# ipvv chunkV2-P-saptamo-k5-10 (M00021:11200-12000)

ipvv chunkV2-P-saptamo-k5-10 (M00021:11200-12000) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

> Machine rendering — UNREVIEWED, not an approved translation. No English here was human-reviewed.

Canonical: https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkV2-P-saptamo-k5-10/

## Passage (excerpt as hashed)

```
tathāvyavasthāpaka iti kathaṃ sidhyet,- ityāśaṅkāṃ

(page 365)

śamayan evam iti pūrvasūcitāṃ yuktimāha tatrāpi hi iti | 
vikalpāvasthāyāṃ hi yadi tādṛśāveva tau, tarhi pūrvamakṛtamidānīṃ 
kurutaḥ iti kaḥ pratīyāt | anyonyāpekṣayā hi prāgbhāvasya 
paścādbhāvasya ca yat vyavasthāpanaṃ, tat na upapadyate, tatastau dvāvapi 
svaviṣayamātraṃ spṛśataḥ | itthaṃtu etadupapadyate ityāha ekasmiṃstu iti 
| pratyakṣānupalambhapravāhapañcakena hi pañca tāni prameyāṇi 
ekasmin saṃvitsamudre pātyamānāni 
tatsvātantryataraṅgabalādanyonyāpekṣāmayāni ghaṭaḥ- paṭaḥ- itivat 
viviktābhāsavimarśavailakṣaṇyena [vibhaktā ka. |] bhāsyante vimṛśyante 
ca | tatra yo'sāvābhāsanavyāpārakṛtaḥ pañcānāmekābhāsaḥ, sa 
kāryakāraṇabhāvābhāsaḥ; tathāvimarśaśca pramātṛvyāpāraḥ | 
iyamevaca sā pramāṇayojanātmikā [pramāṇaprayojanātmikā ka. |] 
samastavyavahāropayoginī yuktirucyate, tadvyāpāravirahe pramāṇānyapi 
akiṃcitkarāṇyeva | tataśca uktaṃ parameśvareṇaiva 
śrīmukuṭasaṃhitāyāṃ

	saṃvidvyāpāra evaikā yuktiḥ sarvatra sādhanī |
	bhoge vāpyathavā mokṣe tenāsyāmādṛto bhavet ||

ityādi | sa ca yojaka eveti sarvamiṣṭaṃ siddham || 4 ||

	nanu pratyakṣānupalambhairyadakāri, taccedekīkartavyamiti iyatā 
pramāturaṅgīkaraṇaṃ, tat kimanena, tadekīkaraṇe hi smṛtireva udyuṅkte 
ityāśaṅkya sūtraṃ

	smṛtau yaiva svasaṃvittiḥ pramāṇaṃ svātmasaṃbhave |
	pūrvānubhavasadbhāve sādhanaṃ saiva nāparam || 5 ||

	pratyakṣānupalambharūpāṇi saṃvedanāni yadyat nijaṃ 
saṃvedyamagṛhṇan, tasya tāvat smaraṇe yat prakāśanaṃ, tat na 
smaraṇakālopanatamapūrvaṃ

(page 366)

gṛhītagrahaṇasvabhāvatvāt, apitu pūrvānubhava eva tat | sa ca idānīṃ 
pṛthak vedyatvena na nirbhāsate abhāvāt tasya, bhāve'pi vedyatvena 
bhāsane jñātajñānaṃ syāt; tat na smaraṇaṃ, nacāpi jñānaṃ 
jñānāntaravedyamiti darśitaṃ bahuśaḥ | tadasya sato'pi pṛthak 
svaprakāśatāyāmanyonyānanuṣaktaṃ saṃvedanadvayameva syāt, na 
smaraṇam | tadiyadaṅgīkartavyaṃ- yat smaraṇakāle'pi anubhavaḥ 
prācyo'ntaḥsvasaṃvedanātmā sanneva 
smṛtisvarūpasadbhāvāvedakasvasaṃvedanādabhinnaḥ prakāśate iti | nahi 
atra pratyakṣānumānādi tatsvasaṃvedanāt paraṃ vyatiriktaṃ pramāṇaṃ 
kramate | tāvatkālavyāpakaṃ ca yadavicchinnaṃ saṃvedanaṃ, tadeva 
pramātṛtattvamiti smaraṇabalādekīkāraḥ [pratyakṣadvayasya 
anupalambhatrayasya ga. pustake adhikamasti |] pratyakṣādīnāmityuktiḥ 
pramātṛbalādekīkāramasmadupagatamupodbalayati | smaraṇalakṣaṇaśca 
āntaro vyavahāraḥ 

	smaraṇādabhilāṣeṇa............................ |

itinyāyena aśeṣavyavahāravyāpako yaḥ, so'pi 
ekapramātṛtattvaviśramādhīnaḥ iti sūtrārthaḥ | evaṃ saṃkṣepeṇa āha 
pūrvam ityādi | sādhanam iti siddharūpaṃ saṃvedanam | tasya ākāraṃ 
darśayati pūrvam ityādinā | smṛtiprakaraṇoktaprameyeṇa 
punaruktatāparihārāya āha pūrvam iti | smṛtivimarśaprakaraṇe hi 
evamuktaṃ- anyaścedanubhavitā [anyaśca ka. |], tadanyaḥ smartā kathamiti 
pramātrā vinā smaraṇaṃ na upapadyate,- iti vyatirekopakrameṇa 
anumānena pramātraikyamarthāpattyā- iti, asmiṃstu śloke 
anubhavasmaraṇe svasaṃvedanena ekatayā gṛhīte yadidameva tadekasya 
pramāturgrahaṇamiti sākṣādeva iti 
sarvaprakārābādhitasarvānapahnavanīyasvasaṃvedanapratyakṣeṇaiva

(page 367)

pramātraikyamuktamiti kā punaruktatā | pūrvānubhavasya svameva 
saṃvedanaṃ pramāṇaṃ bhaviṣyati,- iti śaṅkāṃ śamayituṃ yā vṛttiḥ 
abhāvāt ityantā, tāṃ vyākhyātumāha jñānaṃ tāvat iti | 
tadabhinnasya bahirmukhadarśanarūpādabhinnasya, apiśabdena 
pramāṇasyaiva prameyābhimatasyāpi darśanabhāgasya abhāvaḥ iti 
sūcayati | abhāvaṃ vyākhyāya pañcamīṃ vyācaṣṭe tat iti 
tasmādabhāvāt hetoḥ | yena iti smṛtikālātītaghaṭadarśanasiddhilakṣaṇena 
vākyārtharūpeṇa vastunā strīliṅgopakrame'pi yeneti nirdeśo 
vākyārthatāsaṃpādanāya [saṃbhāvanāya ka. |], anyathā 
padārthamātraṃ parāmṛṣṭaṃ bhavet | evamanubhavasvasaṃvedanaṃ 
pūrvānubhave na pramāṇam,- ityuktvā, smaraṇamapi tatra na pramāṇaṃ 
paradarśanena yuktamiti nirūpayati smṛtirevaca iti | smṛtireva pramāṇaṃ 
tatra yasyā vidyamānatvaṃ nirvivādamityapi na | sā hi svasaṃvedanatvena 
vā tatra pramāṇaṃ syāt, naca etat yujyate, tadāha tasyā iti; 
vyatiriktaviṣayatvena vā, etadapi netyāha nacāpi iti | tat iti viṣayatvam | nanu 
yogijñānaṃ prati naṣṭamapi viṣayaḥ, tathā ihāpi syāt | naitadityāha 
nacāpi iti | caḥ śaṅkām, apiśabdo viṣayatvanirākaraṇayuktisamuccayaṃ 
dyotayati | nanu iyati anarvāgdarśanaḥ sarvo'stu nahi dṛṣṭe'nupapannatā | 
atrāpi brūte bhāve vā iti | nanu yāvat dṛṣṭaṃ, tāvadeva astu, 
adhikāsañjanaṃ [saṃjanayatu ga. |] tu niṣpramāṇakaṃ; tarhi pūrvatraiva 
doṣāpādanamastu,- iti darśayati tacca iti idantayā bhavat | evaṃ 
smaraṇamapi pūrvānubhave pramāṇaṃ na bhavati,- iti āvedite 
gatyantarābhāvāt pūrvadūṣitamapi pakṣaṃ paro'valambhe(mbe)ta 
anubhavasiddhastāvat 

(page 368)

sa pakṣo bhavati,- iti pratyāśāmātreṇa dūṣaṇāni anādriyamāṇa iti 
hṛdaye gṛhītvā siddhāntī tatpakṣamāśaṅkate pūrvasvasaṃvedana iti | 
pūrvaṃ yat svasaṃvedanaṃ tanniṣṭhamiti tiṣṭhatu tāvat, kintu smṛtikāle 
tat kena pramāṇena avagataṃ tadāhi [tadihāpi ka. |] svaprakāśatvena 
smṛtisaṃvittirvartate, tato na śakyamevamabhidhātuṃ- tat tadā 
svaprakāśam- iti | naca indriyajñānāderayaṃ viṣaya iti balādāgataṃ- 
svasaṃvedanāntareṇaiva tat svasaṃvedanaṃ 
pūrvānubhavapramāṇabhūtaṃ prakāśyate iti | tacca 
svasaṃvedanāntaraṃ tadā na svaprakāśaṃ smṛtisvasaṃvedanasya tadā 
svaprakāśatvāditi tasyāpi āvedakaṃ svasaṃvedanāntaramityevaṃ 
nyāyopanatā iyamanaṃśe eva pūrvānubhave paryanuyogaparamparāyātā 
aṃśakalpanena svasaṃvedanānāmanavasthā ekasyāpi pūrvānubhavasya 
viśasanena svasaṃvedanabhāgakalpanāyām | sā ca mūlameva 
prācyānubhavaprakāśaṃ vihanti | atha 
prakṣīṇasakaladurmārgāvagāhanāvakāśo balādeva 
sanmārgamājigamiṣati paraḥ, tarhi evaṃ pratibodhayitavya iti kathayati 
adyāpi iti smṛtikāle | ataḥ iti idānīṃ nirbhāsamānatayā 
anapahnavanīyāt | nanu iyatyapi siddhe prakṛte kim | āha sa eva ca iti | atra 
ityasya vyākhyānaṃ pūrvānubhave iti | atraivaca cchedaḥ | nanu ca 
smṛtiranubhavakāryā, naca idamadbhūtadhāma yat kila kāraṇaṃ gamayati, 
- iti siddhaḥ pūrvānubhavaḥ, tat ko'yamasthānasaṃbhrama ityāśaṅkāṃ 
caśabdena dyotayan pratikurute pūrvānubhavasiddhau ca iti | itthamatra 
yojanā granthasya- pūrvānubhavakāla eva samanantarakṣaṇe 
smṛterudbhavo nāsti; smṛtisamaye tu pūrvakṣaṇe yadi anubhavaḥ prakāśeta 
vahnidhūmayoriva, gṛhyetāpi

(page 369)

kāryakāraṇabhāvaḥ, smṛtipūrvakṣaṇe tu na kathaṃcidanubhavasya 
prakāśaḥ, natu atra smṛtikāla eveti mantavyaṃ sahabhāvena prakāśe 
kāryakāraṇatvāsiddheḥ | etadarthamapica vṛttau pūrvagrahaṇam | smṛterna 
kāryaliṅgatā, yataḥ pūrvasya anubhavasya atītasmaraṇācca pūrvatvena 
anubhavasya ābhāso nāsti yena tasya smṛtiṃ prati kāraṇabhāvaḥ 
siddhyediti vṛttisaṅgatiḥ | nanu pratyakṣānupalambhābhyāṃ mā bhūdatra 
kāryakāraṇabhāvaniścayaḥ, kāryavyatirekeṇaiva tu sa bhaviṣyati 
adṛṣṭendriyādivadityākūtaṃ parasya āśaṅkate atha iti | jñānam iti 
smṛtirūpam | anurūpaḥ iti ghaṭo'nubhūta ityayaṃ viśeṣāṃśo yato'sya 
samunmiṣati, sa pūrvānubhavarūpa eva aucityāt paraṃ kalpyate 
anumānavikalpena aprakāśamāno'pi,- ityāśayaḥ | yadāha bhaṭṭaḥ

	kāryaucityātprāksvasaṃvidasaṃvitsmaraṇāntare |

iti | etat na sahate tadetat iti | na dhūmādau kāryavyatirekamātraśaraṇakaḥ 
kāryatāniścayaḥ, apitu pratyakṣaṃ prabhavatyeva atra, 
tatko'yamatiprasaṅgaḥ iti cet, ayaṃ tarhi doṣaḥ iti darśayati indriyamapi iti 
jñānarūpam | kutra kāraṇatā syādityāśaṅkya āha nīlādi iti 
asaṃvedyamānanīlaprayamiti yāvat | tataśca kṣaṇe kṣaṇe'nyadindriyaṃ, 
tatra ca tajjātīyameva karaṇamityādibahutarakalpanāprasaṅgaḥ, 
saṃskārapratyayaśca anubhavaḥ smṛteḥ | natu (nu) upādānasadṛśasya ca 
kāraṇatāyāmupādānameva sadṛśataraṃ yuktaṃ, naca evaṃ 
kāryahetubhūtayā ca smṛtyā upādānabhūtaḥ samanantarapratyaya eva 
kalpyate | yastu atiśayādhāyīti kṛtvā saṃskārapratyayatākāraṇatvena 
anubhavaḥ kalpitaḥ, tasya kāraṇataiva durjñānā,- ityāśayena āha 
smṛtirjñānasya ca iti | nanu evamanubhūto

(page 370)

mayā ghaṭa iti anubhavasya yat saṃvedanaṃ, tat kathaṃ nihnotavyam | atra 
āha etāvattu iti anihnava eva ayamasmābhirmurdhābhiṣiktīkṛta iti yāvat | 
tataḥ iti hi yaduktaṃ, tat katamadavalambatāṃ pramāṇarūpaṃ 
pratyakṣarūpaṃ vyatiriktaṃ, smṛtisvasaṃvedanāvyatiriktaṃ vā, 
anumānarūpaṃ vā | tatra ādyacaramapakṣau pratikṣiptāviti madhyama eva 
pakṣo'munā prakāreṇa pratiṣṭhitaḥ | etadupasaṃharati tasmāt iti | 
svasaṃvedanapṛṣṭhe ca anumānatvamapi śakyayojanamiti darśayati 
svasaṃvedanena iti | tasmin iti pūrvānubhave | smṛterapi iti anyatra | 
svasaṃviditā ityasya hetutā jāyate iti vismayasūcako'piruttareṇāpi 
capadena saṃbandhanīyaḥ samuccayadyotanāya | ekatra hi 
svasaṃvedanarūpe pramātari anubhavasaṃvedanamavicchinnameva āste, 
tataśca ābhogavatyanubhave smṛtirudbhavantī prācye pade anubhavameva 
apekṣamāṇaṃ samākṣipati,- iti | na tvasau iti nyāsamātraghaṭanametat, 
natu anumānasya atra kaścidupayogaḥ | vyavahārasādhanamapi atra na 
saṃbhāvyate mohābhāvāt, mohe vā kāryatāyā api durjñānatvāt | nanu 
evaṃ smaraṇe pūrvānubhava eva pratapati,- iti pūrvavadeva asya 
prāmāṇyaṃ syāt | satyametadityāha smṛti ityādi | yathā tasya 
anubhavarūpatā prācyā, tathaiva pramāṇatā; idānīṃ tu yathā asya 
smṛtirūpatāpattirvedyagatātītakāloparāgarūṣitānubhavabhāgatayā, 
tathā gṛhītagrāhitvādaprāmāṇyamapi | prākāśiṣṭa ghaṭo, natu 
prakāśate,- iti hi smṛtāvanubhavaḥ | nanu evaṃ svasaṃvedanamapi 
syādapramāṇam | syāt kāmaṃ, yadi gṛhītamātmānaṃ gṛhṇāti,- iti 
svātmāṃśe grāhyatvamunmiṣet | naca evaṃ, tathāhi sati 
bhūtavartamānavibhāgo bhavet, natu asāvasti antarmukhe

(page 371)

kālāvacchedavirahāditi [kalā ka. ga. |] hi bahukṛtvaḥ kṛtanirṇayameva | 
tadetadāha svasaṃvedane tu iti | satyāṃ grāhyatāyāmavaśyaṃbhāvinaḥ 
kālabhedasya abhāvāt grāhyatvābhāvo'pi uktaḥ || 5 ||

	nanu kāryakāraṇabhāvādivyāvahārikarūpaniścaye'nubhava-
mātrādaprasiddhe'pi vikalpā eva santu pramāṇaṃ yathā 
naiyāyikaprabhṛtayo manyante | bādhābhāve hi kiṃkṛtamaprāmāṇyaṃ, 
bādhayoge tu dvicandrālātacakrādyanubhavasya api aprāmāṇyam; tataśca 
bādhasattāsattayoreva avadhātavyaṃ, natu ekapramātṛtattvena samarthitena 
kiṃcit tatkṛtyasya vikalpabalādeva siddheḥ | astvevaṃ tāvat; natu [nanu ga. |] 
atra vikalpatattvamanubhavaikyamayapramātrātmakaṃ brūmahe, tathāpi- tu 
samastāntarbahirvyavahāravyāpakasatyāsatyapravibhāganiścayanibandhana
bhūto'pi ayaṃ bādhavyavahāro na kathaṃcit paradarśane ghaṭate, 
asmaddarśane tu upapadyate eva | tatra svapakṣe tāvadupapadyamānatāṃ 
darśayituṃ sūtraṃ-

	bādhyabādhakabhāvo'pi svātmaniṣṭhāvirodhinām |
	jñānānāmudiyādekapramātṛpariniṣṭhiteḥ || 6 ||

	yaḥ samastavyavahārasiddhaye sarveṇa aṅgīkṛtaḥ, so'pi na 
upapadyate | tathāhi na asau viṣayāṇāṃ, asannihitasya api natarām; tadasau 
jñānānāmeva vaktavyaḥ | tāni ca svasminviṣaye ātmani ca svasaṃvedane 
niyatasthitikāni atyantasantoṣabhāñji munimanāṃsi iva itaretaraṃ na 
virudhyante | parasparaparihāreṇa vā sahetukavināśopagame 

	...........................buddhirbuddhyantaravirodhinī |

iti nāśyanāśakabhāvena vā svasamaye anyāvakāśavirodhena vā 
svasamaye parakīyapramāṇabhāvavirodhena vā virodhe jñānaṃ na 
kiṃcidaviruddhamasti,- 

(page 372)

iti tādṛgvirodho'pi avirodha eva mitradvayasya iva | paraspareṇa 
virodhābhidhānanibandhanavandhyatāyāṃ tu bādhasya niyataviṣayatvaṃ 
na bhavet,- iti virodhotthāpananimittamanayościntyam | tacca ekaṃ 
viśrāntisthānaṃ pramātṛtattvaṃ nāma | tatra hi viśrāmyatāṃ 
jñānānāṃ na ekarasaiva sarvatra viśrāntiḥ | tatha hi ghaṭa iti paṭa iti 
jñāne parasparābhāsānāśleṣeṇaiva viśrāmyataḥ, nīlamiti utpalamiti 
parasparābhāsoparāgaprāvaṇyena, agnerdhūma iti 
prayojyaprayojakasattākatvābhasanapuraḥsarīkriyayā | evamanyadapi ūhyam 
| tata eva bāhyābhimataprameyāṃśāsaṃbhavi tat svātantryeṇa 
utthāpyamānarūpamayaṃ kurvan pramāyāṃ svatantraḥ pramātā 
bhaṇyate | tatra ekatra pramātari śuktikā iyamiti, na idaṃ rajatamiti ca 
jñānaṃ viśrāmyadeva pūrvaviśrāntarajatajñānasarvasva-
bhūtānuvivṛtsitarajatamidaṃ satyamarthakriyākṣamaṃ me 
bhātamitivimarśātmakapramāṇaphalānuvṛttiṃ vidhvaṃsayati, 
vidhvaṃsayacca viśrāmyatīti | evaṃ pramātari yā anyaparivarjanena 
jñānāntarasya niyatā sthitiḥ, tato hetorbādhyatā parivarjanīyasya, 
parivarjakasya ca bādhakatā sidhyati | yat yasya phalānuvṛttibhaṅgaṃ karoti, 
tat tasya bādhakaṃ sārvabhauma iva aparabhūbhujām | tathāca na idaṃ 
rajatamiti, śuktikā iyamiti vā jñānaṃ rajatajñānasya | bādho hi 
niyataviṣayo bhavan niyatanimittatayā vyāptaḥ, tato vipakṣe 
tadvyāpakābhāvāt sādhyena hetorvyāptiḥ siddheti svabhāvahetuḥ | 
jñānadvayamekapatitaṃ 
bādhyabādhakabhāvādyanyonyāpekṣarūpayogitvādityapi svabhāva eva, 
ekapadapatitatvābhāve hi niyamābhāva iti vyāptiriti sūtrārthaḥ | vṛttau 
vivṛtau ca svaśca ābhāsaśca iti svaśca viṣayaśca iti yojyam | athavā 
svasaṃvedanabhāge bādhāsaṃbhavādābhāsamātrameva 

(page 373)

saṃbhavadbādhamiha nirdiṣṭaṃ, tadāca sūtre'pi 
svātmagrahaṇamābhāsatātparyeṇa yojyam | eko yaḥ saṃniveśaḥ 
idamityaṅgulīnirdeśāspadatayā jighṛkṣāsthānaṃ, tadavaṣṭambhena 
yadyapi vastusthitirutpadyate; tathāpi pramātraikyamantareṇa 
tadekāvaṣṭambha eva durjñāna iti vadan bhāṭṭamapi matamavamanyate | 
sahi āha-śuktyavaṣṭambhenaiva rupyasaṃvit bhavantī śuktisaṃvidbhāvyeti 
| svarūpasya prāmāṇyasya tadanuvṛttervā nivartanaṃ [nirvartanaṃ ga. |] 
bādhā yathā na upapadyate iti darśayati bādhaḥ kriyeta ityantena | 
svāvasare jñānāntaramekasantānagataṃ na sahate iti bādhā sati 
pramātari,- ityāha so'pi iti | aparyāptakāraṇasya 
bhavato'nyabhāve'bhāvāditi yaḥ sahānavasthānavirodhaḥ ucyate 
tatsaṃnidhāvasamarthakṣaṇotpattidvāreṇa, sa santānāpekṣayā samakāle 
saṃbhavinaiva [saṃbhāvinā ka. |] balavatā uṣṇena śītasya 
deśamākramatā, natu jñānayoḥ samakālaṃ tatha asti saṃnidhānaṃ 
deśākramaṇaṃ vā | nanu śuktisaṃvedanaṃ śuktāveva pravṛttapūrvaṃ 
rajatasaṃvidaṃ na saheta | tathāhi tat cet na bhavet, sā prabandhena tatra 
pravartetaiva, etāvadeva duradhigamam | hi iti yasmāt jñānaṃ sarvaṃ 
jñeyamābhāsayadeva jñānaṃ, tata eva jñeyasya anuvṛttyā 
dhārāvāhitāṃ śrayate, tannivṛttyā anyakāraṇanivṛttyā vā tāṃ jahāti, 
na punarjñānāntaramanyābhāsamasti [atyābhāsaṃ ka. ga. |],- ityeva 
kṛtvā nivartate dhārāvāhitāyāḥ, tatkathaṃ tat tasya viruddham | yata 
evaṃ, tasmāt so'pi nāsti,- iti pūrveṇa saṃbandhaḥ | etaduktaṃ bhavati- 
pūrvābhāsajanakasāmagrīsaṃnidhau jñānāntarameva 
kathamanyābhāsamutpadyate śuktāviva prabandhapravartanasvabhāvaṃ 
rajatajñānam,- iti śuktikājñānena śītamiva uṣṇena apasāritam,- iti ca 
kaḥ prayateta 

(page 374)

jñānadvayānyatarasya evaṃvidhaṃ pratyetumasāmarthyāt 
svaviṣayamātraniṣṭhatvena | evamayaṃ virodhaḥ sahānavasthānarūpa eva 
śaṅkyamānaśca niṣidhyamānaśca mantavyaḥ | atha dvitīyaṃ pakṣaṃ 
dūṣayitumāśaṅkate atha iti | pramāṇyasya svarūpaṃ nirdiśati 
arthaprakāśatvam iti | virodhaḥ iti bādha ityarthaḥ | arthaprakāśatvam 
ityatra arthaśabdaṃ vyācaṣṭe ābhāsamānapadena | anyathā iti 
tadābhāsatāṃ vinā yadi tatprakāśatvaṃ syāt | kimato yadi 
ābhāsamānaprakāśatvaṃ pramāṇamityata āha naca iti | tadapi iti | 
aparasminnarthe saiva vṛttirāvṛttyā yojanīyā,- iti apiśabdaḥ | tṛtīyamapi 
pakṣaṃ dūṣayati naca iti anuvartamānāsaṃbhavahetupadaṃ 
[māno'saṃbhava ga. |] vyatireki ityantam | atha turyapakṣaṃ svamate 
upapadyamānaṃ darśayiṣyan krameṇa pariśodhayati athāpi iti | nivartyate 
iti | tasya tatra avakāśo na sahyate,- ityetāvadeva iha nivartanamabhipretaṃ, 
tathāca dūṣaṇaṃ saṃgacchate, ghaṭe'pi ghaṭājñānamiti 
pravṛttapūrvasya tatra avakāśaṃ na mṛṣyate,- ityevamapi 
viśeṣamāśaṅkate dūṣaṇāya athaca iti | etat siddhāntimata eva 
upapadyate,- ityabhiprāyeṇa brūte etadapi iti | anyathā iti yadi 
pūrvapravṛttatāyā jñānaṃ na upayuktam | ghaṭe'pi vā iti pūrvoktamapi 
dūṣaṇamatra pakṣe anena pratyujjīvayati | pratyujjivane hetumāha kenaitat iti 
avaśyaṃbhāvanīyaiva tatpravṛttiriti bhāvaḥ | nanu ekapramātṛgatatvaṃ 
nāma vastuvṛttato [vastuto ga. |] yadasti, tadeva viśeṣakṛt bhaviṣyati | 
naitadityāha kva iti sarvathā yat na prakāśate, tat vastuvṛttato'sti,- iti 
kośapānasyāpi nāyaṃ viṣaya ityāśayaḥ | nanu prakāśatāṃ tat kathaṃ, 
na 

(page 375)

tāvat jñānadvayena, nāpi vikalpena,- iti darśayati naca iti | naca idaṃ 
pramāṇaṃ dṛṣṭam,- iti kathayati naca antareṇa iti | 
jñānāntaravedyatābhyupagame'pi duḥsamartho'yamartha iti darśayati 
anenaiva iti | evakāro'bhyupagamadyotakaḥ [cakāraḥ ga. |] | ubhayatrāpi 
hetuḥ parāpekṣatvāt iti | tataḥ kimityāha sarva iti | svātantrye vikalpasya 
[lpābhyupa ga. |] abhyupagate'pi svakṛtametat na nirvahatītyāha 
vikalpenāpi iti | vikalpenāpi svātantryāt paurvāparyavyavasthāpanaṃ 
[panata ka. |] tadvikalpasvātmavyatiriktatvena abhimate jñānadvaye [dvaye 
ka. |] na yuktaṃ, jñānayostayoranyena aprākaśyatvādadhyavasīyate param 
| tena ayamarthaḥ- vikalpaḥ svatantro'ṅgīkriyamāṇo yatra 
prakāśarūpo'ṅgīkriyate, tatraiva svatantro yuktaḥ | nahi anyā asya kācit 
svatantratā | tanma(da)yamarthaviṣaye bhavatu svatantraḥ, natu jñānaviṣaye | 
nahi jñānasya svaprākāśasya vyatiriktasya vikalpaḥ prakāśanarūpaḥ | 
tato yatra na prakāśanasvabhāvaḥ, tatra 
ayamabhimānasārāvāstavaprakāśanavyāpārayogitvādadhyavasāya-
rūpaḥ, tataśca avasitamapi paurvāparyaṃ na prakāśitameva,- iti 
jñānadvaye vastubhūte kathaṃ tat viditaṃ bhavet | nanu avyatiriktameva tat 
jñānadvayaṃ vikalpāt, tataḥ svaprakāśatvenaiva tat vikalpatāpannaṃ 
jñānadvayaṃ svātmanaḥ paurvāparyaṃ sthāpayati, tataḥ 
ekapramātṛgatatve sati pūrvapravṛttajñānānuvṛttiniravakāśīkaraṇaṃ 
nāma bādhanaṃ na yuktam | tatrāpi ucyate avyatireke vā iti | pūrvavat iti

	pratyakṣā............................... | (1|7|4)

ityādisūtradvayoktena tulyanyāyametat | jñānayorapi iti na kevalṃ 
vikalpena sākaṃ tayoraikyaṃ, yāvadanyonyamapi | tadabhāve 

(page 376)

tadaikyasādhyo yaḥ 
paurvāparyalakṣaṇo'pekṣātmakasaṃbandhaprāṇito'rtho, na sa śakyaḥ 
kartumiti | tasmāt arthe nivartanāt iti phalānuvṛttyunmūlanāditi 
mantavyam | tathāca pramāṇalakṣaṇe

	so'ntastathāvimarśātmā................................. |
	.....................ṃitirvastunyabādhitā || (2|3|2)

iti vakṣyate | abhitaḥ samantādābhimukhyena ca pramātari yat mananaṃ 
bahīrūpānādareṇa, tadeva vimarśanamabhimananaṃ 
pramatṛviśrāntisāram,- iti darśayati vyavahriyate ityanena || 6 ||

	naivam.............................................. | (1|7|8)

iti prakṛtya

	evaṃ rupyavidā.................................... | (1|7|12)

ityantasūtrāntaravakṣyamāṇadūṣaṇaviṣayadānāya bādhavṛttāntaṃ 
dharmottaropādhyāyādidarśitaṃ śaṅkyamānatayā sūtreṇa āha

	viviktabhūtalajñānaṃ ghaṭābhāvamatiryathā |
	tathā cecchuktikājñānaṃ rupyajñānāpramātvavit || 7 ||

	śuddhaṃ bhūtalaṃ ghaṭābhāvastannibandhanatvāt 
ghaṭābhāvavyavahārasya; tataḥ śuddhabhūtalajñānameva yathā 
ghaṭābhāvajñānaṃ, tathaiva 
śuktijñānagatayathārthaprakāśanalakṣaṇaprāmāṇyasaṃvedanameva 
śuktikājñānasvasaṃvedanānatiriktaṃ yat prakāśate, tadeva ucyate 
śuktiviparītarajatajñānagatāyathārthatvasvabhāvāprāmāṇya-
saṃvedanaṃ; sa evaca bādhaḥ,- iti kiṃ tatra pramātraikyeneti yadi paro 
brūyāditi sūtrārthaḥ | tamavatārayati saṃkṣepavyākhyayā [khyāyā ga. 
|] vastūnām iti hetupadametat | mā bhūt iti bauddhādimate | nanu ghaṭasya 
yo bhāvaḥ, sa paṭaḥ kathaṃ; nahi ghaṭasya yat lauhityaṃ, sa paṭa iti 
śraddheyam |

(page 377)

atra āha nahi iti | nahi lauhityamiva ghaṭasya tat kiṃcit yena parasya rūpaṃ 
paro'nubhavet, apitu ghaṭa eva na, etacca ghaṭasya 
samastaprakhyopākhyāvirahamātraṃ, natu neti kiṃcit 
prakhyopākhyāyogyaṃ vastu | nanu evaṃ na kiṃcidabhāvo nāmeti 
kimavalambanī iyaṃ cintā [citā ka. |] | āha tasya tu iti 
vaikalpikajñānābhidhānātmakavyavahāramātrasāramamuṣya vapuḥ, 
niyataśca vikalpo'nubhavamupajīvya vartate | tato yadanubhavamupajīvan 
niyamena abhāvaṃ vikalpya udeti, tadanubhavaviṣayasyaiva vikalpyatāṃ 
vyavasthāpayati nīlavikalpa iva nīlasya, abhāvavikalpaśca 
śuddhavastvantarānubhavopajīvī niyamena,- iti vipakṣe niyamasya 
vyāpakasya anupalambhena siddhipratibandhāt svabhāvahetorniścitāt 
śuddhavastvantarasyaiva abhāvatvena vikalpyatā, tatastadeva abhāva iti 
vyavasthāpyate, tadvikalpyānanurūpatvācca abhāva ityucyate | dṛśyaṃ hi 
bhūtalaṃ vidhirūpaṃ, tat ghaṭābhāva iti amunā rūpeṇa anucitameva | 
dṛṣṭāntaṃ vyākhyāya dārṣṭāntikaṃ vyācaṣṭe tadvat ityādinā | 
śuktijñānaṃ rajatajñānasya aprāmāṇyajñānaṃ kathaṃ bhavati | 
bhavatyeva | atra hetuḥ pravṛtta ityādi | atrāpi hetuḥ svaviṣaye rajate 
pramāṇatvaṃ prāptaṃ rajatajñānaṃ, tasya niṣedhanāt na 
pramāṇabhūtaṃ rajatajñānam,- iti hi śuktikājñānasya rūpaṃ 
yatastadrajatajñānābhāvarūpamiti vākyasaṅgatiḥ | 
vyavahāraikasāratāmabhāvasya ghaṭayati ghaṭābhāvasya iti | 
yadāyattam iti | ghaṭābhāvena janitaṃ tadarpitākāraṃ ca na bhavati 
niḥsvabhāvasya jananamaraṇādyasaṃbhavāt | naca 
kumbhakārotthāpitakumbhasaṃbhāratulyo'sau,- iti kalpanāmātrapadena 
āha | kimarthamitthamutthāpayati,-

(page 378)

iti cet, vyavahārastadviṣayapravṛttyabhāvamātraṃ vā 
tadviparītaśuddhavastuniyataṃ hānādānasaṃpādakaṃ pravṛttyādi vā 
prayojanamasya utthāpanasya | bhūtale hi dṛṣṭe na atra piśāca iti yāvat na 
vikalpayati, tāvat piśācasaṃnidhānakṛtaṃ bhayatrāsādi āviśedeva,- iti 
adṛśyānupalabdhyā na tadāśrayā vyavahārā bhavanti | tena 
asadvyavahārābhāvo'tra | na atra ghaṭa iti ca yāvat na vyavaharati, tāvat 
tatra bhūtale niḥśaṅkaṃ na padāni nikṣipediti dṛśyānupalabdhyā 
sadvyavahāraḥ sidhyati | adhyavasāyamukhaprekṣiṇo hi vyavahārā 
yathādhyavasāyaṃ bhavanti, natu yathāvastu | nanu bhūtalajanitaṃ 
bhūtalākāraṃ jñānamuktaṃ; ghaṭābhāvajñānaṃ tu na 
bhūtalākāraṃ, tato na bhūtajanitam | atra āha-satyamevaṃ na 
bhūtalajanitaṃ, mānasaṃ hi vyavahārātmakaṃ vikalparūpaṃ tat | kathaṃ 
tarhi ucyate bhūtalajñānametaditi | āha asya tu iti | yadyapi etat 
vācikakāyīyavyavahāradvayapūrvabhāvitvena sthitaṃ 
mānasavyavahārātmakaṃ, tathāpi anyavikalpebhyo nīlādiviṣayebhyo 
nīlādyanubhavānusāribhyo'sti asya viśeṣaḥ | tathāhi vikalpastāvat 
niyataḥ sa [sarvānubhavaṃ ka. ga. |] ca anubhavameva niyāmakamapekṣate | 
asya ca abhāvavikalpasya abhāvānubhavaḥ samutthāpako nāsti,- iti 
bhūtalasya upalambhādeva ayamudeti, tatastadeva anena itthaṃ vyavahriyate | 
apica ghaṭābhāvādhyavasāyarūpasya jñānasya viṣayo yadā prepsyate 
prāpyate ca niḥśaṅkagamanāgamanāderbhūtalaikaviṣayatvāt 
tatastadanubhavamūlatvāt tatprāptiphalatvācca bhūtalajñānameva 
ghaṭābhāvajñānaṃ tathābhūtam iti arthakriyopayogi | nanu kimatra 
arthakriyayā | ucyate | tāmeva abhisandhāya nātra ghaṭaḥ iti 

(page 379)

vyavaharati pramātā, natu mukhaprakāśamātreṇa yatha kṛtakṛtyaḥ, tadvat 
tadvyavaharaṇamātreṇa | tat iti tasmāt | bhūtalameva yadarthakriyopayogi, sa 
eva abhāvavyavahārasya viṣayaḥ | yo yatprāptaye vyavahāraḥ, sa tato na 
anyaviṣayo nīlamiva pītaviṣayo, yathā bhūtalaprāptaye ca nātra ghaṭaḥ iti 
vyavahāraḥ | anyaviṣayatvasya hi vyāpakamanyaprāptyarthatvaṃ 
vyavahārasya, tadviviruddhamidamiti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | eṣa ca 
bhūtalamātraghaṭābhāvanyāyaḥ sūtrāntarābhidhāyiṣyamāṇo 
vyatiriktābhāvavyavahāraviruddhasamarthanakāriṇo 
bhūtalāvṛtālokarūpasparśamātraghaṭābhāvavyavahāre yojanīyaḥ | 
evaṃ dṛṣṭāntaṃ vyākhyāya enameva nyāyaṃ prakṛte yojayati eṣa eva iti 
| śuktipratyakṣeṇa asyāpi abhāvavyavahāraḥ ākṣiptaḥ | tatastāvat 
svabhāvavyavahāreṣu mūlabhūtaṃ yat śuktipratyakṣaṃ, tadeva 
pramāṇaṃ tadvyavahāraiḥ sarvaireva tadviṣayīkṛtāyāḥ śuktereva 
prāpyatvāt | yadi iti sautrasya cecchabdasya āśaṅkādyotakatvaṃ 
vyākhyātam | evaṃ sūtrārthaṃ vivṛtya vivṛtikāraḥ 

	evaṃ rupyavidābhāva........................... | (1|7|12)

iti yatsūtraṃ bhaviṣyati, tadarthānusāreṇa parasya mataṃ śaṅkitaṃ 
pariharati śiṣyabuddhisamādhānārtham, anyathā 
dṛṣṭāntadūṣaṇatatsamarthanādiprameyāntarābhidhāyakamadhyavarti-
sūtracatuṣṭayavyākhyopanataprameyāntarāvabhāsavyavahitaḥ 
pūrvapakṣaḥ śiṣyasya duranusandhānatvāt na buddhau punarunmīlet, 
cecchabdārthaśca siddhāntonmīlanena suvyākhyāto bhavati, anyathāhi 
vastveva etadastu śaṅkyamānatvena, kasmādetaduktamiti syāt 
vacanāvakāśaḥ; taṃ parihāraprakāramāha teṣāṃ ca iti | upamānena 
sādharmyeṇa niścayārthamasyate kṣipyate agrato vyutpādyasya 
vyāptiparighaṭanāya, tathā upa samīpaṃ prāpte vyāptiniścaye asyate 
kṣipyate na 

(page 380)

ādriyate sarvakroḍīkāreṇa antarvyāptisaddhaṭanāya [varti ga. |],- iti 
upanyāso dṛṣṭāntaḥ | sa viṣamo, na tulyaḥ | atra hetuḥ nahi iti | 
bhūtalajñānena tulyaṃ śuktijñānaṃ ghaṭābhāvajñānena ca tulyaṃ 
rajatābhāvajñānaśabdena tanmūlatayā vyapadiṣṭaṃ 
rajatajñānaprāmāṇyābhāvajñānaṃ yadi bhavet, bhavet sāmyaṃ, 
natvevaṃ; tasmāt vaiṣamyam | natvevaṃ iti | atra hetuḥ tathāhi iti | 
rupyajñānasya hi aprāmāṇyaṃ, svasamayabhāvimithyājñānatvaṃ 
nāma dharmāntaramāvedayitavyaṃ vartate, 
prāmāṇyātmakadharmābhāvo vā, natu tasya abhāva eva rupyajñānasya 
aprāmāṇyaṃ, evaṃhi sati svasamaye sarvaṃ vijñānaṃ pramāṇaṃ, 
jñānāntarasamaye tu sarvamapramāṇam,- iti punarapi niyamo vilupyate | 
atha ucyate rajatajñānaniṣṭhaṃ yadapramāṇatvaṃ, tat śuktijñānameva; 
na anyaditi | tatrāpi uttaraṃ naca iti | atra hetuḥ- rupyajñānātmakaṃ 
viṣayāntaraṃ dharmirūpaṃ yato'nena prāmāṇyena labdhaṃ, tadviṣayaṃ 
hi tadaprāmāṇyam | yadivā rajatajñānasya yat 
lakṣaṇamupādhirūpamaprāmāṇye prāmāṇyābhāvo vā, tadanena 
apramāṇamidamitijñānena viṣayāntaraṃ vyavahartavyāntaraṃ 
rajatajñānādikaṃ labdham | tato yathā paṭasya śukladharmajñānaṃ 
pītadharmābhāvajñānaṃ vā na ghaṭajñānameveti śakyaṃ vaktum, 
tathā prakṛte'pi anyajñānamanyasya yadi dharmajñānaṃ 
dharmābhāvajñānaṃ vā bhavet, tat niyamahetorabhāvādatiprasajati | 
tadiyamanyajñānatā taddharmajñānatāviruddhena 
taddharmājñānarūpatvena vyāpteti viruddhavyāptopalabdhiḥ | 
vaiṣamyameva draḍhayati prakṛtavailakṣaṇyena dṛṣṭāntasya ghaṭābhāva 
iti | viṣaya eva iti | ghaṭābhāvo hi na kiṃciditi uktameva | uktā iti yukteti 
ākūtaśeṣaḥ | evaṃ

(page 381)

śuktipratyakṣameva pratyakṣapramāṇaṃ bhavadeva 
rupyajñānaprāmāṇyābhāvavyavahārakāraṇamiti tāvat na saṃgatam | 
etāvattu bhavet, yadi rajatajñānaṃ pramāṇaṃ bhavet | tat tadāveditaṃ 
rajatameva idaṃ bhavet, na śuktiriti kāraṇānupalabdhyā śuktijñānaṃ 
saṃvādakaṃ na bhavet, asti ca tat, tato rajatajñānaṃ(a)pramāṇaṃ 
saṃvādiśuktikājñānopalabdheriti | tataśca 
kāraṇaviruddhakāryopalabdhyā prāmāṇyaniṣedhe rajatajñānasya 
śuktijñānaṃ pramāṇatāmupagataṃ hetubhūtaṃ, na pratyakṣabhūtam | 
etadāha iha iti prakṛte | punaḥśabdaḥ uktasaṃbhāvanādyotakaḥ | 
pāramparyeṇa iti na sākṣādviruddhaṃ tat tatprāmāṇyasya niṣedhyasya, 
apitu kāraṇavyavadhānenetyarthaḥ | nanu tathāpi siddhaṃ sādhyaṃ vināpi 
pramātrā ekena | atra āha tacca iti pratyakṣameva bādhakamiti hi te vadanti | 
nanu itaḥ prabhṛti itthameṣiṣyate | satyaṃ, tathāpitu vratatyāgamātrametat 
[eṣā tu ga. |], natu kāmaparipūraṇameṣāṃ tataḥ ityāha dūṣayiṣyate ca 
iti | anena parihārāntaramapi sūcayati | yat bhaṇiṣyate

	dharmyasiddherapi......................................... | (1|7|13)

ityatra sūtre || 7 ||

	etat nirākaroti

	naivaṃ śuddhasthalajñānāt sidhyet tasyāghaṭātmatā |
	natūpalabdhiyogyasyāpyatrābhāvo ghaṭātmanaḥ || 8 ||
	viviktaṃ bhūtalaṃ śaśvadbhāvānāṃ svātmaniṣṭhiteḥ |
	tatkathaṃ jātu tajjñānaṃ bhinnasyābhāvasādhanam || 9 ||

	abhāvavyavahāre tādātmyena sādhye [siddhe ga. |] bhavati ayaṃ 
nyāyo bhūtalaṃ ghaṭo na, piśāco na, śabdo na,- iti | tatra hi dṛśyatve 
svabhāvaviśeṣasāmagryabhāvādinā 

(page 382)

asaṃbhavatyapi saṃbhavatyeva abhāvasiddhiḥ | vyatirekeṇa tu 
upalabdhilakṣaṇaṃ upalambhayogyatādhāyi samastaṃ kāraṇaṃ prāptasya 
dṛśyasya yadā abhāvaḥ sādhayitumiṣṭo bhavati- iha bhūtale ghaṭo neti, 
tadā na uktanyāyena abhāvasiddhiḥ | evaṃ hi piśācasya api vyatirekeṇa 
abhāvaḥ sidhyedapiśācatayā bhūtalasya siddheḥ | naivam, tadeva tatreti 
vyavahartumucitam, sarvadā vā tathā vyavahriyatāṃ [vyavahriyate ka. |] 
viśeṣābhāvāditi dṛṣṭānta eva ayaṃ na saṅgata iti sūtrārthaḥ | 
vivṛtikāraḥ svokte dṛṣṭāntavaiṣamyadūṣaṇe 
sūtragranthasaṅgatimapaśyannabhyupagamyavādena granthasaṅgatiṃ karoti 
abhyupagamya ityantena sūtrakṛtaśca prauḍhavāditāṃ 
prasaṅgato'bhāvavyavahāratattvaparighaṭanāya darśayati | idaṃ tāvat 
jhaṭiti vaktavyaṃ na brūte, saṃnyāsikatvena tāvadabhyupagacchati etat, 
dṛṣṭānta eva [evaṃ ga. |] tu ayaṃ kathaṃ bhavatā kṛta iti | tat iti bhūtalam 
| na syāt iti | tādātmyena abhāvaḥ saṃbhāvyate nāma | eṣa tu vākyārtho 
na syāt na saṃbhāvyate- yat kila tatra ādhāre ghaṭo na | ekasyaiva hi 
kathamādhārādheyatā, kālpanikatve tu sadā syāt,- ityanayā bhaṅgyā 
dṛṣṭāntaṃ pratyakṣasiddhe bādhe nirākartumāheti yojanā | nanu 
bhūtalataiva tvayā śuddhatā abhidhitsitā, tat kiṃ 
tadviśeṣaṇopādānenetyāśaṅkya brūte atra sūtra iti | krameṇa 
parastāvadevamāha,- asmābhirapi tathāvidhameva rūpaṃ yadiṣyate iti 
yuktaṃ viśeṣaṇam | vakṣyamāṇa iti viviktaṃ iti sūtre yādṛśī iti 
svātmaniṣṭhatārūpā | asau iti ghaṭāderabhāvaḥ | tasyāḥ [asyā ka. |] iti 
viviktatāyāḥ | sadā iti paraṃ bodhayituṃ 

(page 383)

śaśvat ityasya vyākhyānam | svātmaniṣṭhataiva paramārthato 
viviktatvaṃ, tacca paraṃ jñāpayituṃ viviktatvaśuddhatvādivyavahāre 
sādhye hetutayā upāttaṃ sūtraṃ vivṛtaṃ tu siddhavadeva 
sāmānādhikaraṇyena | atra iti vyatirekeṇa abhāvavyavahāre sādhye | 
vastutattvamavalambya dūṣayati tathāpi iti | sāpi iti ghaṭe nāma dvitīyatā | 
anena tajjñānaṃ bhūtalajñānaṃ jātu kathaṃ bhinnābhāvasādhanam, 
apitu sadaiva syāt tādātmyābhāvasādhanavaditi sūtrārtho darśitaḥ | 
parakīyaṃ prasiddhilakṣaṇamabhiprāyaṃ sphuṭayitumāśaṅkate atha [atha 
bhinna ga. |] iti | bhinna iti vyatirekaprasiddhyā prakṛtaṃ ghaṭayati | yadātu 
iti siddhāntī tattvamuddhāṭayan naca iti dūṣaṇasya avakāśāya anuvadati 
evam iti ghaṭasāhityadiśetyarthaḥ | sahitatā nāma ghaṭena yā, sā na 
kācidadhikā bhūtalāt bhāti prameyataḥ pramāṇataśceti darśayati 
svākārādhikaḥ svajñāna iti | nanu daśādvaye'pi kiṃ prameyasya 
tāvattaiva, jñānasya vā,- ityāśaṅkya āha yo'pivā iti | nanu na ghaṭo 
bhūtalasya svabhāvaḥ, apitu tena sahitatā | sā ca bhūtalamityābhāse 
pṛthaganābhātā api asti vastutā iva | etat dūṣayati nacāpi iti | sarvadā iti 
asatyapi ghaṭe | nanu ghaṭena sā tasya kriyate sahitatā mṛtpiṇḍasya cakreṇa 
iva ghaṭatā | atra āha nāpi iti | evaṃhi sati kāraṇasya pūrvabhāvitvāt 
ghaṭakāle sā na bhavedityarthaḥ | bhavatu vā ghaṭasya tatra kāraṇatvaṃ, 
tathāpi bhūtalaviśrāntaṃ [ntiṃ ga. |] tadrūpaṃ ghaṭaṃ na apekṣate 
ghaṭena sahitateti | nanu cakṣurjanite'pi ālokaviśeṣe [ālokasya viśeṣaḥ 
vivarekakṣaṇā |] virekakṣaṇārambhakrameṇa cakṣuṣi astamite nāsti 
jñānasantānaḥ, nāpi 

(page 384)

dṛgādau, tadvadatra bhaviṣyati | etadapi na mṛṣyati ghaṭādarśane'pi iti | 
cakṣurādyadarśana iti veti manyate | anābhātaśca na kaścana kasyacit 
svabhāvo bhavati,- ityāha vastutvasya iti | vakṣyate iti 

	tathaiva sat............................................. | (2|3|5)

iti sūtre | naca idaṃ parasya mataṃ kāryānupalambhavyavahāramakurvataḥ, 
svabhāvānupalambho hi ayam | yatra iti yasyāṃ tattvacintāyāṃ 
kriyamāṇāyām | anena pramāṇataḥ prameyataśceti ubhayamukhamapi 
prakṛtamupadarśitamanvayavyatirekayogena | tat iti pradeśajñānaṃ sadaiva 
nirviśeṣatvāditi tātparyam | yaditu evaṃ syāt yathā saṃyogābhāve'pi 
saṃyuktaṃ tathāvastu ghaṭena janitaṃ tatsaṃnidhāna eva ca tathā gṛhyate 
tathā sahitatvamapīti, tadabhāve ghaṭasahitaṃ bhūtalamiti, tadapi asat | 
ghaṭo hi iti yāvacca kimasya grahaṇena | dhūmavat cedidamanumānametat | 
tacca pratibandhaṃ vinā kutaḥ | naca tajjñānameva tatsaṃvedanaṃ bhedāt | 
nanu sāhityābhāsanaṃ tarhi kim | vikalpanamātrametaditi brūte kevalam iti 
iyadeva idamadhikamatretyarthaḥ | etadeva yuktam iti vārtikagratthena 
saṃvādayitumupakramate ata eva iti prativiṣayaṃ paryavasyat 
vijñānamekamabhāgamapi sat yata ābhāsāntaravṛttāntamābhāsāntare 
na yojayati, tato hetorghaṭapaṭavijñānaṃ ghaṭe vyavasthāṃ 
paṭānapekṣatvena, paṭe'pi ghaṭānapekṣatvena vidhatte,- iti matvā 
evamuktavān | granthaṃ tadīyaṃ paṭhati ataḥ iti | ato'pi hetoḥ sā 
indriyamatiravikalpā [lpyā ga. |] siddhā | sāpi iti yā 
baudhāntarairevamātmatayā sādhyā,

(page 385)

yasmādekamarthaṃ manobhūmau vikalpayannapi tadaiva anyaṃ paśyati, tau 
ca vya...........parasparaviviktātmakāveva vimṛśati- idamutprekṣe, idaṃ tu 
paśyāmīti | yadihi parasparavṛttāntaniveśanena [niveśena na jñāna ga. |] 
jñānaviṣayau vyavasthāpayet, tadatra dṛśyatvavikalpyatve 
saṃkīryeyātāṃ, naca evamanubhava iti darśayati sidhyet iti tathaiva 
tatsiddhimarhati | prakṛte etat yojayati evaṃca iti jñānamubhayābhāsamapi 
na anyonyāpekṣaṃ vyavasthāpakaṃ vyavasthāpakatvāt | vyavasthāpanaṃ 
hi asaṃkīrṇaniścayotthāpanam | yadica anyonyāpekṣayā vyavasthāpayet, 
saṃkīrṇaniścayotthāpanaṃ bhavet | tadeṣā [eṣāṃ ga. |] 
viruddhavyāptopalabdhiḥ | vyavasthāpanānusāreṇaivaca prāmāṇyaṃ 
pareṇa upagatamiti smārayati bauddhasyaiva iti | ya eva itthamabhāve 
siddhiṃ vyavātiṣṭhipat sa eva tathā abhyupagatavān yathā etat 
prakṛtamasya vighaṭeta, natu 
anyadīyadūṣaṇoddhoṣaṇadaurjanyamasmākamāropaṇīyamiti evakāreṇa 
yattadvadadbhiḥ iti sūcitam | nanu evaṃ ghaṭabhūtalajñāne 
ghaṭamātrajñāne bhūtalamātrajñāne ca kimaviśeṣaḥ | aviśeṣa eva 
viṣayataḥ, svarūpatastu astyeva viśeṣaḥ | etadāha jñānaṃ ca iti | caḥ 
śaṅkādvāreṇa prameyāntarasamuccāyakaḥ | prakrānte jñāne kartari 
vastu ityādi karmapadam | prakṛtaṃ sūtrārthamunmīlayati evaṃca iti 
taddarśanam iti pradeśadarśanaṃ kartṛ | asatyapi iti ghaṭe | atra 
kāryānupalabdhyā ghaṭābhāvasiddhirbhaviṣyati,- iti 
parakīyamanubhāṣate ghaṭe sati iti | nobhayābhāsam iti anyat 
vyavacchinatti iti nyāyena svasaṃvedanādeva evaṃ vyavasthāpitaṃ tasya 
ghaṭasya dṛśyatvāt yadavyabhicaraṇīyaṃ kāryaṃ 
nijābhāsabhāgabhājanībhūtaṃ saṃvedanaṃ tasya abhāvāt |

(page 386)

etadanubhāṣya dūṣayati atra ca iti | pratītibādhādeva hi trastaḥ 
pratyakṣavikalpaśaraṇatāmabhāvasiddherabhyamaṃsta paraḥ, saca na 
upapadyata eveti darśitameva || 9 ||

	nanu vyatiriktābhāvapratītiḥ sarvalokaprasiddhā, sā ca na sarvadā, 
kintu ghaṭāsaṃnidhidaśāyāmeva | tat kimatra śaraṇam | iha yat yato na 
bhinnaṃ, tat tato vyatirekeṇa na vyavahāryaṃ bhūtalamiva bhūtalāt, 
tathāca ghaṭābhāvaḥ | vipakṣe hi nirnimittatā tathāvyavahārasya prasajet,- 
iti kāraṇānupalambhanaṃ, tataśca bhinna eva bhūtalāt ya ālokaḥ, sa eva 
ghaṭābhāvo bhūtalādheyatayā vyavaharaṇīyaḥ,- ityetadeva atra śaraṇam 
| etaducyate sūtreṇa 

	kintvālokacayo'ndhasya sparśo voṣṇādiko mṛduḥ |
	tatrāsti sādhayettasya svajñānamaghaṭātmatām || 10 ||

	kintviti vyatiriktavastvabhāvasiddhāvasti cirantanāparidṛṣṭaḥ 
praśnayogyo viśeṣaḥ | sa ca ucyate- iha raśmipuñjatatprabhādirūpa āloko 
vā ātapacandrikādisparśo vā kaṭhinaghaṭasparśavilakṣaṇo mṛdurbhūtale 
[mṛdubhūtastā ga. |] tāvadāvṛtaḥ kāryakāraṇatvaikasāmagrīkatvādinā 
jñāteyena vyavahriyate iti na apūrvam | sa ca 
ghaṭātmakaprasiddharūpasparśavilakṣaṇastadabhāvarūpastatra bhūtale 
svajñānena ālokādirūpasparśajñānena gṛhītaḥ | sa yadā vikalpyate 
pūrvoktayuktyā, tadā atra bhūtale ghaṭarūpavilakṣaṇo 
yadālokarūpapuñjaḥ iti yat vijñānaṃ, cakṣuravyāpṛtau vā 
karkaśakalaśasparśavilakṣaṇo'yaṃ 
śītoṣṇānyataramṛdusvabhāvasparśarāśiriti yat vijñānaṃ, tat tasya 
bhāsvararūpasya mṛdusparśasya ca anyat vyavacchinatti iti dṛśā

(page 387)

ghaṭarūpasparśābhāvatāṃ niścinoti,- iti sa eva tatra bhūtale 
ghaṭābhāvo vyavahriyate ya ālokastatsparśo vā,- iti iyatyeva nyāyāyātā 
gatirvyatiriktābhāvasiddhau nirvahati lokasya [tasya kha. |], sarvajñasya tu [tu 
na jñānanivṛttiḥ ga. |] jñānanirvṛttireva anyarūpā, tato mahāpralaye'pi 
svasaṃvedanajñānamātrātmā abhāvanirvṛttiḥ [bhāvanirvṛtti ga. |], tasya 
hi jñeyavyāpi jñānaṃ bhavatīti sūtrārthaḥ | ālokasya evaṃrūpatāṃ 
sthūladṛṣṭāntena sādhayati kvacit iti kevalabhūtalasaṃvit 
ghaṭābhāvaniścayanāṅgaṃ [bhāvaṃ kha. ga. |] na bhavatīti yāvat | 
nirantara iti śilopari saṃnihite'pi ghaṭe bhūbhāge tadabhāva iti yā 
pratītiḥ, sā śilāpratītireva | tadbhāva iti śilāyā bhavanaṃ, ādigrahaṇāt 
vāyvādiḥ, tamo'pi [na so'pi ga. |] keṣāṃcidrūpameva | tathāhi 
ābhidharmikāḥ 

	rūpaṃ tadā viṃśatidhā........................... | (a. ko. 1|10)

iti | yatrāpi ityādi tatrāpi ityuttareṇa saṃbadhyate | avāntare tu 
vṛttigranthaḥ paṭhito vyākhyātaśca | evamuttaratra | tasya yat 
sparśajñānaṃ, tat ghaṭābhāvaṃ vyavahārayati,- iti saṃbandhaḥ | 
andhasya iti anupalabhya iti pūrveṇa saṃbandhaḥ | kartari ṣaṣṭhī, 
apratighāti iti kuḍyabhittyādeḥ, pratigho nāma yo'sau sparśadharmo 
niḥsaraṇaniṣedhakṛt yasya nāsti | niyata iti vayaṃ tu 
ābhāsavastuvādino'bhāvaṃ viviktameva bhāvādupagacchāmaḥ | 
yaduktaṃ

	abhāvo'pi budhyamāno bodhātmabhūta īśvara eva |

iti | yukta iti vyatiriktābhāvasiddhaye iti bhāvaḥ | upayujyate iti 
vyavahārāya | saṃprati iti, anyadā paṭopayogādau 

(page 388)

sa eva āloka ucyate- paṭo nāsti- ityādinā vyavahāryeṇa rūpāntareṇa | 
naca nyāyamātrametat, apitu pratītirapi atra sākṣiṇītyāha vastusthiti iti | 
āvirbhāvayati iti niścāyayati, bhūtalameva [iha na kha. |] hi na apekṣate 
tadā, apitu taduparivartinaṃ paṭākāśamayaṃ [paṭāvakāśa ga. |] deśam || 
10 ||

	nanu asmin pakṣe tādātmyābhāva eva eko vyavahāryaḥ, na 
vyatiriktābhāvaḥ; tataśca āloko ghaṭābhāva iti kṛtvā pradeśe 
tanniścayākṣipto yathā ghaṭābhāvavyavahāraḥ, tadvat 
piśācābhāvavyavahāro'pi bhavedālokasyaiva piśācābhāvarūpatvāt,- 
ityāśaṅkya sūtraṃ 

	piśācaḥ syādanāloko'pyālokābhyantare yathā |
	adṛśyo bhūtalasyāntaraniṣedhyaḥ sa sarvathā || 11 ||

	ālokavyatirikto yadyapi piśāco'nālokātmako hi asau, tathāpi 
bhūtalasya iva ālokasya abhyantare so'pi na saṃbhāvyate | tataśca apiśāco 
yadyapi āloko'sti,- ityata āloko bhavan piśāco nāstīti vyavahriyeta, 
tathāpi na sarvātmanā tadabhāvasiddhiḥ | sarvathā iti niyamena 
bhūtalālokāpekṣayā yāvadgati ca vicāraṇā,- iti tridhā yojyam | 
piśācābhāvamātraṃ hi na sādhyam, apitu niyamena [niyamet kha. ga. |] | 
bhūtalāntare'pica saṃbhāvya eva asau yāvadgati ca vicārayiṣyate | 
tadevamālokāntarvartī sa syādeveti śaṅkāyāmarthanīyo 
niyamagarbhatayā tāvati vivakṣite [vivakṣati kha. vivakṣiti ga. |] deśe sa 
tādṛśo na tadabhāvaniścaya iti paradarśana iva uktadarśane'pi na kaścit 
doṣa iti sutrārthaḥ | taṃ saṃkṣipya vyācaṣṭe naca iti | evam iti vyatirekeṇa

(page 389)

abhāvavyavahāraprasaṅgo yaḥ śaṅkyate piśācasya, so'smatpakṣe'pi na 
avataratīti | caḥ prasaṅgaśaṅkāyāṃ hetuḥ | anālokarūpasya iti 
piśācasvabhāvatvādālokasya śaṅkyate'yaṃ prasaṅgaḥ iti tātparyam | 
śaṅkāniṣedhe tu hetuḥ antarlīnasya ityādi | tacca iti anyatvaṃ 
saptamyantaṃ yat vṛttāvuktaṃ antarlīnatāpakṣe | tatra iti vyākhyāte 
āloke antarlīnapiśāco na niṣeddhuṃ śaṅkyo'dṛśyatvāditi uktam | tacca 
acoditasamānam [samādhānaṃ ga. |] | evaṃhi prasaṅgaścoditaḥ [ṅgācco 
ga. |] pradeśe āloko'sti,- iti yadidameva piśāco nāsti,- iti prasajyeteti | 
anena āśayena anyathā upakramate sthūladṛṣṭipratyāyanāya athavā iti | 
sūkṣmadṛṣṭyā tu āloke prasaṅgatatpratiṣedhau kṛtau paryavasyata eva 
pradeśa ityādyaṃ vyākhyānaṃ na asaṅgatam | athavā yadyapi bhūtale 
āloko gṛhīta iti piśācābhāvo gṛhīta eva, tathāpi gṛhaikadeśe sphītāloke 
ghaṭābhāvo gṛhīto'pi yathā na 
samastagṛhāntarālaśaṅkitaghaṭābhāvavyavahāre kartavye'ṅgatāmupaiti 
gṛhaikadeśāntare santamasākrānte tatsaṃbhāvanāt, tathā 
pradeśavyavasthitālokamadhyavartitvena piśācasya saṃbhāvanāt tathā 
tāvadākāśadeśagatapiśācābhāvanibandhanavyavahārāṅgabhāvaṃ na 
upaiti,- iti tatrāpi tadabhāvaniścayaḥ kartavya eva | sa ca na sidhyati 
piśācākramaṇīye ālokamadhyabhāge tadālokānapasāriṇaḥ 
piśācatulyasyaiva anyasya kasyacidasmādṛśairanupalambhādityanayā 
bhaṅgyā vyākhyāntaraṃ karoti yadivā iti | 
ālokapradeśayorādhāratvamādhāratānāntarīyakavyatirekatātparyaṃ ca, 
- iti tridhā tatraśabdo vyākhyātaḥ | nanu pradeśe [piśāco ga. |] yadi 
vyatirekeṇa niṣeddhuṃ śakyaḥ, tarhi 

(page 390)

āloke'pi kiṃ tathā na śakyaḥ | āha pradeśāt iti ālokatādātmyena hi 
pradeśe niṣidhyeta | kiṃ saṃbhāvyate tāvat sarvātmanā hi tatrāpi tasya 
niṣedhaḥ śakyaḥ, iyat tu ucyetāpi pradeśe āloko'sti yat, tadeva piśāco 
nāsti,- iti | āloke tu kimanyadasti yat piśāco'pi nāsti,- iti syāt | tena atra 
vacanāvakāśamātramapi nāsti,- iti manyate | etadeva ghaṭayati tadāhi iti | 
pradeśe vā iti anena pradeśātmakaparamāṇusāntaravartamāna-
svaparamāṇukatadrūpasaṃbhāvanānivṛttiruktā pāramārthikī sautraṃ 
yathādṛśyo bhūtalasyāntar iti vyākhyātum | adṛśyatvamapi iti naiva 
kevalamanyatvaṃ piśācaniṣedhāyoge hetuḥ, apitu adṛśyatāsahitam | 
etadeva vyatirekeṇa sphuṭayati tasya hi iti | yat iti yasya ālokānapasārakasya 
dikkālātmaparamāṇvāderdarśanāt [tmaka kha. |] | kvacit iti āloke 
pradeśe vā asāvatīndriyadarśī piśācaṃ niṣedhet | sa hi iti 
piśācāderatīndriyadarśī | piśācasya yo'vakāśaḥ saṃbhāvyate 
bhūtalālokāntarālaprāyastadvyatiriktairātmadikkālādibhiḥ 
piśācarūpatvāsahiṣṇubhirālokaviśeṣarūpairevavā 
paramāṇubhirvyāptaṃ paśyaṃstānātmādīn piśācābhāvatayā 
vyavaharan piśācaṃ niṣeddhuṃ śaknoti,- iti saṃbhāvyate arhati, tato na 
atīndriyādarśino'tra śaktatādi asti | prakṛtameva spaṣṭayati nahi iti | 
ādigrahaṇāt digātmādi | ate eva iti | yataḥ piśācaḥ sarvajñasya api 
bhāsamāna ālokāvayavānāmālokaparamāṇūnāṃ yadrūpaṃ tadeva 
avakāśo deśastamutsṛjya parihṛtya bhāsate itaretarānāmiśrarūpatvāt 
bhāvānāṃ [bhāvanāṃ ga. |], tato hetoridamapi na āśaṅkanīyam | tadeva 
parāmṛśati

(page 391)

yathā iti iti ityantam | samānanyāyatāṃ yojayati nahi iti | piśāce'pi yatra 
eṣā gatirālokānapasārakābhimate, tatra tadviparīte ghaṭe kā 
iyamāśaṅkaiva | ālokāpasāraka eva tarhi ghaṭo niṣedhyo, na piśācaḥ 
ityāśayena āha athāpi iti | anāloka iti 
anyasāntaratārahitaikaghanālokarūpopalabdhyeti yāvat | atra uktameva 
samādhiṃ smārayati sphuṭīkartuṃ tadatrāpi iti | 
yadetadvacanamāśaṅkyate, tato vacanāt hetoridaṃ smāryate iti sambandhaḥ 
| nanu anyonyātmatve katham ekadeśāvasthāne'pi ityuktiḥ | āha tataśca 
iti | ālokāṃśasya yatra bhāge piśācasannikarṣeṇa avaśyabhāvyaṃ, tatra 
yo'nyo dṛśyate, so'piśācaḥ | nanu svarūpaṃ muktvā ko'nyo deśaḥ | atra 
āha bhūtamayānām iti | śabdādipañcakarūpāṇāṃ bāhyānāṃ 
pṛthivyādīnāṃ jñānavyatiriktānāṃ rūpātmanā deśena yat 
sambaddhamekasāmagryadhīnatvāt vā kāryakāraṇabhāvāt vā bāhyaṃ 
bhūtalādi, tadapi deśa iti pratibhāsata eva | tataḥ sannikṛṣṭadeśataiva 
abhinnadeśatā, ātmakālādayastu abhūtamayā iti ekadeśā bhavantu nāma 
| yatra hi darśane te santi, tatra sarvaiḥ saṃyuktā sarva eva te vibhutvāt, 
parasparaṃ tu asaṃyuktā iti anyat | na cāpi te kecitsanti | śabdādyā 
vijñānaṃ ceti ṣatpadārthamātraṃ hi viśvam | tatra śabdādyā 
bhūtamayā eveti bhūtamayagrahaṇam | jñānānām iti vā iti 
vaidharmyeṇa jñānasya hi svarūpavyatirekeṇa na deśo'nyo bhāti 
ekasāmagryadhīnaḥ kāraṇaṃ vā viṣayo'pi anādhāratvena bhāsate yataḥ 
samakakṣyatvābhāvena tadyojanābhāvāditi darśitaṃ 
bahuśaścetyadharmadeśakālasamarthanaprastāve | deśāntaraṃ 
svarūpadeśādanyo deśastena yo'vacchedastadādheyatāyogaḥ, tena ca 
śūnyatā yadi syāditi 

(page 392)

anyathāśabdasya arthaḥ | tathāca iti | yato vyatirikto'pi deśaḥ, tena 
prakāreṇa idaṃ prameyāntaramiti caḥ | ālokaviśeṣa 
uṣṇasparśaviśeṣaśca kaścideva piśācavadeva asya svabhāvaḥ | 
arvāgdṛśāṃ yaḥ piśācasya deśa ādhāraḥ saṃbhāvyate, sa eva 
piśācāsannidhau dṛśyamānaḥ- piśāco nāsti- iti sarvajñena 
vyavahriyate | nanu ca yatra madhye na kaścit dṛśyate, tatra rūpādayaḥ santi, 
- iti kutaḥ, tat kathamuktaṃ sa eva ālokarūpaviśeṣātmā deśaḥ 
piśācābhāva iti | atra āha rūpādayo hi iti madhyavartinaḥ 
kasyacidadṛśyatve'pi; yadyapi madhye na kiñcidālokyate, tathāpi 
```

## Reading

Withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible)

## Claims

| Claim | Status | Basis |
|---|---|---|
| Link completeness | FAIL (7 gaps named) | assurance.trace_links_present + gaps |
| Human review | UNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off) | assurance.review |
| Deterministic chunk gate | BLOCKED (PROOF_NOT_RUN) | proofs.chunk_gate |
| Manuscript witness | UNPINNED (0 verified corpus-wide) | identity.witness |
| Source-span completeness | UNKNOWN | assurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed |
