāt vakṣyamāṇāditi hṛdaye gṛhītvā 
nirūpayati ramaṇīyatā iti | tatra iti nīle dṛśyamāne 
ramaṇīyābhāsaviśrāntameva 

(page 237)

yathā sukharūapatvaṃ sukhajanakarūpatvaṃ vā, tathā 
nīlābhāsaviśrāntaṃ nīlaśabdanarūpatvaṃ nīlaśabdanajanakatvaṃ vā 
bhaviṣyati,- iti na kiṃcana vaiṣamyam | tadetadābhāsamātraviśrāntatvaṃ 
samarthayitumāha anyadāpi iti | etatprakṛte yojayati tadvat iti | 
svalakṣaṇamanāvartamānaṃ kā tatra bhāvanetyāśaṅkāyāmidameva 
uktaṃ ramaṇīyatā ityādi | nanu 
apūrvaghanasāraparimalaprabhṛtisvalakṣaṇajanyaṃ viśiṣṭameva 
sukhamasti, śrutapūrve'pi vā gītādau punaḥ śrūyamāṇe tātkālikaṃ 
yat sukhaṃ tat tātkālikenaiva svalakṣaṇena kartavyam | ata eva idamiti | tadeva 
gītaṃ ramaṇīyam iti ramaṇīyatā yā arthapakṣe, sā svalakṣaṇasthānena | 
nanu artharūpavikalpyatāsāre sāmānye yo nikṣepo'dhyāsastasya yaḥ 
paryantastadviśrāntilakṣaṇastena prāpitaṃ śrotṛhṛdaye viśramitaṃ 
viśiṣṭaṃ tat sukharūpatvamiti tatra kathaṃ bhāvanopayogaḥ | bhāvanā hi 
vikalpābhyāvartanasvabhāvā vikalpātīte kathaṃ svalakṣaṇe syāt | etadapi 
saṃgamayati viśiṣṭa iti | tādṛkṣe'pi bhāvanā tāvadavaśyamupayoginī | 
gītadhvanau hi na sṛgālo rajyati mālatīparimale vā madhukara iva hariṇa iva 
veti | tatrāpi anekajanmābhyastavāsanānubandhaḥ 

	vītarāgajanmādarśanāt | (nyā. sū. 3|1|25)
	pūrvābhyastasmṛtyanubandhāt jātasya [jātaharṣa kha. |]
	harṣabhayaśokasaṃpratipatteḥ | (nyā. sū. 3|1|19)

iti | tatastadvipākānuguṇānāmeva abhivyaktirvāsanānāṃ 
tāsāmanāditvaṃ cāśiṣo nityatvāt jātideśakālavyavahitānāmapi 
ānantaryaṃ smṛtisaṃskārayorekarūpatvāt 

(page 238)

iti ca nayena avaśyābhyupetyo manaskāraniṣṭho yasya 
prabandhapravṛttakāraṇamahimopanataprabodhasya manaskāreṇa 
vitīrṇabodhatāke arthena dattasārūpye bodhe saukhyātmatāṃ vitarituṃ 
prabhaviṣṇubhāvaḥ | artharūpā na sukhādaya iti ca vaḥ [yaḥ ka. |] pakṣaḥ, 
tatra ca

	bhāvanāyā viśeṣeṇa................... |

ityasminnavaśyasamarthye hetau samasto'yamartho bhavadbhirapi yatnena 
avalambanīyaḥ | asmaddṛśi api arthapakṣe tāvat yo nikṣepa idaṃ ramyamiti, 
tasya yaḥ paryanto buddhau saṃvedanacchāyādhāriṇyāṃ 
sajātīyārthagatasukhasaṃbandhaprabuddhasukhāyāṃ ca viśramastena 
prāpitamahaṅkāreṇa ahaṃ sukhī- iti vyavahṛtaṃ yatsaṃvedane 
sukharūpatvaṃ, tadbhāvanāmuktayuktyā sahakāritvena apekṣata eva | etat 
saṃkṣepeṇa nigamayati iti yuktyaiva ityādinā | tatra evaṃ yojanā-
āntarasya vācakarūpasya abhijalpātmatvena, natu viṣayarūpatayā, 
abhilāpasya yojanā yuktaiva prathamadarśanalakṣaṇe'pi bodhe, natu 
abhilāpayojanā, tata āha- saṃskṛtaṃ yat svopādānaṃ 
samanantarapratyayarūpaṃ manaskārākhyaṃ tena upapāditaḥ 
svasaṃvedanasiddhatvādanapahnavanīyaḥ śabdanaṃ nirūpaṇaṃ 
nirdeśanamiti prasiddho yaḥ pramāturdraṣṭurdarśanātirikto 
vyāpārastadāśrayā [śrayāt ka. |] tena avaśyaṃbhāvinā sā balādeva 
ānītā | nanu uktamatra paraiḥ 

	śabdenāvyāpṛtākṣasya buddhāvapratibhāsanāt |
	arthasya dṛṣṭāviva tadanirdeśyasya vedakam [śyavadekakam ka. |]

iti | etatpariharati arthasahakārisahita iti | saṃskṛtāt manaskārādarthaṃ 
sahakāritvena apekṣamāṇāt yā abhilāpayojanā

(page 239)

bodhe, yā ca tamanapekṣamāṇāt; sā kathamekarūpā bhavet, arthe hi 
sahakāriṇi bodho viṣayasvalakṣaṇasarūpaḥ san savimarśaḥ 
avyāpṛtākṣasya tadabhāve nirviṣaya ātmaviṣayo'sadviṣayaḥ 
sāmānyaviṣayo vā bhavan savimarśa iti kimatra ayuktam | asau iti 
pūrvoktā

	na so'sti pratyayaḥ .......................... | (vā. pa. 1|124)

ityādinā ca darśanāntareṣu api śataśaḥ samarthitā | nanu idānīmidamiti 
sarvatra nīlādibodhe śabdanaṃ cet, tarhi na kiṃcit nirvikalpakam | astu evaṃ 
paradṛśi, kiṃ no vighaṭitam | nanu bhavatāmapi kathaṃ nirvikalpakatā, yā 
avaśyaṃ [śya sama kha. |] samarthanīyā | taduktavanto bhavantaḥ tasyāṃ 
hi nirvikalpakadaśāyāmaiśvaro [lpada ka. |] bhāvaḥ paśorapi iti | 
tatra [atrāha kha. |] āha asmākaṃ tu iti | tuḥ paradarśanāt viśeṣakaḥ | 
idameva adhunaiva, raktaḥ san, jānāmi, karomi saṃkucitasvarūpaḥ,- 
ityevaṃ 
niyatikālarāgāśuddhavidyākalāmāyārūpakañcukaṣaṭkaparivṛta-
prakāśasvabhāvo yaḥ puruṣo nāma māyāpramātā, tasya samastaṃ-
paśyāmīti- prabhṛti buddhindriyaviśeṣavṛttivarge yadanuyāyi 
vedmītivṛttirūpaṃ, tatra yat karaṇaṃ 
sāmānyarūpamaśuddhavidyātattvaṃ; tacca na svatantraṃ kiṃcit, apitu 
parameśvarasyaiva śaktiḥ, tatastasya yāni viśeṣarūpāṇi cakṣurādīni- 
rūpaṃ vedmi, sparśaṃ vedmi- ityādivṛttiviśeṣabhāñji, tairabhivyakto 
māyāśaktisaṃkocāpasārito'pi īṣat [īśaḥ puru...........kāśo kha. |] 
punararpitaḥ prakāśo yasmin nīlādau vedye tādṛśe jhaṭiti dṛśyamāne 
prakāśasya svābhāvikāt parāmarśamayatvāt yadahamiti vimarśanaṃ, 
tadgocarībhāvaṃ prāpte idantayā pramātṛpra-

(page 240)

meyāntarabhāvāpohanaprāṇayā nirdeśyatvaṃ vikalpyamānatvaṃ nāsti, 
tāvati yato manasaḥ saṃbandhī 
pramātṛprameyabhedotthāpako'nuvyavasāyātmā vikalpanavyāpāro na 
udita ityasmanmate na asaṃbhāvyametat | tatra ca idantā nirdeśyatvābhāve 
nīlādimātraviṣayā bhedaprathanamātrarūpā māyāsaṃskārasya tatrāpi 
bhāvāt, natu sarvathā pūrṇā īśvaratā | pramāṇatā ca (vakṣyate) 
pramāṇalakṣaṇe

	idametādṛk................................. | (2|3|1)

ityādau, tadā ca māyāpramātṛbhāvasya saṃvṛtasyaiva avasthānam, udite 
tu vikalpanavyāpāre so'pāvṛto vartate iti tatkṛtāt dvaitārambhāt 
pramātṛprameyayorbhedakaḥ prameyaviśrāntaḥ idamitinirdeśo bhavan 
pūrvāpekṣayā prasāritarūpaḥ svayaṃvikalpanātmā svāpekṣayā 
pūrvatra nirvikalpakatāṃ vyavahārayati | saṃvṛtā hi śabdabhāvanā 
prasāritāṃ śabdabhāvanāṃ vividhakalpanārūpāmapekṣya 
tathābhūtavaividhyakalpanavaikalyāt nirvikalpeti [lpaka iti kha. |] ucyate | yadi 
evaṃ vikalpa eva idantānirdeśyatā bhavanmate, sa ca na vastusparśīti 
cakṣurādigrāhye vastuni na idantāvimarśaḥ syāt | tatra tu 
ahamitivimarśo'stu, naca tena vyavahāra idaṃ nīlaṃ dṛśyamānaṃ 
gṛhṇāmīti vyavahārāt | etat pratikṣipati sa ca iti idantānirdeśaḥ | 
vikalpo'pi hi na atyantāya avastuviṣaya iti nirṇītaṃ prāk 

	bhrāntitve cāvasāyasya........................ | (1|3|5)

ityādau, vakṣyate ca

	taddvayālambanā.................................... | (2|2|3)

ityādau || 19 ||

(page 241)

	nanu prakāśasya jīvitaṃ vimarśa iti sāmānyena uktam | tacca katham 
| sūkṣmo hi asau bhavatu tathā, yastu sthūlo yatra sphuṭā vikalpatā, tatra 
yadidaṃ śabdanaṃ sthūlaṃ śabdātma nīlamidamiti, taditi vā; sa 
māyāpadocito vimarśo māyāpramātṛprakāśasya kathaṃ jīvitamiti yaḥ 
śaṅkate, tasya mohaṃ śamayituṃ na asmākaṃ sthūlaḥ śabdo'rthavadeva 
pṛthak prakāśate; yo viṣayasvabhāvaḥ, sa prakāśajīvitamiti vimarśa iti vā 
saṃmata [smaryate ka. |] ititātparyābhidhāyi; tathā vimarśo'dhyavasāyaḥ, 
saca buddherdharmo no [na citaḥ kha. |] citaḥ prakāśarūpāyā iti yo manyate 
sāṃkhyastasya etadviparyayaśamanapradhānaṃ; tathā 
śabdārthavyatirekeṇa tāvat na aparaṃ saṃvedyate, tat kiṃ vimarśasya anyat 
vapuriti yasya ajñānaṃ, tasya saṃbodhādhāyi sūtraṃ

	ghaṭo'yamityadhyavasā nāmarūpātirekiṇī |
	pareśaśaktirātmeva bhāsate natvidantayā || 20 ||

	nāma ghaṭa iti rūpaṃ pṛthubudhnodarākāraḥ; tathā nāma ayamiti 
rūpaṃ kaṭhinamiti viśeṣasāmānyavibhāgena yojyam | ata eva 
vṛttāvitiśabdadvayaṃ tadadhyavaseyaviṣayādhyavasāyaniṣṭhaṃ 
prayuktam | tadetadubhayamapi adhyavaseyam, tadviṣayastu 
vimarśo'dhyavasāyaḥ | tābhyāmatirekī yo na kadācididantāviṣayaḥ, 
apitu ātmavadahamityeva bhāsate; yo'dhyavasāyo 
māyāpramātṛprakāśasya jīvitamiti asmākaṃ pakṣaḥ, natu śabda eva 
adhyavasāyaḥ | tena ādyaṃ codyaṃ parihṛtam | pareśasya 
parameśvarasyaiva prakāśavapuṣaḥ paramārthataḥ sā śaktiḥ | sa evahi 
[eva kha. |] paśupramātṛrūpatayā adhyavasyati smarati jānātīti, natu 
jaḍasya buddhitattvasya etat prātisvikaṃ kiṃcana vapuḥ | etacca uktaṃ

(page 242)

	.............................. jñānasmṛtyapohanaśaktimān | (1|3|7)

ityatra | tena dvitīyo'pi vyāmoho'pasāritaḥ | nāmarūpātirekī ca 
adhyavasāyaḥ prakāśate ahamityātmeva | tataśca 
idantānirdeśyatvābhāve'pi anapahnavanīya eva so'pīti tṛtīyasya api 
dattamuttaram | ghaṭo'yamiti iti adhyavasāyaśabdena nāmarūpaśabdena ca 
yojanīyam | vṛttāvapi evamiti sūtrārthaḥ | enamavatārayati idantā iti | 
idantayā parāmṛśyaṃ yat bhinnaṃ ghaṭa iti nāmādhyāsena vartamānaṃ 
ghaṭarūpaṃ, tadadhyavaseyatvena viṣayo'dhyavasāyasya; natu tasya 
svayamidaṃbhāvāvamṛśyateti prathamaṃ codyaṃ parihṛtam, natu 
śuddha ityādinā dvitīyam | nanu adhyavasāyasya iha 
prākṛtatvamāgamādhikāre vakṣyate | āha satyaṃ, sāṃkhyavattu na 
tatraiva viśrāntirasya paramārthataḥ | athavā iti natu ityanena yojyam natu 
nāstyeva iti | anena tṛtīyāśaṅkānirāsatātparyaṃ darśitam | nāma 
tāvadvibhāgato vyācaṣṭe kadācit iti | ekasminnapi svalakṣaṇe 
asphuṭāvabhāse sāmānyanāma [nyaṃ nāma kha. |] tasminneva 
sphuṭāvabhāse viśeṣanāmeti avabhāsabhedāt parāmarśabhedo 
vyākhyātaḥ | atha prameyabhedādapi asau bhavatīti vyācaṣṭe athavā iti | 
svalakṣaṇe pratyakṣaviṣaye viśeṣaparāmarśaḥ, 
ātmarūpamātradarśane'pi hi kaścidayamanyatamo viśeṣa iti parāmarśena 
viśeṣa ekatamaḥ svīkṛta eva | pratyakṣaviṣayatvābhāve tu yat vikalpanaṃ, 
tat yadātadetidarśanānantarasamayaviśeṣānapekṣam | tasmin 
yadātadāvikalpane sāmānyena parāmarśaḥ | viśeṣo'pi hi tatra 
avamṛśyamānaḥ paramārthataḥ sāmānyātmaiva saṃpadyate | nanu ghaṭa 
iti viśeṣaḥ kiṃ vikalpanenaiva sphurati, sphurato'pivā asya ayamiti 

(page 243)

paramārthatve ghaṭaḥ paṭa iti vikalpanayorna vaicitryaprasaṅgaḥ | atra ucyate 
ghaṭa iti viśeṣarūpatāṃ 
sarvatonirākāṅkṣāsaṃpūrṇavākyārthavikalpasamucitāmayamiti 
sāmānyarūpatāṃ padārthavikalpocitāmupalakṣayati | nanu 
darśanānantarabhāvino niścayasya api adhyavasāyatvaṃ

	māyāśaktyā..................................... | (1|5|18)

ityatra sūtre nirdiṣṭaṃ, tat smaraṇavikalpanādeḥ parāmarśasya kathaṃ 
prathanamiti iha na vicāritameva bhavedityāśaṅkya āha 
adhyavasāyaśabdena atra iti | pūrvasūtre govalīvardavat viśeṣe vṛttirasya 
| anena ca adhyavasāyasya iha sāmānyarūpatāvyākhyānena uttarasūtre'pi 
śaṅkāparihāraḥ kṛto bhavatīti darśayati tathāca iti | tenaiva 
parihāraprakāreṇa uttaratra evaṃ vakṣyate iti saṃbandhaḥ, anyathā tu 
niścayarūpe'dhyavasāye ātmatvena bhāsanamiti ukte ātmani 
kālaśaktyabhāvāt sakramatvena pratibhāso na yukta iti tatraiva 
tatsamarthanaṃ karyaṃ syāt, natu smṛtyādau tasya prakaraṇānārūḍhasya 
akramatvaśaṅkāyā eva ayogāditi yojanā | athavā sūtrakārasya ayameva 
artho'bhipretaḥ, natu ṭīkākāropakramameva iyaṃ vyākhyetyarthaḥ | 
sarvanāmaśabdena parāmarśaśabdena ca vivṛtikāro ghaṭo'yamityasya 
bhāgasya nāmarūpaśabdena [nāpi avasāyaśabdena ca kha. |] 
adhyavasāśabdena ca saṃbandhamāha | vācyavācakasaṃvedanāni ghaṭa 
iti, ayamiti ca tulyaṃ nirbhāsante | yathāha paramaguruḥ 

	śabdārthapratyayānāmitaretarādhyāsāt saṃkaraḥ | (yo. sū. 3|17)

iti | mīmāṃsakapravaro'pi

	gaurityeva hi nirdeśo vācyatadbuddhivādinām | (ślo vā. 4|182)

(page 244)

iti | etadeva sphūṭayati tatra iti nirbhāsamānatvādanapahnavīye | vācakaḥ 
śabdaḥ śrotragrāhyasvalakṣaṇarūpatātyāgena buddhinirgrāhyaṃ 
sphoṭarūpaṃ sāmānyarūpaṃ vā śabdaṃ darśayati | vācyam iti 
pratyakṣatocitāṃ svalakṣaṇatāṃ śabdācca vācakāt pṛthagbhāvamasya 
nirasyan buddhigrāhyameva niraṃśaṃ sphoṭātmānaṃ 
sāmānyalakṣaṇaṃ tadvanmātraṃ vā rūpaṃ nirūpayati | 
parāmarśaśca iti vikalpanavyāpārarūpaḥ | nanu vācyavācakāveva 
parāmṛśyete, na tṛtīyaḥ parāmarśaḥ kaścit | aho svoktimeva na cetayate 
mahābhāgaḥ | parāmṛśyate iti yaducyate, sa eva ayaṃ parāmarśastṛtīyaḥ 
ukta eva bhavati | tadetadāha nāmarūpamadhya eva iti | parāmarśābhāve 
hi tāvaparāmṛṣṭau vyomakusumakalpau bhavetām | nanu astu parāmarśaḥ, 
sa tu prakāśate iti kutaśca na uktaṃ tritayaṃ prakāśate iti | idantayā 
bhātīti hi bhavata eva anabhimatam | āha avabhāti ca iti | parāmarśasya 
anavabhāse parāmṛṣṭasya api aparāmṛṣtakalpatvamiti hi uktaṃ, vakṣyate 
ca | nanu avabhāti ca, naca idantayā, tat tṛtīyagatyabhāvādahantayeti 
upanatam | ahamiti ca ātmaiva ayam | tat ko'paro'dhyavasāyo 
nāmetyāśaṅkya āha eṣa ca iti

	kevalaṃ bhinnasaṃvedya......................... | (1|5|21)

iti samanantarasūtre jñeye jñeyena uparāgo vakṣyate tadvaśāt 
sakramatvena yato'vabhāti, tata ātmano niṣkramādatirikta iva vastutaśca 
anatiriktaḥ, ata eva ātmano dharmaḥ śaktirityevaṃvyavaharaṇayogyaḥ | 
tadetadatiriktānatiriktarūpatvaṃ sūtre ivaśabdena atādrūpye 
tādrūpyādhyavasāyadyotakena darśitaṃ, vṛttau ca mayaśabdena | 
prakṛtavacane hi mayaṭ | sa yadatra prakṛtaṃ tatpratyayārtharūpaṃ 
prakṛtyarthāt bhedena abhidadhat prakṛtyarthasya ca prakṛte pratyayārthe 
saṃbhedakatāṃ gamayannatirekānatirekau 

(page 245)

prakāśayati | tataśca dehādisaṃkucito yo'haṃbhāvaḥ, so'nyaṃ 
saṃkocamanaṅgīkurvannadhyavasātā pramātā ca ucyate | tatpṛṣṭha eva tu 
yat bahirvikalpanīyena saṃkocāntaraṃ, tadyuktaṃ yadahamitirūpaṃ; 
so'dhyavasāya iti tātparyam | nāma api idantayā bhātīti yaduktaṃ, tat 
vyākhyātuṃ codyena upakramate nanu nāmno'pi iti | rūpasya astu 
vicchedāvabhāsanaṃ, nāmno'pitu yadupagataṃ, tadasaditi 
apiśabdārtho'yaṃ ghaṭo lohita iti idantāparāmarśāt | nāmno'pica yadi 
tathā syāt, tat vācakasya api tasya idantayā avabhāso bhavet vyavahārakāle 
| naca asti asau | kumbho'yamujjvala iti hi 
sāmānādhikaraṇyamidaṃśabdasaṃbhedena ābhāti | naca vācakasya 
lauhityaṃ saṃbhavatīti idantāvabhāse 
tatsamānādhikaraṇadharmāntarayogo vyāpakaḥ, tadviruddhaśca tadayoga iti 
vyāpakaviruddhopalabdhyā na idantāparāmṛśyo vācakaḥ [kaśca śabdaḥ 
kha. |] śabdastathābhāvābhāvācca na vicchinnāvabhāsaḥ | 
vicchinnābhāsasya hi vyāpaka idantāmarśa iti vyāpakānupalambha iti 
pūrvapakṣārthaḥ | etat dūṣayati tatra ucyate iti | ayaṃ bhāvaḥ- iha 
ayamidamiti nirbhāsaḥ kiṃ pṛthaktayā bhavan 
pramātṛvicchedāvabhāsasya vyāpakaḥ saṃmato bhavataḥ | naca evaṃ 
bhramitavyam- evaṃ hi sati ayaṃ śuklaḥ paṭaścala iti paṭasyaiva iha 
pṛthagidantayā parāmarśo, na śuklaguṇacalanayostvaduktādeva tayoḥ 
sāmānādhikaraṇyābhāvāt | tataśca śuklo guṇaścalanaṃ ceti 
guṇakarmaṇī pramāturavicchinne syātām, ahamiti ca tadā 
nirabhāsiṣyetām | tathāca paṭena idantākakṣyāpatitena anayoḥ 
saṃbandhābhāvo bhinnakakṣyatvāt | atha ucyate- śuklatvacalanayoridameva 
rūpaṃ yat paṭādipāratantryaprāṇatvaṃ, 

(page 246)

tat paṭagataiva idantā tayorapi svena vapuṣā bhavatyeva naugateva 
gatirnauparavaśyatārham ? pṛthagidantāparāmarśo na 
pramātṛvicchedāvabhāsasya vyāpakaḥ, apitu idantāparāmarśamātram | 
tacca vācake'pi vidyate | tathāhi ayaṃ ghaṭa iti ghaṭaśabdena 
vācakarūpeṇa ekīkṛtasyaiva adhyāsabalāt tadāveśabhājo'rthātmano ya 
idantāparāmarśaḥ, sa tasya vācakarūpasya api bhavatyeva, anyathā 
ghaṭaśabdasya api uktena nayena ahamitinirbhāsa ityādiḥ prasaṅgaḥ 
pratītiviruddho bhavet | tasmādastyeva idantāvabhāsa iti pūrvapakṣahetū 
dvāvapi ayuktau | pṛthakprarāmarśe tu vācakarūpatā 
guṇakarmādirūpatā ca pratyuta na parāmṛṣṭā bhavet | vācakasya 
adhyāsena, guṇakarmaṇośca atyantaṃ [ntasaṃsa kha. |] saṃsargeṇa 
vastupāratantryameva prāṇitaṃ yataḥ | yadi hi ayaṃ ghaṭaśabda iti bhavet, 
tat viśeṣasvabhāvo'sau vācyarūpa eva parāmṛṣṭaḥ syāt, na vācakaḥ | 
tatrāpi ca tatsāmānyarūpaṃ svarūpaśabdābhidheyaṃ yat vācakatvena 
prasiddhaṃ, tasya api idantāparāmarśastatsaṃbhedādapṛthagbhāvena 
bhavatyeva yathāyaṃ śuklo guṇa iti guṇo dravyātmaiva parāmṛṣṭo 
bhavati, na guṇātmā | tatrāpi tu tatpāratantryeṇa pratīyamānaṃ 
guṇasāmānyameva pāratantryaprāṇamapṛthagbhāvena idantayā 
parāmṛṣṭaṃ bhavatīti | idaṃ śuklatvamiyaṃ śuklajātiriti sāmānyasya 
api dravyībhāve guṇasya viśeṣaṇatayaiva idaṃbhāvaḥ, na pradhānatayā; 
pradhānatayā tu idaṃbhāve dharmāntarasahiṣṇutāpādanāt dravyībhāva 
eva | tathāhi pradhānatvena arthakriyopayogena bhedyatvena 
```

## Reading

Withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible)

## Claims

| Claim | Status | Basis |
|---|---|---|
| Link completeness | FAIL (7 gaps named) | assurance.trace_links_present + gaps |
| Human review | UNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off) | assurance.review |
| Deterministic chunk gate | BLOCKED (PROOF_NOT_RUN) | proofs.chunk_gate |
| Manuscript witness | UNPINNED (0 verified corpus-wide) | identity.witness |
| Source-span completeness | UNKNOWN | assurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed |
