ipvv chunkV2-K-pancamo-vimarsa-k20-21 (M00021:7600-8401) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

The passage

Passage excerpt exactly as hashed (from ipvv/passages.jsonl). Devanagari is not in the ledger, so none is rendered. The recorded hash covers this excerpt, not the edition volume.

eva | tathāhi pradhānatvena arthakriyopayogena bhedyatvena 
dharmāntaraviśeṣyatvena ādigrahaṇasūcitena vā kriyāvattvādinā tāvat 
dravyabhāvaḥ | tacca etat 
sakalamābhāsāntararūpamidamitipradhānaparāmṛśyatayā ullasati 
rājapuruṣa ityādau

(page 247)

rājādīnāṃ pradhānaparāmṛśyatvābhāve 
dravyatvotthāpakānāmuktābhāsānāmaparāmarśāt | prakṛte'pi 
ghaṭo'yamitiparāmarśe ghaṭaśabdasya arthe guṇabhāvagamanāt 
tadabhedenaiva idaṃparāmarśaḥ, anyathā arthe'nadhyastaḥ svatantra eva sa 
śabdo vimṛṣṭo bhavet, asmāt agnerḍhak iti nyāyena, natu arthavācakaḥ | 
tatrāpi anekaśabdatvadarśane jātivyaktidarśane vā 
svarūpātmakavācyapravaṇasyaiva vācakasya avabhāsaḥ | nanu evaṃ 
vācakasya parāmṛśyatā asti,- ityetadeva sandehapatitamidaṃśabdena 
sākṣādaparāmarśāt | śuklaḥ paṭa iti ca śuklaguṇasya pūrvameva 
prakāśitaparāmṛṣṭasya viśeṣaṇatākāle na punaḥ prakāśaparāmarśau 
saṃbhavato'nekajñānālambanatāpakṣe | naca kṛtasaṃketaḥ paṭaśabdaḥ 
kevalapratītyarho bhavati śuklaguṇavat svabhāvata evavā 
saṃketakālātprabhṛti vā vācyādhyastasyaiva tasya prakāśanāt, ata eva 
atra na viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ, apitu adhyāsa iti vyavahāraḥ tataśca 
pṛthagidantāparāmṛśyatvābhāve nāmnaḥ pramātṛtattvāt bhedena 
parāmarśanamiti sandigdhameva,- ityāśaṅkya āha svanāmnā tu iti | iha 
prakāśitasya parāmarśābhāve prakāśitatvameva durghaṭamiti darśitam | 
tataśca yathā bāhyasya nīlasya prakāśamānasya nīlamiti 
vācakaparāmarśastathā vācakasyāpi prakāśasya avaśyabhāvyaṃ 
vimarśena | naca tatsvarūpavyatirekeṇa tat vijātīyaṃ śabdāntaramasti 
sāmānyarūpaṃ vā viśeṣarūpaṃ vā yena tat nīlavācakaviśeṣarūpaṃ 
vimṛṣṭaṃ bhavet | naca anekaśabdatvāśrayeṇa tatsadṛśena śabdāntareṇa 
tadvimarśo'navasthayā nīlaparāmarśasyaiva abhāvaprasaṅge 
nīlaprakāśāyogāt | tasmāt svarūpaparāmarśasvabhāva eva arthasya | yato 
nīlaśabdaḥ parāmarśakastataḥ svaparaparāmarśakatvameva asya 
svaprakāśatvam |

(page 248)

parāmarśo hi prakāśasya satyaḥ svabhāva iti niveditam | pradīpasya tu 
dṛgāvaraṇakāricchāyābhidhānadharmāsahiṣṇutātma bhāsvaratvaṃ 
svātmani bhavat ghaṭādāvapīti, yenaiva ca bhāsvarabhāvena arthaprakāśe 
arthasaṃvedanarūpe tasya upayogastenaiva svātmano'pi saṃvedanarūpe 
prakāśe | iyati prakāśasya phalabhūmirbījabhūmiśca 
vimarśanadīpanarūpā prakāśa iti uktā | jñānaṃ tu svātmanā 
prathamānaṃ tayaiva prathayā arthamapi prathamānaṃ karoti,- iti 
sphuṭameva svaparaprakāśakam | tena dīpaḥ svaparadīpanaḥ, śabdaḥ 
svaparaśabdanātmakaḥ, jñānaṃ svaparaprathārūpaṃ, vimarśastu 
svaparavimarśarūpo na pṛthak gaṇyate | jñānasvabhāva eva hi asau | 
vācakaṃ tadarthaparāmarśe parāmṛśyate prakāśamānatvāditi 
svabhāvaḥ | parāmarśābhāve prakāśanameva na bhavet 
tatsvabhāvaviruddhajaḍatvaprasaṅgāditi vyāptisiddhirvācakasvarūpeṇaiva 
[vācakaḥ kha. |] tatkriyākarmatadanyābhāvāt dīpajñānavaditi | 
tadetadāha nahi tena ityādinā | anabhidhāya iti aparāmṛśya | nanu 
viṣayatvamindriyagocaratvaṃ, tat dhūmasya iva śabdasyāpi bhavatu | 
jñāpakasya hi kimetadapūrvam | atra āha vācyībhāva eva iti 
parāmṛśyatetyarthaḥ | kuto'yaṃ viśeṣa iti cedāha prakṛta iti | 
svarūpavācyatvanirṇayaprakaraṇādeṣa viśeṣa iti yāvat | tathā hi 
upakrāntam 

	ātmarūpaṃ yathā jñāne jñeyarūpaṃ ca bhāsate |
	artharūpaṃ tathā śabde svarūpaṃ ca prakāśate || (vā. pa. 1|50)

iti 

	grāhyatvaṃ grahaṇatvaṃ ca dve śaktī tejaso yathā |
	tathaiva sarvaśabdānām............................................. || (vā. pa. 1|55)

(page 249)

iti ca | etadeva sphuṭayati jñānaśabda ityādinā granthena | nanu 
akṣijñāne [akṣa kha. |] yathā dīpāloka ālokāntaraṃ na apekṣate, tathā 
śrotrajñāne śabdo na śabdāntaramapekṣate, eṣaiva anapekṣā asya 
svarūpavācakatā, natu evaṃ ghaṭasya,- ityāśaṅkya āloko'pi vā iti 
uktam | naca āloke svarūpavācakatvaṃ prasiddham | nanu iyatā svarūpaṃ 
vācyamabhidheyamiti astu, parāmṛśyatā tu atra samarthanīyā 
pramātṛtattvāt bhedeneti śaṅkāmuddharati abhidhā ca iti | ābhimukhyena 
yathārucikaraṇasvātantryaparyantatayā śabdanasvabhāve 
prayoktṛpratipattṛlakṣaṇe pramātari dhāraṇaṃ praropaṇaṃ viśramaṇā 
parāmarśanamityeko'rthaḥ | tathāca vakṣyate svarūpāvivekenaiva hi iti | 
evaṃ svanāmnā tu astyeva iti yaduktaṃ, tadupasaṃharati tena astyeva iti | 
tatpūrvaka eva arthe prayogāntaraṃ vācakaḥ svarūpaṃ parāmṛśati [śyati 
ka. |] arthaparāmarśasvabhāvatvāt niścayādijñānavaditi svabhāvaḥ | 
niścayasaṃśayādijñānāni hi svātmani niścayarūpāṇi eva, aniścaye hi 
saṃvidrūpaviśeṣasya niyato vyavahāro na bhavet, yadihi tathāpi bhavet 
tatrārthe niścayādisvabhāvatvāt, tarhi asvaprakāśe [śepi kha. |] prakāśe 
arthaprakāśamātrādarthadṛṣṭau siddhāyām [yāspra kha. |]

	apratyakṣopalambhasya.................................. |

iti na ucyeta, niścayāntarāpekṣayā ca niścayasya vyavahāre anavasthā 
svaprakāśatvābhāva iva saṃvedanasya saṃvedanāntarāpekṣayā | nanu 
arthe'sau niścayaḥ, na svātmani; tarhi kathaṃ vyavahāra iti vaktavyam |

	nahi imāḥ kalpanā apratisaṃviditāḥ |

iti

	sadājñātāścittavṛttayastatprabhoḥ puruṣasya apariṇāmāt |

iti

(page 250)

	cittāntaradṛśye buddhibuddheratiprasaṅgaḥ |

ityādi ca śākyasāṃkhyādibhiḥ kathamuddhoṣyate | pratisaṃvedanaṃ hi 
pramātṛrūpatābhimukhabhāvagamanena samyagadhyavasāyaparyantaṃ 
vedanaṃ prakāśanamucyate | puṃsprakāśādananyathābhāvataḥ 
sattvaprakāśasvabhāvo niścayasvabhāvaśca arthātmani iva svātmanyapīti 
na niścayāntaropayogaḥ | nanu evam 

	aśakyasamayo hyātmā............................. |

ityādinītyā svātmani avikalpakatvaṃ yat vikalpānāmapi ucyate, tat kathaṃ 
bhavet | asmatsiddhānte tāvat

	svabhāvamavabhāsasya............................ | (1|5|11)

itinayena vimarśamayatvaṃ sarvasaṃvidāmavikalpatve'pi tathā 
vimarśādevaca vyavahāraparisamāptiḥ | nahi tatra atadrūpāropaṇamartha 
iva abhiśaṃkyate, yena vikalpatā svātmani upayujyate 
tatsaṃvedanātiriktasya tatsaṃvedakasya 
āropaṇaśaṅkātadapasāraṇādivyāpārakāriṇo'saṃvedanāt | bhaṭṭastu 
adhyavasāyāpekṣāmetadarthameva prāmāṇyasya na icchati | tadāha 

	siddhaṃ siddhatayā rūpaṃ nirūpyaṃ na tathā tataḥ |

iti | prakāśasvasaṃvedanādeva hi arthaḥ prakāśitaḥ, saṃvedanaṃ ca 
prakāśitamiti kimapareṇa | adhyavasāyāpekṣaprāmāṇyavādināṃ tu 
iyatyeva atra gatiḥ- yathā asti kūpe jalamiti 
vikalpe'nadhyastavastupratibhāsānantarabhāvini rajatamidamiti vikalpe vā 
koṭidvayasparśasya asaṃvedane'pi sādhakabādhakapramāṇāsaṃbhavāt 
saṃśayarūpatvaṃ phalataḥ paryavasitamiti ucyate, tathā svasaṃvedane 
bhramatvāśaṅkāyā

	no cet bhrāntinimittena saṃyujyeta................. |

(page 251)

itinyāyena samāropakasaṃbhavanibandhanāyā abhāvāt phalato 
niścayarūpataiva | yadāha dharmottaropādhyāyaḥ

	nahi ajñānamātre'pi sattāyāmiva sandehaḥ |

ityādi | tatra api darśane yadi tathādhyavasāyatādātmyaṃ 
svasaṃvedanasya na bhavet, tadanadhyavasitena prakāśamātreṇaiva 
vyavahāre siddhe kimarthānubhavo'pi 
adhyavasāyamukhāvalokanadainyadūyamānatāpakṣe nikṣipyate | atha 
adhyavasāyena vinā na vyavahāryaḥ prakāśaḥ, svasaṃvedanaprakāśo'pi 
tarhi evaṃ; niśayaprakāśasya api ayameva panthāḥ | vyatirikte ca 
adhyavasāye anavasthā, avyatirikte ca vimarśatādātmyameva prapatati 
[pratapati kha. |], vimarśatādātmyādevaca sukhādau rāgādau 
saṃśayādirūpatve ca caittavargeṇa pṛthaṅniścaya upayujyate 
samāropaṇāderasaṃbhavāt, arthe tu tasya 
saṃbhavādāropāpasāraṇaphalaḥ pṛthagasya asāvupayujyate eva [evaṃ 
kha. |] satyapi arthaprakāśasya vimarśamayatve | taduktaṃ

	pareṣāmapi keśādau bhrāntā saṃvidbahirmukhī |

ityalaṃ bahunā | tena astyeva ghaṭaśabdena svarūpasya 
parāmarśo'rthaparāmarśasvabhāvatvāt niścayādisaṃvedanavaditi 
siddham | nanu ghaṭaśabdasya svarūpaṃ śrotrendriyeṇa cet gṛhyate, 
parāmṛśyeta nāma | prakāśasya hi svabhāvaḥ parāmarśaḥ | sa 
prakāśābhāve kathaṃ bhavet | naca iha śravaṇavyāpāro'sti | 
etatparihartumāha tacca iti | nanu śukaśārikādivaktṛbhedena 
bhidyamānāsu ghaṭaśabdavyaktiṣu samānākārapratyayabalokalpitamastu 
tāvadutkṣepaṇatvāditulyavṛttāntaṃ 
vyaktibhāgakrmākramaparyanuyogamavadhīrya ghaṭaśabdatvasāmānyaṃ, 
tattu na vācakatvena loke prasiddhamityāśaṅkāṃ śamayati

(page 252)

tatraiva iti sāmānye vikalpite saṃketo vyavahārakālānuvartini ca | naca 
evaṃbhūtasvalakṣaṇamiti sāmānya eva saṃketaḥ | nanu evaṃ 
svanāmnaiva vācakasya parāmarśanamiti yuktaṃ nāma | yattu uktaṃ 
vācyavācakasvarūpe vicchedenaiva idantayā prakāśete iti, tat kathaṃ 
samarthitaṃ bhavet | idantā hi vicchedaḥ | naca vācakaśabdasvarūpaṃ 
pramātṛsārāyā vimarśabhūmervicchinnaṃ bhāti | 
tadavicchedasāratvādahaṃbhāvocitameva taditi āśaṅkya āha tena ca iti | 
vācakaśabdasvarūpeṇa parāmṛśyamānena yataḥ samānādhikaraṇaḥ 
sannarthābhāsa ābhāsena vimarśākṣepāt pratyavamṛśyamānārthaḥ, 
tasmāttadapi tatheti idantayā pratīyate eva | nanu avyavadhānena arthavadeva 
sākṣādidamiti kiṃ na bhāsate | tadāha vācakasya iti 
vācakatvādevetyarthaḥ | parāmarśakatā hi vācakatvam | sā ca 
pramātureva nijaṃ vapuriti vācakasya sato na kadācidiyaṃ durdaśā bhavati 
| nanu evaṃ pramātaiva asau, tat kathamucyate- nāmno bhedenāsti 
parāmarśa iti | tatra āha vācyaviśeṣa iti pṛthubudhnodarākārādinā 
viśiṣṭena vācyena yadupādhānamuparāgaḥ [upadhānaṃ kha. |], nacāpi 
tat lākṣayā iva sphaṭikasya paramārthato'tra bhedābhāvāt; kintu 
māyopakalpitabhedabhuvi saṃketamahimnā samāropitam | tena adhyāropeṇa 
hetunā yathā

	bhinnasaṃvedya...................................... | (1|5|21)

iti bhāvisūtranayena ahamityavabhāsanocitaṃ pramātṛtattvaṃ jñānamiti 
pramāṇamiti ca vedyoparaktamiti kṛtvā karaṇatayā vyapadiśyate 
saṃvedanabhāgena, tathā vācyoparaktamiti kṛtvā vimarśāṃśena [śe 
kha. |] abhidhānaṃ śabdanamiti karaṇatayā vyapadiśyate; natu karmatayā 
pāratantryeṇa śuddhena | karaṇasya hi kartṛviśrāntitayaiva 
svātantryarūpapāryantikaparispandāspadatvādeva

(page 253)

ananyāpekṣayā sādhakatamatvam | karmāṃśasparśāttu 
pāratantryamucyate karavālasya hi vīrakaratādātmyamiva 
yadabhyāsādidameva tanmūlaṃ karaṇatvam | sadyaḥparigṛhītāyudho hi 
yathā jīyate, na tathā vijayate | taduktaṃ mayaiva 

	kartṛkarmobhayāśleṣaśālinā yena tu kriyām |
	kartā karoti karaṇaṃ tat...................................... ||

iti | nanu bodhasya api bhavati avyavadhānena vedyatā idaṃ saṃvedanamiti, 
vācakasya tu kimeṣā gatirasti | astītyāha asākṣāt iti vācakatvāt 
pracyāvitasyetyarthaḥ, asākṣāt punarvācakasya api vācyatvāvirodho yadā 
śiṣya upadiśyate- jayati bhuvanakāraṇam- ityatra jayati iti idaṃ 
kriyāvācakamiti upadeśāya pramātuḥ prameyateti [yate iti kha. |] 
saṃbandhaḥ | vācakasyāpi iti ayaṃ ghaṭa ityādau yo'haṃ vacmi sa eva 
ātmā iti 

	svātantryāmuktamātmānaṃ [tat svāta kha. pāṭhāntaram |] 
............................. | (1|5|16)

itinītyā vācakatvaviśrāntiṃ pāryantikīmanujjhata evetyarthaḥ | yadā tu 
vācakatvaṃ naiva spṛśyate, tadā vāstavaṃ [sphuṭaṃ kha. |] 
vācyatvameveti darśayati kvacitpunaḥ iti | adhyāpanādau 
śiṣyapratipādanecchayā hetubhūtayā yadā svarūpaviṣayaiva prayoktuḥ 
pratītirviśrāmyati, tadā svarūpa eva śuddhe vācakatāmaspṛśatyeva 
[katāsaṃspṛśatyeva etamagni kha. |] | evamagnimiti bhavati parāmarśaḥ | 
atra svarūpameva vidheyatayā pratipādyam, etasmādagnerḍhagiti tu 
anūdyamānatayā atra hi ḍhagvidheyaḥ | tena pradhānaguṇabhāvabhedena 
[bhedane kha. |] parāmarśo'sti idantayā,- iti nidarśanadvayena uktam | nanu 
agnimetaṃ paṭheti vācakasyaiva tasya pāṭho vācakādeva

(page 254)

ca agnerḍhagiti āśaṅkya āha tadā ca iti | agnirdahatītyatra yo vācakaḥ 
śabdo'munā agniśabdena anukaraṇīyaḥ, sa vyavahāravākye'rthaṃ [hāre 
kha. |] prati guṇabhāvāpanna eva ucyate iti abhidheyatayā parāmṛśyate 
ayamagniśabda iti | asyāṃ tu avasthāyāṃ sa eva vācako 
guṇabhāvabhūmikāyāḥ kevalaṃ pracyāvita iti paramārthato'sau 
[rtho'sau kha. |] tanmaya eva | ayaṃ ghaṭa iti tu sphuṭaśabdodīraṇena 
bāhye'rthe pratipādayitumiṣṭe yathā ayaṃ ghaṭaḥ prakāśate iti 
prakāśāṃśo māyāśaktivaśāt prṭhakkṛtaghaṭapakṣaprakṣiptaḥ 
sannidantāpadavīmavatīrṇa eva, naca pṛthaktayā prādhānyena; tathā 
vimarśāṃśo'pi | tena bodhasya iva vimarśasya api tattvaṃ tāvadahamiti | 
tato'pi idantā ahaṃbhāva eva līnā tatastasmāt pracyutā api 
guṇabhāvenaiva bhavantī, paratra prādhānyena api bhavantī 
guṇabhāvakakṣyāṃ spṛśantyeva tatastāṃ kakṣyāmujjhantīti tātparyam | 
tatra tṛtīyaiva daśā vyavahāropayoginīti tāmeva vitatya vicārayati 
bāhyārtha ityādinā | nanu na śuklavat śabdo'rthasya dharma 
ityāśaṃkya dūraviprakṛṣṭaṃ dṛṣṭāntamāha siṃha iti | yathaivahi 
siṃhatvaṃ māṇavake adhyāropitaṃ, tathaiva vācakasvarūpaṃ vācye 
kevalaṃ vācakasya vācyānadhyastaṃ na kathañcana svarūpaṃ vācyasya 
vācakādhyāsavandhyaṃ vaṭusiṃhayoriva anācaritopadānamiti [pādānam 
kha. |] upacārāt pṛthagayamadhyāsa uktaḥ | tata eva na atra upacāraḥ iti [iva 
kha. |] bhinnaparāmarśaviṣayatā āropyamāṇāropasthānayoḥ | siṃhe'pi 
iti parāmṛṣṭe eva iti saṃbandhaḥ | pratītiparisamāptāvavadhitvaṃ yato 
nāsti, tata eva pratītiryato na samāpyate tāvadeva yato na tayā pratītyā 
pratyetavyaṃ, apitu saiva pratītiḥ svātmanaḥ kṛtitvāya paraṃ mṛgayate, tato 
hetorarthasya śuklaguṇasiṃhāderdravyatvaṃ

(page 255)

na syāditi pūrveṇa saṃbandhaḥ | arthasya idamiti yo vimarśaḥ, sa 
tadvācakasya api,- ityevaṃ vā pareṇa arthasyeti saṃbandhanīyam | atra 
hetumāha svarūpamabhidadhat iti parāmṛśan abhedāvabhāsanāt iti 
svarūpeṇa saha arthasya otaprotīkaraṇāt abhidhatte iti parāmṛśati | nanu 
dhūmaḥ parāmṛśyamāna eva agniparāmarśopayogī, naca tatra 
abhedāvabhāsanamasti | satyaṃ, tata eva tu na dhūmo vācaka iti ucyate, 
śabdastu abhedāvabhāsanādeva vācakaḥ | etadāha svarūpa iti | 
vācakaprāmarśasvarūpādaviveko yo'rthasya, tenaiva upalakṣitaṃ 
parāmarśanaṃ yat, tadabhidhānakriyā ucyate; natu vivekena 
dhūmakṛtamiva agneḥ | etacca pūrvamuktamapi śaṅkāntaraśamanāya 
upakṣiptam | kaścidācakṣīta-vyutpattermukhamavalokayate 
śabdārthavyavahāraḥ, sāca svarūpavivekenaiva bhavati, śabdo vācako, 
vācyastu artha iti | tat kuto'yamaviveka āyātaḥ | atra āha evamevaca iti | caḥ 
śaṅkāṃ dyotayati | evameva iti avivekenaivetyarthaḥ | vṛddhavyavahāre iti 
nimittārthe saptamī | vṛddhavyavahārastāvadavivekenaiva | 
tannimittādavyutpattistathaiva saṃketanimittikā dvidhā 
sāmānādhikaraṇyena itarathā vā | pūrvā bhedaniṣṭhaiva, uttarā tu 
rāhoḥ śira itivadupāyamātramavivekapratipatteḥ | etat darśayati etaddhi 
ityādinā | vidvadvyavahāra eva tarhi pramāṇīkāryaḥ | āha vidvadbhiḥ iti

	lokavatpratipattavyo laukiko'rthaḥ parīkṣakaiḥ |

iti hi nyāyaḥ | nanu yadā bhinnābhyāṃ pṛthageva asaṃbaddhaṃ 
śabdamarthaṃ vā abhidadhadbhyāṃ vākyābhyāṃ saṃketaḥ [taḥ kriyate 
tadā kha. |], tadā na sāmānādhikaraṇyaṃ 

(page 256)

karaṇyaṃ na vaiyadhikaraṇyam | tadāhi asaṃbaddhameva tat 
dvayamudāsīnamevetyāśaṅkya āha yadāpi iti | yadāpi evaṃ saṃketaḥ 
kriyate, tadāpi,- iti uktaṃ bhavati | kathaṃ saṃketaḥ kriyate ityāha yadā 
ityādi | atra hi ucyate ityantena vākyena śabda eva avamṛṣṭaḥ, na arthasya 
nāma api gṛhītam | boddhavyaḥ ityantena śabdamaspṛśatā artha eva 
taṭastho'vamṛṣṭaḥ | kiṃ taduktaṃ bhavatītyāha ayam ityādi | 
pratyakṣavikalpāvaseyo dṛśyasajātīyo'sādhāraṇābhijñānapradarśito 
vā artho ghaṭaśabdaparāmarśābhedena 
parapratipādanātmakavyavahāranimittaṃ vyavahartavyaḥ, anyathāsti 
[stiraparaḥ kha. |] na paraḥ pratipādayituṃ śakyo lāghavena | 
parāmarśābhāve ca pratipattireva kathaṃ parasya bhavet | etat vastu uktaṃ 
bhavati vākyadvayena api | atra ca vastuni svarūpāviveka eva tattvam | 
etaduktaṃ bhavati- vākyadvayārthe'pi yadā- tadetyābhyāṃ yāvadeva 
ekavākyārthīkṛtaṃ, tāvadeva yadidametatparāmarśanaṃ; tadeva 
arthaparāmarśanaṃ tvayā kartavyamiti tātparyārtho'vatiṣṭhate | nanu 
yadā dhūmo dṛśyate, tadā agniḥ pratyeya iti ekavākyatve'pi na 
dhūmāgnyorabhedastadvadatrāpi,- iti codyaṃ nirasyati anyathā iti | evaṃ 
tātparyābhāve kena prayojanaprakāreṇa saṃketaḥ kriyeta | nahi tasya anyat 
prayojanamasti vyavahārasiddhiṃ muktvā | sā ca abhedenaiveti uktam | nanu 
laukikīmabhedapratītimapahāya saṃketaḥ phalāntarāya bhaviṣyati | etat na 
sahate nahi iti | nanu pratītiranubhavarūpā tāvat siddhā, kiṃ tatra saṃketena 
| vikalpātmikā api yadi śabdāntarātmikā, tat kiṃ saṃketāntareṇa | atra 
āha kintu iti | sahajo'pi parāmarśavyāpāro ghaṭādiśabdanamayaḥ 
saṃpādyate siddharūpaghaṭaśabdopakrame'pi

(page 257)

naisargiko drava iva kaṭhinalavaṇaśakalopakramatve'pi lavaṇarasadravamaya 
iti | nanu dhūmāgnivadastu pratyāyyapratyāyakabhāvaḥ, kimanena 
svarūpāvivekeneti yo muhyet, taṃ pratipattihetūnāṃ vicitratāṃ 
saṃvitsiddhāmupadarśayan pratyāyayati kiṃciddhi ityādinā avabhāti 
ityantena | svasāmarthyādeva iti yogyatayaiva | indriyam iti | tat hi 
bījādikamiva aṅkurādāvapratīyamānameva pratītau kāraṇam | tatra iti 
pratītau tāvat praviśati, anyasyāmeva vā tasyāmeva vā,- iti [iti kha. |] tu 
vādāntaram | tathāhi dhūmādagniriti vākyārthapratītau 
vikalparūpāyāṃ dhūmo hetubhāvena viditatrairūpyādilakṣaṇayogitvāt 
sādhyāvinābhāvitvena adhikaraṇatayā praviṣṭo daṇḍipratītau daṇḍa iva 
saṃyogitvena ekajñānālambanaviśeṣaṇaviśeṣyavāde vā | nahi 
vākyārthavikalpo dhūmamantareṇa vahnimātra eveti bhavati; adhyavaseyaṃ 
tu bāhyamagnimapekṣya tatraiva [tatraiva kevale kha. |] na kevale pravṛttiriti 
tadabhiprāyeṇa tatpratītyananupraviṣṭo'pi dhūmaḥ [dhūma kha. |] 
pratītyantarapraviṣṭa iti ucyate daṇḍī śete iti pratītau daṇḍa iva 
bhinnajñānālambanaviśeṣaṇabhāvādeva | punaḥśabdaḥ ābhyāṃ 
pakṣaliṅgābhyāṃ viśeṣamāha | arthagrahaṇena śrautraḥ pratyayo 
nirākriyate, janakatayaiva indriyavadāste, nāpi antarbhavatyeva paraṃ 
dhūmavat | yadivā ekavākyatayā dhūmādeva śabdasya viṣaya utpadyate, 
pratīterdarśanānumānavailakṣaṇyena bhavantyā 
abhidhākhyāyāstādṛśaḥ svabhāvo yena abhidhīyamāna eva arthaḥ 
śabdamayaḥ svīkṛtaśabdanarūpo bhavati, natu śabdo na bhāti cakṣuṣi, 
nāpi pratītyantare bhāti dhūma iva | naca tasyāmeva pratītāvarthāt 
pṛthagbhūtatayaiva bhāti bhūtalādiva ghaṭaḥ, apitu tena arthena sārdhaṃ 
milita eva otaprotībhūta eva |

(page 258)

nanu bhinnākṣavīkṣaṇīyayoḥ śabdārthayoḥ ka eṣa vṛttānta ityāśaṃkya 
vācaka iha śabdaḥ, tasya ca śrotragrāhyatā, naca kācidavasthā,- iti 
darśayati nahi ityādinā śabdavyāptiḥ ityantena | nahi śrotragocara eva 
śabdaḥ, apitu pratyavamarśarūpa iti saṃbandhaḥ | niyamasya niṣedhe 
hetumāha madhyagranthena suśrūyamāṇo'pi iti | na tathā iti na śabdaḥ 
syāt, asti ca tadāpi śabdavyavahāraḥ

	upāṃśurmantraṃ japati............................. |

iti śabdaviṣayavyaktavāktvavyavahārāditi bhāvaḥ | tasya

	catvāri vāk parimitā.......................... | (ṛ 1|164|45)

itinayena catuṣṭayīṃ vyāptiṃ darśayitumāha ahamiti iti | anena 
parāvasthā uktā sā [sa kha. |] prathamam ityādinā paśyantīrūpā 
parāparāvasthā sādāśivī tāvataiva iti iyataiva tāvadasau 
pratipādanakriyāyāṃ svatantraḥ pratipādyasya tadānīmeva āsūtritatvāt 
paratastu ityādinā madhyamābhūmirvidyāmāyobhayasparśinī | 
manomayatvena iti antaḥkaraṇarūpasya māyāpramāturullāsāt yā 
prāṇanākhyā vṛttistayā kramikatvena cañcalarūpayā prāṇavṛttyā 
prāṇodayena bheditau parasparataḥ svarūpataśca yau viśarārūkṛtau 
vācyavācakau, tayoryo madhyamābhūmāvavabhāsaḥ; sa 
pṛthagbhūtagrāhyagrāhakaprapañcamīṣadracayati [bāhya kha. |] | 
yato'ntarālavartī sa prapañcaḥ mahāsaṃvidaḥ pṛthagbhūto bahiśca 
sphuṭatāmaprāptaḥ, tata eva ātmamātraviṣayaḥ, natu 
sarvapramātṛsādhāraṇaḥ; atyantacañcalaḥ, natu sthiraḥ | saṃkalpanā hi 
na ekatra avatiṣṭhate | cañcalapavanopagṛhītaṃ hi saṃvedanaṃ na sthiraṃ 
bhāti

(page 259)

	dhruvamapi ravibimbaṃ yadvadantastaraṅgam |

iti | tata eva

	rākṣase rākṣasaṃ bhāvam...................... |

ityādi nirūpitam | saṃsaraṇaṃ nāma yadājavañjavībhāvalakṣaṇaṃ, 
tadeva caturdaśavidhasargādikrameṇa bahuśākhatvādinā taruriva | tasya 
mūlabhūtoṣau prapañcaḥ | yato'ntarālavartini eva tasmin 
rāgadveṣādilakṣaṇena abhiniveśādhiśāyinā rasena upaseka ārdratā 
pṛthagbhāvalakṣaṇaśuṣkatāpāsanaṃ kriyate bahirbhūmau hi

	saṃsṛjyante na bhidyante........................... |

iti nyāyena | mamedamitisaṃbandhābhāve kau rāgadveṣau, idantāyā api 
ahaṃbhāvaprarohe bhedasya aprarūḍherbhedādhiṣṭhānaḥ kathaṃ 
saṃbandha iti tatrāpi na rāgādaya iti madhyamābhūmāveva 
māyīyayorgrāhyagrāhakayorullāsaśca saṃbandhaśceti tatraiva 
rāgādayaḥ, mūlaṃ ca sekena upabṛṃhaṇīyaṃ bhavati,- iti darśitam | 
mūlasya cañcalatvena vicitraḥ prarohaḥ saṃsārasyeti uktam | 
antarālavartinam ityanena idamapi āha- yastata eva bhūmerāntaraṃ 
rūpaṃ spṛśati, sa vidyā yāmeva abhiniviṣṭaḥ | yathoktaṃ

	seyaṃ kriyātmikā śaktiḥ śivasya.................. | (spa. kā. 48)

ityupakramya

	.....................ṣvamārgasthā jñātā siddhyupapādikā ||

iti | yastu tayaiva bahiranudhāvati, sa saṃsārameva puṣṇāti | yathoktaṃ

	.......................................................paśuvartinī |
	bandhayitrī ........................................................ ||

iti | asyāmevaca madhyamābhūmāvadhyāso vācyavācakayoriti 
upapādayati 

(page 260)

tatra ca iti vedyavedakaprapañcaracanālakṣaṇāyāṃ madhyamāyām | 
pramātṛbhūmimeva iti buddhiprāṇalakṣaṇamāyāpramātṛtādātmyam | 
idantayā iti tataḥ pramāturmāyīyādapi pūrṇena bhedeneti yāvat | natu 
[nanu ka. |] iti tathābhāsena hi bhūtalaghaṭavat ko'dhyāsārtho bhavet | tena 
iti vācakena śabdena māyāpramātṛbhūmirna tyajyate 
madhyamādaśāyām | vedyatvena hi tadānīmartha eva pṛthagavabhāsate, 
śabdastu ahaṃbhāvameva śavalayati paraṃ, natu tataḥ pṛthak bhavati 
manāgapi īdṛśaḥ saṃkalpayitā | ahamiti hi tadānīṃ 
māyāpramāturavabhāsaḥ | taduktaṃ svarūpāvācyatva [pavācya ka. |] 
iti ahantāśavalīkārakāraṇabhūto hi asau vācakaḥ parāmṛśyamāna eva 
arthasya parāmarśakaḥ | vācakasvarūpeṇa ca saha yato'rthasya 
parāmarśastato'rthagatedantā arthādhyaste [vyaste kha. |] vācake'pi 
prasarpati iva, natu sākṣādasya idaṃbhāvaḥ | arthādhyāsādevaca 
vācakasya śāntyabhicārādiprayoge'rthasya tathābhāvaḥ, anyathā tajjape 
pratipādyasya śroturabhāve aṅgulisamayasya aṅgulisamayāntareṇa 
nirantareṇa yatha na śāntyādi, tathā atrāpīti adhyāsa eva sutarāṃ 
prātītikametaditi na hetutāmātramatreti sa evaca pratyavamarśaḥ 
ityādinā vaikharīdaśāmaparadaśāyā eva prasaramayīṃ nirūpayati | 
evakāreṇa ādyaiva daśā etatparyanteti darśitam | pramātṛ ityādinā eva 
ityantena madhyamābhūmermāyāpramātṛrūpāyā atrāpi aviyogaṃ 
nirūpayan pūrvapūrvāviyuktatāmuttarottaradaśāyāḥ pradarśayati | 
sthānakaraṇābhiharaṇātmakaṃ yat pramāturvyāpārāntaraṃ, 
tadrūpatāṃ prāpya tadvyāpārasaṃpāditaśabdarūpatāṃ pratipadya, 
śrotrendriyagrāhyeṇa bhinnena rūpeṇa nirbhāsamānā, bhinne ca vedye 
svabhāvādhyāsanatadvedyarūpatāṃ spṛśantī

(page 261)

suparisphuṭākārā bhavati | vaikharī hi vyāpārarūpā ca [ca kāryarūpā 
ca iti kha. nāsti |] kāryarūpā ca | sā tasyāmapi daśāyāṃ 
māyāpramāturdehabhūmikāmadhyāsīnā atyantaṃ bhedena 
nīlādivedyavat nirbhāsate iti tadavadhireva śabdavyāptiruktā, na 
nīlādyavadhiḥ | nīlāderapitu paramārthataḥ śabdavyāptireke | yathāhuḥ 
parameṣṭhipādāḥ

	ghaṭāditvavivṛttāsau gṛhyate cakṣurādinā | (śi. dṛ. 2|8)

iti | nanu śrotragrāhya eva śabdaḥ, madhyamādiṣu tu śabdatvaṃ 
svamanīṣikāmātramiti kāṇādasya mohaṃ 
pārameśvarāgamavyavahārapradarśanena nirākaroti ata eva iti | yata 
etāvatī śabdavyāptistataḥ parādirūpatayā japa uktaḥ 

	jīvanmuktau [kto ka. |] paro devi muktau sūtritabhedakaḥ |
	madhyamo bhogamokṣākhya upāṃśuḥ siddhidāyakaḥ ||
	vāciko bhūtaviṣajitsaśabdastvābhicārikaḥ |
	iti ṣoḍhā japajñasya mantrāḥ sarvārthasādhakāḥ ||

iti | anyathā parādirūpatayā kathaṃ japaḥ syāt | japo hi 
śabdāvartanasvabhāva eva ucyate, natu dhyānacintanādyāvartanena 
japavyavahāraḥ | japa vyaktāyāṃ vāci iti hi smaranti | nanu āgamāntareṇa

	citiḥ pratyavamarśātmā................................. | (1|5|13)

ityatra sūtre paṭhitena śrīkālapādīyena śravyasyaiva śabdatāvyavahāro 
darśita iti śaṅkāmapāsyati kevalam iti | lokaprasiddhyapekṣo'yaṃ 
vyavahārastata eva proktagrahaṇaṃ tatra | vastuto hi

	sādākhyaṃ yatparaṃ bījaṃ sarvabhūteṣvavasthitam | (sva. )

ityupakrāntaṃ yat, tasyaiva anena vyāptiruktā | ata eva 
mayaṭpratyayopādānaṃ

(page 262)

tatra upapannam | nanu yadi śabdāvartanaṃ japastadavicchinne 
kālabhedamaspṛśati paravāgrūpe kathaṃ japavyavahāraḥ | āvartanasya hi 
vicchidya vicchidya yadudīraṇaṃ, tadeva rūpam | parāvasthāyām iti 
sakṛdvibhātatvavat sakṛdāvartanameva tatra japa iti yāvat, 
āvartanavyavahāraśca tatra udayamātre | sakṛcchabdena tu ekavāravācinā 
sadārthaparyāyeṇa vā vicchedaśaṅkā nivāritā, yathoktaṃ prāk 
svarasoditā iti | yastu

	bhūyo bhūyaḥ pare bhāve bhāvanā bhāvyate hi yā |
	japaḥ so'tra svayaṃ nādo mantrātmā japya īdṛśaḥ || (vi. bhai. 145)

iti parādaśāyāmapi āvartanavyavahāraḥ, sa spṛṣṭāyāmasyāṃ 
paśyantīmadhyamādarśapatitāyāṃ daśāyām | evaṃ saṃketakāle 
śabdananiṣṭhameva saṃketanamiti svarūpāvivekena 
arthaparāmarśo'bhidhānamiti vyutpādya vyavahārakāle'pi eṣaiva vartanī 
yanmukhaprekṣī saṃketa iti nidarśayati vyavahārakāle ca iti | co'pyarthe | 
na kevalaṃ saṃketamūlāyāṃ vyutpattāvayaṃ prakāro 
yāvadvyavahāramūlāyāmapi,- iti anena vitatya tadeva vibhajya ucyate 
yattaduktaṃ evameva ca vṛddhavyavahāra iti | śrotāpi iti na kevalaṃ 
vaktā tathābhūtaśabdanamaya ityarthaḥ | tathaiva iti vaktṛvadeva tatra 
anūnādhikam | tadeva vimarśanamiti vadan ghaṭamānayetyato 
vakṣyamāṇāt śabdanāt vailakṣaṇyamiha darśayati | sa ca ayaṃ vyavahāro 
na saṃketānupajīvīti darśayati śabdana eva iti | nanu svīyaṃ parakīyaṃ 
ca śabdanamekīkartavyaṃ saṃketena, tacca na apramitaṃ tathā 
sukaramityata āha tadapi iti śabdanaṃ svagataṃ svasaṃvedanāt, paragataṃ 
tu anumānāt, tadanumāne ca kartavye śabda eva sthūlaḥ sthūladṛṣṭyā

(page 263)

kāryaheturvastuvṛtte, natu svabhāvahetureva | śabdanāvasthaiva hi 
tatparyantā | ānumānikatvaṃ tāvat parairapi upagataṃ paramārthatastu 
vyaptismaraṇādisaṃvedanavighnābhāvāt śabdapramāṇarūpatayaiva 
śabdaḥ svarūpamiva nīlādimiva ca prayoktṛgataṃ śabdanātmakaṃ 
parāmarśamapi svaparāmarśābhedenaiva parāmṛśan, parasya 
tatsvarūpaparāmarśamayatāmiva tannīlādyarthaparāmarśamayatāmiva ca 
tatprayoktṛparāmarśaparāmarśanamayatāmapi vidhatte | nanu evaṃ 
vyavahāro mayaṭśabdāducyate, sa ca [etadu ga. |] 
taduktasvarūpasaṃvidhānātiriktaḥ kaḥ | na kaścidaparo'sāviti darśayati 
śabdanasyaivaca iti | madīyaṃ parāmarśamayaṃ parāmṛśati, etadīyaṃ 
ca ahamityeṣa eva parasparavyāptilakṣaṇo [rāprāpti ka.] vyavahāraḥ | 
vyaveti karmavyatihāramāha, haratiḥ prāptimiti hi uktaṃ prāk | nanu 
ghaṭamānayeti vakturyādṛśaṃ darśanaṃ, na tādṛśaṃ pratipādyasya | ka 
evamāha | tādṛśameva hi tat, tathāhi praiṣastasyābhipreta iti | 
preṣayāmyahamimamiti hi parāmarśe vaktuḥ śrotuśca praiṣo'bhipreta eva 
sphurati preṣito'hamiti | kevalaṃ kartṛkarmabhāvo'tra 
pratipādakapratipādyatvavaśādeva vijṛmbhate, sahi praiṣasya 
pratipādakatvādeva kartā, itarastu pratipādyatvādeva karma 
tathābhisandhānenaiva śabdaprayogāt | yastu taṭasthaḥ, tatra na asau 
pratipādya iti tasya na svātmani preṣyamāṇapratipattiḥ, apitu 
viditasamayatvāt so'pi tanniṣṭhameva praiṣaṃ pratipadyate ayamanena 
preṣita itipratipatteḥ, ayameva adhikāryanadhikāriṇoḥ pratipattau viśeṣaḥ | 
ghaṭastiṣṭhatītyatra api māmayaṃ pratipādayati, ahamamuṃ 
pratipādayāmīti asti evaṃ saṃkramaṇe parāmarśavaicitryam | upajīvyo hi 
parāmarśaḥ svatantratvena kartā nirbhāsate, tadanujīvī tu 
tatpāratantryādeva karmabhāvametītyevaṃ [mabhyetī kha. |]

(page 264)

bimbapratibimbavat vaiparītyaṃ, saṃkramaṇasya [ṇe ka. |] kevalaṃ 
ghaṭastiṣṭhatītyatra kartṛkarmatāvaicitryaṃ śabdena padarūpeṇa kenāpi na 
spṛṣṭaṃ [sṛṣṭaṃ vā spṛṣṭaṃ kha. |], prakaraṇādisahāyavākyagamyatā 
tu tasya kena apasāritā tatsannidhau hi tatpratīteḥ | yadi anyathāsiddhatvaṃ 
kriyate, tat vākyārtho'pi na kaścit bhavet vākyagamyaḥ | tena 
vākyasaṃnidhau yāvadavyavadhinā niyamena pratīyate, tāvato 
vākyārthatvamanavadyameva [manapodyameva kha. pāṭhāntaram |] | 
anenaiva āśayena kartavyatvaviśrāntaṃ pratipattikartavyatābalāt [pattiḥ 
ga. |] sarvaṃ vākyamiti kecana manyante | athavā kiṃ naḥ etena | tadastu 
śabdena aparigṛhītam, anumānamātrāt tu avagamyate | sarvathā tu praiṣaḥ 
śabdena padātmanā na spṛṣṭa iti viśeṣaḥ | taṃ punaḥśabdena āha | 
punaḥśabdena ca vaktṛsajātīya eva prathamaparāmarśaḥ caramaṃ tu 
svātmani pratipādyatāṃ parāmṛśata eva 
vaktṛviparītaparāmarśāntarodayaḥ | praiṣasya hi īdṛśa eva svabhāvo- yat 
vaktari preṣakatā, pratipādye tu preṣyatā | paramukhena api vyavahāre 
mūlabhūta eva svatantraḥ, anyastu tadanukārī lekha iva vastuto na vaktaiva | 
sa tu svarūpasya kevalaṃ vaktā lekhavadeva, svarūpāttu pratipannāt 
praiṣapratipattau pratipādakapratipādyatvāvagatiḥ | nanu praiṣo gamyamāna 
iti prakriyālakārastu 
kartṛkarmānyataraniṣṭhasaṃkhyāmātraśabdanarūpaḥ, tat kathaṃ 
praiṣo'pi lakārasaṃśabdita iti uktam | ucyate- iha 
anādivyavahāraparamparānirūḍheryato yāvadutpadyate śabdanaṃ 
śabdāt, tāvat so'bhidhatte iti tāvat paramārthaḥ | praiṣe'pica bhavati ataḥ 
parāmarśa iti so'pi kiṃ na vācyaḥ | yogyatā vā samayo vā kiṃ 
guṇapradhānatāvaicitryāvaruddhena ekatra api arthe pratihanyate 

(page 265)

yena śabdasya bhāraḥ kaścit bhavet [bhavati etaśca ka. |] | tataśca 
yathonmiṣitadṛśo yāvat yogyadeśagaṃ yogyaṃ vastu, tāvat 
samastaviṣayanirbhāsaṃ cākṣuṣaṃ vijñānam, naca asya bhāraḥ kaścit; 
tathā śabdasyāpīti praiṣo'pi paramārthatastenaiva saṃśabditaḥ 
saṃkhyādivadeva | prakriyāstu aniyatākārāḥ | kvaciddhi dhātuḥ sādhane 
diśi puruṣe citi tadākhyātamiti kartrādi dhātuvācyamiti abhyupagatam 
[upagatam ka. |] pratipādakaśabdaniṣṭhāḥ kila yathāruci carcyantāṃ 
prakriyāḥ, kaḥ khalu vyavahāraniṣṭhe tu ākhyeye śabde viśeṣa iti 
alamavāntareṇa bhūyasā | saṃkramaṇa iti bimbapratibimbayorhi 
dṛṣṭametat vaiparītyamiti bhāvaḥ | anurūpeṇa iti 
praiṣasāmarthyāyāteneti yāvat | evaṃ vyavahāramūlāyā 
vyutpattestattvamabhidhātuṃ vyavahāraparamārthaṃ vicārya 
saṃketamūlayā api vyutpattyā vyavahāramūlayaiva yuktaṃ bhavitumiti 
pratyāvṛttyopasaṃhāramukhena āha tadevam iti bhavati iti pratītiḥ iti 
saṃbandhaḥ | vyavahāropayoginī iti vyutpattiriti mantavyam | yathāhi 
aṅgulīsaṃvartanādi saṃketabalāt dānādiviṣayatāmātreṇa 
vyavahāropayogi, na tathā śabdasvarūpaṃ tasya pratītau 
parāmarśanabhāge parityaktasiddhasvabhāvatayā sādhyamānatvena 
śabdanarūpatayānupraveśāt | aṅgulīsamaye'pi 
vyutpattivyavahārakālayoḥ śabdanarūpataiva vijṛmbhate | tata eva na 
sāmayikatvamātraṃ śabdanasya | tathābhāve'pi na sāmayike 
anyasmiṃstadupayogo bhavet | nahi aṅguliniveśe tajjātīyamaparaṃ niyamena 
upayogi, na sāmayikaṃ śabdanaṃ samayāntare praveśāditi 
sāmayikatvasya vyāptā [vyāptatada ka. |] tadananupraveśaḥ ekenaiva [naca 
ka. |] carite'rthe'nyānupayogāt,

(page 266)

tadviruddhasya ca iyamupalabdhiḥ | tata eva śabdanasya pratītivyāpāratā 
uktā | tena parāmarśāvasare śabdaḥ śabdanarūpatāṃ gato'rthamapi 
bahiṣprakāśamānaṃ ghaṭa iti tanmayīkurvannātmānaṃ vastumayamiva 
vastu ca svātmamayamiva saṃpādayati, tadāpica bahiṣprakāśabhūmau 
tayorbhedādeva adhyāsavyavahāraḥ, anyathā ātyantike aikye kathaṃ 
tadvyavahāraḥ | ata eva bhinnendriyagrāhyatvādinā adhyāsavādaṃ 
bādhate iti darśayati natu iti | taccedamanavakāśaṃ- na arthe śabdāḥ santi 
- ityādi | nanu ca viśeṣaṇaviśeṣyayorapi ekaṃ śabdanamasti 
śabdārthayoriva, tatastatra api adhyāsavyavahāraḥ syāt yathoktarūpaḥ; 
naca asau saṃvedyate iti śaṅkāṃ śamayati daṇḍītyatra iti | evaṃ 
prakriyākrameṇa tāvadekaśabdananiṣṭhatvaṃ tayornāstīti upapādya 
pāramārthikamapi rūpamāha eka evaca iti | tadā ca bhedāvasthāyā 
abhāvaḥ | ekamekena śabdanena yadi [na yadi kha. |] śabditaṃ, tadā kiṃ 
kva adhyastaṃ syāt | nanu vastutastāvat daṇḍapuruṣau bhinnāveva, 
vastuvṛttaṃ na atra upayogi, kintu avabhāsanamatra vijṛmbhate | tacca bhedena 
nāsti daṇḍītyasyāmekaghanavikalpyapratītau 
vākyārthapratītisthānīyāyām | vastuvṛttānujīvī ca na 
adhyāsavyavahāraḥ | etat darśayati evamevaca iti bhedena 
prakāśamānāvityevam [śya ga. |] | etat iti anyonyādhyastāvucyete 
ityetadvākyārtharūpaṃ vastu | nanu evaṃ prakāśo bhedamādarśayan 
vaiyadhikaraṇyaṃ śabdārthayorāvedayate, parāmarśastu tadvaiparītyena 
sāmānādhikaraṇyam | tatra vyavahāre kiṃ samucitataramityāśaṅkya āha 
sāmānādhikaraṇyam iti vaikharīprasare | abhedaśca iti madhyamābhūmau | 
prakāśabalopanate 

(page 267)

tu bhede vaiyadhikaraṇyaṃ na ādriyate | atra hetumāha śabdana iti | uktaṃ 
hi

	svabhāvamavabhāsa.................................... | (1|5|10)

iti, vakṣyate ca

	dūrāntikatayārthānām.......................... | (2|3|10)

ityādi | tadayaṃ vācakasvarūpādhyāsa eva vācyatvaṃ, tadadhyāsaśca 
vācakatvamutthāpayati,- iti vyavahāryaṃ vastu 
nāmarūpalakṣaṇamanevaṃrūpatayā na kadācidāste,- iti ekānta eṣaḥ | 
tataśca ayaṃ prayogaḥ- vācyavācakena parasparādhyaste vyavahāre 
parasparaviśeṣato hlādatāpādyarthakriyā yogyatvāditi svabhāvaḥ | 
śuklapaṭayorhi parasparoparāgādarthakriyābhedaḥ | tadvat taruṇīti 
ākarṇyamānameva hṛdyamarthoparāgāt [hṛdyarthopa ka. |], strī 
dṛśyamānāpi hṛdyā iyamasau ramaṇītyuparāgāditi | nanu 
paśyantībhūmau kīdṛgadhyāsaḥ | na kaścit tatreti nirūpayati ata eva iti 
yato vibhagena avabhāsate'dhyāsavyavahārastata [sataṃ kha. |] ityarthaḥ | 
āstāṃ tāvat iti uttaratra tu etatprapañcayiṣyate 

	svaviśrāntyuparodhāya.............................. | (4|1|10)

ityādyuddeśeṣu | prakṛtamupasaṃharati sthitameva tu iti | bhedena 
pramātuḥ pṛthagbhāvena parāmarśakāle śabdaḥ prakāśate, tasya ca 
svarūpameva anurūpamucitamidantāvamarśanam | naca tatra 
vyutpattirupayujyate | sā hi vyabhicāraśaṅkāṃ śamayitum | naca sā 
svarūpaṃ prati saṃbhavati | sā hi viśiṣṭavyavahārasiddhaye 
śaktiniyamaprakhyāpanakṛtāt niyamavyāvartanāt | naca svarūpasya tat 
saṃbhavatīti | tasya antaraṅgatve vyutpatteśca anupayogaḥ | nanu svarūpeṇa 
vācyena kva

(page 268)

vyavahāraḥ | āha agnimimam iti | tadevaca iti svarūpadvāreṇa 
yadidantāvamarśanam | nanu evamagnimāhareti svarūpasya āharaṇaṃ 
kasmāt na bhavati arthasya ivetyāśaṃkya āha kevalam iti | 
śītamapaneṣyāmaḥ iti hi prakaraṇādibalādarthakriyāviśeṣaṃ prati 
arthitā jñātā, sa ca arthenaiva sādhyaḥ, na śabdasvarūpeṇa; yastu tenaiva 
sādhyastatra svarūpameva vācyatvena sphuṭamupalakṣyate- agnerḍhak 
agniṃ paṭha iti | yadyapi ca agnimāhara ityatrāpi tatsvarūpā(dhya)stasya 
yadāharaṇaṃ, tatsvarūpasya adhyāharaṇameva, itthamevaca tadāharaṇaṃ 
yuktam, na svātantryeṇa vācakasya tadāharaṇaṃ bhavediti nyāyāt; tathāpi 
vastubhāgameva lokaḥ pradhānatvena parāmṛṣṭamabhimanyate tata eva 
arthakriyālābhādityāśayena anupalakṣaṇāt iti uktam | evam agnerḍhak 
ityatra api svarūpasya yadyapi vācyādhyastasyaiva prakāśaḥ, ataśca evaṃ 
yadvācakādeva arthato'gniśabdāt [arthanataḥ kah. |] pratyayastathāpi 
śabdabhāganiṣṭhatvenaiva [tiṣṭhatvenaiva kha. |] paurvāparyasya nirvāhāt 
svarūpavācyataiva ucyate | vastuto hi śabdārthāvatyantāviyogenaiva 
pratītipathe bhāsete, tato'yamadhyāsaḥ | svarūpābhidhāyitvaṃ ca 
pratītisiddhameva, vyāmuḍhaistu na vyavahriyate iti tadarthaṃ pramāṇamatra 
nirūpitamiti vyāmohapadasya āśayaḥ | adhyavasā ityaṅṅantaḥ striyām || 
20 ||

	nanu evaṃ parāmarśopajīvitāni [parāmarśenajīvitāni ka. |] 
vedanāni, sa ca ahamityeva viśrāntisatattvo vedyabhuvamanadhyāsīno 
[manadhyāsīnavedya kha. |] vedyasparśanocitābhyāṃ deśakālābhyāṃ 
na avaṣṭabhyate,- iti samastaṃ saṃvedanamakramameva prasaktam, ekaṃ ca | 
bhāti ca saṃvedane kramaḥ [kramasvāṃśāpekṣayā 
saṃvedanāntaropekṣayā kha. ka. |] svāṃśāpekṣayā 
saṃvedanāntarāpekṣayā

(page 269)

ca kramābhāvena saṃvedanavyavahārādarśanāt [vyavahārā kha. |] | ata 
[tataḥ kha. |] ātmarūpatāvabhāsane vyāpako 
yo'haṃbhāvabhāsanakṛto'kramatvaikyayogastadviruddhamiha 
saṃvedanarāśau sakramatvānekatvamupalabhyate [upayujyate ka. pāṭhaḥ |]

	.........................jñānasmṛtyapohanaśaktimān | (1|3|7)

iti ca vadatā siddhāntināpi upagamyate iti | na 
ātmarūpatāvabhāsanamadhyavasāyasya upapadyate iti yo manyeta, taṃ 
bodhayituṃ sūtrokta ivārtha eva abhivyajyate sūtrāntareṇa

	kevalaṃ bhinnasaṃvedyadeśakālānurodhataḥ |
	jñānasmṛtyavasāyādi sakramaṃ pratibhāsate || 21 ||

	etadvākyārthaviśeṣaṇaṃ bhavat- ahamiti viśrāntiḥ pāramārthikī 
tāvadakhaṇḍitaiva tatpṛṭha eva tu sakramatvaṃ nirbhāsate iti prakaṭayati | 
tathāhi kramavattvaṃ deśataḥ kālataśca 
parvatabadarasaṃvedanayorvaitatyāvaitatyābhyāṃ ciraśīghratayā ca yat 
bhāti, tat bhinnasaṃvedyagatadeśakāloparāgāt, yacca anekatvaṃ 
svarūpabhedābhidhānaspṛṣṭaṃ; tat parāmarśanīyasya bhinnasya 
saṃvedyasya anurodhāt | vedyāṃśaprādhānyamatra tadanurodhanaṃ 
bhinnasaṃvedyaṃ ca, deśakālau ca pratyāsattestadgatāveveti dvandvaḥ | 
eṣaca artho vṛttikṛtā spṛṣṭa ādipadena | tena atiriktānatiriktarūpatvameva 
[ktānānati kha. |] tattvaṃ jñānādīnām | nirbhāsanasāraṃ hi vastu iti | 
tathā yat bhāti, tadeva śaktiriti saṃrambharūpatayā, dharma iti 
siddharūpākārabhedarūpatayā, guṇa iti tatparatantrarūpatayā, vyāpāra 
itica pūrvāparavitatarūpatayā vyapadiśyate | yastu 
jñānasmṛtisaṃkalpādyavāntarajātikārī bhedaḥ, sa māyāśaktyeti 
(1|5|18) pūrveṇa uktaḥ | anena tu jñānādyekajātīyatve'pi [jñānanasya 
ekajā kha. |] yo bhedaḥ- nīlajñānaṃ,

(page 270)

pītajñānaṃ, nīlasmaraṇaṃ, pītasmaraṇamityādiḥ, yaśca 
deśakālakramoparāgāt vitatāvitatatvaciraśīghratvādiśca [śīghrādiśca 
kha. |] saṃvedanagataḥ, sa nirūpyate | athavā svarūpabhedo'khilo

	māyāśaktyā vibhoḥ....................... | (1|5|18)

ityanenaiva sūtreṇa ukta iti iha saṃvedyasya yau deśakālāviti samāsaḥ | 
atra pakṣe vṛttāvādipadena viṣayagataṃ hṛdyatvādi ucyate yataḥ 
saṃvedanasya sukhaduḥkādyākārataiva lakṣyate | tadevaca rūpaśabdena 
ṭīkāyāmuktam | deśakālapadasya ca atra pakṣa upalakṣaṇatvaṃ 
vyākhyātam | tena saṃvedyasya sphuṭāsphuṭādirūpatayā 
jñānasaṃkalpasmaraṇādibhedastāvadantaraṅgaḥ | pratyekamapi tatra 
nīlajñānaṃ pītajñānamiti antaraṅgataraḥ; nīle'pi sukhaṃ duḥkhaṃ 
saṃvedanamiti antaraṅgatamaḥ; ciramidaṃ jñānaṃ, śīghramidamiti 
bahiraṅgaḥ, pūrvamidamaparamidamiti bahiraṅgataraḥ; sūkṣmaṃ 
maśakajñānaṃ, sthūlaṃ hastijñānamiti bahiraṅgatamaḥ iti 
pradhānabhūtasaṃvedyoparāgakṛtaḥ saṃvedanasya bheda iti sūtrārthaḥ | 
enamavatārayati tadevam iti | kevalam ityasya arthaṃ sa punaḥ ityetena 
adhikaviśeṣasaṃbhavadyotakena vyākhyātuṃ pīṭhabandhatvena 
abhedabhittirāste eva iha vāstavī,- iti darśayati parāmarśa ityantena | 
apiśabdāntena vākyena abhedo bhavannapi na avabhāsate ityāśaṃkāṃ 
nirākaroti | saṃvedyaśabdaḥ parāmṛśyatāviśrāntaḥ saṃvedanasya 
parāmarśasāratvābhidhānāya vyākhyātaḥ | nanu saṃvedyamapi 
bhagavata eva abhinnaṃ, tat kathaṃ saṃvedyasya bhinnatā,- ityāśaṃkya 
āha viśvātmano'pi iti | apiśabda uktāśaṅkādyotakaḥ | 
padārthajātam iti saṃvedyaṃ sat prakāśyate [prakāśate kha. |] 
māyāśaktyetyarthaḥ | ata eva iti yato māyayā

(page 271)

bhedena prakāśanaṃ ghaṭādestata eva hetorvedyadharmadeśakālayogaḥ, 
saṃvedanamayatve tu vāstave ghaṭāderapi na iyaṃ durdaśā,- ityetat ata eva 
itiśabdena uktam | bhinnasya saṃvedyasya rūpaṃ deśaḥ kālaśceti 
pratipādayiṣyate

	kramo bhedāśraya................................ | (2|1|4)

ityatra | sajātīyādapi iti ghaṭo'pi ghaṭāntarāt | nanu sa ghaṭo vedyarūpaḥ 
kathaṃ saṃvedanaṃ kakṣyāntarapatitamupādadhīteti codyamuddharati 
taccaitat iti vedyadaśāyāmapi na saṃvedanasparśaṃ śaknoti 
ullaṅghayitumiti na asya saṃvedanāt davīyasī avasthitiriti yuktameva 
codyopadhānaṃ vedanāṃśe | yadiśabdena kriyātipattirdyotitā 
hetuhetumadbhāvakathanāya | sā tu kiṃviṣayeti kathayiṣyamāṇasya 
vākyārthasya tatkriyātipattiviṣayato hetuhetumadbhāvaviśrāntatāṃ 
tacchabdo dyotayati,- iti | tato'pi iti abhedāt | na bhavet iti tadā 
bodhadharmaḥ | pratyuta ākrāmedvedyam iti svagataṃ 
kramamutkrāmedeva tat | nanu bodhyasya unmagnatāyāṃ prakaśanameva 
asya na yuktam | āha māyāvaśāt iti | abhimānabalena idamunmagnatvaṃ 
prakāśate, na vastuta iti yāvat | bodhyasyāvaṣṭambhaḥ iti karmaṇi 
ṣaṣṭhī bodhyamavaṣṭabhnāti, bodhaḥ svaṃ rūpaṃ tadekalīnaṃ karotīti 
yāvat | athavā iti atra vyākhyāyāṃ kartari ṣaṣṭhī, bodhasyeti tu karmaṇi | 
jñānasmṛtyādīnāmapi yaḥ pratyekaṃ svarūpabhedastena,- iti 
vyākhyāne tu jñānasmṛtyādilakṣaṇena svarūpabhedeneti | evaṃhi 

	māyāśaktyā.............................. | (1|5|18)

ityetatsūtrārthena asya paunaruktyaṃ syāt, saṃbhavantyāṃ ca 
sūkṣmāyāṃ gatau sthūladṛṣṭirna āśrayaṇīyā, tataḥ 
pūrvasūtrārthopasaṃharaṇatātparyamasya 

(page 272)

sūtrasya na vyākhyātamasmākaṃ gurupādairiti | artha iti vṛttivākyasya | 
evaṃca atra yojanā- jñānādirūpatayā ekajātīyatve'pi 
vibhinnadeśakālādinā uparaktaṃ jñānamapi jñānāntarāt smaraṇaṃ 
[ṇaṃ ca kha. |] ca smaraṇādanyadābhāsate iti samastasūtravṛttitātparyaṃ 
[staṃ kha. |] saṃkṣipya āha māyākṛto'pi iti | etaduktaṃ bhavati- 
bodhasya yat bodharūpeṇa pradhānībhūtena avaṣṭambhanaṃ, na 
idamasaṃbhāvyaṃ bodhasvabhāvatvādeva bodhyasya | ataśca 
prakāśamānatāliṃgitena bodhyabhāgena nirbhāsamāno bodhaḥ 
kimadbhutaṃ yattadīyarūpadeśakālabhedena 
tadrūpānuparivartitāmātmani nirbhāsayati- iti | bhāgaśabdasya 
ayamāśayaḥ- yadyapi grāhyagrahakayugalasṛṣṭiśaktirmāyā, tathāpi 
grāhakasya cidbhāge na māyāvyāpāraḥ, apitu acidaṃśa eveti | tat 
siddhaṃ jñānaśaktirbhagavato vyatiriktabodhyabhedāt bhinnakalpā api 
paramārthato na vyatirikteti | tadanena prabandhena 

	jñānaṃ ca citsvarūpaṃ cet................... | (1|2|7)

iti yaḥ parasya vyāmohaḥ, sa vyapohitaḥ kalpitabhedameva vastuśaktiriti hi 
samarthitamiti śivam || 21 ||

iti śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavagupta-
viracitāyāmīśvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinyāṃ 
jñānaśaktivimarśaḥ pañcamaḥ || 5 ||

Reading translation: withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible) The verify pack carries the layer bytes; no English is quoted without a verified verse mapping.

Claim table

ClaimStatusBasis
Link completenessFAIL (7 gaps named)assurance.trace_links_present + gaps
Human reviewUNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off)assurance.review
Deterministic chunk gateBLOCKED (PROOF_NOT_RUN)proofs.chunk_gate
Manuscript witnessUNPINNED (0 verified corpus-wide)identity.witness
Source-span completenessUNKNOWNassurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed

What this does NOT establish

Verify it

  1. Fetch the trace: curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkV2-K-pancamo-vimarsa-k20-21.json
  2. Fetch the pack manifest: curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkV2-K-pancamo-vimarsa-k20-21/manifest.json
  3. For each artifact: curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkV2-K-pancamo-vimarsa-k20-21/<name> | sha256sum, then compare that hash with the same artifact's 'sha256' above and in the trace. If every artifact matches and the trace's recorded verdict/gaps agree with what you read, the chain is intact. A mismatch means the upstream bytes changed after the trace was made: treat the trace as stale, not the hash as wrong.
  4. If every hash matches and the verdict/gaps here agree with the trace, the chain is intact. A mismatch means upstream bytes changed: treat the trace as stale, not the hash as wrong.

Hashes

source excerpt: 70e4c408f7ac639a66ab8effe2b7c07008f9f246c37e40cef47f58cb52cbf429
  ledger: ipvv/passages.jsonl · edition: edition unrecorded (UNKNOWN)
layer argmap: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer c1: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer c2: NOT-APPLICABLE (no bytes recorded)
layer l0: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer l2: b40f487b7ab5b7cd…  ipvv/data/chunkV2-K-pancamo-vimarsa-k20-21.l2.json  BOUND
layer l3: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer l4: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer t1: UNKNOWN (no bytes recorded)
song proof :   UNKNOWN (0 warnings)
trace bundle traces/ipvv-chunkV2-K-pancamo-vimarsa-k20-21.json: 5638da3f95d195ccbb327dcafdac128aa3bf745dc6799f97f745115068997f67
verify pack artifacts (bytes):
source.txt  70e4c408f7ac639a…  46845B
chunkV2-K-pancamo-vimarsa-k20-21.l2.json  b40f487b7ab5b7cd…  3782B

Chain

HopValueStatus
SOURCE edition + spanedition unrecorded; verses M00021:7600-8401 excerptUNKNOWN; span UNKNOWN
LAYERSshas below; song-file pathsBOUND, NOT-APPLICABLE, UNKNOWN
GATE deterministicPROOF_NOT_RUNBLOCKED
FORMAL theoremsregistry references, run_bound falsenone
TRACE bundle5638da3f95d195cc…PARTIAL (links incomplete — see gaps)
PACK manifest2 artifactslinks present
WITNESSnone verifiedUNPINNED
REVIEWnone boundUNREVIEWED
PUBLICATIONhuman sign-off required; never automaticNOT_AUTHORIZED

Cite this

Svatantrya Reader, “ipvv chunkV2-K-pancamo-vimarsa-k20-21 (M00021:7600-8401)”, https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkV2-K-pancamo-vimarsa-k20-21/, version trace 5638da3f95d195ccbb327dcafdac128aa3bf745dc6799f97f745115068997f67 (full sha256 of the trace bundle). Retrieve and re-verify: curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkV2-K-pancamo-vimarsa-k20-21.json | sha256sum must print this digest. Translators/editors of record: not established here — see edition record. The URL serves the live version; the digest pins the cited bytes. There is no archival resolver: the digest is integrity evidence, not durable storage or scholarly validation. “Complete” means links present — not approval, proof, or witness verification.

Related

Provenance