# ipvv chunkV2-L-sastho-vimarsa-smrti-apohana (M00021:8405-9200)

ipvv chunkV2-L-sastho-vimarsa-smrti-apohana (M00021:8405-9200) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

> Machine rendering — UNREVIEWED, not an approved translation. No English here was human-reviewed.

Canonical: https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkV2-L-sastho-vimarsa-smrti-apohana/

## Passage (excerpt as hashed)

```
atha ṣaṣṭho vimarśaḥ |

	ahamānandaghanecchāghaṭiteśvaratonmiṣatsamastormiḥ |
	ityullāsataraṅgitamamṛtormimahaṃ cidarṇavaṃ vande ||

	smṛtijñānaśaktī vimṛśya tadubhayānugrāhiṇīmapohanaśaktiṃ 
vitatya ślokaikadaśakena vimṛśati

	ahaṃpratyavamarśa............................... |

ityādinā

	................................ṣarvasya jīvataḥ |

ityantena | tatra pratyavamarśasya vikalpo viśeṣa iti ekena uktvā 
śuddhehantāvimarśe apohanavyāpāro nirasyate ślokena | tato'smaddarśana 
eva ayamapohanavyāpāra iti ślokena ucyate, dvayena 
aśuddhāhaṃvimarśasya vikalpatā, anusandhānasya api vikalpatvameveti 
ekena, evaṃvidhānusandhisvabhāvaiva sraṣṭṛtā bhagavataḥ iti ekena | 
prakṛte cidātmani arthāvabhāsasattopasaṃhārāya ekaḥ ślokaḥ | 
anubhavasmṛtyādāvarthāvabhāsa eva vicitraḥ,- iti dvayena ucyate, 
etadabhidhānaṃ ca prakṛtasvātmarūpeśvarapratyabhijñāyāmupayujyate 
iti ekena,- iti tātparyam | uktaṃ prāk

	svabhāvamavabhāsasya vimarśaṃ................... | (1|5|11)

iti | vimarśaśca abhilāpayojanayā, sa ca avaśyaṃ vikalpatvamāpādayati 
[upapādayati ka. |], tacca sāṃsārikamāyāpadocitaṃ bhagavati kathaṃ 
syāt,- ityāśaṅkāṃ śamayituṃ sūtram 

	ahaṃpratyavamarśo yaḥ prakāśātmāpi vāgvapuḥ |
	nāsau vikalpaḥ sahyukto dvayākṣepī viniścayaḥ || 1 ||

dehādisaṃkocaśūnyasya prakāśasya ya ātmā sārasvabhāvo'na-

(page 274)

nyavadanāvalokisvātantryaviśrāntimayaḥ [vadanāloki ga. |] paraḥ 
pratiṣṭhātmā ahamiti pratyavamarśaḥ, asau vikalpo na bhavati | kutaḥ 
punariyaṃ vikalpatvāśaṅkā | āha vāgvapurapi 
śrotragrāhyarūpātiriktāntaravabhāasamānasaṃvidrūpāve-
śivācyādhyāsasatattvaśabdanātmakaśabdaśarīro'pi [vasāyamān ka. |], 
- ityarthaḥ | kasmādasau na vikalpaḥ | āha sahi iti | vividhakalpanā 
bhinnasyāpi guḍadadhimaricāderiva yojanā, ekasya api vaividhyena kalpanā 
vividhasya ca śaṅkitasya rūpāntarasya kalpanaṃ vicchedanaṃ vibhajya 
anyataścyavanaṃ pramātṛbuddhikośe praveśanena 
dārḍhyāpādanaparyantaṃ paripālanaṃ vikalpa ucyate niścayaśca | atra ca 
sarvatra avaśyaṃ tadatadrūpadvayena bhavitavyaṃ, anyathā kiṃ yojyate, 
kiṃca vibhajyate, kiṃca śaṅkyate iti sūtrārthaḥ | ātmani yaḥ 
pratyavamarśaḥ prakāśasya na nīlāderiva vedyasya idamiti, nāpi 
śarīrāderiva vikalpitapramātṛbhāvasya ahamiti paratra pramātari; sa 
evamucyate | ahamiti ātmani iti viṣayiṇi viṣaye ceti yojyam | evamiyatā 
ahamityasya tattvaṃ darśayituṃ vṛttau ātmani iti vaiyadhikaraṇyena 
sautrasāmānādhikaraṇyaparamārtho [aparārtho ka. |] vyākhyātaḥ | 
paravāgrūpatvāt iti parārthabhāgena na vikalpaḥ ityatra ayaṃ hetuḥ, 
uttarapadārthabhāgena sābhilāpatāyām | sahi iti vikalpaḥ | 
niṣedhaśabdena nirasanaṃ [niranumānaṃ ga. |] vyācaṣṭe | 
pratiyoginiṣedhapūrvatvādeva niścayaśabdavācyatā,- iti yojanīyam | 
vikalpasya ekaprakāravyākhyānaṃ vṛttau prakārāntarāṇāṃ 
tadanuviddhatvāt | atra iti viśuddhe prakāśe | iyatyā vṛttyā sūtrārtho 
vyākhyātaḥ | enamavatārayati yadi iti | tasya iti pratyavamarśasya 
śabdanātmatvapratipādanāt 

(page 275)

iti paravāk iti vacasā prāptamiti | naca tat yuktamityāśayaḥ | iyatā 
vāgvapurapi iti vyākhyātam | nirūpaṇāya iti uttarasūtrairyat 
nirūpayiṣyate, tasya ayaṃ pīṭhabandhaḥ kriyate ityarthaḥ | tāvat iti 
aśuddhasya tu vicāraḥ kariṣyate iti tātparyam | prakāśasya ityasya 
vyāvartyamāha śarīrādeḥ iti | nanu śarīrādi na bhinnaṃ kiṃcit 
prakāśāditi kathaṃ tat vyāvartyaṃ syāt,- ityāśaṅkya āha tacca iti | 
prakāśasya śarīrādau vedyībhūte yo vimarśastaṃ vyāvartayituṃ yat 
ātmani iti padaṃ, tadapi anenaiva granthena vyākhyātam | tacca iti tadapi 
vyāvartitamātmanītipadena,- iti saṃbandhaḥ | nanu viśuddhe prakāśe 
vācaḥ karaṇarūpāyāḥ kathaṃ saṃbhavo yena uktaṃ 
vāgvapurityāśaṅkya brūte śabdanātmatvāt iti | vacanaṃ hi śabdanaṃ, 
na vāgindriyajanyaḥ śabda ityarthaḥ | nanu evaṃ vṛttau paraśabdasya kiṃ 
prayogaphalam | tatra āha kevalam iti | śrutigocarīkāryā yā śabdanakriyā 
śabdotthāpikā kriyā-brūte jalpati vakti-ityevaṃ tasyā janyatvena 
viṣayatāṃ yato na prāptā sā vākśaktiḥ sthūlaśabdabhūmikāṃ [śakti 
ga. |] yato na svīkṛtavatī tatastajjananakaraṇatārūpaḥ sūkṣmaśabdātmā 
na bhavatyasau pratyavamarśa iti saṃbandhaḥ | pratyavamarśa evahi 
śabdātmā parabhūmau pramātuḥ sūkṣmabhuvi vāgindriyaṃ karaṇaṃ 
sthūladaśāyāṃ [sūkṣmadaśāyāṃ ga. |] prameyarūpaḥ śabdaḥ,- iti 
nirūpayiṣyate vitatya āgamādhikāre | nanu ca abhilāpinī pratītiḥ kalpaneti | 
tatra śabdanātmatve kā vikalpatvaśaṅkā | āha śabdānāmevaca iti | 
nanu na atra bhāve ghañ, apitu karaṇe, śabdanaṃ ca bhāvātmakamiti 
codyaṃ yadyapi ityādinā āśaṅkya śamayati 

(page 276)

tathāpi ityādinā | siddhatvena prameyasvabhāvo yaḥ śabdaḥ, 
so'rthavadeva abhilapyamānaikasvabhāvaḥ kathaṃ karaṇabhāvamanubhavet 
| tataśca [tathāca ka. ga. |] kartureva yat kriyātmakaṃ rūpaṃ, tadeva

	savyāpārapratītatvāt pramāṇaṃ phalameva sat |

iti nyāyena karaṇatayā nirdiṣṭam | yena parispandena pramātā abhilapitā 
sannabhilapati,- ityevaṃ vyavasthāpyate, so'bhilapanakriyātmā parispandaḥ 
karaṇatayā

	tadvaśāt tadvyavasthānāt......................... |

iti nayena apadiśyamāno'bhilāpa iti yāvat | abhilapane pramātuḥ kriyaiva 
karaṇaṃ pramātṛkaraṇatvāt pramākriyāvaditi svabhāvaḥ | karaṇatvaṃ hi 
sādhakatamatvena vyāptaṃ [prāptaṃ ka. |] tacca ananyāpekṣayā | tat yadi 
pramātṛkriyāvyatiriktaṃ karaṇaṃ syāt, tadanapekṣāviruddhā 
anyāpekṣā [vyāpekṣā ka. ga. |] āpatet,- iti vyāpakaviruddhopalabdhyā 
vipakṣāt pracyavamāno vyāpyamapi nivartayati | tena vyāpakasya 
anupalambhāt vyāpyaṃ nivartate, kāraṇaviruddhe'pi kāraṇābhāvāt 
kāryamiti vyāptisiddhiḥ | tathā iti abhilāpaśabdena | tairapi iti baudhaiḥ | 
nanu iyatā śabdasaṃsargayogyatāyāḥ śabdanaviṣayatā nāma tattvamiti 
vyākhyātaṃ bhavati | tacca prāktanairna upagatam | yathāha 
dharmottaropādhyāyaḥ-

	saṃsṛṣṭapratibhāseti vaktavye yogyagrahaṇaṃ kimartham 

ityupakramya

	avyutpannasaṃketasyāpi pratyayo bhavati vikalpaḥ

iti samarthya upasaṃhṛtaṃ

(page 277)

	viṣayavyāpāranirapekṣotpādatayā tu aniyatapratibhāsastataśca 
śabdasaṃsargayogyābhāsaḥ |

iti | etadeva parasya anupapannam, asmākameva tu upapannam,- iti darśayati 
nanu iti | tadeva hi iti aniyatapratibhāsatvaṃ parasya na yujyate | atra hetuḥ 
nahi iti | jñānasya hi viṣayavyavasthātmakameva nijaṃ vapuḥ | tadasya 
kathamavyavasthātmakatvaṃ syāt, avyavasthātmakatve vā 
saṃśayarūpataiva syāt | etacca saṃbhāvanāmātreṇa ucyate | vastuto hi 
saṃśayo'pi niyatapratibhāsa eva | sthāṇurevavā puruṣa evavā,- iti hi 
vārthāliṅgitameva atra vastu prakāśate | vārthasya tu tatpṛṭha [taddṛṣta eva 
ka. ga. |] eva bhavato vastuni vikalpakatvaṃ na saṃbhavati | nahi evamatra 
pratipattiḥ- vastu vikalpate iti, apitu tadekameva | aṃśe tu viparyāsaḥ, so'pi 
ekaniṣtha eveti na saṃvedanaṃ nāma viṣayaṃ prati avyavasthātmakaṃ 
yuktam | yaśca adhyavasāyāpekṣaṃ prāmāṇyaṃ abhimanyate, tasya 
adhyavasāyaśca [avyavasāyaḥ ka. ga. |] aniyatapratibhāsaśca,- iti kā 
bhāṣā | darśanāyante vikalpāḥ iti codyamāne sutarāmayaṃ bhagno 
vādaḥ | svapakṣe tu etadupapattimāha pamātuḥ punaḥ iti | etaduktaṃ 
bhavati- yasya arthaprādhānyāt tadbalopapannaṃ darśanaṃ 
tadrūpānukāri ca vikalpa iti darśanaṃ; tasya arthe niyate sarvametat 
niyatarūpameva | asmākaṃ tu pramātā pradhānatvena prapatati, natu artho 
varākaḥ kaścidasti | tadasau pramātā yāvantamābhāsaṃ svātantryāt 
vimṛśati, tāvati asau vikalpaḥ; natu ābhāsāntare,- iti 
ābhāsanikurumbharūpatvāsparśādaniyatapratibhāsa ucyatāṃ nāma, 
atadvyāvṛttibhedakalpanamapi 
sarvatonirāśaṃsarūpasvalakṣaṇaniyantritatve

(page 278)

kathaṃ syāditi, tadapi pramātaryeva āyatate tadetatsaṃskārasya 
atatsamāropasya atadvyāvṛtteśca pramātradhīnatvāt,- iti arthasya vyaktaye 
sphuṭatvāya upayogino ye ābhāsā deśakālādayaḥ, tān yadā pramātā 
na ādriyate svavyāpāre, ghaṭabhāsamātravimarśe tu viśrāntimādriyate; 
tadā yuktamaniyatapratibhāsatvam | nanu śabdo viṣayapakṣe sphuratu nāma, 
śabdanaṃ tu nāma kim | etadāha śabdanaṃ ca iti | 
śvetaguṇasattāśabdāśca pramātṛbhūmipatitāḥ pramātrā 
vimṛśyamānā vimarśe lolībhūtāḥ pūrvāparībhūtena vimarśarūpeṇa 
upabṛṃhitāḥ śvetate- bhavati- brūte- ityādikriyārūpabhājaḥ | 
siddharūpa evahi padārtho vimarśabalena pūrvāparībhūtarūpatāpatitaḥ 
kriyārūpe nimagno bhāti putrīyatāviva putraḥ | vācyakarmāṇo'pi iti 
vācyaṃ śabdalakṣaṇaṃ karma nirvartyamarthalakṣaṇaṃ ca prāpyaṃ 
yeṣāṃ, tathāvidhā api śabdārthāḥ śabdakriyāśca uktāḥ | yadihi 
śabdaḥ kriyārūpatāṃ na āśrayet, kathamīpsitatamaṃ dhātorvācyaṃ 
syāt | nahi karoterghaṭo'rtho, gamervā grāmaḥ | nanu vṛttau yaduktaṃ 
svabhāvabhūtaḥ iti pratyavamarśaviśeṣaṇaṃ, tasya kiṃ vyāvartyaṃ; 
nahi prakāśasya asvabhāvabhūtaḥ kaścana vimarśo'sti | asti,- ityāha ata 
eva iti | ghaṭaniṣṭho yaḥ prakāśaḥ- ghaṭaḥ prakāśate- iti 
ghaṭaniṣṭhīkṛta eva māyāśaktyā tasya prakāśasvabhāvasya api sato 
vimarśaḥ paratvena anātmabhāvena api śakyate vaktum | kutaḥ | āha ata eva 
iti | viṣayarūpaśabdavailakṣaṇyena yadetannirūpaṇamasmābhiḥ kṛtaṃ 
śabdasya, ata eva hetoḥ | yataḥ pramāturasau vyāpārastatastatraiva 
pramātṛtve viśrāntaḥ prameyasya anātmabhūto bhavati | yadyapica 
prakāśavimarśayoruktanayena anyonyamavyabhicārastathāpi 
māyāśaktyā prakāśasya pṛthagavabhāsanāt ghaṭo'yamiti vimarśo na 
ātmabhūtaḥ, 

(page 279)

svātmani tu viṣayaniṣṭhatāmaspṛśati, prakāśasya sadyaḥpramātṛlakṣaṇe 
vapuṣi yo vimarśo'hamiti so'nātmabhūtatvena anabhiśaṅkyaḥ,- iti 
pratipādayituṃ viśeṣaṇam | nanu prakāśasya kathamiyaṃ 
prameyarūpaspṛktā,- ityāśaṅkāmapāsyati māyāśaktyā tu iti | 
evamiyatā api vāgvapuḥ ityasya arthaṃ vyākhyāya nāsau ityādi vivṛṇoti 
śabdanarūpatvāt iti | vimarśarūpatā yadyapi sāmānyarūpā, tathāpi 
vikalpatānibandhanabhūtarūpāntaraśūnyo yo vimarśavyaktiviśeṣaḥ, sa 
vikalpavyaktervibhinna eva,- ityabhiprāyeṇa tadubhayānuyāyi 
śabdanātmakasāmānyalakṣaṇamityāha artha iti | natu 
tucchamakiñcidrūpaṃ prakāśakalayāpi aspṛṣṭaṃ pratiyogi bhavatīti 
yāvat | tasya iti atadrūpasya | tadātmani iti atadrūpaviparīte pāramārthike 
na sārvātmyena śaṅkyamānatvamasti, tadasāvapasāraṇīyaḥ, anyathā sa 
na niścitaḥ syāt | nanu etadapasāraṇe pratyuta apūrṇo'sau [apūrvosau ka. 
ga. |] niścitaḥ | satyaṃ, tathaivatu sa upayogī māyāpade iti darśayati 
bhedamaya iti | pramātṛsvabhāva iti pramāṇātiriktaḥ pramātureva asau 
pramitiśabdavācyo vyāpāro yena pramātā svatantro vyapadiśyate ityarthaḥ 
| atra iti vṛttigataṃ vyācaṣṭe viśuddhe iti viśeṣaṇaṃ 
māyāpramāturvyavacchedāya | prakāśātmani iti, anena 
pratiyogyasaṃbhava eva āsūtritaḥ | aprakāśamāno hi na pratiyogīti 
darśitam | prakāśamānaśca prakāśatādātmyavṛttiḥ prakāśasya 
pratiyogī,- iti ucyamānameva trapākaramiti || 1 ||

	nanu ghaṭe pratiyogī saṃbhavati, na prakāśe iti kutaḥ | 
nañarthāliṅgito 

(page 280) 

hi aghaṭa iva ghaṭe pakāśe'pi aprakāśo bhavedeva,- ityāśaṅkya sūtraṃ

	bhinnayoravabhāso hi syād ghaṭāghaṭayordvayoḥ |
	prakāśasyeva nānyasya bhedinastvavabhāsanam || 2 ||

	māyāpade hi ghaṭāghaṭau bhinnau prakāśete | tataśca atra 
pratiyogisaṃbhavaḥ | śaṅkyate hi ghaṭākrānte yogyadeśe 
taddeśākramaṇaśīlo vijñānajanakaḥ svakāraṇopanataḥ paṭādiraghaṭaḥ 
| dehādisaṅkocakalāvikale satyaprakāśe tu yo'prakāśaḥ śaṅkyate, tasya 
prakāśādavabhāsanamucitam | avabhāsena hi aprakāśatvahāniḥ | hiriti 
hetau | yata evaṃ, tato yuktaṃ nāsau vikalpaḥ iti,- iti sūtrārthaḥ | hiśabsya 
arthaṃ tathāhi ityanena vṛttikṛt vyācaṣṭe vṛttiṃ vṛttyantareṇa 
saṃgamayitum | ata eva vṛttau punarhiśabdārtho na vyākhyātaḥ | evaṃ 
tathāca iti bhāvisūtragataṃ hiśabdavyākhyānaṃ smartavyam | tena 
naiṣā sūtrasaṃgatiriti na bhramitavyam | sūtrārthamavatārayati nahi iti 
ityevaṃbhūtaṃ pratipakṣāsaṃbhavaṃ yuktyā hetunirūpaṇena 
hiśabdadyotitena nidarśayitumāha | kasmāt punaratra yuktirucyate ityāha 
āśaṅkyamānam iti | pratipakṣāsaṃbhavo hi na niḥśaṅko'prakāśasya 
pratipakṣasya vacanārhatvāt | yuktyā kīdṛśyā | āha tathāhi ityanena 
vṛttivākyena upakramya iti prathamata eva dyotitayeti śeṣaḥ | 
tathāhītyanena upakramaṇīyayā yuktyeti vā karmadhārayaḥ | 
etatsūtrārthasya pūrvasūtrārthe hetutvamiti 

	............................ḍvayāpekṣī viniścayaḥ |

ityevaṃ bhāgamiha vyācaṣṭe | vikalpasya ityādi | krameṇa atra 
hetuhetumadbhāvaḥ pūrvagrahaṇamapohanaṃ pratiṣedhanaṃ 
tāvanmātrameva ca, na niścayaḥ prakāśarūpatayā vidhau viśrāntatvāt 
niścayasya,-

(page 281)

ityāha nīlameva iti hi evārthadyotitaparāpasāraṇapratilabdhaniyamaviśiṣṭe 
[niyamaḥ ka. ga. |] nīla eva vidhirūpe viśrāntiranyasya 
prakṛtanīlāpekṣayā atallakṣaṇasya pratiyogino 
nīlapracyāvāvinābhūtasya pītāderākṣepāt | ubhayaviṣayatayā iti 
niṣedhabhāgasya hi atadrūpaṃ viṣayo, vidhibhāgasya tu tadrūpam, 
vividhaṃ hi kalpanaṃ vidhīyamānaniṣidhyamānatayeti vikalpanam | nanu na 
atra samuccaya iva tadatadrūpadvayaṃ viṣayastat kathamubhayaviṣayatā,- iti 
codyaṃ pariharati yadyapi iti | yata eva dvandvapadārthavailakṣaṇyena 
ubhayaviṣayatā, ata eva samuccayavailakṣaṇyaṃ 
niścayavikalpanasaṃgītīnām [saṃgītānāṃ ka. |] | etadāha yatrāpi ca iti 
| vikalpa iti niścayavyatirikto vibhāṣaṇātmā vā ātmarūpaḥ | nanu āsāṃ 
samuccayādastu vailakṣaṇyamuktanītyā, parasparatastu 
kathamekaparyavasānasya ubhayāpekṣe(kṣepe)'pi aviśeṣāt | āha kevalam 
iti | niścayarūpe vikalpe ghaṭa itipratītisvīkṛtameva ekatāparyavasānam, 
ekamevahi tatra anubhavena pratītamāropaṇamātrāyātaṃ tu 
aparamapasāritam | vikalpanasaṃśayostu pratītaṃ dvayameva 
dolāyamānatvāt | pratīte tarhi ekaparyavasānaṃ kathamuktaṃ, kaśca 
anayorviśeṣaḥ | ucyate aparatra iti niścayavyatirikte śābde 
pramātṛrucerekatāparyavasānaṃ [ekatraparyavasānaṃ tathā hi ga. |]; tayā 
hi pramāturvrīhiyavādi yadyadeva abhipretaṃ, tatraiva 
pratītimanuṣṭhānahetuṃ viśrāmayati svanahasorvā (3|3|62) ityapi ghañi 
vā | nanu receraniyantritatvāt dvaye'pi jātu kathaṃ tāvat viśramayedityata 
āha samuccaye ya iti virodhopapāditavārthamahimnā hi niyantritā 
pramātṛruciriti kathamaniyantritā 

(page 282)

asau | saṃśaye ca iti ekatāparyavasānam iti saṃbandhaḥ | 
caśabdastuśabdadyotitaṃ pūrvoktaṃ niścayāt vailakṣaṇyaṃ samuccinoti | 
tata eva vibhāṣyamāṇasaṃśayayoḥ sāmānyena niścayāt 
vailakṣaṇyamupasaṃharati natu ityādinā viśeṣa ityantena | tuśabdārthe 
vā vartamāno vikalpanāt vailakṣaṇyaṃ saṃśayasya dyotayati | 
prakaraṇāpanna eka eva iha niścaya iti tu abhidhātuṃ 
tadvailakṣaṇyamātramubhayoraviśeṣeṇa upasaṃhṛtamiti yojyam | 
pratītiprabhāvāt iti | pratītirhi atra ubhayatra pratyuta dvayālambanā | 
imāveva iti ubhayasvīkāra ekaparyavasānamityetattu tulyaṃ tritaye'pi,- iti 
vārthasyaiva ayaṃ prakārabhedaḥ,- iti vārthānugamāt 
vikalpavācoyuktirniścayena na yukteti evakāraḥ | evaṃ vikalpasvarūpaṃ 
pūrvasūtropajīvitamupasaṃhāreṇa tadevam ityādinā pradarśya 
satsaptamyā avaśyāṅgīkartavya eṣo'rtha iti nirūpayantyā prakṛte 
etadupayojayaṃstadvailakṣaṇyamahaṃpratyavamarśasya darśayituṃ 
yaduktaṃ prakāśasyeva ityādi, tat vyākartuṃ prakramate cidātmana 
ityādi | vimarśagata iti vimarśaviśrāntervimarśasthāne eva vikalpatā 
saṃbhāvyate, natu avabhāsasthāne iti tatraiva sā parākartavyā,- 
ityabhiprāyaḥ | tādātmyena prati tatsthānāpattyeti yāvat | avabhāsa iti 
saṃbhāvyamāna iti śeṣaḥ | dvitīyasya ityuktau [ukto ka. ga. |] vṛttau 
bhinnapadasya ko'rtha ityata āha citprakāśa iti | svakalpanākalpitena 
dvitīyena na pratiyogiparipūraṇaṃ kriyate | nahi nīlasya 
kāraṇatvakāryatvakṣaṇikatvādi pratiyogipakṣe vartate, nahi tat pṛthak 
kiñcit | svakalpanotthāpitaṃ ca citprakāśasya ghaṭādīti na pratiyogi | 
pratiyogitvaṃ hi tatsthānāpannatvam | tacca pṛthaktayā

(page 283)

vastutvena 
vyāptamavastunastadarthakriyākāristhānākramaṇasaṃbhāvanavaidhuryāt 
| tadviruddhaṃ ca kalpyamānatvamiti viruddhopalabdhiḥ | nanu avastunaiva 
tucchena svapracyāvanena nīlasya virodha iti, sa vā asya pratiyogī, 
tadavinābhāvavantastu pītādayastanmukheneti manyate | maivaṃ, 
parasparaṃ hi parihṛtya yadavasthānaṃ, sa eva upapādayiṣyate virodhaḥ | 
naca tucchena saha parasparārthaḥ kaścit, parihārārtho vā | naca tucchasya 
kiñcidavasthānamucitaṃ, tataḥ pītādyeva nīlasya vāstavī tucchatā; 
vyavahāryaṃ tu tucchatārūpaṃ pramukhīkṛtya ucyate tucchamukhena 
virodha iti | prakṛte tu tucchatā vyavahriyamāṇā vyavahārasya 
prakhyopākhyāmayatvāt prakāśavimarśāveśinyeva,- iti kathaṃ 
tanmayasya cittattvasya pratipakṣatāpakṣe prakṣeptuṃ sā kṣamyeta, tat 
yuktamuktaṃ bhinnasya iti vṛttau padam | tathāpi iti | tasya ghaṭasya 
māyāpade dvitīyasyāpi śuddhāt vimarśe'pohanaṃ na kartuṃ 
śakyamarhaṃ yuktaṃ ceti saṃbandhaḥ | atra hetuḥ virodhābhāvāt | 
atrāpi viśeṣaṇadvāreṇa hetuḥ cidantaḥpraveśena iti | grāhyaśabdena 
grāhakasya api ākṣepādatra ṇyartho'pi | tadayamarthaḥ [tato'yaṃ ka. |] 
cidrūpe yadyantaḥ praviśati pramātrā ca yadyantaḥ praveśyate, tadā asya 
yo māyāpramātrapekṣayāpi vyavasthāpyate grāhyabhāvaḥ; sa 
upapanno'nyathā prakāśamānasya grāhyateti caitanyaprakāśena sākaṃ 
kathaṃ ghaṭādeḥ prakāśamānasya sato virodhaḥ, 
aprakāśamāna(tva)śaṅkāropāpasāraṇāni saṃvedanabalopanipatitāni 
kathaṃ saheta | ata eva iti yato na yuktamapohanaṃ ghaṭādeḥ | vastutaḥ iti 
nirvikalpakaprakāśaniṣṭhe'hamitivimarśe viśvamantarbhūtaṃ yāvat | 
paratastu māyāprabhāvāt mānase vikalpe dehādisaṃkucita eva saṃvedane 
ahamitivimarśo 

(page 284)

vikalpatāyāmeva paryavasyati,- iti tatraiva viśrāntimabhimanyamānastāṃ 
viśvaikātmatāṃ prakāśavimarśamayīmapi 
aprakāśitavimṛṣṭimabhimanyate iti tātparyam | nanu iti 
dvitīyatāmātrameva apohanasya prayojakamiti manyamānasya 
ayamākṣepaḥ | tathāpi iti uttaram | naca tathā iti saṃbandho na viruddha 
ityarthaḥ | vastuna evahi parasparaparihārārthaḥ | nanu kiṃ virodhacintayā, 
pratiyogi hi apohanīyaḥ | satyaṃ, pratipakṣatayā yogī pratiyogī viruddhaḥ 
evaṃ bhavati,- iti bhaṇati viruddhaśca iti viruddha eva pratiyogītyarthaḥ | sa 
ca iti yasya apohanaṃ śaṅkyate parairityarthaḥ | vyapadeśa iti tucchena hi 
atucchameva vyapadiśyate ityanena saṃjñāpadaṃ vyākhyātam | 
evaṃbhūtamevaca vikalpanasya rūpamiti darśayituṃ sūtrasya 
pūrvārdhaṃ yat, tat vṛttikṛtā prasiddhaspaṣṭārthamiti na vyākhyātam | 
vṛttikārastu vivṛṇoti ghaṭo'yam iti | atra ca iti | apohanasya prasiddhamidaṃ 
rūpaṃ tadrūpaśaṅkāpasāraṇāya prakṛte prameye'vaśyāpekṣamiti 
prameyasamuccāyakaścaḥ | tasmin saṃbhāvyamānasya aghaṭasya apohane 
[apohena kha. |] yo niścayaḥ, sa saṃbhāvyate | yatsthāne iti yasya ghaṭasya 
sthāne yaḥ paṭādiḥ saṃbhāvyate, tasmin yogye deśe svakāraṇabalāt; 
naca bhavati tasmin sthāne yato ghaṭena tatsthānamā samantāt krāntaṃ 
svīkṛtaṃ, sa paṭādistasya ghaṭasya pratiyogyādivācoyukterāspadam | nanu 
tatsthānākramaṇasaṃbhāvananirasanādi yaduktaṃ, tat 
sahānavasthānavirodhe śitoṣṇādau spaṣṭamaparyantakāraṇasya bhavataḥ 
anyabhāve'bhāvādvirodhagatiḥ [bhāve bhāvāt ka. |] iti nyāyena, natu 
parasparaparihārasthitilakṣaṇake virodhe nyāyo'yaṃ spaṣṭena pathā 
saṃgacchate [saṃgṛhyate ka. |] tat kathaṃ viruddhasya iyadeva lakṣaṇaṃ 
darśitaṃ, kathaṃca prakṛte

(page 285)

anyonyaparihāre sahānavasthānanyāyayojanam | etadāśaṅkya ayameva 
parasparaparihārātmā virodhaḥ sahānavasthānaṃ vadhyaghātakabhāvaṃ 
ca vyāpnoti, natu etau tato'dhikāviti darśayati tatsthānākrāntirhi iti | hi 
yasmādevaṃ, tasmādupapannametatsarvamityarthaḥ | kadācit iti yatra 
prasiddhaḥ sahānavasthānavyavahāraḥ, kadācit iti yatra 
anyonyaparihāravyavahāro lokasya | bhāvasya iti ghaṭasya kartari 
saṃbandhitvena vivakṣite ṣaṣṭhī | tat ghaṭātmakabhāvakartṛkā 
kalpitarūpā viparyayasthānasya aghaṭarūpatāyā yat sthānaṃ 
saṃbhāvyate, tasya karmabhūtasya ākrāntiḥ | evamarthatattve 
saṃbandhamātreṇa śabdasaṃskāraḥ, evamanyatrāpi avadheyam | 
viparyayarūpatānupapatteḥ iti | nahi ghaṭasya sata eva 
aghaṭarūpatvamupapadyate, tato hetoryā kalpitāyāḥ śaṅkyamānatvena 
āropitāyā viparyayarūpatāyā nivṛttiḥ, sā svarasena svabhāvabalena 
svahetuparamparopanatena yadyapi kṛtā; tathāpi tenaiva ghaṭena iva kṛteti 
utprekṣyate pramātṛbhiḥ | pramātā hi evaṃ vicārabhūmipatita utprekṣate | 
ghaṭasya ayaṃ svabhāvamahimā yadetadīyaṃ sthānaṃ na 
kadācidaghaṭo'vaskandati | tadavaskande hi sa ghaṭa eva na syāt | naca iha na 
bhavati ghaṭaḥ svakāraṇāt svapramāṇācca tasya yataḥ 
siddhiravikampanīyeti [avikalpanīyā ga. |] | ato hetorbhāvakartṛkā 
kalpitarūpā viparyayasthānasya ākrāntiriti saṃbandhaḥ | etat nidarśanena 
spaṣṭayati yathā iti | tat iti tasya ghaṭasya saṃbandhinī tatkartṛkā 
kalpitarūpā ghaṭābhāvasthānasya ākrāntiḥ, yadivā kalpitaṃ tat 
ghaṭābhāvasthānaṃ kalpanayā tathā kṛtaṃ, tasya ghaṭena ākramaṇamiti 
vyākhyā; pūrvatra api kalpitaṃ yat viparyayasthānaṃ, tasya ākrāntiriti |

(page 286)

etadupasaṃharati evaṃca iti ekātmatayā śaṅkyamānayā yo virodho nijena 
viśeṣeṇa viśeṣāntarasya rodhanaṃ svātmani anaṅgīkaraṇaṃ, sa eva eko 
virodhaḥ sarvatra yo'nyonyaparihāraḥ iti prasiddha iti ākūtam | sa tu iti 
virodhaḥ | kalpitasya aghaṭa iva paṭasya akalpitasya uṣṇasthāna iva śītasya 
yā nivṛttipratītiḥ kalpitākalpitayorvā nivṛttyoryā pratītistatpūrvikā 
prathā yasya, tādṛśo'sau | kevalam iti bhedena | ākhyāyate iti 
ākūtaśeṣaḥ | pratītiprathāśabdābhyāṃ kalpitākalpitabhāvo vastutaḥ 
kvacidapi na upayujyate, navā hi svalakṣaṇātmāno'nyonyamātmānaṃ 
miśrayanti vā virundhanti vā

	saṃsṛjyante na bhidyante...................... |

itinyāyāt | pramātā tu vicārabhūmimadhiśayānaḥ prathānusārī 
vyavaharati | evam iti | sā cedvirodhe tulyā, tarhi 
vāstavāvāstavatvavicāraṇamakiṃcitkarameveti darśitam | 
anyonyaparihārānanupraveśe tu śītoṣṇāderapi na virodha iti darśayan 
uktameva nyāyaṃ draḍhayati tathāca iti | tathāhi saheti samānakālatayā 
avasthānaṃ na bhavatyeveti naikāntikaṃ śītoṣṇaprabhṛteḥ 
sahānavasthānam | svarūpameva deśastadavaṣṭambhācca 
ākāśabhūtalādikamapi | badhyaghātakabhāve'pi uktacaraṃ saṃcārayati 
nyāyam ahinakulasyāpi iti na kevalaṃ śitoṣṇāderiti apiśabdaḥ | 
nakulasvarūpāvaṣṭabdhasya deśasya tena iti nakulena taddeśasya iti 
ahideśasya tanmayatvamahivigrahāvaṣṭabdhatvamatanmayatvaṃ ca 
nakulaśarīrāvaṣṭabdhatvena bhogibhogānavaṣṭabdhatvaṃ viparyayo vā | 
etallakṣaṇayoḥ svarūpavirodho deśasya tatparyavasāyī, 
tadekaparamārtho'hinakulasyāpi virodha iti saṃbandhaḥ | tata eva 
deśayorvirodhe tatra taddeśatvamanyatra 

(page 287)

anyadeśatvamiti viṣayabhedena yaḥ pariharati, na tena bauddhasya 
kiṃcitkṛtamātmā tu vṛthā kheditaḥ | deśadvayadvārakameva hi 
virodhamāha paraḥ, tasya tenaiva virodhe parihāra iti 
samastavirodhāpadhvaṃsanamidamuttaraṃ nīlānīlayorapi virodhaṃ 
nirundhīta | tatra nīle'nīlamanīle ca nīlaṃ, tadevaca tadviṣayabhedāditi tatra 
taddeśamanyatra anyadeśaṃ, tadevaca tadviṣayabhedādityanayorhi 
vākyārthayoḥ kiṃ vailakṣaṇyaṃ deśadvāreṇa svarūpadvāreṇa vā yo 
virodhastasya tenaiva parihārāyogāt | etāvattu vācyaṃ-pratītibhedāt siddhe 
svarūpabhede pratītisiddha evaca ādhārādheyabhāve te ekasya deśe 
bahavaḥ kāraṇaṃ, yathā ekasya bahavo natu bahūni kāraṇāni yena 
tatkāraṇakatvetaratvakṛto virodha ityatra bhaviṣyati etaditi alamavāntareṇa | 
nanu yadāpi anyataradeśo na ākramyate anyatareṇa, tadāpi ucyate 
ahinakulasya virodhaḥ; ataśca ucyate yadvyavahriyate yeṣāṃ ca virodhaḥ 
śāśvatikaḥ (2|4|9) iti, tat kathaṃ sarvatra ayaṃ virodhaprakāra ityāśaṅkya 
āha anyadā tu iti | evaṃ bhinnayoravabhāsaḥ ityapi vyākhyāya 
prakṛtameva arthametadvaiparītyena ayatnasiddhamanubadhnāti evaṃca iti | 
vaidharmyeṇa dṛṣṭāntaṃ yojayati na saṃbhāvyate ghaṭo'hamitisthāne | 
tasmāt iti tadekarūpatvaṃ hi prakāśasya asaṃbhāvyaṃ, 
tanmātrasahatvaṃ tu sati prakāśarūpatve na apohyamityāha nāpi iti | tatra 
iti prakāśe | asau iti ghaṭaḥ | ata iti yato na tatra saṃbhāvyate, svena 
kevalena vapuṣā akevalena ca yato na nirasanārhastata ityarthaḥ | sa iti ghaṭaḥ 
| tataḥ iti prakāśāt | kastarhi prakāśo viruddhatāyogyaḥ, āha kiṃ tarhi iti 
| naca tādṛgstītyāha tulya iti | itaraśabdena iti vṛttau | nanu 

(page 288)

prameyatāsthāne nīlasya yathā anīlaṃ saṃbhāvyate, bhavati ca tat tata 
itarat; tathā pramātṛsthāne'pi cidrūpasya saṃbhāvyamānaṃ 
vastvantaraṃ syāditi bhramaṃ bhinatti tāvanmātra iti mātrapadena | 
prameyasya hi māyānirmitasya ābhāsanikurumbātmakatve 
anekavaicitryasahatvaṃ na apūrvaṃ, śuddhaprakāśasya tu 
pramātṛrūpāntaraṃ manāgapi na sahyam | anena iti prakāśetaratvāt na 
syāt iti vṛttivākyena | abhyupagamena api āha tathāpica iti | deśakālasya 
bhede'pi bhavantu prakāśāḥ svabhāvabhedenaiva bhinnāḥ, tathāpi 
nīlamiti niścaye yathā na nīlāntarāṇi apohyāni, pratyuta 

..........................ḍṛṣṭasaṃkalpanātmakam [kalanātmakaṃ ga. |] |

itinayena tāni yojayitavyāni, anyathā smaraṇādabhilāpeṇa 
vyavahārāsiddherapitu pītādītyeva nīlābhāvānuprāṇitāni 
vyāvartanīyāni; tadvat prakāśe niścetavya prakāśāntarāṇi 
svasaṃvedanakakṣyābhāñji na apohanīyāni,- iti punarapi na 
vikalpatāsiddhiḥ | nanu

	nirvṛttiryadi tasminna hetorvṛttiḥ kimiṣyate |

itinītyā yata evāsau prakāśeta tena svabhāvo nābhāti, tata eva nitarāṃ 
tadapoho bhaviṣyati | etadapāsyati pratiyogyanābhāse vā iti | hetorhi 
vipakṣāt vyāvṛttirvastugatyā nirūpyate, sā ca vipakṣāsaṃbhave na 
mlāyati iti śraddheyamadaḥ, iha tu na vastucintā vartate | kiṃ tarhi | 
saṃvedanacarcā | pramātṛvyāpāro hi apohanam, tatra ca 
āropaṇāderavaśyambhāvaḥ | tacca anābhātapūrve kathaṃ 
vikalpotthāpitatve'pi āropaṇādervikalpanatayā vikalpasya 
anubhavavāsanopajīvitvena atyantānābhāte'saṃbhavāt | etat paro na sahate

(page 289)

nanu iti | atra hi yadi aghaṭamābhāsamānaṃ vikalpayedāropayet 
niṣedhecca, tadā kālabhedena bahvyaḥ saṃvittayo bhaveyuḥ, 
itaretarāśrayacakrakānavasthānadoṣācca evamuktamiti anābhātasya nāsti 
apohanamiti, tat pratyuta apohanamicchatānābhāsanameva tasya 
apohanameṣaṇīyamiti ākūtaśeṣaḥ | etat pariharati uktamatra iti | 
ākṣepavācoyuktyā hi sarvametatsamāhitamiti matvā ākṣepārthameva 
[āpekṣārthamave ka. |] vyācaṣṭe nahyatra ityādinā | saṃvittihaṃsī 
svamukhena yugapadeva heyaṃ ca jahāti, upādeyaṃ ca samādatte,- itīyati 
tataḥ svātantryamasyā [mavāstava enāṃ ga. |] āste eva | enāṃ 
hānasamādānanirvacanabhāginīṃ tadvido manyante | pratiyatī iti 
pratipattirevaṃ yaddhi ātmanā viśvasyate iti yāvat | anyathā iti yadi 
kathitanayena hānopādānamaya eko vyāpāro...........ṃalakṣaṇo na udiyāt 
pramātuḥ | nanu ghaṭamarthayate khalu, tataḥ pravartate | satyamarthitā 
pravartikā, natu kevalaiva sā pramāṇavyāpāraniyantritā 
niyataviṣayonmukhāṃ pravṛttiṃ kuryāditi mātrapadam | arthitāyāṃ ca 
pramāṇavyāpāranirapekṣāyāṃ pravṛttikāraṇatvena 
upagamyamānāyāṃ duḥkhanivṛttyarthitāpi bhavantī tadaiva 
nivṛttihetustato yadaiva pravṛttiryatra, tadaiva tato nivṛttiriti mahadvaiśasam | 
tadāha aniṣṭaśaṅkayā iti | śaṅkāmātrādeva 
niścayānapekṣādarthitve sati pravṛttiriti hi prakrāntam | etacca nivṛttāvapi 
tulyam | evamupapādya upasaṃharati tasmāt iti rahi...........ḥitādayo hi 
śabdā antarlīnīkṛtapratiyogyabhāvaviśiṣṭavidhipradhānavastuniṣṭhā eva 
yathā, tathaiva ghaṭādayaḥ sarve śabdā iti darśayati evam iti | parasya api 
etat saṃmatamityāha eka iti | ekasya nīlasya 

(page 290)

yāvadeva pratyavamarśatvena ākhyātaṃ vijñānaṃ, tāvadeva tatra ekatra 
viśrāntaḥ pramātā svayaṃ svenaiva pramātṛtāmahimnā 
tatkāryatatkārirāśidvitayasaṃskāravānatatkārivargāt heyāt 
tatkārivargamupādeyatvena vibhajati, tata eva pramātṛvyāpārarūpeṇa 
upādeyābhimukhatayā hātavyamavāṅ kurvan vimarśaḥ pratyavamarśa iti 
ucyate | paṭhitavākyārthaṃ prakṛte yojayituṃ vākyasya tātparyamāha 
anena iti | tadayaṃ prayogaḥ- sarvā prameyeṣu 
pratipattirapohyābhāsāropaniṣedhavyāpārāntaḥkāriṇī 
niścayapratītirūpatvāt kevalaṃ vivikta ityādipratītivaditi svabhāvaḥ | 
vipakṣāddhi heturvyāvartate svabhāvaviruddhopalabdhibhayāt | yadi hi na 
etāvadantaḥkurvīta, seyamaniścayarūpataiva bhavet | upapāditaṃ ca 
idānīmeva etat | etat prakṛte prameye yojayan prakṛtamupasaṃharati tadevam 
iti | ahamiti śuddhacidvimarśo na vikalpaḥ 
pratiyogyābhāsanādyanupalabdheriti vyāpakānupalabdhiḥ, 
vyāpyavyāpakabhāvaśca vitatya nirṇīta eva | etadevaca prakṛtamiha 
prameyamiti vṛttikāreṇa sākṣāt sūtrasya uttaramardhaṃ vartitaṃ 
[pravartitaṃ ka. |], pūrvaṃ tu gamyamānārthatvena || 2 ||

	sūtramāśaṅkāpūrvakamavatārayati

	tadatatpratibhāabhājā mātraivātadvyapohanāt |
	tanniścayanamukto hi vikalpo ghaṭa ityayam || 3 ||

	nanu iti | darśane yadavabhātaṃ viṣayastanniṣṭhaśca 
vyāpārastadeva ubhayaṃ vikalpasya viṣayo vyavaharaṇīyatvena | darśane ca 
ubhayaṃ bhāti ghaṭo ghaṭasaṃvedanaṃ ca, natu aghaṭatanniṣedhane tatra 
avabhāte, ananyatrabhāva iha viṣayārthaḥ | 
yuktinidarśanatāheturniścīyamānākāratā hiśabdena yā dhyotitā sūtre, 
saiva tathāca ityanena vṛttipadena

(page 291)

upakrāntā | tasya ghaṭasya atasya ca aghaṭasya ca yā pratibhā tāṃ yo 
bhajate antargarbhīkaroti, tādṛśena pramātraiva 
viṣayataddarśanādipāratantyamujjhatā svatantreṇaiva atatkārivargaṃ 
vyapohatā tatkāriṇo yat niścayanaṃ ghaṭa ityevamākāramayamasau 
vikalpa uktaḥ | hi iti yasmādevaṃ vikalpastasmādahaṃpratyavamarśo na 
vikalpaḥ- iti pūrveṇa saṃbandhaḥ | yadivā yasmātpramātraiva itthaṃ 
tanniścayanaṃ kriyate, tasmāduktacodyānavatarāt tanniścayanātmā ghaṭa 
iti vikalpo garbhīkṛtātadvyāhananena upapadyate,- iti saṃbandhaḥ iti 
sūtrārthaḥ | evakāraḥ iti vṛttau | vṛttivyākhyāne ca 
vivṛtestatkramavikāsarūpāyāḥ prādhānyamityabhiprāyeṇa sūtre'pi iti 
uktam | nanu sarvasyaiva pramātuḥ kimevaṃrūpatā, na ityāha īśvara iti | 
ahamiti sāmānādhikaraṇyena yato vartate viśuddhāhantā ca sarvaṃsahā, 
tato na bhinnaḥ saṃvedanāt prameyāntarācca aṅgabhūtaśca avayavatulyaḥ 
idamiti pṛthagbhāvena unmeṣāt, evaṃbhūto yaḥ 
prameyavargādekadeśo'pi īśvarapramātari, sa na 
apohanavyāpāramādriyate aciradhyutivadasya unmiṣato'pi aprarohāt | kva 
tarhi asya prarohaḥ | āha māyīyau iti | punaḥ iti īśvarāvasthāto 
viśeṣakaḥ | tatra iti evaṃsthite | nanu tatrāpi cakṣurvyāpṛtau 
nirvikalpatvaṃ satyapi vimarśe tadānīṃ hi aiśvaro bhāvaḥ paśorapi iti 
sārvātmyamuktam, etadāśaṅkitaṃ sarvātmakatve'pi ityanena | kadā 
tarhi viśrāntirapohane | āha vikalpa iti | paryavasānam iti gāḍhatvena 
pratiṣṭhā | anena nirvikalpadaśāyāmapi asti saṃskārayogena māyīyatā, 
natu sarvathā nāsti; īśvaratāyā eva hi nairmalye viṣayatvenaiva kathaṃ 
samanantaravikalpodayaniyamo bhavediti darśitam | tadā iti vikalpakāle | 
vimarśanena 

(page 292)

iti vikalpanaṃ gateneti bhāvaḥ | etadevaca sphuṭayati sahi iti | tathā iti 
māyīyaḥ | tasya iti māyīyasya api | pramātṛtāmayo yaḥ saṃvillakṣaṇaḥ 
svabhāvastasya yat māhātmyaṃ mahātmatā sarvātmatā, tato hetoḥ | 
apohyamāna iti yasya apohaḥ kariṣyate iti bhāvaḥ | svabhāvasya 
māyīyatvasya ca yo mahimā bhedakatvena iti paramātmani 
māyāpramātrantare prameyāntare ca parasparaṃ vartamānatvena 
ṣaṭprakāra ekayaiva vṛttyā 
vidagdhādaśanadaṣṭavicitrākṛtibhāgitāmbūlīdalaviṣayakhaṇḍana-
vyāpārasamānacchedanavyāpārastanmāhātmyādapohyamānaḥ san 
pramātuḥ prameyāntarācca vicchidyamānaḥ sthita eva | anyat iti yena 
itaretarāśrayādidūṣaṇānavakāśo bhavet | tata eva āha pūrvabhāvi iti | 
tatkālodite hi nimitte nimittāntarānveṣaṇamavaśyabhāvīti syādeva 
anavasthādidūṣaṇam | nanu aghaṭa iti ghaṭavyatirikto viśvaḥ 
padārtharāśirapohyoṣau pṛthak svālakṣaṇyena avabhāsate | naca tatra 
aghaṭatvaṃ sāmānyamasti, sadbhāve'pivā tasya na saṃvedanamasti,- iti yo 
muhyet, taṃ prabodhayati ghaṭaviparyaya iti | caḥ śaṅkādyotakaḥ | 
ghaṭaviparyayaḥ sāmānyarūpaḥ | sa yadyapi ekaghaṭārthinā 
tadavabhāsanavaśena anupalakṣaṇādapratīta ityabhimānena 
utprekṣitastathāpi vastutaḥ pratīta eva | sāmānyarūpatāyāṃ tāvat 
hetumāha niyata iti | nanu mā bhūdasya [arthasya ka. |] viśiṣṭaṃ niyataṃ 
rūpaṃ, paṭādīnāṃ tu kathaṃ tatsāmānyam | ucyate paṭādirūpaṃ 
yatastena avaṣṭabdhamanugamena āliṅgitaṃ, naca sthūṇayeva 
vaṃśacakravālam, apitu tadekarūpatvena āropādabhedena adhyavasāyāt | 
patītatve hetumāha ukta iti | anyathā hi na niyataṃ pravṛttyādi bhavediti

(page 293)

upapāditaṃ yataḥ | ubhayatra prasiddhaṃ dṛṣṭāntamāha dṛśye svalakṣaṇe 
yadā sāmānyātmā vikalpa ākāro 
niyataghaṭarūpābhāvādityādiyuktibhirasti, yathāca 
pṛthaganavadhārito'pi vastuto'vadhārita [vastunaḥ ga. |] eva, ta(dva)cca 
ayamapi | nahi atra viśeṣo vidhipratītāveva sāmānyena bhavitavyaṃ, natu 
niṣedhapratītāviti | ābhāsavastutāvādo hi ayaṃ, tataśca kaṇādaprakriyā 
na avaśyamatra pramāṇīkartavyā abhāve cetsāmānyaṃ samaveyāt 
[samavāyāt ga. |] bāvarūpatā asya prasajyeta ityādiḥ | taduktaṃ 
tatrabhavatā 

	vyāpāralakṣaṇā yasmātpadārthāḥ samavasthitāḥ | 
(vā. pa. 3|1|11)

iti | ubhayātmatābhāse tarhi saṃśayāt niścayaḥ kathaṃ bhidyeteti codyaṃ 
samādhātuṃ yā vṛttiḥ atadapohanena iti, tāṃ tātparyato vyācaṣṭe 
sphuṭena dṛṣṭāntena ubhaya ityādinā | niṣidhyamānatvena hi dvitīyo'tra 
bhāti, na tulyakakṣyatayā dolāyamānatvena yena saṃśayarūpatā 
śaṅkyeteti manyate | saṃśayasya api 
taddolāspadavastudvayetaravyapohanayogāt niścayarūpatvena vikalpataiva 
nāma | śabdena iti vikalpanaṃ vikalpa iti | dhātuvācyā kriyā iti 
kriyātvenaiva atra prasiddhiriti yāvat | ukta iti vṛttikāreṇa vyākhyāte 
viśabdārthanirvacanamahimnā || 3 ||

	nanu ahamiti pratyavamarśo na vikalpa ityuktaṃ, tataśca śarīre 
gauro'hamiti, dhiyi sukhyahamiti, prāṇe kṣudhito'haṃ tṛṣito'hamiti, 
śūnye vītasamastabāhyābhyantararūpo'hamiti yo vimarśastatrāpi 
vikalpatvābhāve'nyo na apohyate iti teṣāṃ [teṣāṃ ca ka. |] paraspareṇa 
pramātrantaraiḥ prameyaiśca bahuśākhaḥ saṃkaraḥ prasajyate iti 
svaparapravibhāgabhaṅga 

(page 294) 

āpadyate | atra āha ślokadvayena uttaraṃ

	cittattvaṃ māyayā hitvā bhinna evāvabhāti yaḥ |
	dehe buddhāvatha prāṇe kalpite nabhasīva vā || 4 ||
	pramātṛtvenāhamiti vimarśo'nyavyapohanāt |
	vikalpa eva sa parapratiyogyavabhāsajaḥ || 5 ||

	ahamiti vimarśaścittattvameva yadyapi ālambate

	yadyapyarthasthitiḥ prāṇapuryaṣṭakaniyantrite |
	jīve niruddhā tatrāpi paramātmani sā sthitā || (aja. pra. si. 20)

itinyāyena, tathāpi tat vihāya anādṛtya ullaṃghya dehādau 
bhedite'bhimānakalpitena nīlādiviṣayapramātṛtābhiṣekayogena, natu 
saṃketamātraprabhāvena [prabhavena ka. |] yo'hamiti vimarśo'vatīrṇaḥ, 
sa nirvikalpakabhuvi yā śuddhā vimarśarūpatā tāṃ tiraskāreṇa vidhūya 
vikalpāvasthāyāṃ vikalpatāmeva svīkurute yataḥ pratiyoginaḥ parasya 
vastubhūtasya avabhāsānantaraṃ jātastasya vyapohanamavalambya | 
ullaṃghanabhedena avataraṇī tiraskaraṇīyeṣu ca ukteṣu māyāśaktireva 
bhagavataḥ saṃbandhinī hetuḥ, natu yathāhurapare 
anityāśuciduḥkhānātmasu ityanena anātmani ātmābhimānasya 
avidyāmātrahetutām | sūtre māyayā iti sarveṣvaṃśeṣu 
saṃbandhanīyam | vṛttāvapyevaṃ, vimarśo vikalpa eveti dūreṇa 
saṃbandhaḥ | avidyādi iti ādigrahaṇādadṛṣṭaviśeṣa 
ekasāmagryadhīnatādi ca cidanimittāntaram ? | svatantrasya bhagavato yā 
paramabhūmāvicchā aiśvaryaśaktirucyate, saiva 
śrīsadāśiveśvaradaśāyāṃ parāparabhuvi prasṛtya vibhāgena jñānaṃ 
kriyā ca

(page 295)

iti bhedābhedaniṣṭhena vapuṣā vijṛmbhate, aparabhūmau tu te eva 
bhedaparyavasite māyāśaktitvena nirūpyete iti darśayati jñāna ityādinā | 
na sāmayikamātramahamiti śarīre'pitu jñeye kārye ca 
jñātṛkartṛtāmayasvātantryātmakaparāmarśayojanametat, aparathā 
gacchāmi- calāmi- tiṣṭhāmi,- iti svātantryāmarśanamavicchedaprāṇaṃ 
kathaṃ dehe saṃkrāmet | nahi anyasya svātantryamanyasya kriyāyai bhavet | 
vicchedavimarśe hi syādetat- ayaṃ calatu- iti | avicchedena tu 
gacchāmītyādivimarśaḥ | etat darśayati hetvantaraṃ vadan indriya iti | dehe 
iti vyākhyāya buddhau iti vyācaṣṭe sukhādyātmana iti 
traiguṇyātmakatvāt | grāhakāveśāt iti 
saṃvedanatādātmyagamanādityarthaḥ | yadāha

	idameva hi naḥ sukhaṃ yat sātasaṃvedanam [sātaṃ ga. |] |

iti | nanu nīlādivat vedyameva sukhādi ataścaiva yat prameyasya jaḍasyaiva 
dharma iti buddhitattvavādinā upagataṃ taditi yo brūyat, taṃ pratibrūte 
anyathā iti ahamitivimarśābhāve | tata eva cicchāyoparāgavatyāṃ 
sukhādyākārāyāṃ buddhāvahaṃkāraḥ saṃvitsukhādirūpe avivekena 
abhimanyamāno vyavahartā san prītiparitāpotthāpako'bhyupagataḥ | 
prītiparitāpau hi na bāhyavastuno rūpam,- ityadhyavasīyate kevalaṃ tat | 
prītiparitāpātmakasukhādijanakatvena satkāryavādopapattyā bāhyasya api 
tadrūpatvaṃ vyavasthāpyate | prāṇe iti vyākhyātuṃ yā vṛttiḥ āntare 
vā sparśe iti tāṃ vyācaṣṭe prāṇasya iti | sparśa iti 
sparśanendriyagamya iti āśayaḥ | anyathā dehe cakṣurādigamye 
buddhivṛttau ca antaḥkaraṇagamyāyāmastu ahantābhimānaḥ, āntare 
[āntaraṃ ga. |] punarvāyau kena adhigate tathābhimāna iti śaṅkyate | 
śarīrasya 

(page 296)

ca aviṣayībhūtasya [ca viṣayī ga. |] asatyāṃ bhogaṃ prati ādhāratāyāṃ 
ahamiti bhoktṛtvamāropitaṃ, buddhestu satyāṃ bhogaṃ prati karaṇatāyām 
| tadvadeva āntarasya sparśasya karaṇatāyāmeva satyāṃ 
bhoktṛtvamāropitamiti nirūpayati na cātra iti | asti(sthi)śūle hi vāyunā 
asthno'bhighātajanitastīvratamasparśo [tapaḥ ka. ga. |] duḥkhavedanādāyī 
yena tatra karaṇatāsparśaḥ | āntaratvam iti abāhyatvam | yāvat iti 
antaraṅgatvādapi āntaratvamiti āśayaḥ | sarvāṇi indriyādhiṣṭhānāni 
vyāpnoti, tata eva tvageva ekamindriyamavyatirekāditi manyante | tato'yaṃ 
prāṇaḥ sarvato dehāderutkṛṣṭaḥ sakalakaraṇamārgādhiṣṭhānāt | ata eva 
iti ahamiti yataḥ pramātṛrasena ayamabhiṣiktastato [abhiśiṣṭaḥ ka. |] hetorna 
āntaro vāyurnāsikāmukhābhyāṃ praveśaniḥsaraṇadharmā yaḥ, sa eva 
prāṇa ityucyate, apitu tatra adhikaṃ rūpamasti,- iti apiśabdaḥ | 
jīvatītyevaṃ jīvanaśabdavācyo yat pramāturjñasya sato vyāpārātmā, 
sā prāṇanakriyā lakṣaṇoktā prāṇākhye pramātari asti | kīdṛśī asau 
kriyā | āha- sarvābhirindriyaśaktibhiranusyūtaṃ yat puryaṣṭakaṃ, tasya 
saṃbandhinī | atra ca viśeṣyadvāreṇa viśeṣaṇaṃ boddhavyam | 
tadanuvedhakatvena [tadanubodhaka ka. ga. |] 
vartamānānāmindriyaśaktīnāṃ saṃbandhinī sādhāraṇā āntarī 
yā'sau vṛttiḥ

	sāmānyakaraṇavṛttiḥ prāṇādyā vāyavaḥ pañca | (sāṃ. kā. 29)

iti nirūpitā, sā yasmin prakṛtā phalatvena prastutā | ata eva [eva vā ga. |] iti 
yata evaṃrūpo'sau vyāpārastata āntaratvaṃ sarvānuvedhakamapi 
abhimatam | yataḥ pramātuḥ śaktirūpāṇi yāni

(page 297)

indriyāṇi pramākaraṇāni yadyogāt pramātā, teṣāṃ yā 
bhūmirantarmukharūpaṃ; tatra avasthito'sau vyāpāraḥ | tena 
abahīrūpatvādantaraṅgatvāt sarvānuvedhakatvācca āntaratvaṃ 
prāṇasya,- iti tātparyam | prāṇe iti vicārya kalpite nabhasi ivavā iti 
vyācaṣṭe athavā iti | sarvo ya 
evaṃsaṃvedyo'ntaḥkaraṇabahiṣkaraṇagamyatvena prasiddho 
buddhidehaprāṇalakṣaṇo'rthastasya yo niṣedhaḥ 

	tathā hi vedyate yadyat tanmadhye'haṃ na kaścana |
	apitvetadvivikto'smi .................................................... ||

itinayena, tadabhāvamātraṃ na antaḥkaraṇasya sukhādivastuvat, na 
bahiṣkaraṇasya nīlādyarthavat viṣayo'viṣayatvādevaca kalpito 
vikalpanamātraparamārthastathaiva vastubhūtastatra yogino'hamitivimarśaḥ 
| śūnye ca vedyīkṛte śūnyāntarameva yoginaḥ pramātṛ, tatrāpi anyaditi 
yāvadayaṃ bhedagrahaḥ, tāvat kalpanā na viramati, naca anavasthā | 
śuddhaprakāśasyaiva [prakāśataiva hi ka. |] hi vastutaḥ pramatṛtā, 
dehādau tu tathābhimānamātraṃ, paryante ca saṃkocamātrameva 
cidrūpaṃ śūnyam | śūnyatvam iti ca tucchaṃ rūpaṃ tat ityatraiva 
saṃbandhanīyam tasya iti akṣasaṃvittyabhāvasya sphuṭīkaraṇāya | 
ākāśaṃ hi na sarvathā tucchaṃ tadvādināṃ mate | tadevaca iti 
śūnyatvam | ata eva ca iti yato na sarvātmanā tucchaṃ [tucchāt ga. |] 
tadābhāsamānatvādābhāsasyaiva ca vastutvāt, tataḥ | asya iti śūnyasya | 
vastutā iti na kevalaṃ vastutvamākāśasāmyena uktaṃ, yāvadvyāpitā 
ceti vyāpitvamapi uktam | nanu śūnyasya kiṃ vyāpakatvam | nabhaso hi 
sarvasaṃyogisaṃyogāśrayatvameva vaibhavaṃ, naca śūnyasya tadasti

(page 298)

adravyatvāt | atra āha mahāviṣayatā iti | sā ca [sāpi ga. |] katham | ucyate 
sarvo'rtho yato vedyarūpastatra niṣedhyastato niṣedhasya mahānviṣayo, na 
tādṛgasti yattena mahāniṣedhena na spṛṣṭam | yathoktaṃ 

	yadyat saṃvedyate kiṃcit naca tadrūpamiṣyate |

iti vīpsayā hi sarvamatra niṣedhyamiti darśitam [darśita ka. |] | 
mahāviṣayataivaca prātītikaṃ vyāpakatvaṃ, nabhaso'pi hi tadeva 
vaibhavaṃ svaprakriyopārohaṇāya tu 
sarvasaṃyogisaṃyogādhāratvamityevamuktam | naca asya 
vyāpakatvamapūrvamiti darśayati etāvadevaca [etadeva ca ga. |] iti na 
tairadhikaṃ dṛṣṭam | saṃyamātmāno neti neti hi vīpsayā 
sarvaniṣedhasvabhāvatvādeva bṛhattvena abhāvameva brahma manyante 
kecana |

	śanaiḥ śanairuparamedbuddhyā dhṛtigṛhītayā |
	ātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiñcidapi cintayet || (gī. 6|26)

iti | atra hi sakalacintyaviviktataiva tāvadātmatattvamiti 
upapāditamadharabhūmikāparityāgaṃ tāvadādriyantāmityāśayena 
[amyāyena ka. |] natu tadeva paraṃ tattvam | idameva darśayituṃ 
śrīspandaśāstre

	nābhāvo bhāvyatāmeti.................... | (12)

ityādinā

	abhāvaṃ bhāvayettāvadyāvattanmayatāṃ brajet |

iti abhāvabrahmavādimataṃ dūṣitam | yat kila smaryate, tat kālāliṅgitaṃ 
vedyaṃ ca śūnyaṃ ca evaṃbhūto'hamakiñcidrūpa āsamiti 
dehādipramātṛtāvataraṇe smaryamāṇatvena | tathā iti vedyameva tat 
vedakīkṛtaṃ dehādivadeva, ahaṃprakāśastu satatānastamitaḥ svato 
nirvicchedatvāt na smaraṇārhaḥ ityupapāditamādisiddhasūtre [ādisūtre 
ga. |]- pramātṛśūnyatā

(page 299)

na kadāciducitā- iti upapādayatā śāstrakāreṇa | etadupasaṃharati evam 
iti | tasmin tasmin nijaniyatarūpe śarīrādau yāvadābhāsamānatvaṃ, 
tāvadeva tasya śarīrāderavaśyaṃ pratiyoginaḥ sakāśādapohaḥ kriyate,- 
iti yo vṛttyarthaḥ, sa niyamitaśabdena vivṛtaḥ | ghaṭo'yamitivat ityanena 
vyāptiruktā vṛttau, dehādāvahamitivimarśo vikalpaḥ 
pratiyogivyavacchedaprāṇatvāt, vikalpasya hi tāvanmātralakṣaṇakatvaṃ 
vyāpakamiti vitatya prasādhitamiti svabhāvahetuḥ | 
pratiyogyapohanakaraṇāt iti yā vṛttistāṃ tattvato vicārayati eṣāṃ ca 
ityādinā | tathāhi pratiyogī dehasya yathā ghaṭādiḥ, tathā 
buddhiprāṇaśūnyānyapi | naca śarīrapramātṛtābhimānasamaye 
buddhiprāṇādīnāmapohanaṃ saṃvedyate, kāmaṃ śūnyasya 
saṃvedyate, buddhiprāṇayostu tadekatāveśo lakṣyate pratyuta ya eva ahaṃ 
sthūlaḥ, sa eva sukhī kṣudhita iti pratyayāt | tadayaṃ pratiyogyapoho 
vimarśanīya iti śaṅkāyāmayaṃ granthaḥ | eṣāṃ ca iti nirdhāraṇe 
ṣaṣṭhī | śarīramatyantamananuvartamānamiti pramātṛtā tatrāpi nikṛṣṭā, 
- ityāśayena pāryantikīkṛtam | nanu yadi uttaraṃ pūrvāviyogi, tarhi 
pṛthagbhūtaṃ tat pūrvamuttarasmāt pramāturiti kathaṃ sidhyet | atra āha 
pūrvaḥ pūrvaḥ punaḥ iti ekatomukhe'pi ca vyabhicāre 
nabhaḥpavanayoriva siddha eva pṛthagbhāva iti bhāvaḥ | avyabhicāraṃ 
vyabhicāraṃ ca grahaṇakavākyadvayadarśitaṃ krameṇa vibhajati tathāhi 
iti | nanu pṛthaktve vāstave sati kasmādevamityāha ayameva iti | hi 
yasmādanātmani vedye yadātmābhiniveśasya 
pramātṛtvagāḍhābhimānasya svarasavāhino vivekamātreṇa [niveśa ka. |] 
apasārayitumaśakyasya 
avataraṇamavarohaṇamūrdhvarūpaśuddhasaṃvedanabhūmityāgena 

(page 300)

```

## Reading

Withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible)

## Claims

| Claim | Status | Basis |
|---|---|---|
| Link completeness | FAIL (7 gaps named) | assurance.trace_links_present + gaps |
| Human review | UNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off) | assurance.review |
| Deterministic chunk gate | BLOCKED (PROOF_NOT_RUN) | proofs.chunk_gate |
| Manuscript witness | UNPINNED (0 verified corpus-wide) | identity.witness |
| Source-span completeness | UNKNOWN | assurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed |
