# ipvv chunkV2-Q-saptamo-k11-close (M00021:12000-12423)

ipvv chunkV2-Q-saptamo-k11-close (M00021:12000-12423) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

> Machine rendering — UNREVIEWED, not an approved translation. No English here was human-reviewed.

Canonical: https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkV2-Q-saptamo-k11-close/

## Passage (excerpt as hashed)

```
kasyacidadṛśyatve'pi; yadyapi madhye na kiñcidālokyate, tathāpi 
rūpādayastathā tatra paramāṇutayā sthitā yathā ta eva asmadādibhirna 
dṛśyante, sarvajñena tu dṛśyanta eva | paramāṇūnāṃ ca na 
vaicitryamapūrvamiti darśayati tataśca iti | na tathā iti pratighātino'pi na 
atyantaṃ tathetyarthaḥ | dūrataram iti yathā tatra cchāyā dṛśyate tamasā 
kṛtena sāntaratvena vyavahitatvena vibhinnaṃ sajātīyatāvandhyamantaraṃ 
yeṣāṃ tāni sāntaravyantarāṇi, madhye vā tamasā sāntarāṇi 
vyantarāṇi, madhye tamaḥśūnyatayā sāntaratvena vā vyantaratvena vā 
vicitrīkṛtamadhyāni | sahaiva iti sve sve sthāne nivartayanti 
svadeśādapasārayanti asamarthanakṣaṇotpādanakrameṇa nivartyante, 
svadeśādapasāryante tathaiva | evam iti 
asmaddṛśyatamaḥprabhṛtibhāvāntaraparamāṇutulyā eva 
piśācaparamāṇavaḥ sarvajñasyetyarthaḥ | piśācābhāve tu piśācena yat 
pūrvamākrāntamantarālaṃ, tatra ālokaparamāṇava eva dṛśyamānāḥ 
sarvajñasya piśācābhāvavyavahāraviṣayībhavanti | nanu tattadātmādi 
padārthāntaramapi paśyan sarvajño vyatiriktaṃ piśācaṃ kathaṃ niṣedhet 
sati asati vā piśāce teṣāṃ svarūpaniṣṭhatvānapāyāt | 
vyatiriktapiśācābhāvo'nayā 

(page 393)

bhaṅgyā sarvajñenāpi duḥsādha eva | evaṃ tarhi kimanena prayāseneti 
darśayati athavā iti yat kiñcit yadyasti, tat tena draṣṭavyaṃ; tatastatra cet na 
paśyati piśācaṃ nāstyeva asau tatra ca sarvameva tatratyaṃ vastu 
piśācasahitaṃ tadbhāvaviviktena jñānāntareṇa vedyam, yadivā tadeva 
jñānaṃ tasya piśācābhāvavyavahāraviṣayaḥ iti na 
antarālavartiparamāṇvantarānusaraṇena kiñcit | nanu asmadāderapi evaṃ 
kasmāt na bhavati | ucyate arvāk iti | parimitaṃ yaḥ paśyati, tasya na 
jñeyamasti,- ityevaṃ jñānamutpadyate yena jñānameva 
sahitajñānalakṣaṇamabhāvavyavahṛterhetuḥ | yatra tu utpadyate iti niścayo 
jighrata iva rasayata iva avadadhata iva spṛśata iva 
gandhādijñānāvaśyakasaṃbhāvanāt, tatra gandhādijñānanivṛttireva 
śvāsapraveśanajñānādirūpāvyatiriktagandharasaśabdasparśābhāva-
vyavahārahetureva | tato yadyapi amunā ālokaṃ pradeśameva vā gṛhṇatā 
piśācābhāvo gṛhītaḥ piśācānyatvāt tayoḥ, tathāpi prādeśiko'sau 
gṛhīto'pi agṛhītakalpaḥ pradeśe āloke vā bhinnasya asya 
saṃbhāvanānivṛttikāraṇābhāvādetāvati [vatī ga. |] bahubhiḥ 
prakārairapi ukte vastuni | nanu yadi piśācasya aniṣedhyatāyāmadṛśyatā 
hetuḥ, tarhi ghaṭāderniṣedhyatāyāṃ

	............................ṣvajñānamaghaṭātmatām | (1|7|10)

ityādyuddeśeṣu dṛśyatā hetutvena nirdeśyā | na,- ityāha siddham iti | ya 
idānīṃ sarvo niṣedhastādātmyaniṣedhaparyavasita eva, tatraca 
avyabhicaritaṃ dṛśyatvam | tathāhi hetubinduḥ ? viśeṣaṇaṃ vācyamiti | 
evaṃ prasaṅgādabhidhāya prakṛtameva arvāgdarśane'pi piśācasya 
aniṣedhyatvamanubadhnāti adṛśyatve'pi iti | 

(page 394)

yadi ālokaḥ paramāṇuśo dṛśyo bhavet, tadā paramāṇuṃ paramāṇuṃ 
gaṇayato nirantaratvena bhavet buddhiratra sthāne yaḥ piśācaparamāṇuḥ 
saṃbhāvyate, tadvilakṣaṇo'yamālokaparamāṇureva 
piśācaparamāṇvabhāvasvabhāvaḥ, paramāṇvantare'pi evamiti 
piśācaparamāṇavaḥ śakyeran pradeśe ghaṭavat 
nirākartumālokaparamāṇūnāmeva tatra piśācaparamāṇvabhāvatvāt, 
natu paramāṇuśo darśanamasti sthūlaikaghanavitatapratibhāsāt tanmadhye 
ca parimitatimirādiparamāṇuvat [paramāṇuvarapiśāca kha. |] 
piśācaparamāṇūnāmapi śaṅkanīyatvāt | evamālokasya paramāṇuśo 
dṛśyatve syāt piśācābhāvasiddhirarvāgdarśanasyāpi,- ityuktamapi 
yāvadgati vicāryam [vicāramātraṃ kha. |], natu etat 
sthitamartharūpamityāha athavā iti | paramāṇuśo'dṛśyatve'pi yadi 
nairantaryapratighātakāḥ piśācaparamāṇavaḥ saṃbhāvyeran, tat 
sāntaratvābhāve bhavet tanniṣedho, natu evam | 
rasagandhasparśaparamāṇavo hi yathaiva adṛśyatvena santo'pi na 
ekaghanarūpapratyayaṃ nighnanti, tathā paiśācāḥ paramāṇavo 
rūpamayā api asmadādicakṣuragocarā eva | 
atasteṣāmantarālarūpāṇāmagrahaṇenaiva asaṃhatatvaṃ gṛhyate yathā, 
tathā pradarśitaṃ vitatya bāhyārthasiddhāvupādhyāyadharmottareṇa | 
pradeśamadhye'pi piśācaniṣedhasya aśakyatā itthameva anusaraṇīyā | 
tataśca yathā bhūtalasya antar ityapi sautramanusṛtaṃ bhavati sarvathā 
ityapi vyākhyātaṃ bhavati | iyatāpica yāvadgativicāreṇa sarvathāśabdaḥ 
sautro vyākhyātaḥ iti upasaṃharati tataśca iti | 
prāsaṅgikadoṣapraśamanaparamidaṃ sūtraṃ pūrvasūtrārthasya 
avicalatāmādhātumiti tadeva anusandhatte avaśyaṃ ca iti | ayameva iti 

	...............ālokacayo'ndhasya sparśo vā............... | (1|7|10)

(page 395)

itiprastāvena tādātmyābhāvo ya uktaḥ | yatsaṃvedanam iti yasya 
jñānasya saṃvedanaṃ bhūtalasaṃvedanasthānīyam | tasya iti jñānasya 
bhūtalasya iva grāhakaṃ pratyakṣaṃ bhavet yena rūpajñānābhāvaḥ 
pratyakṣataḥ sidhyediti vyavahriyate, tat tādṛśaṃ vijñānaṃ na kiñcidasti, 
- iti yāvat | nanu sparśajñānasya yat pratyakṣaṃ svasaṃvedanaṃ, tena yata 
ekameva sparśajñānaṃ gṛhītaṃ, na rūpajñānaṃ; tataḥ 
kevalabhūtalajñānatulyādekajñānasaṃsargayogyajñānāntaraniṣedhaḥ 
syāt | syāt satyaṃ, yadi rūpajñāne bhavatyapi tadeva 
sparśajñānasvasaṃvedanaṃ rūpajñānasvasaṃvedanākārāntaraṃ 
bibhṛyāt; natu evaṃ svapne'pi,- iti nirūpyate nahi iti 
ghaṭetyādivaidharmyāśayena | atra hetumāha jñānadvitva iti tasya 
saṃvedanasya jñānasvarūpagrāhakasya ekatvaṃ na upapadyate | nanu 
vedyabhūte cet dve jñāne [dvaitajñāne ga. |] ghaṭabhūtalatulye, tat 
kimāyātaṃ tatsaṃvedanasya | āha-jñānasvarūpāt vijñeyalakṣaṇāt 
tasya abhedaḥ | atrāpi hetuḥ svasaṃvedanatvameva | 
evamekajñānasaṃsargasya samastābhāvavyavahāravyāptyabhāvaṃ 
pradarśya arthasya nyāyasya vyāpakatvaṃ darśayati ukta iti | 
turviśeṣadyotakaḥ | tatsattaiva iti niyamavatī rūpajñānasattā vyavacchinne 
svasaṃvedane nirbhāsamānā rūpajñānābhāvavyavahārāspadam | nanu 
iyatā sparśajñānatādātmyāpannaṃ rūpajñānaṃ kāmaṃ niṣiddhaṃ, 
tatsamaye tu dvitīyasya vyatiriktasyaiva rūpajñānasya kathamabhāvaḥ 
sidhyati | ucyate kāryābhāvāt iti | rūpajñānaṃ yadi bhavet 
sparśajñānāvasare, tat sparśajñānāt yo jāyate vikalpaḥ, sa 
rūpajñānādapi jātaḥ iti rūpasparśobhayavikalpanavyāpāraṃ 
vikalpajñānaṃ svasaṃvedyaṃ bhavet, naca tat tathābhūtamastīti | atraiva 
dṛṣṭāntamāha pradīpe'pi iti yathā pūrvaṃ rūpadarśanāt 

(page 396)

pratighātakāraṇānāpātācca niścitasvanetrasadbhāvo'ndhakāre 
pradīpābhāvaṃ rūpajñānasya kāryasya abhāvāt niścinoti, tathā 
viśiṣṭavikalpātmakakāryābhāvāt rūpajñānasya abhāvādamunaiva 
nyāyena sahitatvarahitatvābhāvasvarūpavāde'pi rahitāt pradeśāt 
kāraṇasya ghaṭasya abhāva iti anumānataiva bhavet, natu sa eva sa ityalaṃ 
bahunā | etāvat iti natu eṣāmanyā gatirvahatīti yāvacchakti vimṛṣṭaṃ 
paradarśanamiti vadan vikalpo'pi pṛthageva astu svasaṃviditaḥ 
ityādidūṣaṇāntarasaṃbhāvanamatrāpi syāt,- iti darśayan 
ekasaṃvedanābhyupagamena idamapi na kiñcit,- iti sūcayati | tata eva āha 
yuktaṃ tu ityādinā | anena śabdarasagandhānāmabhāvo'pi 
samagrasāmagrīkatve'pi siddhe jñānātmakakāryābhāvena samarthitaḥ, 
tajjñānābhāvaśca tatsvasaṃvedanābhāvena, 
antarnādakāyasparśadantodakarasatripuṭikāgandhasaṃvedanena tu kāmaṃ 
bāhyaśabdādinirāso bhavet, ākāśadhāraṇāsamāpannasya tu 
samastatadabhāvavedanaṃ kathaṃ samastaśabdādyabhāve yoginastadā 
niścetavye nāsti avakāśaḥ ekajñānasaṃsargayogyavastudvayānyatara-
niyatavijñānāvaseyatāsamarthanasya,- ityalaṃ bahunā || 11 ||

	nanu evaṃ bhavatprasādhitenaiva nyāyena pramāṇabhūtaśuktikā-
rajatābhāvānyatarajñānaprāmāṇyasaṃvedanameva 
tadanyarajatajñānaprāmāṇyābhāvajñānaṃ siddhameva | satyaṃ 
siddhaṃ, tathāpitu sādhyaṃ na siddhamiti darśayati sūtreṇa

	evaṃ rupyavidābhāvarūpā śuktimatirbhavet |
	na tvādyarajatajñapteḥ syādaprāmāṇyavedikā || 12 ||

anena hi śuktikājñānasya na idaṃ rajatamitijñānasya vā

(page 397)

svarūpacintā kṛtā bhavati, natu tato vyatiriktasya ādyarajatajñānasya 
kiñcit khaṇḍitaṃ maṇḍitaṃ vā | ghaṭajñānaprāmāṇye hi 
prācyapaṭabodhāprāmāṇyarūpe saṃvidite'pi prācyasya paṭabodhasya na 
kiñcit kṛtaṃ bhavatīti sūtrārthaḥ | asadviṣayatām iti aprāmāṇyam | 
iṣyate iti saugataiḥ | tacca iti pūrvasya aprāmāṇyam | etāvattu iti ayaṃ 
bhāvaḥ- asti tāvadeṣā pratipattirloke, sā tu kiṃpramāṇarūpā,- iti 
cintyam | yadi pratyakṣātmikā, tadasmaddarśanameva vijayi; atha 
anumānātmikā, tat na upapadyate,- iti samanantarameva sūtreṇa vakṣyate || 
12 ||

	nanu idamityanena tadeva avamṛśyate yatra rajatajñānamabhūt, 
tatraiva ca na idaṃ rajatamiti śuktikā veti jñānamuditamidānīm, naca 
ekamekadā rūpadvayayogi,- iti na jñānadvayaṃ pramāṇaṃ 
bhavitumarhatīti ānumāniko bādho bhaviṣyati | tatra [atra kha. |] etadeva 
tāvat na siddhamidamityanena tadeveti anumānaṃ ca na upapadyate | asti ca 
bādhavyavahāraḥ, so'smannaya eva upapannaḥ,- iti sūtraṃ

	dharmyasiddherapi bhavedbādhā naivānumānataḥ |
	svasaṃvedanasiddhā tu yuktā saikapramātṛjā || 13 ||

	apiśabdo bahumukhaṃ yojyaḥ | anumānato'pi naiva bādhā 
dharmiṇo'pi hetorapica asiddheḥ | naca dūrānusaraṇena iyaṃ 
bādhapratītiḥ, apitu svasa.vedanenaiva tataśca avaśyasamarthanīyā api 
ekasmiṃstu pramātari sati tasmāt svatantrāt sā jāyate,- iti sūtrārthaḥ | 
tamavatārayati anumānamapi iti iyato'dhikaprameyatvādiyadeva 
avatāritam, śiṣṭaṃ tu prāktanārthanigamanameva | śuktijñāna iti 
hetorasiddhiṃ vyācakṣāṇo dharmyasiddhiṃ tadupayoginīṃ 

(page 398)

karoti pakṣadharmatvābhidhānaprathamarūpaprasādhako 
hetordharmyupayogaḥ ityāśayena | anyathā hetoḥ sādhyaṃ sidhyati, kiṃ 
tatra dharmiṇā,- iti śaṅketa kaścit | hetuḥ iti aprāmāṇye rajatajñānasya 
sādhye | nanu svarūpāsiddha eva kasmāt na ayamucyate yatra 
dharmyasiddhimukhaprekṣitā na ālambanīyā,- ityāśaṅkya nyāyaṃ 
vyutpādayati svarūpa iti | iha hetusvarūpameva svarūpaṃ, na 
vastusvarūpaṃ yena śaśaviṣāṇaṃ svarūpāsiddhaṃ bhavet, hetośca 
niyatadeśakālāyogavyavacchedena sādhyasādhakatvaṃ nāma 
svarūpamāśrayāyattam | tataśca yasya āśrayo na kaścit vākyāt pratīyate 
- anityaḥ śabdaścākṣuṣatvāditi, sa svarūpeṇaiva niradhiṣṭhāno bhavan na 
kiñcidiva sampannaḥ śabdagatasya tasya abhāvāt 
anyarūpādiniṣṭhatāyāśca pratītyasaṃsparśāt | tato'yaṃ 
svarūpāsiddha ucyate | śuktijñānasatyatvaṃ tu yadyapi anyatra na siddhaṃ, 
tathāpi svarūpeṇa bhātyeva anyanirapekṣasya tasya pratītiviśrāntipadatvāt 
| nanu evamapi śuktikāyāṃ jñānasatyatve śuktikājñānena adhikaraṇe 
satyatvaṃ siddhamapi adhikaraṇāntare prakṛtarajatajñāne na siddhamiti 
vibhinnādhikaraṇatvena asiddhametat | astu evaṃ ko doṣa ityāha 
vyadhikaraṇa iti kākasyetyanupātte tu svarūpāsiddha eva vā ayamiti 
mantavyam | nanu evamāśaryāsiddhatvaṃ kasmādabhyadhāyi | ucyate, sa 
vyadhikaraṇāsiddhasya api adhikaraṇāntarasaṃbandho na doṣāya, apitu 
taddvāreṇa āśrayeṇa yaḥ saṃbandhaḥ, sa eva | nanu kāka eva āśrayo'stu 
| na,- ityāha prakṛta iti | svarūpeṇa iti | dharmasya anyadharmyāśrayatvena 
dharmatayā, dharmiṇaśca anyadharmādhāratvena dharmitayā siddhāvapi 
satyāṃ tena dharmiṇā āśrayeṇa dharmatā, tena ca dharmeṇa āśritena 
tasya dharmitā,- ityevaṃ 

(page 399)

yā saṃyojanā, tasyā asiddhiryā, sā āśrayāsiddhirvā 
vyadhikaraṇāsiddhirvā vyapadiśyate | evamasiddhasya prakāre 
vaicitryamuktvā prakṛte viśiṣṭamasiddhaprakāraṃ darśayati ihatu iti | 
purā iti bādhakakāle | bādhyarajatajñānāt pūrvameva śuktijñānaṃ, 
tadevahi rajatajñānasya smārakaṃ virodhena saṃbandheneti tadeva 
rajatajñānamaprāmāṇye sādhye dharmīcikirṣitam tadā iti 
hetvabhimataśuktikājñānasatyatāsaṃvedanakāle naiva siddham | nanu na 
rajatajñānaṃ dharmīkariṣyate, apitu śuktikaiva | etadapi na sahate tasya...ṭi 
tadānīmityāśayaḥ | etadeva siddhasādhyatvaṃ ghaṭayati nahi iti | 
śuktikājñānasya yo'dhunā vartate viṣayaḥ, sa rajatajñānasya 
prākpravṛttasya api adhunā na viṣayaḥ iti hi daivaraktāḥ kiṃśukāḥ | nanu 
siddhasādhanaṃ kiṃnāma dūṣaṇaṃ, sādhyaṃ hi tāvat siddham, 
anumānasya punarastu vaiyarthyaṃ na kiñcit siddhamiti darśayati naca iti | 
nanu yathā parvataṃ tadgataṃ ca dhūmaṃ dṛṣṭvā kāryāntaratvarayā 
ananumitavahnireva apakramya prasthitaḥ san smṛte adrau dharmiṇi 
vahnimattaṃ prācyasamayabhāvinīmadhunaiva apūrvatayā sādhayati, 
tathā smṛte rajate tajjñāne vā adhunaiva asattāṃ bahirapramāṇatāṃ vā 
sādhayet | sādhayet yadi dhūmamiva hetuṃ smaret, smarecca, yadi anubhavet, 
naca anubhavo'sti,- ityācaṣṭe naca iti | syādetat, yathā adhunā 
dṛśyamānāt bhittimālinyādiviśeṣāt pūrvavṛttaṃ dhūmamanu sā 
vahnyanumā, tayaiva satyatayā mūlasādhyayā vyāptastadgamako yo 
dharmo hetūcikīrṣitaḥ sa idānīṃ hetvantarādanumāyiṣyate, tataśca 
astyatānumānaṃ bhaviṣyati | atra ucyate śuktikā iti | nahi 
tathābhūtasādhanaṃ dharmasādhakahetvantaramasti | asti hi tadā śuktiḥ, 
tajjñānaṃ, 

(page 400)

tatprāmāṇyaṃ, tatsvasaṃvedanaṃ ca | sarvaṃ ca etat anyatra sve sve 
āśraye vartate iti vyadhikaraṇameva | evaṃ smaryamāṇasya 
dharmitāmabhyupagamya dūṣaṇamuktaṃ, adhunā tāmeva na sahate rajate 
ca iti | parvate hi smaryamāṇe vastutā asti, natu rajate, rajatajñānaṃ tu 
kevalamadhyavasīyate iti adhyavasite yat sādhakaṃ, tat vastubhūtaṃ 
jñānena kiñcit sādhitaṃ bhavati | bāhyaṃ hi dṛśyaṃ vikalpyatayā 
adhyavasitamiti abhedādhyavasāyāt bhedānadhyavasāyāt vā vikalpena 
spṛṣṭamucyatām, asti [astu kha. |] ca

	śabdārthastrividho dharmī bhāvābhāvobhayāśrayaḥ |

ityādibāhyābhimatapradhānādiviṣayamanumānaṃ taddharmīkartuṃ 
[kartuṃ natu kha. |] śakyaṃ, natu evaṃ svasaṃvedanamavikalpyatvāt tasya | 
etacca bhavadbhireva svasaṃvedanasya avikalpatāmupapādayadbhiḥ 
[vikalpakatāṃ kha. |] 

	aśakyasamayo hyātmā sukhādīnāmananyabhāk |
	teṣāmataḥ svasaṃvittirnābhijalpānuṣaṅgiṇī | (pra. vā. 3|249)

iti vadadbhiḥ prasādhitameva | nanu asti eṣā pratipattiḥ- tat rajatajñānaṃ 
tadeva pramāṇaṃ na abhūditi adhunaiva mayā jñāyate 
śuktijñānānubhavāt hetoriti | bāḍhamasti, sā tu bhavanmate na kathañcit 
yujyate, asmanmate eva tu yujyate | tadāha asmākaṃ tu iti | tuśabdena 
yadyapi viṣayoparāgakṛtaṃ kālabhedaṃ saṃvedane'bhimanyante 
māyāpramātāro vedyāṃśapravaṇībhūtahṛdayatayā tata eva bhinnāni 
jñānāni,- iti vyavahriyate, tathāpi teṣāṃ pāramārthikaṃ 
rūpamabhinnameva,- iti śuktijñānasvasaṃvedanāvadhau 
rajatajñānasvasaṃvedanatā api māyoparāgayogāpagamāt sthitaiva | 
māyāvidyobhayasāro hi ayaṃ

(page 401)

vyavahāro na ekapariniṣṭhayā nirvahati | tatastasya rajatajñānasya 
dharmiṇaḥ sādhyamapramāṇātmakamananuvṛttidharmavimarśakatvaṃ 
nāma yat, tat śuktikājñānasatyatayā sādhyate | evaṃ 
parvatajñānadhūmajñānayoḥ smṛtisvasaṃvedane adyāpi bhāvāt 
tatprakāśyatvena sthitasya parvatasya 
dharmiṇo'vasthitadhūmajñānaprakāśyāt pūrvasmādeva pūrvameva 
agnimattvasiddhiḥ śakyasamarthanā | anyathāhi kaḥ parvataḥ, kaśca 
dhūmaḥ | nahi smṛtau tayoḥ prakāśanamasti | nirviṣayā [nirvimarśā] hi 
sā, tataśca sarvātmanā aprakāśamānasya dharmitā, hetutā ca,- iti 
gaganasya śaśaviṣāṇatūlikācitrollekhā | tat tadaparaṃ [apūrva kha. |] 
pūrvasiddhaṃ saṃvedanīyamaprāmāṇyalakṣaṇaṃ dharmāntaraṃ yasya, 
tasya bhāvastena aprāmāṇyena dharmāntareṇa saṃbandhaḥ, sa eva 
viśeṣastasya jñānābhidhānātmā yo vyavahārastat 
rajatajñānamapramāṇamiti tatsādhanakāle dharmitvamupapannaṃ 
kālabhedenāpi sthitānāṃ rajatādijñānānāmiti saṅgatiḥ | 
evamasmākameva idamupapannaṃ, natu bhavatāṃ kathañciditi 
tuśabdadyotitamupapādya prakṛtameva paraparākaraṇamanusarati naca iti | 
evam iti anumānānusaraṇena | atra hetuḥ jhagiti iti | anumāne hi 
dṛṣṭāntānveṣaṇānavastheti paryante'pi etat 
svasaṃvedanasiddhatvamaṅgīkāryamiti bhāvaḥ | etadupasaṃharati evam iti | 
na pratyakṣatayā, na anumānatayā śuktijñānaṃ 
rupyajñānāpramāṇatvavedanaṃ; tat na rupyajñānasya bādhyatā, nāpi 
śuktijñānasya bādhakatā sidhyati, svadarśane tu upapadyate iti 
darśayannavāntaraṃ sautraṃ vyācaṣṭe yāvat iti | eka āśraya idamiti 
purovartī, tadavaṣṭambhinau tadaparityāgena sphurantau saṃvedyau 
yasmiṃstādṛgavabhāsanaṃ prakāśanavyāpāro yāvadeva 
vikalpabuddhestāvat 

(page 402) 

taditi anyonyaviparītasaṃvedyadvayaṃ bahirviruddhe parasparataḥ iti kṛtvā 
bādhakamavasthāpyate; dvitīyaṃ ca bādhyamiti arthāt | adyāpitu 
bādhakatā na niyatīkṛteti bādhyam iti na sākṣāduktam | sarvatra ca 
ayameva vyāpako vidhiriti kathayati bhāvābhāvādeḥ iti | nanu bahiriti 
kimāśayena uktam | āha vikalpastu iti | nīlameva tadaiva tasyaiva 
anīllamityapi hi bhavati vikalpāvabhāso, natu tatra bādho'sti, tatkāraṇameva 
tatra virodhalakṣaṇaṃ nāsti; tat kā atra bādhasaṃbhāvanā,- iti 
vāśabdaḥ | nanu satyavikalpitam, asatyavikalpitamiti bhedena vyavahāro'sti; 
tatkathamuktaṃ nātra bādhaḥ ityādi | tatra [atra kha. |] ucyate- 
pratyakṣamavabhasaṃ dṛśyameva bāhyarūpamapekṣya vikalpena 
miśrīkṛtya sa iti bādho virodho vā; yadi vā [yadā vā kha. |] seti 
saṃbhāvyate cet tat syāt saṃbhavedapītyarthaḥ; tarhi vikalpamahimaiva 
bādhe pratapati, vikalpaśca anubhavāt yadi uttiṣṭhati, tat kiṃ pramātrā 
kalpitena,- iti bauddhamuccāṭayati vikalpa iti | nanu anubhavo'pi 
kāraṇamiṣyate vikalpasya asmābhiḥ, pramātṛsvātantryaṃ ca tatra 
adhikamupayujyate iti darśayituṃ mātrapadam | tatra iti 
yathāsthitakālabhedena bhinnābhāsadvayamātravyavahāriṇi vikalpe | 
yadā punaḥ iti svadarśane | svatantre iti | naiyāyiko'pi hi 
kālabhinnajñānaguṇadvayasamavāyinamaṅgīkṛtya api tadāśrayamekaṃ 
na samarthayituṃ śaknayāt, tasminneva hi ākāśe yadi pūrvaṃ 
samudraghoṣaḥ, tato'pi paṭahadhvaniḥ; tāvatā kiṃ kasya viruddhaṃ, 
viṣayaikyamapi tayoḥ kena jñānena gṛhyeta, vikalpajñānaṃ 
pramāṇabhūtamapi svaviṣayamātraṃ vyavasthāpayet, na 
jñānāntaraviṣayam; jñānasya jñānāntaravedyatve'pi

(page 403)

jñānajñānamastu aparaṃ jñānaviṣayameva,- iti 
svasaṃvedanātmakasvatantrapramātṛtattvābhyupagama eva 
samasteṣṭasiddhiḥ, pramātā ca śaṅkhavastu vikalpajñāne 
viruddhamavabhāsayati | kena prakāreṇa viruddham | āha ............... 
śuklatayā | sa tāṃ kathaṃ jānāti | ucyate śukla ityādi | tat śaṅkhavastu 
kadā asya prakāśitam | āha tadābhāsa iti | nanu kālabhedena 
tathābhātaṃ, tat kena anayorvirodhaḥ, sakṛdābhāsahetukastu virodhaḥ | 
hetau śatā | nanu kālabhedena anubhavo vṛttaḥ, tat 
sakṛdābhāsatvamadhunā kutastyam | āha- yat 
taddvārabhūtamābhāsadvayaṃ, tadanyonyāpekṣaṃ prakāśate | kutaḥ iti 
cet, vastuta aikyāt | yadeva pītamiti prakāśeta, tadeva śuklamiti prakāśate 
yataḥ | nanu iyatā api kathaṃ virodha ityāśaṅkya tatsamarthanāya 
hetumāha yatraiva ityādi virodhāt ityantam | nanu etāvatā virodho 
bādhe.....(?) virodhe ca ekāśrayatvamidamityavaṣṭambhena dvayorutpattau 
virodhonmīlanāt, tat punarapi na ekapramātṛkṛtyaṃ kiñcit 
pradarśitamityāśaṅkya āha eṣa iti | virodhasya kāraṇaṃ 
yadekāśrayatvaṃ, tat sati ekasmin pramātari jñeyaṃ, natu asati | atraiva 
dṛṣṭāntadvayamāha yathā iti | ghaṭapaṭayoreko deśo gṛhādiḥ, tena 
prātipadikārthā eva śuddhaḥ sahasaṃvedane'pi gṛhītā iti 
vibhaktyantarārthaprāṇe jñāteye pramātureva prabhāvaḥ,- iti āloke'pi 
ghaṭābhāve atra bhūtale ityaṃśe pramātṛprabhāvaṃ vinā nāsti 
gatyantaram | nanu iyatā virodhaḥ samarthitaḥ, tathāpitu kiñcideva 
bādhakamiti kiṃkṛto niyamaḥ | tatra āha evaṃca iti śuktikājñānaṃ 
svasaṃvedanapatitaṃ, śuktikayā arthakriyā kṛtā,- iti jñānaṃ yataḥ 
upacīyate, tataḥ śuktikājñānaṃ balavat 
bhūtamarthakriyājñānānupraveśaśūnyābhāvaparidurbalaṃ tat 
svasaṃvedanapatitameva rajatabodhaṃ 

(page 404)

bādhate tadvimarśamunmūlayat | nanu kimatra saṃvādabalena | āha nahi iti 
| śavalasya iti himarajatamakkolatrapuśakalakādisaṃvidāndolanacitrasya | 
ata eva iti yataḥ parataḥ saṃvādo, natu tadaiva; tasmāt so'pi 
ekapramātṛtattvādhīnaḥ | tatra iti pramātari bhāvābhāsau 
śuktikālakṣaṇau na virudhyete yataḥ | evaṃhi tatra tau viśrāmyataḥ- yā 
śuktikā mayā dṛṣṭā saiva iyaṃ adhunā arthakriyāyāṃ pravṛttā- iti | 
tena virodhamupakrame, saṃvādaṃ niṣṭhāyāṃ yāvadeva 
bādhyabādhakabhāvo'pekṣate tāvat virodhasaṃvādo yaḥ 
pramātraikyanibandhanatvāt, so'pi pramātrāyattaḥ eveti sthitam | 
yadadhīnabhāvādhīnaṃ yat bhāvāntaraṃ, tat tatsannidhāveva bhavati 
dhūma iva kāṣṭhādisāmagryadhīnavahnyāyattaḥ; tathā ca 
pramātrekatādhīnavirodhasaṃbādabodhādhīno bādhavyavahāraḥ iti [iti 
bhāvaḥ kha. |] svabhāvaḥ, vipakṣe [vikṣepe ca ga. |] ca 
ākasmikatvaprasaṅgato vyāptiḥ || 13 ||

	etadupasaṃharan vyavahārāntaramapi samanvayarūpatvāt satyeva 
pramātari bhavati, na anyathā,- iti darśayati sūtreṇa

	itthamatyarthabhinnārthāvabhāsakhacite vibhau |
	samalo vimalo vāpi vyavahāro'nubhūyate || 14 ||
	tattadvibhinna................................................ | (1|7|2)

ityādisūtradvayadarśitānvayavyatirekarūpeṇa upapattiprakāreṇa 
sūtrāntaranirūpitakāryakāraṇabhāvādyudāharaṇaprakāreṇa ca 
idamāyātam- yaḥ kila vibhau deśakālānavacchinnasaṃvedanasāre 
bhagavati svatantre 
māyāśakyupakalpitacidabhedākhyātisārabhedamātraparamārthaiḥ 
pratibimbakalpatayā anatiriktairapi atiriktābhāsairarthairnīlasukhādibhiḥ 
khacite svarūpānanyathābhāvena uparakte viśrāntaḥ sarvo

(page 405)

vyavahāro dṛḍhena anubhavapramāṇena niścīyate; sa dvidhā-samalo 
māyāndhānāṃ krayavikrayavivādādiḥ, nirmalaḥ 
pratyabhijñātātmaparamārthānāṃ pārameśarūpāveśalābhāt 
viśeṣadṛśi vīreśavyapadeśānāṃ, natu lākulādipaśūnāṃ; 
vidyeśvaraprabhṛtīnāṃ dīkṣitaparyantānāṃ śuddhātmanāmupadeśa-
dīkṣānityanaimittikādyanuṣṭhānadhyānasamādhānādivyavahāraḥ, 
yadyapi tatrāpi yāvanmalaśeṣāvasthānaṃ 
māyāvyāpārāvigalanādataśca tathā yena vyavahārarūpatā sā hi 
bhedābhedaprāṇitasamanvayātmā sarvathā bhedatirodhau tirodhīyate eva, 
tathāpi pratyabhijñātayāvatparamātmanāṃ sa vyavahāraḥ svaparātmani 
malaśodhanabodhanaikadhanatvāt vimala eva yuktaḥ | tathā jñāninām iti 
vṛttau samastaṃ padam | saṃbhāvyate iti vṛttāvuktaṃ mūḍhānāṃ 
jhaṭiti tathābhimānābhāve'pi uktopadeśapariśīlanadiśā prakāśate eva 
ayamarthaḥ iti darśayitum | taduktaṃ śivavijñānopaniṣadi

	grāhyagrāhakasaṃvittiḥ sāmānyā sarvadehinām |
	yogināṃ tu viśeṣo'yaṃ saṃbandhe sāvadhānatā || (vi. bhai. 106)

iti | kevalam iti satyapi sārvatrike māyāvyāpāre idamadhikamityarthaḥ | 
siddhaḥ samayyādigurvantāḥ, śuddhātmāno niṣkalāḥ, vidyeśvarāḥ 
anantabhaṭṭārakādyā mantramaheśvarāḥ, mantreśvarāḥ 
aṅguṣṭhamātraprabhṛtayaḥ, ādigrahaṇāt mantrāḥ, te ca 
parameśvaropadeśalābhe sati jñātaparamātmasvarūpā iti mantavyāḥ, 
yaduktam

	...........................'ghorātparamātmanaḥ |

iti, natu lākulādidṛśi iva paśurūpāḥ | tadarthameva siddhaśabda eṣāṃ 
viśeṣaṇam, tadāca ādiśabdenaiva niṣkalātmano grahaṇam, 
śivabhaṭṭārakasya tu na anyā pṛthak vyavahartṛtā, sarvavyavahārāṇāṃ 

(page 406)

sa viśrāntipadamiti nirūpyate | māyāndhāstu 
sakalapralayākalavijñānākalāḥ, teṣāṃ samalo vyavahāraḥ | yadāgamaḥ 

	avasthātritaye'pyasmiṃstirobhāvanaśīlayā |
	śivaśaktyā samākrāntāḥ prakurvanti viceṣṭitam || (mā. vi. 1|36)

iti | kevalamityādinā saṃbhāvyate iti vṛttigataṃ vivṛṇoti | iti śivam || 14 ||

iti śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptapādaviracitā-
yāmīśvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinyāṃ 
śaktivargaikāśrayavimarśaḥ saptamaḥ || 7 ||



atha aṣṭamo vimarśaḥ |
```

## Reading

Withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible)

## Claims

| Claim | Status | Basis |
|---|---|---|
| Link completeness | FAIL (7 gaps named) | assurance.trace_links_present + gaps |
| Human review | UNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off) | assurance.review |
| Deterministic chunk gate | BLOCKED (PROOF_NOT_RUN) | proofs.chunk_gate |
| Manuscript witness | UNPINNED (0 verified corpus-wide) | identity.witness |
| Source-span completeness | UNKNOWN | assurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed |
