# ipvv chunkV2-O-saptamo-vimarsa (M00021:10385-11200)

ipvv chunkV2-O-saptamo-vimarsa (M00021:10385-11200) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

> Machine rendering — UNREVIEWED, not an approved translation. No English here was human-reviewed.

Canonical: https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkV2-O-saptamo-vimarsa/

## Passage (excerpt as hashed)

```
atha saptamo vimarśaḥ |

	svaprasarapreṅkhitavilasadūrmisaṃkṣubhitacidrasāpūram |
	amṛtasyandanasāraṃ bhairavasaṃvinmahārṇavaṃ vande ||

evamamunā vimarśatrayeṇa jñānasmaraṇāpohanaśaktayaḥ 
prādhānyena nirṇītāḥ, śaktimatsvarūpaṃ tu yadatra spṛṣṭamiva, tat 
tāsāmeva svātantryāpasāraṇena śaktitvameva samarthayitum | idānīṃ tu 
tacchaktyāśrayo'sti, sa ca 
tacchaktisaṃyojanaviyojanaviśramaṇatiraskaraṇaprathanādisvācchandya-
sāratayā maheśvararūpo, natu 
dahanapacanāsvedanādiśaktyāśrayajaḍaprayahutavahasthānīyaḥ,- iti 
yadubhayaṃ

na cedantaḥkṛtā...................... | (1|3|7)

ityatra sūtre sūcitaṃ, tat nirṇetavyam | tatra āśrayamātraṃ tāvadasti,- iti 
nirṇayāya

	yā caiṣā pratibhā................. |

ityādi

	.........................vyavahāro'nubhūyate |

ityantaṃ ślokacaturdaśakam | tatra ekena āśrayasya svarūpamātreṇa 
abhidhānam | tato'pi dvayena sati ekatra āśraye vyavahāra upapadyate, na 
asati,- iti krameṇa anvayavyatirekopapādanam | vyavahāraśca 
pramātṛniṣṭho'pi bhavan bhāvarūpatāviśrāntiḥ 
kāryakāraṇabhāvātmā ślokena uktaḥ, pramātṛviśrāntiparamārtha eva 
tu yaḥ smaraṇalakṣaṇaḥ, so'pi ekena; sarvavyavahārānuyāyī tu 
satyāsatyapravibhāgalakṣaṇo vyavahāraḥ ślokāṣṭakena; ekena 
piṇḍārthasya nigamanamiti | atha pratisūtramartho nirūpyate | yaduktaṃ-
sarvasya

(page 339)

jīvato jñānakriye siddhe iti, tat katham, jñānakriyayorāśrayo hi 
vaiśeṣikadarśane dūṣita eva

	tato bhinneṣu dharmeṣu.................. | (1|2|6)

ityatrāntareva, tadāśaṅkya svadarśanānusāreṇa 
tamekamāśrayamupapādayiṣyan svarūpatastāvadupakṣipati

	yā caiṣā pratibhā tattatpadārthakramarūṣitā |
	akramānantacidrūpaḥ pramātā sa maheśvaraḥ || 1 ||

	pratibhāti ghaṭa iti yadyapi viṣayamupaśliṣyantī iyaṃ kriyā lakṣyate, 
tathāpi na asya tat svajyotiḥ; kintu saṃvedanameva tat tathā bhāti māṃ prati 
bhātīti pramātṛniṣṭhatayaiva sphuraṇāt | yacchrutiḥ 

	tameva bhāntamanubhāti sarvam | (ka. u. 5|15)

ityādi | tata eva bhaṭṭacandrānandena 

	paśyato rūpamālekhādbhāto bhānānuṣaṅgi yat |
	pratīpabhānaṃ pratibhā bhāvānām..................... ||

iti bhāvadharmatvena abhidhāya api ātmasaṃśrayā iti 
saṃvidviśrāntataiva uktā, kevalaṃ viṣayollekhānuṣaṅgāt 
saṃvedanarūpameva tatpratibhānaṃ bahiḥ sakramatvādidharmādhāratāṃ 
dhatte | ataśca sa sa iti kramākramādicitrarūpo yaḥ padārthānāṃ 
vastūnāmaiśvarasvātantryarūpadeśakālaśaktyutthāpitaḥ kramo 
deśakālaparipāṭī, tena rūṣitā upahitā 

	kevalaṃ bhinnasaṃvedya....................... | (1|5|21)

iti kathitanītyā yā pratibhā eṣā iti sarvasya sadaiva svaprakāśā 
vastutaśca antarmukhena vapuṣā deśakālakalanāvaikalyāt 

(page 340)

akramā sa eva bhagavān anantacidrūpaḥ 
deśakālādiparicchedavirahitasaṃvitsvabhāvaḥ pramāṇapramitisamūhasya 
yathārucisaṃyojanādikaraṇasvātantryayuktaḥ 
śuddhāhaṃpratyavamarśamayaḥ kalpiteśvarāṇāṃ 
brahmaviṣṇvādīnāṃ svāṃśābhiṣekopakalpitaiśvaryo maheśvaraḥ 
pramātā | sā ca pratibhā anapahnavanīyā,- iti antarmukhena vapuṣā 
āśrayaḥ siddha eva | na atra yatnāntaramāstheyamiti cena dyotayati | 
sūtrārthamavatārayati yāvacca iti | cārtho vyākhyātaḥ | yat 
kiñcidābhāsate, tasya antarmukhaṃ yadavabhāsanaṃ; sa ātmā pramātā, 
sa evaca svabhāvaḥ, tadevaca aiśvaryamiti saṃbandhaḥ | cārthameva 
pūrvavastusiddhāvasya ayatnasiddhatvamityevaṃvidhasamuccayalakṣaṇaṃ 
nirūpayituṃ pūrvoktamanubhāṣate saṃkṣepanigamanena tadevam iti | tatra 
iti evamupapādite sati | kramapadenaiva bāhyatā ākṣiptā | sā ca

	ubhayendriyavedyatvaṃ tasya kasyāpi śaktitaḥ | (2|4|4)

ityatra māyāpramātṛkaraṇagocaratvābhimānabhūmitvameva,- iti vakṣyate 
| tat darśayati buddhyakṣa iti | buddhyakṣaśabdena antaḥkaraṇamapi 
draṣṭavyaṃ, manogocaro'pihi bāhya eva | ata eva iti etadeva bāhyatvaṃ 
pratipādyatvena abhisandhāya ābhāsaśabdena uktam | kathaṃ tadanuktau tat 
pratīyate | āha bahīrūpatvādeva arthatāpradhānatvamevetyato 
hetorābhāsatāsvīkāre tat pratīyate iti yuktam | yā pratibhā iti upakrame 
seti vaktavye puṃnirdeśasya ka āśaya iti bāhyāvabhāsa iti | cittattvasya 
yā antarakramābhāsatā, sā lokasya [loke'sya ka. |] 
māyāśaktivimohabalāt na siddheti vidhīyate siddhaṃ kramikaṃ 
bāhyāvabhāsamanūdya yā

(page 341)

ityanena | naca tāvatmātrataiva vidhīyate yena seti bhavet, kintu pramātā 
maheśvaraḥ sā [sā ca ka. |] pratibhā iti 
pramātṛtvamāheśvaryābhyāmupacitā labdhaparipoṣā, tata eva 
upacayabalādeva ucitaḥ puṃstvanirdeśaḥ | vṛttau tu iti phalanirūpaṇaṃ 
vṛttau kṛtamiti na yacchabdo 
vidhāsyamānadharmādhāratādyotako'nuvādakatvena upāttaḥ, nāpi 
dharmādhāratābhisandhānapātrīkṛtapūrvarūpaniṣṭhavivakṣita-
dharmāntarādhāratādyotako vidhāyakatvena tacchabdaḥ | naca sarvathā 
sautrau vidhyanuvādau spaṣṭāvityāha [na spaṣṭau eva ga. |] evakāreṇa iti | 
sa eva ātmeti hi ukte anyaḥ kaścidātmeti śaṅkā yāvat galati, tāvat 
vidhānaṃ phalakṛtameva bhavatīti | ābhāsa eva ātmā iti vṛttigranthaṃ 
saṃgamayati āśaṅkāṃ śamayan yadyapi ityādinā | nanu antarmukhatvāt 
yasya na kālayogaḥ, sa kathaṃ sarvasaṃvitkālavyāpī iti uktaḥ | atra āha 
athaca iti | uktam iti vṛttau sūtre ca | nanu yadi sa eva itthaṃ sphurati 
tacchaktivikāso viśvamiti, tarhi alaṃ tatpratyabhijñāmupadiśya | atra āha 
kevalam iti | evaṃbhūtaṃ yadarthānāṃ krameṇa 

	kintu naisargikaḥ............................ | (1|6|9)

ityādisūtradvayadṛṣṭyā avabhāsanaṃ, tasyeti samastaṃ padam || 1 ||

	evaṃ pratijñātaṃ śaktimatsvarūpamupapattyā 
upapādayitumanvayaṃ tāvadāha sūtreṇa

	tattadvibhinnasaṃvittimukhairekapramātari |
	pratitiṣṭhatsu bhāveṣu jñāteyamupapadyate || 2 ||

saṃvinniṣṭhā viṣayāṇāṃ vyavasthitayaḥ |

(page 342)

iti yat ghoṣyate, na tat bhinnāsu saṃvidrūpāsu pramāsu viśramaṇamātraṃ 
mantavyam, tāvatā hi na sidhyati vyavahāraḥ, apitu tāstā 
nīlasukhādiviṣayeṣu vibhinnā yāḥ saṃvido niścayāntāḥ, tānyeva 
mukhāni upāyāstairnadīsrotaḥsthānīyairnenīyamānā [unniyamānā ka. 
|] haṭhavāhenaiva ahamityekamahāsaṃvitsamudre yadā ābhimukhyena 
viśrāntiṃ yānti, tadā eṣāṃ jñāteyaṃ parasparaṃ 
svasvāmitākāryakāraṇabhāvādiḥ samanvayo vyavahārātmā upapattyā 
ghaṭate | jñātīnāṃ bhāvo jñāteyam, karma ca eṣāṃ parasparaṃ 
jānīyuriti, tadeṣāmanyonyayogakṣemodvahanena [tadānyonya ga. |] 
samanvayo lakṣyate, paramārthataścidrūpatāprāṇa eva ayaṃ yukta iti 
nirūpayituṃ gamyamānavyatirekamukhena sūtramavatārayati yāvat iti | 
nipātāvetau yaditi [yadīti ga. |] taditi cārthe | athavā 
kālaviśeṣāvadhinirūpaṇāya parimāṇaśabdau | 
evaṃvidhābhyupagamakālāvadhi na samanvayavyavasthānaṃ 
samarthayituṃ śakyamiti aikadhyam iti pramātṛrucitaḥ katipaye kecideva 
kadāciditi bhāvaḥ | samānajātīyatvāt iti | anena sāṃkhyādīnāṃ 
bhinnavyāpakacinmātrapuruṣavādināṃ mokṣāvasthāyāṃ 
kathaṃkāraṃ bhidyeran puruṣāḥ svarūpadeśakālavaicitryāsaṃbhave 
sati,- iti āveditam | anyonyamelanaṃ pramātṝṇāṃ prameyānāṃ ca 
bahuśākham | vyavahāro vyavahārāntarānubandhī,- iti 
viśeṣābhiprāyeṇa saptamīsamāsaḥ, sāmānyarūpatāśrayeṇa 
abhedāśayena karmadhārayo vivṛtaḥ | naca ābhāsajīvitabhāvavāde 
vyavahārasya avastutvamābhāsamānatvādeveti darśayati tataḥ iti || 2 || 

	nanu sarva eva samanvayaḥ kāryakāraṇabhāve viśrāntaḥ, sa ca 
bhinnānāmeva bījāṅkurāgnidhūmādīnāmityāśaṅkya sūtreṇa 
prāguktamanvayavyatirekābhidhānadvāreṇa 

(page 343) 

prasaṅgadiśā prasaṅgaviparyayalābho bhaviṣyati,- iti upodbalayati

	deśakālakramajuṣāmarthānāṃ svasamāpinām |
	sakṛdābhāsasādhyo'sāvanyathā kaḥ samanvayaḥ || 3 ||

	anyathā iti yadi ekapramātṛviśrāntirna upagamyate, tadā arthānāṃ 
nīlasukhādīnāṃ tajjñānānāṃ tanniścayānāṃ ca deśataḥ kālataśca 
krameṇa bhinnānāṃ svarūpamātrapariniṣṭhitānāṃ ca kaḥ samanvayaḥ | 
naiva kaścit | sahi samanvayaḥ sakṛdābhāsena [ābhāsane ga. |] 
deśakālasvarūpābhāsayojanaikyābhāsena sādhayituṃ saṃpādayituṃ 
jñāpayituṃ śakyaḥ, na anyathā | sakṛcchabdo bhedaniṣedhatātparye 
prayuktaḥ | sūtrārthaṃ saṃkṣepeṇa upakṣipati paurvāparyādinā iti | 
kathamiva syāt samanvayaḥ, na kathaṃciditi | anna ayaṃ hetuḥ- 
kramavattvalakṣaṇāt paurvāparyapathāt 
deśakālabhedādādipadākṣiptācca svarūpabhedāt | etacca na 
asiddhameṣāmiti vyākartuṃ sūtrānusāraṃ punaḥ sāmānādhikaraṇyena 
vivṛṇoti deśa ityādinā | evaṃ vyācakṣāṇaḥ sūtrapadānāmapi 
ubhayathā yojanā kartavyeti śikṣayati | yadivā paurvāparyaṃ 
kāryakāraṇabhāvaḥ, ādiśabdaḥ prādhānyavācī | tadayamarthaḥ-
kāryakāraṇabhāvaprādhānyena yaḥ saṃbandhaḥ iti ucyate, tatra 
saṃgatyā bandhanamanyonyāparityāgaḥ ityayameva artho na ghaṭate | yadi 
ityādinā na anyathā iti sautraṃ vivṛṇoti tadā iti vyavahārakāle | 
ābhāsasāraṃ yāvadābhāsaṃ bhāvānāṃ tattadrūpamiti hi uktamasakṛt 
| vyavahārāpekṣayā iti yaduktam, tadeva sphuṭayati 
pramātṛvyāpāratvena iti | bhāvavācinyā iti kriyāvācinyā | 

(page 344)

bhāvaśabdena parispandamānasādhyasādhanavyāpārarūpatāmapi āha | 
nanu kimarthamayaṃ vṛttau bhedena nirdeśaḥ kṛtaḥ | āha svarūpa iti 
svarūpe ābhāsane prakāśananiścayanarūpe yat bhedapratipādanaṃ, 
tadāśaṅkāśamanāya | nanu evamapi deśakālabhedāt samanvayo 
bhaviṣyati, kimekapramātṛviśrāntyā,- ityāśaṅkāyāmāha avabhāsa iti 
| nanu etāvatā svasamāpinām iti vyākhyātaṃ vṛttikṛtā, natu prakhyaḥ ? 
pādaḥ na na vartita ityāha avabhāsabhedādevaca iti | vakṣyate iti

	kramo bhedāśrayo bhedo'pyābhāsasadasattvataḥ | (2|1|4)

ityatra | abhedamayaḥ iti svarūpataḥ | abhedāvabhāsa iti saṃvedanataḥ | 
svarūpābhedaprāṇo deśābhedaḥ iti | etadeva sphuṭayati svarūpameva hi 
iti | tadavaṣṭambhayogāt tu ādhāro'pi deśa iti vyavahriyate | 
bhedābhedamaya eva tarhi artho'ṅgīkriyatām, naitaditi brūte naca iti | tat iti 
pūrvavākyārtharūpaṃ virodhādayuktatvam | ekapramātṛmayatvam iti 
kartṛpadam | agre iti kāryakāraṇabhāvasmaraṇabhādhādisamarthanā-
vasare | so'bhinna ityādivṛttiḥ kaṃ sūtrāṃśaṃ vartayati,- iti nirūpayati 
etacca iti | anyena prakāreṇa kaḥ samanvayaḥ iti yat sautraṃ, tatra 
anyaśabdena yaḥ prakṛtaḥ prakāra ākṣiptaḥ; so'nena vṛttigranthena vartita 
ityarthaḥ || 3 ||

	kaḥ samanvaya ityuktaṃ, tatra bahuvyāpī kāryakāraṇabhāva eva 
tāvat parīkṣyate sūtreṇa

	pratyakṣānupalambhānāṃ tattadbhinnāṃśapātinām |
	kāryakāraṇatāsiddhihetutaikapramātṛjā || 4 ||

	iha agneranupalambhe dhūmasya anupalambhaḥ, tato'gneḥ 
pratyakṣatayā 

(page 345)

upalambhe'pi tatkāla eva anupalabdhasya dhūmasya anantarakṣaṇe 
pratyakṣībhāvādupalambha ityevaṃ pratyakṣadvayamanupalambhatrayaṃ 
ca,- iti pratyakṣānupalambhapañcakaṃ prasādhya 
anvayavyatirekasiddhiparamārthāṃ kāryakāraṇabhāvasya 
prasiddhimabhimanyante | tacca eṣāṃ manorathamātram | tathāca 
agnipratyakṣeṇa agnirasti,- iti niścīyatāṃ, dhumapratyakṣeṇa api dhūmaḥ, 
anupalambhairapi dvayābhāvo dhūmābhāvaśca,- iti vyavahriyate | tadete 
pratyakṣānupalambhā vahnirdhūmo vahnyabhāvo dhūmābhāvaḥ ityevaṃ 
prātipadikārthamātraniścayaniṣṭhā ghaṭaḥ paṭaḥ iti yathā | tadete 
tasmiṃstasmin bhinne aṃśe bhāge nipatanaśīlāḥ, sati agnau dhūmo, 
vahnyabhāve dhūmābhāvaḥ,- 
ityevaṃbhūtasaptamyarthasvabhāvamapekṣālakṣaṇaṃ 
kāryakāraṇabhāvamanvayavyatirekasatattvaṃ kathaṃ niścinuyuḥ | 
asmaddarśane tu uktapratyakṣānupalambhasroto'nusāreṇa tāni tāni 
prameyāṇi ekacitsindhusaṃdhukṣaṇasakṣaṇāni yatastataḥ ekībhūtāni 
pramātṛsvātantryotthāpitāpekṣālakṣaṇasvarūpavailakṣaṇyāni, natu 
dvandvapadārthasadṝṃśi pramātrā bhāsyante | tathābhāsyamānataiva 
kāryatā, kāraṇatā ca tathābhāsanam | kāryatāṃ vṛttau pūrvaṃ 
vyācaṣṭe; paratastu tattat ityādisūcitāṃ paradarśane tadanupapattim,- iti 
tātparyaṃ vṛtteḥ | padārthaṃ tu vivṛtikṛdeva yojanāpakṣe [pekṣaṃ ka. |] 
yojayiṣyati bahutaravyāpitvaṃ sūcayituṃ, avatāraṇe'pi- śabdo 
bhinnagrahaṇena idamāha- yadeva ekaṃ sādhayitumanviṣyate pramāṇaṃ 
pratyakṣādi, tadeva kramikaṃ svayaṃ bhinnaṃ bhavadekaprameyasiddhiṃ 
kathaṃ vidadhīta viruddhatvāt,- iti tasya aikyāpādane yatanīyaṃ, 
pramātṛtattvamevaca tāvataḥ pratyakṣāderekamantarmukhaṃ 
svasaṃvedanarūpaṃ bhavadutsahate vihantumanekatām | utpattiḥ kāryatā, 

(page 346)

utpādanaṃ kāraṇatā, tadubhayamapi bhāvasya bhāvarūpatāṃ muktvā 
na abhyadhikaṃ kiṃcit sattāyāṃ veti vakṣyate 

	yadasat tadasat............................. | (2|4|3)

ityatra prakaraṇe

	naca yuktaṃ jaḍasyaivam......................... | (2|4|19)

ityantena granthena | āpādya prāpya iti pratyakṣādīnāmeva kartṛtvam | 
parapakṣe tu anupapattirasya arthasyetyāha yadā tu iti | svaviṣayābhāsam 
iti | svaṃ vyavahārayati iti tadvyavahārakaṃ vikalpamutthāpayatītyarthaḥ | 
evakāraḥ kiṃ punaḥ iti vakṣyamāṇāt dūrāpetatāṃ 
buddhāvunmeṣayati, agnyabhāve hi asti tāvat 
nāmagrahaṇamagnerityāśayaḥ | tadā iti agnyabhāvavyavahārakālasya 
sūcanaṃ, natu tatparāmarśanaṃ, tathāhi sati dāpratyayayogo na yujyeta | 
atra bauddhiyaṃ siddhāntamāśaṅkate atha ityādinā kṣatiḥ kācit 
ityantena | na kāryakāraṇabhāvaḥ kaścideko'sti yaṃ prasādhayituṃ 
pratyakṣānupalambhā ekapramāṇīkartavyā yatneneti tātparyam | ata eva iti 
yato yathādṛṣṭo'vasīyate, tata ityarthaḥ | yathādṛṣṭaḥ iti supsupā (2|1|4) 
iti samāsaḥ | vikalpena aneko'pi artho yata itthamavasīyate,- ityato hetoḥ, tena 
kāryakāraṇatā avasitaiva bhavatīti saṃbandhaḥ | nanu evamavasāyādeva 
kathaṃ sā avasitā bhavet,- iti bhramaṃ hetunirūpaṇena śamayati yasya hi 
iti agneḥ | yadīyasattām iti dhūmasattām | nanu agniśca dṛṣṭo, 
dhūmaśca; prayojyaprayojakabhāvastu kva viśrāntaḥ | āha evam iti | 
tasmāt iti yataḥ paścāttanaṃ na prayojakaṃ, nāpi samānakālaṃ; tasmāt 
| yathādṛṣṭam iti avyayībhāvo'tra 

(page 347)

darśanānatikrameṇetyāha | nanu kṛttikodayaḥ pūrvaṃ niyamena, tato'pi 
rohiṇyudayaḥ ityādau syāt kāryakāraṇatā | atra samādhiḥ notpattiḥ iti | 
āgamāt hi nakṣatrarāśicakraṃ dhruvanābhipratibaddhaṃ sthitameveti 
avagataṃ, tadunnataparvatasadbhāvāsadbhāvayośca tirodhānātirodhāne ca 
candrārkatārāderupalabhyate eva | nanu anavabhātamapi upapattyā 
sādhanīyamindriyādṛṣṭādikamevetyata āha upapadyate vā iti | 
anupapadyamānamapi upapatteḥ kaṃcitkālamalābhāt 
jñātabhāditārthakriyākaṃ satyamaṅgīkriyate, iha tu na tathā,- iti brūte 
upayujyate vā iti anālocitopapattikamanavalokitārthakriyākamapi 
dākṣiṇātyasya iva karabhacakramabādhitānubhavasiddhi na na śraddheyam, 
atratu naiṣa vidhiriti darśitam | avabhāti iti, avabhāsamānasya upari 
bādhakabhāvalakṣaṇopapattiḥ sadbhāvasthairyaprasādhako vā 
upayogo'bhidhānīyaḥ ityāśayaṃ vaktum avabhāti ityatra 
uttarasamānakaṣyatāsaṃbhāvanāṃ bhaṅktuṃ vāgrahaṇaṃ na kṛtam, 
anyathā trīṇi vā vāgrahaṇāni ekameva vā,- iti yuktaṃ syāt | nanu 
dhūmaśca agniśca bhinnāveva dṛṣṭau, tayorvikalpe'pi [vikalpopi ka. ga. |] 
bhinnarūpatāmeva vyavaharatu nāma | ekaṃ [evaṃ tu ka. |] tu 
kāryakāraṇabhāvaṃ kathaṅkāraṃ vyavaharet vikalpasya punaḥ iti 
arthabalotpannaṃ darśanaṃ kāmameva na kuryāt,- iti punaḥśabdena 
viśeṣadyotakena sphuṭayati | yadi bhaviṣyadvākyārtharūpaṃ 
vibhaktānāṃ daṇḍapuruṣādīnāṃ saṃśleṣeṇa yojanaṃ, 
avibhaktānāṃ ca guṇaguṇyādīnāṃ vibhāgena yojanaṃ parāmṛśati 
svabhāvavattāvidhānāya ayamiti vikalpaḥ ekābhilāpa iti 
kāryakāraṇabhāvo'nayoḥ,- iti 

(page 348)

saṃketakalpitena ekena abhilāpena tāveva dvāvarthau yataḥ parāmṛśyete, 
tata eva tathāparāmarśāt bhrāntinimittāduditabhramāḥ saṃbandhamekaṃ 
vastusantamabhimānabalena kalpayanti | nanu na atra vanapratyaye gavādaya 
iva agnau dhūma iti agnidhūmādayo'nyonyanirapekṣā eva bhānti, apitu 
parasparamapekṣamāṇatvamapi teṣāmatra bhātyeva, tata eva 
prātipadikārthavilakṣaṇa eva atra saptamyartharūpaḥ eko'rtho bhāti, tat 
kathamuktam anekaṃ dṛṣṭapūrvam iti | etat nirasyati yāpica iti ityādinā | 
lakṣyate iti anantaramivaśabdena tasyā aparamārthasattvamāha 
abhimānabalopakalpitameva tallakṣaṇaṃ yataḥ | yathoktaṃ

	............................ṣo'san kathamapekṣate |

ityādi | sāpi iti lakṣyamāṇākāreti yojyam | ete iti vikalpāḥ | 
pratītimātraṃ pratyayaśūnyasāramasyā [śūnyaṃ sāmarasyā ga. |] 
buddheḥ, tato'syāḥ pratyayaḥ pratibhāsanakāla eva uttiṣṭhati, tata eva 

	satyeva pratibhāse vastuni bhāsate param |

iti pratibhāsadharmo'yam kutaścit iti

	bhāvabhedapratītyarthaṃ saṃyojyante'bhidhāyakāḥ |

iti nītyā prasiddhaśirorūpatāpratipādanāya rāhoḥ śira iti 
ekārthakriyākāritvapratipādanāya ca gaurgauriti | nanu yadi vikalpitāt 
tathābhūtāt prayojanaṃ kiṃcit sidhyati, tarhi artha eva asau | atra 
siddhāntayati tathābhūte iti | taimirikadṛśyamāno'ruṇo'pi dīpo nijenaiva 
vapuṣā arthakriyāṃ vidhatte, natu bhramotthāpitena; tadvadihāpīti | nanu 
avasāyaviśrāntāḥ sarve pramāṇavyāpārāḥ, avasāyaśca 
vikalpanasvabhāvo'rthanirapekṣajanmā

(page 349)

na vastutattvaspṛgiti tanmukhena avisaṃvādakatvaṃ nāma 
yatnasamarthitamapi gajasnānīkṛtaṃ syāditi parāśaṅkāmamunaiva 
śamayati tathābhūta iti | prāpakaṃ hi pramāṇaṃ, tadapi 
prāptiyogyavastuviṣayapravṛttisaṃpattyupayogipratītisvabhāvameva ucyate | 
tataśca avasāyo yadyapi upaplutaḥ, tathāpi prāptiyogye vastvaṃśe avasite 
pramāṇasya prameyasya vyavahārasya ca 
viṣayaviṣayibhāvasmaraṇādabhilaṣitapravṛttervastuprāptiparya-
vasāyinyāṃ pravṛttau kartavyāyāṃ na kācit khaṇḍanā antarālavartini 
pravṛtteḥ pūrvabhāvini pramāṇavyāpāravyavahāritvācca 
pradhānabhūte satyapi upaplutasvabhāve vyavasāye | atra ucyate iti 
sidhāntaḥ | atra ca idaṃ tātparyam- iha prakāśasya vimarśāviyuktasyaiva 
prāmāṇyāt vimarśabalena sarvameva pramāṇamanyasaṃbaddhameva 
prameyaṃ paricchinatti, na śuddhamiti saṃbandhaḥ | na avabhāti iti 
asaṃbaddhaṃ vacaḥ | tathāhi- kvacit prameyaṃ tajjātīyena, kvacit 
vijātīyena prameyāntareṇa saṃvalitameva bhāti | sarvatra ca 
pramātṛrūpasaṃvalanā nirbhāsate eva | naca sā abhedaḥ, abhede hi kaḥ 
saṃvalanārthaḥ; naca bheda eva saṃvidbhūmāvabhedasmaraṇāt | 
ekāntabhede'pihi kaḥ saṃvalanārthaḥ | ato bāhyādrūpādārabhya 
pramātṛviśrāntiparyantaṃ yat bhāvasya vapuḥ, tatra asya bhinnatā 
avabhāti, tadvaśādaṃśenaivaca [taśādaṃśenaiva ca ga. |] abhinnatā, 
saivaca saṃbandharūpatā, tadasau bhātyeva, tathaivaca pramāṇena āveditā 
arthyate ca pramātṛbhiḥ | evameva bhāvatattvam iti, yat yathā bhāsate, tat 
tathā paramārtha iti hi vitatya āveditam, āvedayiṣyate ca | 
yāvacchabdo'nyatra ayatnasiddhaṃ sādhyamiti upakṣipati | etadeva 
nirvyūḍhamiti dyotayituṃ yatra punaḥ 

(page 350)

iti | nipātasamudāyena amumeva arthaṃ spaṣṭayiṣyati | ukte'sminprameye 
balādeva idamāgacchatīti | prameyasamuccaye caḥ | sakalo ya 
idaṃśabdavācyatāyogyo niyatadeśakālākārarūpaḥ, tena saha 
yadabhinnatvaṃ; tadupalakṣitā eva avasīyante idamityavasāye ghaṭa 
ityavasāye [avyavasāye ga. |] ca sakalapṛthubudhnādyabhedena | yaduktaṃ

	niyate'pyayamityeṣa parāmarśaḥ puraḥsthite |
	sarvabhāvagatedantāsāmānyenaiva jāyate ||

iti apohatattvavicāre | nahi tadānīṃ bheda eva bhāti | bhedo hi 
itthamābhāseta yadi dṛśyābhimatasvalakṣaṇāpekṣayā yāni 
svalakṣaṇāntarāṇi, tāni svālakṣaṇyena tadā bhāseran, yadivā 
tiraskriyeran, tattiraskāre dṛśyasyaiva avabhāsanāt, naca bhānti tāni, nāpi 
tiraskṛtānīti tadṛśyasādbhūtānyeva | atraiva upapattimāha anyathā iti 
yatsaṃketakaraṇakāle yat na ābhātaṃ, tat tacchabdāt na avasīyate 
[anumīyate ka. |] gauriva ghaṭaśabdāt, avasīyante ca idaṃśabdātsakalāḥ 
puraḥsthitaniyatavyaktayo ghaṭaśabdācca pṛthubudhnodarākāravyaktayaḥ,- 
iti tatsaṃketakaraṇāvasare eva na na bhānti | tadanavabhāsanasya hi 
viruddhaṃ yat tadavabhāsanaṃ, tasya yat kāryaṃ pāramparyeṇa tataḥ 
śabdāt tadarthādhyavasānaṃ; tadiha upalabhyamānaṃ 
svakāraṇaviruddhasya niṣedhakamiti svabhāvaviruddhakāryopalabdhiḥ | 
evamekākiparāmarśe'pi sāmānyata idamiti madhyamarūpato ghaṭa iti 
ativiśeṣarūpata īdṛśo'yaṃ ghaṭa iti tridhāpi sthite 
saṃbandhāvabhāsamupapādya prakṛte tamayatnasiddhatayaiva darśayati, 
yatra punaḥ iti upakrameṇa tatra iti padena yasyāṃ tattvacintāyāṃ 
kriyamāṇāyāmasaṃbhāvyamapi idamupanataṃ tasyāṃ satyāṃ

(page 351)

sakalaprasiddhaṃ prasiddhameva bhavatīti yojanā | 
punaḥśabdo'saṃbhāvanātmānamiha viśeṣaṃ dyotayati | 
ekaparāmarśa ityanena ābhāsānāṃ ca melanaṃ, 
svalakṣaṇāntarāṇāṃ ceti bahuśākho.yaṃ saṃbandha eva nirbhāsate iti 
sphuṭayati | tata eva āha saṃbandhasiddhau

	bhedābhedātmasaṃbandhasahasarvārthasādhitā |
	lokayātrākṛtiryasya................................................. || (ślo. 1)

iti | vāda iti kathanamātrametat

	sarve bhāvāḥ svabhāvena............................... |

ityādīti yāvat | evaṃ siddhāntamupakrame abhidhāya, pūrvapakṣaṃ 
yadyapi ityādinā anubhāṣya tathāpi ityādinā pratikṣipati [upakṣipati ka. 
|] | pratibhāvikāsagrahaṇena āntaro'sāvabhedāvabhāso, māyīyo 
bhedāvabhāsaḥ iti bhinnaviṣayau bhedābhedāvavirodhināviti brūte | 
ubhayam iti dhūmamagniṃ ca | na anyathā iti saṃbandhapratibhāvikāsena 
hi vinā tacca tacceti syāt, natu ṣaṣṭhyarthaḥ | cārtho'pivā na 
bhavedekajñānāveśe'pi pṛthageva anyonyāpohanasya bahuśākhasya 
unmīlanena niścayāt | avabhāti ceti, ghaṭa iti, bhāvānāmiti, upapadyate ceti 
| samarthayate pramātṛlīna iti pramātṛlagnatvena yadabhinna rūpaṃ, tasya 
aprakāśe bheda eva na pratitiṣṭhet,- iti na ayamabhedo bhedena virudhyate iti 
yāvat | etadeva vastuvyatireke prādhānyena upayujyate cetyatra hetūkaroti 
yāvaddhi iti | pūrṇo bhāvaḥ prathāyāḥ, prathamānasya bhāvasya 
pramātṛparyantaṃ rūpaṃ, prathāyāśca saṃvedanarūpaṃ 
bhāvatādātmyena vartamānaṃ vimarśasvātantryabṛṃhitaṃ ca pūrṇaṃ 
rūpam, 

(page 352)

anyathā kevalādeva prakāśāt sati vyavahāre [vyāhāre ga. pāṭhāntaram 
|] alamadhyavasāyeneti kṣaṇikatvamapi vyavahriyate, avasāyāt vyavahāre 
prakāśarūpatvābhāvāt jaḍo'pi vyavahāraheturbhavediti alaṃ 
saṃvedanena | dvābhyāṃ vyavahāraḥ iti cet, na dvayoryugapadabhāvāt | 
prakāśacchāyayā uparakto'dhyavasāyastathetyapi asat,- sa hi 
prakāśakāryaṃ cet kuryāt, tarhi prakāśa eva asau; kā cchāyā | 
prakāśarūpatāyāṃ ca tadeva prakāśarūpamadhyavasāyamayaṃ ceti 
prakāśa eva vimarśātmā,- iti āyātam | prakāśo'dhyavasāyena 
vyavahṛto vyavahāraheturiti cet jñānamabhidhānaṃ ca vyavahāraḥ | naca 
prathamaprakāśo'dhyavasāyasya jñeyaḥ | sa hi svaprakāśa eva 
paraprakāśatve anavasthāderuktatvāt | abhidhānamapi vikalpanam | tadapi 
prakāśanarūpaṃ cet, punarapi tadeva āvartyam; aprakāśanarūpatāyāṃ 
ca jāḍyamiti uktam; abhimāno'pi tathaiva vikalpyaḥ,- iti alamanena 
kṣaṇikatvavyañjanamiśrīkaraṇakalpitasvacarvaṇayogyatākena 
śuṣkasāṃkhyocchiṣṭena | yat yāvatā hi yuktamarthakriyākāri, tat 
tāvadrūpaṃ nīlamiva nīlatvena | kāryatvakāraṇatābhimānarūpaṃ 
[bhirūpaṃ ka. |] pramātṛviśramaparyantena vapuṣā sarvamarthakriyākāri | 
evamanupagatau na kasyacit kiṃcidrūpaṃ syāt | etacca pade pade 
nirūpitamapi saṃkṣepeṇa avismaraṇāya uktam | nanu tadanavadhāraṇe na 
kiṃcididaṃ prakāśeteti uktam | satyam, na anavadhāritamapitu 
avadhīritamanādareṇa apahastitaṃ bhagavanmāyopakalpitenaiva | 
yadvakṣyati 

	itthaṃ svasaṃvittimapahnuvānaiḥ..................... |

iti | yattat iti anyonyāsaṃbaddhaṃ [saṃbandhaṃ ga. |] viśvaṃ svaṃ ca 
vacanaracanaṃ yadevaca kiṃcit vyākṣepasātmatayā sphuritaṃ, yadevaca 
vicāramantareṇa 

(page 353)

vibhramavikṣobhāderjihvāpatitaṃ; tadeveti | dhīraśabdo vṛttiviṣaye 
bhāvapradhānaḥ | dhairyeṇa ekatra grahikatvādakampatvena [grāhakatvāt 
ka. |] yadavadhūtaṃ, yasya vā dhairyamavadhṛtaṃ; avadhīritamucyate tat | 
nanu bādhakamatra asti,- iti parasya bhramāvakāśaṃ niravakāśayati naca 
iti | agre iti 

	kriyāsaṃbandha................................ | (2|2|1)

iti prakaraṇe | evaṃ pramātrā saha tāvadaikyaṃ sarvatra, dhūmāgnyādau 
tu prameyayorapi asti,- iti upapādya anyatra api tadupapādayati paraspara iti | 
abhinnaḥ śabdo dvandvavṛttimayaḥ | pratyayaśca tadutthāpitā tadutthāpikā 
vā pratītiḥ | aikyamayāḥ aikyaṃ prakṛtaṃ prastutaṃ 
viśrāntidhāmatvena yeṣu, tathābhūtā eva santaḥ tathā iti bhinnā iti 
padāntarasamarpaṇīyena bhedena prathante | nanu dvandvavṛtterayaṃ 
prabhāvaḥ............ vinā bhede'bhidhitsite kā bhavedabhedasaṃbhāvanā | 
atrāpi āha yadāpi iti | pañcamyā tāvat saṃbandhaḥ sūcita eva | 
tadabhāve'pi bhidyamānatvalakṣaṇakriyātmani līnatayā sthitameva 
aikyamiti sarve'rthā vyavahriyamāṇā na saṃbandhadhurāmanadhirūḍhā 
vyavahāravartanīṃ kāmapi nirvāhayeyuḥ | nanu evaṃ bhāvāḥ kiṃ 
kadācidapi na asaṃbaddhā bhavanti | bhavanti,- ityāha kevalam iti | 
unmattānāṃ ye pralāpāḥ śabdā asaṃbaddhāḥ, tathā cetāṃsi 
jñānāni, tata eva vyavahārāya sādhūni bhavanti, teṣāmabhidheyatvena 
jñeyatvena ca viṣayāste krameṇa yataḥ pratibhānti, tataḥ 
parasparamananuṣaktāḥ, jñānena tu pramātṛrūpeṇa anuṣaktā eva, 
yugapacca jñāne tadekapramātranuṣaṅgamukhena anyonyamapi anuṣaktā 
eveti bhāvaḥ | nanu evamanuṣaktatvaṃ 

(page 354)

teṣāṃ kena vyavaharaṇīyaṃ, yadi tenaiva unmattena, tarhi 
ananuṣaṅgātmani ekatra te'pi anuṣaktā bhaveyuḥ | sa ca na unmattaḥ syāt | 
atra nirūpayati te'pica iti unmatto hi na vyavaharteti bhāvaḥ | nāpara iti 
parasparaprāptireva vyavaharaṇamiti hi uktam | tatra saṃbandhasya 
rūpaśleṣādi yat lakṣaṇaṃ dūṣitaṃ pareṇa

	rūpaśleṣo hi saṃbandho dvitve sa ca kathaṃ bhavet |

iti bruvatā, tat samarthitameva bhavatīti darśayati tataśca iti | yataḥ 
parasparaprāptireva vyavahārārthaḥ, tataḥ pramātari śliṣṭarūpāḥ 
padārthā bahavo'pi yāvadaikadhyamāpannā bhavantīti | sarvo hi pramātā 
arthakriyārthī svayaṃ vartamāno nivartamāno vā paraṃ pravartayan 
nivartayan vā vyavahartā tāvat bhavati, natu bhūtādhiṣṭhita iva kaścit 
kadācidāste | tasya vyavaharaṇaikaśīlasya vyavahartumicchā iyamucyate yā 
gamanāgamanayornānopāyaparighaṭanasaṃpādyayoḥ svayaṃ pravartituṃ 
nivartituṃ vā, paraṃ pravartayituṃ nivartayituṃ vā, arthitā 
sukhaprāptīcchayā duḥkhaparihārecchayā vā bhavati, labdhe sukhe 
rakṣāprāptīcchaiva, evaṃ duḥkhābhāve | yā ca asau 
sukhaprāptyādāvicchā pravṛttinivṛttyoḥ svaparagatayorhetubhāvena 
prārambhe vartamānā, tasyāṃ sa sarvaḥ padārthavargo 
vibhāgamavadhūya avatiṣṭhate, yo'sau gamanāgamanayoḥ pravṛttau 
nivṛttau vā upayujyamāno vicitraṃ vibhāgaṃ pratipatsyate | sā ca 
sukhaprāptyādīcchā yāvajjīvaṃ saṃsāripramāturanusyūtaiva āste | 
tataḥ prāpte'pi gamanādisādhye vastuni labdhe'pi sukhaprāptyādau no 
viramatyeva sā | tata eva kāmamaya eva ayaṃ puruṣo dātā ca pratigrahītā 
ca śrutyā nirūpitaḥ | āha ca

	śraddhāmayo'yaṃ puruṣaḥ.................. | (bha. gī. 17|3)

(page 355)

iti | eṣa tu viśeṣaḥ- prathamakoṭau sāmānyataḥ pūrṇāpi kenacit 
prakārāntareṇa [pūrakāntareṇa ka. |] pūraṇīyatvena āste, idamidaṃ me 
amunā upāyatadupāyādikrameṇa bhavatāditi, caramaṃ tu tāvati [tāviti 
ga. |] kiyatāpi pūrṇatvena iyamicchā mama amunā krameṇa pūrṇeti | saiva 
tu bhāvāntarajanyasukhādisaṃpādanābhiprāyeṇa 
pūrayiṣyamāṇatvādapūrṇāpi syāt | yadāgamaḥ 

	lelihānā sadā devī sadāpūrṇā ca sā vibhoḥ |
	ūrmiricchātmikā sā syādātmanaḥ sā taraṅgiṇī ||

iti | nanu vividhaḥ padārthasārthastasyāmavibhāgena vartate iti kutaḥ | ucyate 
sā hi iti | yasmādevaṃ tasmāt yuktā asau sarvasya avibhāgabhūmiriti 
pūrveṇa saṃgatiḥ | sā kāmanā tāvat pramātrā unmeṣyate, satyeva 
viṣayalālasātmanā abhivyajyate; tataśca na andhapadanyāyena uttarottaraṃ 
padamanusarati, paramapi utthāpyamānā satī 
dīrghadṛṣṭipuruṣapadabandhanyāyena [baddha ga. |] yamabhisandhāya 
utthāpitā, tāvantaṃ bahutaramavalihantī ābhogena sarabhasaṃ svīkurvatī 
prathamāvasthāyāmuttiṣṭhati sphuṭībhavati, caramāvasthāyāṃ ca 
tādṛśyeva satī pūrṇā viśrāntarūpā bhavati | yathoktaṃ

	uktā ca saiva viśrāntiḥ sarvāpekṣānirodhataḥ (aja. pra. 23)

iti | abhisandhīyamānamarthamupādeyamapekṣaṇīyaṃ heyaṃ ca krameṇa 
udāharati vahneḥ ityādinā | cāndanādagneḥ sugandhidhūmaḥ 
utpadyatām,- iti yā pravṛttirabhisaṃhitā, rājasvāmikaḥ kaḥ puruṣaḥ iti 
niścīyatāṃ mayeti yā pravṛttiḥ samīhitā yatra avasāyamātrapravṛttyaiva 
upekṣaṇīyatā, kaṇṭakabhujagādimān mā me bhūt deśa iti ca yā tato 
nivṛttirabhisaṃhitā, tayā utthāpyamānā sā 

(page 356)

kāmanā | yadivā vākyaprayogadvāreṇa parasya svātmavyatiriktasya [tmā 
ga. |] vineyasya pravṛttimupādeye vā, upekṣāmavasātavyamātre vā, 
nivṛttiṃ vā heyaviṣaye saṃpādayituṃ yo'bhisandhiḥ; tena sā 
utthāpyamānā | evaṃca tadabhisandhisamaye yat yadunmiṣitaṃ sāmānyato 
viśeṣataśca, tattat tasyāṃ kāmanāyāṃ śrīsadāśiveśvaradaśocitena 
avibhāgena sphuratyeva | anabhisaṃhitaṃ tu 
pṛthagullāsakalāmaspṛśadahamityeva-śivataucityena sphurati, naca 
śrīsadāśiveśvarabhūmau paurvāparyaṃ kiṃciditi uktaṃ pūrvameva | 
tata eva pūrṇākārā sadaiva asau prathamā caramā ca 
koṭiraprabuddhānāmapi tathātvena nirbhātīti [nirbhāsati ga. |] |

	...................ṭadādyante parasya tu | (spa. kā. 17)

aprabuddhasyeti uktam | suprabuddhasya tu prathamamadhyamacaramātmani 
padatraye'pi prakāśamātramakhaṇḍitameva sphurati-iti 
śrīmatpurāṇaguravo manyante | madhya eva utthāpyamānagrahaṇaṃ 
vākyaprayogāt para ityatra pūrvarūpatrayopajīvanārtham, anyathā 
samakakṣyatvena vāśabdaprayoge pūrvarūpānuṣaṅgo na atra pratīyeta 
svatantratvādarthāntarasya | avalehapūrṇaśabdābhyāmāgamamanusarati | 
etat prakṛte yojayatirājapuruṣādi dhūmāgnyādi bhujagakaṇṭakādi yat 
parasparāpekṣayā vicitraṃ sādhanabhāvasvabhāva(ma)vasāyamātrasya 
vā, sukhasya vā duḥkhasya vā; tacca sarvamakhilaṃ tathā 
vyaktiviśeṣānādarādanekarājapuruṣādivyaktimayaṃ tatsādhyā 
tatsaṃpādanaprayojanoddeśena pravṛttā yā viśiṣṭākārā 
prāptavyavastvaucityena vicitrā pravṛttirubhayaviṣayā pra(ni)vṛttikriyā ca 
heyaikaviṣayā svasaṃpādyatayā parasaṃpādyatvena vā saṃmatā 
tasyāṃ viśiṣṭāyāṃ kriyāyāṃ yā icchā tayā yāvadasau 
vicitrasādhanaphalasvīkāraśavalā

(page 357)

kriyā viśiṣṭā viṣayīkṛtā, tāvat tatkriyāviśeṣaśavalīkārakaḥ 
kārakaprayojanavaiśvarūpyayogaḥ spṛṣṭa eva bhavati | sa ca [sarvastasyā 
ka. |] tasyāmicchāyāṃ rūpeṇa śliṣṭo bhavannapi manobhūmau 
bāhyendriyabhūmau vā saṃkucitamāyāpramātṛprakāśāpekṣayā 
bahīrūpāyāṃ yo vibhāgastaṃ na ujjhatyeva, tata eva 
bhedābhedasvabhāvatvāt saṃbandha ucyate | nanu evaṃ 
vibhāgāvabhāsanaṃ cedāyātaṃ, tarhi dvitve sadā kathaṃ bhavediti | atra 
āha vibhāgenāpi iti | caḥ śaṅkādyotakaḥ | evaṃ 
svarūpamātrāpekṣayā rūpaśleṣaḥ, yatastu te 
anyonyamayaḥśalākākalpā na iṣyante, apitu kriyāṃ pratikārakatvena 
viśeṣaṇatvena saṃbandhitayā vā parasparamapi 
kevalarūpavilakṣaṇātmakaṃ rūpamutthāpayantastadā 
icchāmajaḍāmanupraviśya te'pi ajaḍāyamānāḥ parasparamapekṣanta iti 
apekṣāpi na na upapannā, tataśca

	....................... so'san.......................... |

iti abhyupagamanāhatamadaḥ;

	saṃstu sarvanirāśaṃsa............................ |

iti tu śuddhabāhyarūpatāyāṃ [śuddhe ga. |] bhavet, natu 
antaścitpraveśāpekṣayā,- iti apekṣālakṣaṇo'pi saṃbandhaḥ | tathā 
atraiva apekṣāyāṃ bhūtabhavyasamuccāraṇe iti nyāyena 
guṇapradhānabhāvānupraveśādupakāryādupakārakaṃ 
[praveśādupakārakaṃ ka. |] pradhānena saṃbadhyate tatparatantraṃ 
bhavati,- iti pāratantryalakṣaṇo'pi nyāyya eva saṃbandhaḥ | tataśca

	..............................ṣiddhe kā paratantratā |

iti yat saṃvedanānapekṣasvatantrabāhyavādadhairyeṇa ucyate, 
tadapahastitaṃ bhavati | nahi bhāvasya tapasvinaḥ svayaṃ kācit 

(page 358)

siddhirasiddhirvā 
prakāśācāryopadiṣṭāvabhāsavratacaryānaṅgīkaraṇena,- iti 
upakāryopakārakabhāvaḥ saṃbandhaḥ | sa ca avaśyopagamyo'nyathā 
yugapadiṣyamāṇatābhāsanamarthitā ca kathaṃ syāt, sa ca 
īśvaraniyataśaktimukhaprekṣīti uktameva | nanu bahūnāṃ dviśa eva 
saṃbandha iti saṃbandhasiddhiḥ, sa ca saṃbandho dvayoreva, na bahūnāṃ; 
tathāhi yadi ekaikasya anekasaṃkhyairekaparāmarśaviṣayai [eva ka. |] 
rājñaḥ puruṣaśca, rathaścāśvaśca,- iti, tadāpi rājāderaśrutena 
gamyamānena vā hastisaṃbandhakāraḥ punaḥ parāmarśapadavīṃ [rśā 
ga. |] nīyate iti yāvanto hastyādiṣu parāmarśāstāvanta eva rājño'pi,- iti 
ekasya ekena saṃbandha iti | tat kathamiva uktaṃ sarve te rūpaśleṣeṇa iti 
saṃbandhasteṣāṃ syāt iti ca | satyametat, etadeva tu iha abhisaṃhitaṃ, 
parasparasaṃbandho dviśa eva bahuśākho bhavan melitānumelananyāyena 
ekaṃ [ekaḥ ka. |] sahamelanākhyaṃ saṃbandhamutthāpayati,- iti 
sadāśiveśvarabhūrahamidamiti mahāsaṃbandhabhūmiḥ | tasyāṃ 
bhūmāvapahastite viśeṣāṃśaprakāśe idamiti- 
ekaparāmarśamātrasārabhāvasāmānyasāmānādhikaraṇyāpannāhaṃ-
bhāvamātramatra pūrṇatvaparisphuraṇameva hi tadā bhavet,- iti 
māyāpramātṛgatasadāśivādipadaṃ tadā tat bhavet | tata eva 
bhagavadapekṣayā saṃbandha eva paramārthataḥ prakāśate | sa hi jānāti 
smarati,- iti nyāyena paśupramātṛtāpadaṃ spṛśannapi 
sadāśivādipadaniṣṭho bhavanneva hi bhagavānahamiti 
viśvāvabhāsamayaḥ parisphurati | tatsaṃbandhāpoddhṛtastu 
tanniyatiśaktyaiva mitasaṃbandhamayo bhāvarāśiḥ prakāśate | 
etaduktadvitvadaśāsparśasiddhyarthameva sādhyasādhanagrahaṇaṃ 
parasparagrahaṇaṃ ca |

	bhinnā apyekatāṃ yānti...................... |

(page 359)

iti tu phalaṃ prati ādarāt bahuvacanaprayogaḥ | tadatra ayaṃ pramāṇārthaḥ 
- bhāvānāṃ saṃbandho na avāstavaṃ rūpaṃ tena vinā kadācidapi 
aprakāśanāt | yadi asya na avāstavaṃ vapuḥ, tat tena vināpi prakāśeta 
śaṅkha iva pītatvena vinā,- iti avāstavatvasya vyāpakaṃ tena vinā 
prakāśamānatvaṃ, anyathā niyatameva avāstavaṃ na bhavediti, 
tadviruddhaṃ ca iha upalabhyate,- iti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | hetuśca 
yatnena prasādhita eva | sarvasya bhedābhedāvabhāsamantareṇa 
prakāśanānupapatteriti hi uktam | sa evaca saṃbandhaḥ ityapi vitatameva | 
bhūyaḥprameyapravāhāpavāhitaṃ hṛdayaṃ śiṣyāṇāmavalambituṃ 
prakṛtasūtrārthopasaṃhāramadhikāvāpasiddhaye darśayati tadevam iti | 
pramāṇapadena karaṇatāmeṣāṃ sūcayati | nahi karaṇasya 
ityādivakṣyamāṇaprameyāvakāśadarśanāya bahuvacanaṃ 
bahubhiranekaviṣayairakaprameyasiddhiḥ kathaṃ syāt iti dhvanati | 
pramāturyo vyāpāro vyavasthākāritvaṃ nāma, tadanujīvitayā 
tadvyāpāravaśīkṛtāni,- iti yāvat | nahi iti tathāhi [ca ka. |] sati 
svātantryāt karaṇataiva na bhavet svātantryapāratantryayorvirodhāt 
pāratantryaprāṇatvācca karaṇādikārakakalāpasya | khaḍgo hi 
dṛḍhamuṣṭinipīḍanābhinītakartṛvyāyāmakriyāveśaśchinatti | nanu 
pramāṇameva asti, na anyaḥ kartā nāma kaścidityāśaṅkya āha na ca iti | 
pramāṇameva pramātrā vinā na pravartakaṃ na prāpakamiti 
prāptiparyantaḥ pravṛttyaṅgabhāvopagamanasadyaḥpradarśanamukhaḥ 
[sādhyaḥ ka. |] pramāṇasya svabhāvaḥ prāmāṇyalakṣaṇo'stamiyādeva | 
atra hetuḥ tadupadarśite hi iti | pramāṇairnopadarśite hi arthe yā 
upādeyatā heyatā ca, sā 

(page 360)

smaraṇādabhilāṣeṇa........................ |

itinyāyena udbhavantī pravṛtteḥ kāraṇaṃ yayā prāpakatvaṃ nāma 
samucitaheyopādeyaviṣayahānādānasaṃpādanalakṣaṇaṃ niṣpadyate; sā 
ca na akṣavijñāne saṃbhavati avikalpatvādeveti kathaṃ prāpakaṃ 
pramāṇamucyeta | atha tadanantarabhāvī vikalpa eva kuryāditi ucyate, tadapi 
asat | vikalpo hi dṛṣṭamarthaṃ paśyāmīti paraṃ vikalpayet [yat ka. |], natu 
iṣṭāniṣṭavibhāgamasau kuryāt smaraṇāt pūrvānubhavavāsanotthāpitāt 
| abhilāṣātmā icchālakṣaṇo vikalpastathākārīti cet, pūrvānubhavenāpi 
yadi viṣayākāravāsanāmātrasamarpaṇaṃ kṛtaṃ, tadā 
sukhaduḥkhaprakāśāsmaraṇe kathamicchodayaḥ | sukhādivāsanāpi tatra 
arpitā, tatsmaraṇādicchā,- iti cet, nanu nīle dṛṣṭe tasyāḥ kathaṃ 
prabodhaḥ, nīlaṃ sukhādīnāṃ kāraṇaṃ tatastaddarśanāt 
tatkāryaviṣayaṃ smaraṇam | yadāha 

	taddṛṣṭāveva dṛṣṭeṣu smaraṇāt........................ |

iti | tarhi kāryakāraṇabhāvo'pi ekapramātṛtattve viśrāntaḥ [ntaṃ ka. |] 
pratyakṣānupalambhavibhāvanīya iti kathitamanantarameva | kiṃca tadeva 
vastu kadācit sukhaṃ, kadācit duḥkhamakārṣīt, tataśca aśaṅkitameva 
tadvastudarśanamātrāt kā vāsanā prabudhyatām,- ityatrāpi pramātureva 
svatantrasya anantapūrvānubhavavikalpanādisvasaṃvedana-
tādātmyamayasya saṃbandhi yat svātantryaṃ 
niyatatadrūpapraṇidhānābhogabhāvakaṃ, tadeva vijṛmbhate | tadetadāha 
pramātradhīnaiva iti | etacca sarvasya saṃvitparīkṣānipuṇasya 
saṃmatamevetyāha bauddhairapi iti pramātāramapahnuvānairapi 
so'vaśyamaṅgīkṛtyaḥ iti bhāvaḥ, anyathā bāhyārthābhāve 
svasaṃvedanameva pramāṇaphalamiti yuktaṃ

(page 361)

sati tu bāhye'rthe bāhyaniṣṭha eva prakāśaḥ pramāṇaphalamiti yuktaṃ 
vaktum | yadā tu bāhyaniṣṭhādeva prakāśāt svatantrāṃ 
svasaṃvedanabhūmimanadhirūḍhāt na iṣṭatādivyavasthā, tayā vinā na 
pravṛttistadabhāve na prāptiriti nayena prāpakatvaṃ prāmāṇyaṃ 
svasaṃvedanāyattaṃ, tadā svasaṃvideva pramāṇaphalamukthaṃ taiḥ | 
nanu astu itthaṃ, tathāpi pramātā taiḥ kathamiyatā aṅgīkṛtaḥ | āha 
svasaṃvedanamevaca iti | evakāreṇa svarūpadeśakālabhedo na [bhedo'tra 
saṃ ka. |] saṃbhavati,- iti darśitam | tathāhi deśakālau 
bāhyakakṣyādhirohiṇau na antarmukhe saṃvedane yojayituṃ śakyāviti 
uktaṃ prāk | saugatairapi svasaṃvedye jñānasukhādau 
vikalparūpatāpākṛtaye 

	aśakyasamayo hyātmā sukhādīnāmananyabhāk |
	teṣāmataḥ svasaṃvittirnābhijalpānuṣaṅgiṇī ||

ityatra bhinnakakṣyeṇa grāhyabhāvabhāginā śabdena antarmukhasya 
saṃvedanasukhādirūpasya yojanā na saṃbhavati,- iti darśitameva | tataśca 
yat yato bhinnakakṣyaṃ, tat tena na yojyate saṃvedanamiva śabdena, tathāca 
deśakālābhyāṃ saṃvedanamiti | yojanaṃ hi tadupādhitayā 
tadātmīkaraṇaṃ, tacca kvacideva bhavanniyamavattayā vyāptaṃ, yadica 
bhinnakakṣye'pi bhavet, aniyamastarhi vyāpakaviruddhaḥ prasajati, tato 
bhinnakṣyāt vyāvṛttaṃ yojanaṃ tadanyena vyāpyate, tadviruddhaṃ ca 
bhinnakakṣyatvam,- iti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | svarūpabhede'pi 
aprakāśarūpatāprasaṅgaḥ iti asakṛduktam | tasmāt 
svasaṃvedanamaṅgīkurvadbhiḥ pramātṛtattvamaṅgīkṛtameva tasyaiva 
nityavyāpakaikarūpatvākṣepeṇa siddherityalaṃ bahunā | pramāṇajātaṃ 
pratyakṣānupalambhādi, prameyajātaṃ kāryakāraṇādi; kāryasya 
dhūmādeḥ kāraṇasya agnyādeḥ 

(page 362)

saṃbandhino ye bhāvarūpāḥ aṃśāḥ sati vahnāvasti dhūmaḥ 
ityādayo'bhāvarūpāśca asati tasmin nāsti ityādayasteṣāṃ prameyasya 
pramāṇadvāreṇa pramātari viśrāntiḥ, natu svamukhena,- iti darśayituṃ 
vyākhyāntaramāha athavā iti | naca sarvathā sā nāsti yena avacanārhā 
bhavediti prathayati sūcanāya iti vadan | prathamaṃ ślokārdhaṃ 
vyākhyātuṃ yā vṛttiḥ samanvitā ityādikā, tāṃ vivṛṇoti yadi punaḥ 
ityādinā | nanu svarūpameva tayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ ityāśaṅkya āha 
naca iti | svarūpaṃ hi na anyaniṣṭhaṃ bhavitumarhatīti uktamasakṛt | nanu na 
dhūmamarthayamāno vahniniṣṭhaṃ dhūmarūpamabhimanya vahnau 
pravartate yena paraniṣṭhatā parasya āpadyeta, apitu vahneranantarabhāvī 
yato niyamena dhūmo dṛṣṭo'munā, tato dhūmārthī vahnau pravartate,- iti 
ko virodhaḥ | etadanubhāṣya dūṣayati vahnāvityādinā iti | yat pareṇa 
ucyate, etat tadā syāt yadi vahnirdhūmāt pūrvabhāvīti dhūmajñānena 
dṛśyena,- iti saṃbandhaḥ | nahi vahnau dhūmadarśanena pūrvabhāvini 
aniścite vahnyanantaratā nāma dhūmarūpatātiriktā dhūmasya kācit 
gṛhītā bhavet | evaṃ vahnerapi dhūmapūrvabhāvitvaṃ vācyam, tataḥ 
kāraṇatā kāryatā ca svarūpagrāhiṇaiva gṛhīteti anṛtamadaḥ | 
svarūpasyaivaca tathābhāve dvitīyamaspṛṣṭavato'pi ekapratyaye 
tathāpratītiprasaṅgo'tyantamasaṃbhāvanīyasamarthanatvaṃ 
paradṛśikāryakāraṇabhāvasya nirūpayituṃ patitapārṣṇiprahāraṃ karoti 
| tadāpivā iti sitaghaṭapītapaṭābhāsadvayayukte'pi jñāne svarūpeṇa 
kevalatadrūpagrāhibhyāṃ jñānābhyāṃ paraṃ vailakṣaṇyamastu, natu 
tajjñānābhāsyayorviṣayayoḥ kācidapekṣā sidhyati; tadvat 
pūrvabhāvitāviśeṣaṇaṃ vahniṃ, dhūmaṃ ca 
anantarabhāvitāviśiṣṭaṃ samakālamapi

(page 363)

gṛhṇat vijñānamekatadrūpagrāhibhyāṃ jñānāntarābhyāṃ bāḍhaṃ 
vilakṣaṇaṃ, natu tadābhāsyayorviṣayayoḥ kiṃcidanyonyāpekṣātmakaṃ 
rūpaṃ tataḥ sidhyati | etadapica asaṃbhāvanīyamiti svadarśanacchāyayā 
upapattimatyā darśayati jñānamapivā iti | tataśca dvāvābhāsau 
pramātari viśrāntāviti jñānadvayameva tat syāt, na ekaṃ jñānam | 
evaṃ svakañcukapraveśitatvena dūṣitaḥ saugataḥ siddhāntavādinā 
svātmanaḥ prajñāprakarṣaṃ darśayitumetat tāvayuktamuktaṃ bhavatā,- 
iti nirūpayannāśaṅkate atheti iti | yadi para āha-bhavatāṃ 
tāvadabhimatasiddhānte na ābhāso nāma kaścit svatantraḥ, apitu 
ābhāsanakriyāyāmasau āyattaḥ | sā ca pramātṛvyāpārarūpā | tato 
yadā parasparaviviktavastudvayaviṣayamābhāsanaṃ, tadā vastunī dve; 
ābhāsanakriyā ca ekā,- iti kathaṃ tvayā svakañcukapraveśanena 
ābhāsadvayayogi na sahyate ekaṃ jñānam | tato'pi iti evamucyamānādapi 
idaṃ syāt kiṃ tajjñānaviśeṣamābhāsadvayayuktamarthayamānaḥ 
prayateta tathā yena [prayateta tena ka. |] ekaikābhāsavat jñānadvayaṃ 
parihṛtya tadeva āsādayet | yato jñānasyaiva svarūpabhedaḥ 
pradhānībhūto, na viṣayayoḥ kaścit, tato viṣayāntaraṃ dhūmaṃ prepsuḥ 
kasmādakasmādeva vahnikāṣṭhādisāmagrīṃ ḍhaukayet | nahi ghaṭārthī 
bījapaṭakuvindādisāmagrīṃ ghaṭena saha kadācidavalokitāmapi 
saṃbibharti [saṃvibhāntīti ga. |],- iti dṛṣṭam | tadiyatā sthitametat- 
tathābhāsadvayayuktaṃ jñānameva sidhyet 
prativiṣayamābhāsaparyavasānāditi | tadapi [tadapi ca ka. |] jñānamatra 
ubhayābhāsaṃ nāsti vahnijñānena dhūmasya anantaratayā, 
dhūmapratyayena ca vahneḥ pūrvatayā anavabodhanāditi [dhāt ga. |]

(page 364)

pūrvoktameva dūṣaṇaṃ prapatati-etat tadā syāt, yadi vahniḥ 
pūrvabhāvitayā dhūmadarśanakāle niścīyeteti | tata 
etatprameyalagnatayaiva prameyāntaramāśaṅkate atha tatsaṃskāra iti | 
agnidhūmajñānābhyāmeko vikalpo yo jātaḥ, tatra yaugapadyena te dve 
vijñāne sphurantī viṣayayoḥ kāryakāraṇabhāvaṃ 
sakṛdābhāsasādhyaṃ vyavasthāpayataḥ; tadāhi yugapatsattāsamāviṣṭe 
jāte jñānadvaye vahniḥ pūrvabhāvitayā dhūmadarśanakāle niścita eva 
bhavatīti | etat dūṣayati tadapi iti | nahi tadānīṃ te jñāne kecit 
vikalpalakṣaṇe tayornaṣṭatvāt, tat kathaṃ te vyavasthāpayataḥ | nanu 
tatsaṃskārajanmanā tadbhṛtyena vikalpena tathā vyavasthāpyate, 
tadvyavasthāpitaṃ ca tābhyāṃ vyavasthāpitamucyate ityāśaṅkya āha 
vikalpo hi iti | yadi tāvat tadīyarūpopajīvanamādriyamāṇo vikalpaḥ 
pramāṇayitumīhate, tarhi na anena 
pūrvāparabhāvastadvijñānadvayaspṛṣṭaḥ sthāpyate; atha sthāpyate, tarhi 
apramāṇena yadamunā sthāpitaṃ, tat paramārthapadāt davīyasi 
avasthāpitaṃ bhavati | evaṃhi iti vayaṃ tu vikalpasyāpi 
vastuspṛktvamicchāmaḥ [vastva ka. |] ityanyadetat | yadi tāveva pratibhāsau 
vikalpībhūtāvevaṃ kariṣyataḥ iti ucyate, tarhi asmaddarśanānupraveśaḥ 
iti darśayati atha iti | yadyevamucyate sādhayiṣyataḥ ityantam, tat iti 
tasmāducyamānāt hetoḥ | etat iti samanantarocyamānam ityantaṃ 
siddham | katham | evam iti vakṣyamāṇena tatrāpihi ityādinā 
nyāyaprakāreṇa iti,- vākyasamanvayaḥ | nanu ābhāsāveva 
vikalpatāpannāvevaṃ kurutaḥ ityukte ahaṃpratyavamṛśya eka ātmā 
tathāvyavasthāpaka iti kathaṃ sidhyet,- ityāśaṅkāṃ
```

## Reading

Withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible)

## Claims

| Claim | Status | Basis |
|---|---|---|
| Link completeness | FAIL (7 gaps named) | assurance.trace_links_present + gaps |
| Human review | UNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off) | assurance.review |
| Deterministic chunk gate | BLOCKED (PROOF_NOT_RUN) | proofs.chunk_gate |
| Manuscript witness | UNPINNED (0 verified corpus-wide) | identity.witness |
| Source-span completeness | UNKNOWN | assurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed |
