# ipvv chunkV2-R-astamo-vimarsa (M00021:12423-13200)

ipvv chunkV2-R-astamo-vimarsa (M00021:12423-13200) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

> Machine rendering — UNREVIEWED, not an approved translation. No English here was human-reviewed.

Canonical: https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkV2-R-astamo-vimarsa/

## Passage (excerpt as hashed)

```
atha aṣṭamo vimarśaḥ |

	pūrvaṃ yadanuttaramamṛtabhūmimāsādya saptamīṃ kalanām |
	viśrāmyati tatpraṇamāmyamṛtāṅgadaṃ parānandi ||

	evaṃ jñānasmṛtyapohanaśaktimāneko'ntaḥkṛtānantaviśvarūpaḥ, 
- itīyat vitatya upapāditam | adhunā maheśvara iti nirṇetavyam | tatra 
māheśvaryaṃ jñānaviṣayaṃ kriyāviṣayaṃ ca, ādyamatraiva 
jñānādhikāre nirṇīyate | evaṃ jñātā prakṛtitaḥ pratyayataśca nirṇīto 
bhavati | tatra jñānaṃ nāma saṃvedanamahamiti yat, tadeva 
svayaṃbheditābhāsoparāgarūṣaṇāsaṅkucitamucyate | tataśca 
ābhāsavarge yat svātantryaṃ, tadeva jñānaviṣayaṃ māheśvaraṃ 
nirṇetuṃ

	tātkālikākṣa.......................................... |

ityādinā

	......................... śuddhe jñānakriye yataḥ |

ityantena ślokaikādaśakena vimarśāntaramārabhyate | tatra 
ābhāsāntaramābhāso'pekṣate kaścit, kaścit na tathā,- iti ślokena 
uktvā, tathāpi sa eka eva ābhāsa iti ślokāntareṇa ucyate, 
arthakriyābhāso'pi tathaiva ābhāsaniyata iti dvayena, kutra ābhāse sā 
arthakriyeti dvayena, ābhāsāntaravaicitrye bhittikalpamāntaratvamiti 
ślokena, bāhyatvaṃ svarūpato vibhāgataśca dvayena, 
jñānādiśaktyāśrayasya upasaṃhāraḥ ekena, 
maheśvaratvamupasaṃharatā bhāvikriyādhikāropakṣepa ekena,- iti 
tātparyam | atha pratisūtramarthanirūpaṇam | uktamidaṃ parameśvaraniṣṭha 
eva sarvo vyavahāra iti | tatra syādāśaṅkā- vyavahārasya anuprāṇaka eka 
eva, nahi tadatiriktaṃ vyavahārasya kimapi nijaṃ tattvamasti, tataśca 
sphuṭatvā-

(page 408)

sphuṭatvaprāyapracuravaicitryacarcāvicāre nimittaṃ na labhyate-iti | 
tāmapāsitumucyate 

	tātkālikākṣasāmakṣyasāpekṣāḥ kevalaṃ kvacit |
	ābhāsā anyathānyatra tvandhāndhatamasādiṣu || 1 ||

	vyavahāro bhagavati sarva iti satyamidam, tatra vaktavyāntaramucyate,- 
iti kevalapadam | tatkālabhavaṃ nikaṭavarti yadakṣasāmakṣyamaindriyakādi 
pratyakṣaṃ, tadapekṣamāṇāstatsaṃskārabalotthitā ghaṭo'yamityādyā 
ābhāsāḥ pratyakṣasamanantarabhāvini vikalpavyavahāre anyatra tu 
andhādivyavahāre anyathā iti na tātkālikamakṣasāmakṣyamapekṣante 
ciravṛttasaṃskārotthāpitāstadā te ābhāsā ityarthaḥ | jātinayanahīnasya 
api rūpamityābhāso janmāntarapratyakṣasaṃskāraja eva tatra 
ciravṛttatvena tathāsmaraṇāt, aṇūnāmucyatāṃ nāma svatantratā 
nijābhāsabahiṣkaraṇaviṣayā teṣām iti 
vikalpanātmakavyavahāraviṣayāṇām | ta eva ca iti ye 
pratyabhijñātātmanāṃ mahāmantreśvaraprabhṛtīnāṃ 
sadaivāhamitibhāsanaviṣayāḥ, natu anye ke'pi iti ye niyatiśaktyā 
tadviṣayatayā niyamitāḥ; te ca ahantāpade pramātṛbhuvi viśrāntā 
vyavahārāya bhavanti,- iti śeṣaḥ | vyavahāraśabdeneti vṛttigatena | 
prādhānyena iti | tadāyatto hi abhidhānātmā paro vyavahāraḥ || 1 ||

	ataśca idaṃ jātamityāha

	viśeṣo'rthāvabhasasya sattāyāṃ na punaḥ kvacit |
	vikalpeṣu bhavedbhāvibhavadbhūtārthagāmiṣu || 2 ||

	iyatyapi vaicitrye arthāvabhāsasya 
traikālikavastuviṣayavikalpagocarapatitasya api sattāyāṃ 
prakāśamānataikasāre vidyamānatve naiva 

(page 409)

kaścit viśeṣo'hamityāmarśena sadātanaprakāśatvāt | tataśca nīlaṃ 
paśyāmi utprekṣe smarāmīti eka eva nīlābhāso darśanādau | evaṃ 
darśanābhāso'pi eka eva pītādau | tathā utprekṣādyābhāsāḥ, teṣāṃ 
saṃyojanaviyojanavaicitryāt māyāpramātṛṣu 
bhagavacchaktyupakalpitasasphuṭāsphuṭādivyavahāravaicitryasiddhiriti 
uktam iti 

	kevalaṃ bhinnasaṃvedya....................... | (1|5|21)

ityādau | eṣām iti vikalpyānāmarthānāṃ saṃskāralakṣaṇaḥ 
saṃskāranāmā pratibhāsa ābhāso'styeva | saṃskāratā ca yadyapi na 
atyantamahantāpadaṃ, varaṇamayatā hi sā; tathāpihi saṃsāriṇāṃ 
tanmukhena ābhāsānāmahantā sphuṭopadeśā,- ityevamuktam | nanu 
kasmādasau na bhāti | bhātyevetyāha tasya ca iti | prāk iti

	svāminaśca..................................... | (1|5|80)

ityādyuddeśeṣu | bahiṣkāryaḥ iti ahantaikātmanastathāvaraṇakāriṇaḥ 
padādidamitibhāsanīya ityarthaḥ || 2 ||

	nanu sukhādiṣu kā vārtā teṣu bāhyapratyakṣābhāvāt, tadāca 
sukhatatsādhanādyābhāse sthite sarvo niḥsamīha eva syādityāśaṅkya 
āha

	sukhādiṣu ca saukhyādihetuṣvapi ca vastuṣu |
	avabhāsasya sadbhave'pyatītatvāt tathā sthitiḥ || 3 ||

	nanu te ābhāsāḥ sukhādirūpāḥ santi ahantayā, tatkathamatītāḥ | 
satyaṃ, vartamānā apitu te tasyāṃ na bhavanti | tadāha kālānavacchinna 
iti | nanu evamidantāpekṣāyāṃ bhāvino'pi kasmāt na ucyate | āha 
pūrvam iti | nahi kaścit sukhādyābhāso'sti yaḥ pūrvaṃ na abhavadantato 
janmāntare'pi vṛttatvādasyeti vastucintāyāmatītatvameva asya ucitam | nanu 

(page 410)

ahantābhuvi yaḥ sadbhāvaḥ, iyaṃ kiṃ na vartamānatā | satyamevam | atra 
hetuḥ bāhyānāmeva iti | yadetaduktaṃ pūrvamuditāpi vṛttau āha iti 
saṅgatiḥ | tadānīm ityanena hi vartamānatā bāhyaniṣṭhaiva,- iti darśitam 
| buddhimayaḥ iti grāhaka iti śeṣaḥ | grāhakarūpānāveśe hi 
hlādādyayoga iti uktam | nanu ābhāsaścedasti, kimatra vartamānatayā | 
āha niyati iti | anyadā iti bāhyatvena atītatve | tadātvaṃ vartamānatā || 3 ||

	vartamānābhāsādarthakriyetyetadeva darśayati sūtreṇa 

	gāḍhamullikhyamāne tu vikalpena sukhādike |
	tathā sthitistathaiva syāt sphuṭamasyopalakṣaṇāt || 4 ||

	nirantarotprekṣyamāṇe sukhādāvatīte'pi yā paryante tathā sthitiḥ 
atyantāhlādādirūpatayā, sā tena prakāreṇa hetunā bhavati | 
hetuhetumatorliṅ | nahi tadā asau smaryamāṇaḥ, apitu vartamāna eva 
sukhādyābhāsaḥ | smaryamāṇasya vikalpyatvena asphuṭābhāsatvaṃ hi 
ucitam | yathāha 

	tatra viplavo'nyo vikalpaṃ sphuṭayati................ |

iti | ayaṃ ca tadā sphuṭābhāsa eva | kutaścit iti vyadhikaraṇatayā 
pañcamyarthaṃ vyācaṣṭe upadeśa ityādinā āhitam ityantena | 
kandasauṣumṇapadādyanupraveśaḥ upadeśaviśeṣaḥ, āsaṅgo'nurāgaḥ, 
anyo heturadṛṣṭādiḥ | pratyupasthāpyate iti vartamānābhāsīkriyate na 
sragādinā | svatantragrahaṇaṃ smaraṇanirākaraṇāya, vikalpatāyāmapi 
sphuṭāndhasya avirodho vimarśasāratvāt saṃvedanasthiteriti uktameva | 
nanu evaṃ kiṃ tatra smaraṇena | ucyate kevalam iti | atīta iti 
sukhavikalpanaṃ, tat na pūrvakam, ata eva āha anubhūta ityādi | tasya 
sukhavikalpasya 

(page 411)

prācyaṃ tat sukhaṃ na viṣayaḥ ityarthaḥ | nanu smaraṇavikalpena 
viṣayo'sya cet dattaḥ, tarhi kathaṃ na atītaviṣayatā,- ityāha tadānīṃ ca 
iti | sukhābhāsalakṣaṇaṃ yat sāmānyasmaraṇena upasthāpitaṃ, tadeva 
yataḥ sphuṭīkaroti nirantaro vikalpaḥ, prācyāṃstu 
deśakālapramātrantarasācivyādīn na ādriyate; tataḥ 
pūrvarūpatāpramukhīkāre'pi tadapahastanaṃ jātameva | tacca iti sukhādi 
ullikhyamānaṃ kāryakāri na veti tāvadāstām, abhūtasya api 
pṛthivīkṛtsnāśubhādeḥ, bhāvitasya api astu tāvadasatyatvaṃ, sukhādestu 
yāvatī arthakriyā vivakṣitā, sā pūrṇaiva,- iti na atra asatyadhiyā api 
bhramitavyam || 4 ||

	yaduktaṃ sarvadāntaḥ santaḥ iti, tatra dūṣaṇaṃ 
parakīyamarthakriyākāritaiva sattvamityāśayena yat; tadāśaṅkya 
abhyupagamya parihartuṃ sūtramavatārayati

	bhāvābhāvāvabhāsānāṃ bāhyatopādhiriṣyate |
	nātmā sattā tatasteṣāmāntarāṇāṃ satāṃ sadā || 5 ||

	yadyapi iti | tathaivaca iti arthakriyākāritvena | syuḥ iti lokaprasiddhyā 
saṃbhāvyamānametat, asmākamapi na 
atyantamasaṃmatamityabhyupagamaṃ sūcayati | pramātṛrūpatayā 
sadbhāve yadyapi na arthakriyākāriṇaḥ iti apiśabdaḥ | 
bhāvarūpāṇāmabhāvātmanāṃ ca ābhāsānāṃ bāhyatā nāma na 
ātmā [ātmānamapi tu ga. |] svarūpam, apitu ābhāsāntarasvabhāvā asau 
upādhiḥ uparāganimittaṃ viśeṣaṇam, yata evaṃ, tatasteṣām 
ābhāsānāmāntaratvena sadātanī sattā iti | nanu ābhāsāḥ santu ataḥ, 
arthāstu tathā katham | atra brūte ābhāsā eva iti vicchedavanto 
bāhyatābhūmau, antastu na 

(page 412)

tathā ye te eva ābhāsā arthāḥ | atra heturbodhādabhinnā yataḥ | tato bhede 
hi na prakāśeran,- iti nirūpitam | nanu evaṃ vṛttāvābhāsānāṃ 
bhāvābhāvā viṣayatvena kathamuktāḥ | ucyate kevalam iti | atyantābhede 
satyaṃ nāsti viṣayaviṣayitā, sa tu iha nāsti māyāśaktikṛtyasya bodhāt 
vyatirekasya nirbhāsāt | nanu bhāveṣu iyamastu cintā, abhāve tu tuccharūpe 
kathaṃ, imau bodhāt vyatirekāvyatirekau kathaṃca na syātām | nanu 
tuccharūpatvādeva, naiva svarūpeṇa abhāvastuccharūpaḥ, ghaṭasya hi asau 
tucchatā- ghaṭo [ghaṭeneti ga. |] neti, tat ghaṭa eva tathābhūtaḥ, ata eva na 
paṭo ghaṭasya bhāvaḥ | nahi paṭo ghaṭasya [ghaṭastu ga. |] kiñcit | nanu 
ghaṭasyāpi kiṃ tucchatā kiñcit | evametat | na kiñcit cet tat ghaṭasya 
kathaṃ [kiṃ kha. |] tarhi ghaṭastucchaḥ | 
prāgabhāvātyantābhāvapradhvaṃsābhāveṣu ca lokasya 
dhanadāraparicchadādigateṣu vairasyātiśayo dṛśyate | sa na syāt 
nakiñcidrūpasya abhāvasya viśeṣāyogāt | anena arthakriyāyogādapi 
sattvaṃ bruvāṇaḥ kṛtottaro mantavyaḥ | bhāvo hi tatra arthakriyāṃ na 
karoti,- itīyati ukte sa mā nāma tāṃ kārṣīt, duḥkhaṃ tu kutaḥ | 
tadarthakriyābhāvāditi cet, tasya asya suktasya smarāmaḥ 

	tathāpi svārthāndhe niravadhikamāndhyaṃ [niravadhi sākṣyaṃ ga. 
|] vijayate |

iti | tasmādabhāvo'pi vastveva | tathāca janakatayā 
pratikarmavyavasthāvādināmapi yogijñānamatītānāgataviṣayaṃ 
yaducyate, tatra te vicitrāḥ prāgabhāvāḥ pradhvaṃsābhāvāśca 
janakatvena mantavyāḥ- ghaṭapradhvaṃsa itaḥ [iti ga. |] prabhṛti utpannaḥ, 
ayaṃ paṭaprāgabhāva etadavadhirbhaviṣyati- iti | arvāgdṛśāṃ hi te 
bhāvāḥ pratiyogisamullekhamantareṇa 

(page 413)

vicitrā na bhānti nirguṇa iva prathamakṣaṇe dravyam | sarvajñānāṃ tu yat 
yat nijena rūpeṇa samasti, tat tat vijñānena svajanyena anyajanyena vā 
avabhāsyate,- iti na atyantādbhutam | asmanmate tu 
prakāśanamātrasāratvaṃ bhāvānāṃ rūpamiti nīlasukhādereva na- 
ityamunā rūpeṇa prakāśanādabhāvātmakamapi rūpaṃ na nāsti | nahi 
niyataṃ kiñcidasya vapuḥ, ata eva 

	ekaikatrāpi ṣaṭtriṃśadātmatā........................ |

iti uktam | tadayaṃ bhāvaḥ ā bāhyāt rūpāt sarvarūpatāṃ svīkurvāṇaḥ 
śūnyātiśunyadaśāyāmupalīya saṃvidrūpaśivātmanā prathate iti 
vitatātmaiva | tadayaṃ abhāvābhāso'pi pāramārthika eva | nanu evaṃ 
bhāvā ete syuḥ, satyaṃ syuryadi bhavanarūpeṇa ābhāseran | ghaṭo na 
bhavatītyādivapuṣā tu nirbhāsamānā yadi bhāvāḥ, tarhi nīlamapi 
nirbhāsamānaṃ kiṃ na pītaṃ bhavet | tasmādabhāvā api viṣayā eva, 
kevalaṃ ghaṭa iti vidhirūpatā prakāśaṃ prati anulomatayā vartate,- iti 
bhāvāḥ santi prakāśante iti teṣāṃ sattā ucyate | ghaṭo na bhavati na 
prakāśate iti prakāśaṃ prati anānulomyamāviṣkaroti abhāvaḥ | naca asya 
tadasti prakāśa eva viśramaṇāditi nañarthātmā ayaṃ saṃvidvilāsena 
āvirbhāvito na kiñciditi nirūpitaḥ iti āstāṃ tāvat | śaśaviṣāṇaśabdena 
api abhāvaśabdaḥ saṃbandhanīyaḥ | śaśaviṣāṇaṃ na bhavati,- 
ityevaṃbhūto hi atyantābhāvaḥ, na bhavatītyetadrūpāyoge tu ghaṭaḥ paṭa 
itivat sāṅkalpikameva śaśaviṣāṇaṃ, natu abhāvaḥ | te tu iti abhāvāḥ 
sphuranti iti pratyavamarśasāraniścayātmanā | etacca saṃsārijanaṃ 
pratītiprācyuryaṃ ca apekṣya ucyate | tatraiva hi deśe 
prākpradhvaṃsātyantābhāvasahasrāṇi na sarvadā vimṛśyamānatayā 

(page 414)

bhānti, tathābhāsanameva sattvam | athavā te tu iti ubhaye'pi 
bhāvābhāvāḥ pratyavamṛśyante | abhāvā api hi bhāvavadeva 
ekagocaratve'pi kṛmisarvajñādipramātṛgocarā eva | atra vyākhyāne 
tuśabdo na samarthitaḥ samarthitaśca | yo hi saugatamubhayamaviśiṣṭaṃ na 
icchati, tasya eṣa viśeṣo dyotitaḥ | yadi manyate- 
niścayātmakapratyavamarśābhidhāne vikalpamātrasāro'yamabhāvaḥ- 
iti, tarhi bhāvo'pi evameveti | etadupasaṃharati tat iti tasmāt | 
bāhyābhāve'pi iti vicchedena yat bāhyatvaṃ tadabhāve'pi | tadāca 
nīlaṃ sukhamityamunā rūpeṇa bhāsanamasti eva | nahi uparañjake nīle 
rājani vā asiddhake kiñcidutpalābhāsasya narābhāsasya vā | 
idamidānīmanena janitaṃ nīlaṃ sukhaṃ vā,- iti 
ābhāsavargamelanamadaḥ | tadanyonyaviyoge'pi na kiñcidābhāsānāṃ 
svarūpato vṛttamiti ābhāsātmanā sadā santaḥ padārthāḥ, 
ābhāsamātratvaṃ ca atra tadavasthaucityamiti mantavyaṃ, natu 
ahantāśeṣatvaṃ, tathā sati hi yāvatsaṃskārānuvṛtti iti na brūyāt | 
sārvakālikaṃ hi tat | grāhyatayā iti 
āvarakatāmasāvabhāsāpasāraṇāditi bhāvaḥ | anyeṣāṃ tu iti 
smartavyavyatirekiṇāṃ manorājyavikalpādau pramāturbhedena 
sphuratāmapi bahīrūpatā loke siddheti śeṣaḥ | kutaḥ iti cet, āha 
hetutrayaṃ prasiddha ityādi | yadyapi sukhādikaṃ gavādayaḥ kurvate eva, 
tathāpi tṛptipittaśamanādyarthakriyāntaraparamparānubandhi 
dehādikāryamanyagavyādiprasiddhena vidadhati | sukhādīnāṃ tu 
prakāśamātrarūpaiva [mātre rūpaiva ga. |] arthakriyā | nanu ca ābhāsā 
viṣayāḥ, yato grāhyāḥ; tat kathaṃ teṣāṃ vṛttau bahuvrīhiṇā

(page 415)

viṣayitvaṃ darśitam | tatra āha manogrāhyāṇām iti | te hi bodhalagnā 
bodhapratibimbitā ākārāḥ, tato bhedena api bhānto na bodhāt tattvato'nye 
iti pramāṇatayā viṣayitvameṣāṃ na ucitam [ucitaṃ kha. |], kintu 
nijanijarūpe bāhyākāre nīlābhāsasya nīla iva | yadvakṣyate 

	....................ṣo'pi svābhāso'bhinavodayaḥ | (2|3|1)

iti, anyatrāpi

	bhāvyaṃ [bhāvyante ga. |] tenātmanā..................... | 

iti | saṃskāracitre pramātari tu ahantaikarasāḥ santu sarvatra sarve viṣayiṇaḥ 

	.....................ṇīlābhāsamayo'pica |
	pramātā pītaharitādi na na viṣayaṃ prati |
	vikalpayannapyekārthaṃ yato'nyadapi paśyati ||

itinyāyena | tato'tra ahantāmayatvaṃ 
saṃskārapuñja.........vikalpyanīlābhāsaḥ śuddhavimṛśyapītābhāsaḥ 
pīto'rtha iti pañca ābhāsadaśāḥ | atra iti vṛttau | apekṣāmeva 
laukikaprasiddhirūpāṃ darśayati tatohi iti | ādipadena prasiddhikāraṇaṃ 
pramātrantarasādhāraṇyaṃ ca saṃgṛhītam | saṃskāra iti 
tamasācchāditāḥ | sarvathā iti te prṭhagapi na vedyā yena 
pramāturbahirbhūtā bhaveyuḥ, idamityaṃśena bāhyā eva, tathaiva 
sarvakālānuvṛttireṣāṃ, ahantāmātratve tu na kālakalanā, nāpi 
saṃskāratā kācit | nanu evaṃ svatantratayā vikalpyamānebhyaḥ 
smaryamāṇānāṃ ko bhedaḥ | ucyate grāhyatayā iti ...........śeṣāya, 
teṣāṃ hi pūrvakāla eva pramātṛsādhāraṇyādi trayamavasīyate,- iti 
tadātanaṃ bāhyatvaṃ na na sphurati | bhrāntirūpāṇāṃ tu iti 
dvicandrarajatādīnām, teṣāṃ tu bāhyatāvasāye 

(page 416)

satyeva na bāhyatā, manorājyādau tu sā nāstyeva,- iti viśeṣaḥ | 
ubhayathā iti grāhyatayā bāhyatayā ca | etat saṃkṣepeṇa āha tadevam iti 
| āntaratvaṃ dvidhā ahantayā saṃskāratayā, ca, grāhyatvaṃ dvidhā 
pramāṇatayā nīle prameya eva nīlābhāsasya prameyatayaiva 
svatantravikalpe | bāhyatvaṃ satyāsatyatvena kālabhedena ca ṣoḍhā, 
etaccatuṣṭayaṃ pūrvāvyabhicāri uttarottarakaṃ mantavyam | svarūpameva 
ca iti āntaratvaṃ, tat hi prakāśāvyatirekitvaṃ 
prakāśamānatvamavikalpitaṃ bhāvānāṃ rūpam | tacca iti āntaraṃ 
svarūpaṃ yathāyogaṃ grāhyatayā grāhyatvabāhyatvābhyāṃ ca yadā 
avacchinnamuparaktaṃ bhavati, tadā ayaṃ bhedaḥ | ko'sau | āha-
bhrāntisvatantravikalpanādau grāhyaṃ bhavati, na bāhyam | tatkālenaiva 
yogāt iti asādhāraṇyādihetutrayopalakṣaṇametat | smaraṇe ādipadāt 
sukhādigāḍhasaṅkalpe ca bāhyatā api asti smṛtau svakāla iva 
sādhāraṇyādisaṃbhavāt [sadbhāvāt ga. |] sukhādeśca tāvataiva 
prakāśamātreṇa sphuṭena bāhyatvāt | pratyakṣe ca iti nīlādau | tatra hi 
sādhāraṇyādihetudvayamastyeva | tat iti svarūpam | kālānavacchedāt iti 
sārvakālikatvādakālakalitatvāccetyarthaḥ | tathaiva tat iti svarūpatayaiva 
anupahatayā śuddhayā tatsvarūpaṃ vartate ityarthaḥ | evaṃ bāhyatvena 
prameyatā, grāhyatvena pramāṇatayāpi saṃskāratayā āntaratve 
pramātṛtā māyīyā, ahantayā śuddhayā āntaratve parameśvaratā, 
tatastathaiva prasaraḥ ityevamābhāsātmakaviśvaśarīraṃ saṃvedanam | 
tatra buddhipade tamasācchāditatvena avasthānaṃ tasya āntaratvam, yasya 
uttarakālaṃ sphuṭatayā smaraṇaṃ bhaviṣyati prakṛtipade, yasya idamityeva 
asphuṭatayā māyāpade, yasya tayā 

(page 317)

vināpitu saṃskāraparipāke [rapāke ga. |] sati kālāntaravyavadhinā 
vṛttilābhāt, mantrādibhūmau tu 
sadāśivāntāyāmahantāsāmānādhikaraṇyena samaviṣamatāvicitreṇa, 
śrīśivabhaṭaṭārakapade tu ahantaikanimagnatvena,- iti āntarasya viśeṣā 
vakṣyante āgamādhikāre | te tu iha sūcitāḥ tatpade iti tathaiva iti ca 
sāmānyoktyā | evaṃ bhedān vicārya prakṛtamupasaṃharati tadevam iti 
śaṅkanīyaḥ iti natu asāvasti aniṣedhyatvāt [asyaniṣe kha. |] svarūpasyeti 
bhāvaḥ | atra paro bāhyatvaṃ na upādhiḥ, apitu svarūpameva,- iti 
upapādayitumupakramate nanu iti | asattāvaiparītyena sattā upapādanīyeti 
darśayati prakhyā iti | tacca iti prakhyādiviṣayatvam | sarveṣāṃ iti, natu 
bāhyānāmeveti ākūtam | nanu evaṃ kathaṃ bāhya eva ghaṭe lokasya 
sattvavyavahāraḥ, na āntaragrāhyayoḥ saṃskāravikalpātmanoḥ | atra āha 
bāhyatā ca iti | ata eva iti yato lokasya 
arthakriyāparamparānubandhikāryaviśeṣakāritvameva sattvamiti 
saṃmatam, putre'pi akāryakṛti aputravyavahārasya avāstavasya api 
pravartanādanyairaṅgīkaraṇācca | tato hetorabhāvābhāso yo ghaṭādeḥ, sa 
laukikodakāharaṇādikāribāhyendriyasaṃvedyarūpaniṣedhastato bāhyo 
ghaṭo na bhavati,- ityanena rūpeṇa sa ghaṭābhāsa eva ghaṭasya abhāvaḥ iti 
uktaḥ | nanu asti evaṃ prākpradhvaṃsetaretarābhāveṣu niṣedhyabhāvāt, 
atyantābhāve tu katham | tatra api saṃbhavatyeva ayaṃ prakāraḥ iti vaktuṃ 
krameṇa atyantābhāvānudāharati śaśaviṣāṇādeḥ ityādinā | atra hi 
khapuṣpādivilakṣaṇaṃ buddau śaśaviṣāṇaṃ bhātyeva | 
udāharaṇāntaramāha bāhyatva ityādi | sattā syādeva iti tatra api 
śuddhamiva 

(page 418)

paryante saṃvedanamahamiti yat, tadeva vikalpyamānatayā 
samastabhedāvabhasanātmakasṛṣṭimūlabhūtaṃ bhāvavyatiriktaṃ 
māyayā pṛthak sṛṣṭaṃ sarvātmanā grāhyādibhī rūpairabhāvaḥ 
ityevaṃ buddhau vikalpyatāṃ pratipadyate eva | ata eva iti yataḥ 
prakhyopākhyāyonitvopayogi pāramārthikamāntaraṃ rūpaṃ sarvātmanā 
niṣeddhuṃ na śakyam | anyamudāharati ṣaṣṭhe'pi iti | kathañcit iti yathā 
pañcabhyo'kṣebhyo vyatiriktaṃ ṣaṣṭhamindriyaṃ manaḥ, tathā 
śabdādibāhyaviṣayapañcakātirikto bāhyaḥ ṣaṣṭho vikalpaḥ | ata eva 
rūpamiti iti sparśagandharasaśabdātiriktaṃ kimapi astīti | ata eva āgame 
bhāva eva ayamabhāva iti darśitaṃ

	yo'śūnyaḥ śūnya ityuktaḥ.................................. |

ityādinā || 5 ||

	nanu eṣāmavāntarāntaratvagrāhyatvabāhyatvāvasthāsu 
svasamucitā kācidarthakriyā dṛśyate bhāvānāṃ 
smṛtiharṣāliṅganādikā iva kāntābhāsasya, pramātṛtādātmyalakṣaṇe 
punarāntaratve keva arthakriyā | atra uttaramāha sūtreṇa 

	āntaratvātpramātraikye naiṣāṃ bhedanibandhanā |
	arthakriyāpi bāhyatve sā bhinnābhāsabhedataḥ || 6 ||

	pramātraikyanimittakaṃ yadāntaratvaṃ, tato hetoreṣāṃ 
bhāvānāṃ na kācidarthakriyā | sā hi pramāturanyonyataśca bhede sati 
bhavantī kāraṇaviruddhe tasmādabhede sati kathaṃ syāt | tathāhi [tathāpi 
kha. |] sā arthakriyā niyataiva ābhāsaviśeṣe | bāhyāpi hi kāntā na 
harṣāya āliṅgyamānatādyābhāsāntarasaṃbhedavandhyatāyāmā-
bhāsaniṣṭhatvādeva ca arthakriyāyāḥ, ābhāsa eva vastu,- iti parasyāpi 
yuktamupagantum,

(page 419)

na mṛdaḥ saṃsthānaṃ, na kulālāt mṛdrūpatā,- iti 
anvayavyatirekasiddhaṃ 
kāryakāraṇabhāvamācakṣāṇānāmābhāsānāmābhāsā eva 
vastutayā upagamyāḥ kalpitavyāvṛttiniṣṭhatvādanvayavyatirekayoriti 
alamavāntareṇa | tadāca iti saṃsāriṇāmantaravasthāne | parameśasya ca 
saṃsāriṇāmantaravasthāne nidarśanadvāreṇa heturdarśitaḥ 
māyāpramātari ityādinā | tatra bhagavaddaśāyāṃ tadaikyāt tasya yat 
sarvakartṛtvaṃ, tadeva teṣāṃ; māyāpramātṛtāsaṃskārarūpatāvasthitau 
tu māyāpramāturyāvatkartavyaṃ, tāvadeva sarvamiti ucyate | 
tāvatsaṃskāravaicitryacitrito hi brahmādikrimiparyantaḥ pramātā 
tāvatsaṃskārocitameva vicitraṃ ceṣṭate | svasmāt iti ātmanaḥ pramātuḥ | 
kāryādabhinnaṃ sat yat kāraṇamucyate, tadeva ātmā svabhāvo yeṣām | 
evaṃ bhedanibandhadarśanāpi arthakriyā yā śaṅkitā, sā na bhavati 
bhedābhāvavatyāmāntaradaśāyāmityevamapiśabdaṃ vyākhyāya api 
bāhyatve sā bhinnā iti vyācaṣṭe yadāpi iti sati tasyāḥ iti ca 
arthakriyāparāmarśaḥ | co bhinnakramaḥ | na kevalaṃ 
grāhyatvabāhyatvādinā ābhāsasya bhedaḥ, yāvat deśādibhirapi | 
deśamudāharati deśa ityādinā, kālaṃ smṛtau ityādinā | atra vidyamāna 
eva bāhye iti mantavyam | kālasyaiva uktasya atītasya vyatirekamudāharan 
vartamānakālasya arthakriyāntareṇa anvayaṃ darśayati, tatraivaca 
ākārabhedamapi upakṣiptamudāharati sphuṭāvabhāsaḥ ityuktyā | 
ābhāsabhedasya abhāvāśaṅkayā abhāvasaṃbhāvanayā parasya yā 
vimatirasti, sā rūpādāvukte na avataratīti tadupādānam | nanu 
āśaṅkāmātraṃ tat kasmāt sukhādīnāmābhāsabhedābhāvaḥ iti, vastu 
eva idaṃ na kasmāt, teṣāṃ hi buddhimātraṃ prati viṣayatā, 

(page 420)

na bāhyārthaṃ prati; tat kathaṃ sphuṭāsphuṭādibhedaḥ | etadāśaṅkya 
pratisamādhatte teṣāmapitu iti | tathaiva iti bhedenetyarthaḥ || 6 ||

	atra yadi kaścit brūyāt bāhyatvābhāsena bhāvasya 
upādhīyamānasya [upadhīyamānasya ga. |] tat viruddhamāntaratvaṃ 
kathaṃ syāt, tat kathamuktaṃ

	................ṣattā tatasteṣāmāntarāṇāṃ satāṃ sadā | (1|8|5)

iti; tadā asau pratyāyyate sūtreṇa

	cinmayatve'vabhāsānāmantareva sthitiḥ sadā |
	māyayābhāsamānānāṃ bāhyatvādbahirapyasau || 7 ||

	nīlaṃ bhāsate iti pūrvasṛṣṭasya asya bhāsanaṃ na svarūpamapitu 
jñānameva, tacca jñātarīti ābhāsanadvāreṇa arthānāmāntaratā,- iti 
tātparyam | sadā iti bāhyatvonmukhatābhāse, tadabhāve ca 
ābhāsānāmantareva sthitiryataśca cinmayā ete nīlaprakāśādirūpāḥ, 
anyathāhi na prakāśeran vicchedāvabhāsane | svātantryalakṣaṇayā tu 
māyāśaktyā bāhyatvaṃ yadeṣāmābhāsyate, tadābhāsanātmakaṃ 
jñānarūpamālambya yā sthitirarthatayā; sā bahirapi antarapi | 
tadantaravabhāso'yaṃ bahiravabhāsanātmavijñānacitrasya pratyuta 
bhittikalpaḥ kathaṃ viruddhaḥ syāt nīlatvamiva akṣaṇikarūpamapi 
kṣaṇikatvasya | atra hi kalpitavyāvṛttimātrataḥ kalpitānyonyaparihāro na 
pāramārthika iti sūtrārthaḥ | āntaratva iti virodhasaṃbhāvanāspadamiti 
ākūtam | anubhava iti bāhyā iva saṃskārātmāno'pitu upāvṛtā āntarā 
eva boddhṛmayā eva anyathā niḥsvarūpatvāpattireṣāmiti hi uktam | 
arthāḥ iti prameyarūpatvena arthyamānā bhavantīti yāvat | ābhāso'pi

(page 421)

iti pramātrabhedasāro'pi vastutastadarthabhedoparāgāt bhedamiva 
pratipadyamānaḥ pramāturdharmo jñānaṃ bodha iti vyavahriyate | 
ābhāsanaṃ yat vicchidyate tasya vyāpārabhāgo yaḥ, sa jñānamiti 
vibhaktaḥ; yastu siddhatābhāgaḥ, sa kiṃ jāyate ityāha bhedābhāsāḥ iti 
| cakāreṇa jñānatā arthatā ca yugapadunmiṣati,- ityāha teṣām iti ye 
pūrvaṃ pramātari abhedena pṛthak na kecidābhāsiṣata, teṣāṃ 
nīlādīnāṃ svopādhibhūtānāmābhāsādeva vastuto'svatantrāṇāmapi 
te nīlādyābhāsā abhimānamātrasāraṃ svātantryamāpādayanti 
utthāpayanti upagamayanti ca | tathāhi vyavaharati- bahiryadidaṃ nīlaṃ, 
tadeva ābhāsate iti | tata eva saugatairapi

	sārūpyasya sārūpyatā anumānādeva anyathānupapattivaśena 
sthāpyate, natu pratyakṣeṇa, nīlaṃ jñānamataḥ sārūpyarūpatayā bhāti | 
iti uktam | jaiminīyāśca prakaṭatāṃ tata eva arthadharmamāhuḥ | ata eva iti 
yato'bhimānamātrasāraṃ māyīyamābhāsate svātantryameṣāṃ 
nīlādīnām, tato vṛttau pāratantryameṣāṃ nirūpitam, svātantryaṃ tu na 
spṛṣṭamiti darśayati antarnīta iti svatantrasyaiva hi pradhānakriyāyāṃ 
tanniṣṭhavighnasaṃbhāvanānirāsopayogipraiṣādikriyāntaraviṣayaṃ 
pāratantryaṃ viṣaye'pi prasaratīva mukhyakriyārūpe, natu paramārthataḥ 
pradhānakriyāyāmasaṃbhavatsvātantryaḥ praiṣādibhirabhisaṃbadhyeta | 
nanu sūtrānusāreṇa vṛttau ābhāsyamāneṣu iti vaktavye 
prakāśamāneṣu iti kā vācoyuktiḥ | āha prakāśaśabdena iti | 
ābhāsanaṃ na prakāśarūpādadhikaṃ kiñciditi anena 
prakāśanakriyābhidhāyidhātuprakṛtikena spaṣṭīkṛtamiti tātparyam | natu 
svatantravikalpeṣu api nīlādayo vicchedena prakāśante, 

(page 422)

tatrāpi ca māyāśaktivyāpāraḥ, vastutaśca cinmātratvaṃ samarthanīyaṃ, 
pratyuta tatparivarjanaṃ kimarthaṃ kṛtaṃ vṛttau pratyakṣapadena,- iti hṛdaye 
gṛhītvā nirūpayati svatantra iti prakāśane saṃbhavatīti saptamīpāṭhaḥ 
spaṣṭaḥ | prakāśanam iti tu saṃbhavati ityatraiva cchedaḥ, tathāpi iti ca 
uttaravākyaśeṣādhyāhāraḥ | pratyakṣīkṛtānāṃ 
nīlādīnāmaprasiddhaṃ yata āntaratvaṃ, tato mukhyatayā iti prayatnena 
teṣāmeva tat sādhyaṃ, natu ayatnasiddhasaṃvittādātmyānāṃ 
vikalpābhāsānām | etadeva darśayati vikalpeṣu punaḥ iti | ke'pi iti ye 
iyattārūpameva vikalpyamicchanti, na bāhyaṃ, nāpi anantarbahīrūpam | 
abhiniveśa iti āntaratvasādhanāyeti śeṣaḥ | sādhayiṣyate iti yata 
eṣāmāntaratvaṃ prasiddhaṃ, tato bāhyatā pratyuta prayatnena 
sādhayiṣyate 

	vikalpe yo'yamullekha..................... | (1|8|8)

iti sūtreṇa | athavā iti pūrvatra vyākhyāne 
bāhyendriyasākṣātkāraviṣaya eva ābhāsaḥ [avabhāsaḥ ka. |] 
pratyakṣaśabdena uktaḥ, atra tu sarva eva antarbahiṣkaraṇagocarā ābhāsā 
nijanijena vapuṣā sākṣādeva avabhāsamānā navanavarūpāśca 
yathāyathaṃ pratyakṣā eva,- iti pratyakṣatvasya avyabhicāre'pi yaḥ 
keṣāṃcidasatyatāṃ tata eva apratyakṣatāṃ manyate, tasya 
vyāmohakriyaiva pratyakṣaśabdena darśitā | nanu ābhāsamātrameva 
prakāśyamānānāṃ rūpaṃ, tat te kathaṃ bhedamarheyuryena saptamyā 
nirdiṣṭā,- ityāśaṅkāṃ pariharati cinmayasya iti | bhedena iti 
vyāpārarūpatodrecanena bhāvaviṣayeṇa ābhāsavyāpāra iti yāvat | nanu 
evamābhāsa āntara eva yuktaḥ, tat kathaṃ vṛttiḥ | bahirābhāsaḥ iti | atra 
āha nīlādīnām iti 

(page 423)

tanniṣṭho'sāvābhāsastathā [tannirdiṣṭaḥ ga. |] ucyate | vicchedāt iti 
māyāgrāhakāpekṣāt | etadeva hetunā spaṣṭayati vastusthityā iti | teṣām 
iti prakāśāvyatirekabhājāmapi [prakāśyāvyati ga. |] avasāyāt iti 
māyāśaktikṛtāt māyāpramātṛmukhyavyāpārātmakāpohanapara-
mārthādabhimānamātrāt grahaṇaṃ, natu prakāśavyatiriktatayā 
tato'vasāyabalāt | arthyate iti, viśeṣeṇa sinvanti badhnanti hṛdayamiti, 
pramīyante iti, ālambyante ityādinirvacanayogādarthādiśabdairvyapa-
diśyante | apiśabdaṃ vyākhyātuṃ yā vṛttiḥ tadapi ityādikā, tāṃ 
vyākhyātumāha pratyakṣatve'pi iti | apyarthaḥ parasparāpekṣayā 
nirvahati,- ityāśayena bāhyatāvyavahāramanuvadannantaḥ-
sthitatāmācaṣṭe, tadanuvāde'pica pratyakṣatayā prakāśābhedena 
prakāśamānatvamavāntarānuvādena āha | ubhayatrāpi ca 
pūrvoktahetūpajīvanaṃ tadevam ityanena karotīti yojanā | 
nīlādisaṃlagnaḥ iti māyāgrahaṇena tathābhāsamāno bodho vivekodaye 
tanmaya evetyarthaḥ | samarthitam iti arthabhedena jñānarūpatāyāṃ 
bhedaprādhānyāt yuktaṃ bahuvacanamiti manyate | nanu ābhāsanadvāreṇa 
arthā antaḥsthitāścet, tadā gañjagṛhamiva nīlādibhāvasahasrasaṅkulaṃ 
hṛdayamupalabhyate, kimucyate upalabhyeta yāvatā upalabhyate evetyāha 
antaḥsatām iti | aśeṣa evahi viśvāvabhāsastadā ahamiti aviśeṣeṇa 
ekātmatāmupagato bhāti | nanu bāhyatāvasare tarhi nīlatādivicitrabhāvaḥ 
kutaḥ | ita ityāha bahiṣkriyā iti | yat iti prathanaṃ parāmṛśyate, 
kartṛvācini api ākhyāte kriyāyā eva prādhānyāt yat tathā prathanaṃ 
teṣāṃ, tadeva karmaniṣṭhaṃ bahiṣkriyamāṇatvamiti yāvat | cinmayasya 

(page 424)

yasya iti prakāśaikarūpasya arthasya iyameva nīlādirūpatā 
parasparaviviktākāratā yā grāhakāt bhinnatā | atraiva prasaṅgāt 
sisṛkṣādau ityapi vimṛśati | etasya uktasya prameyasya heturūpatayā 
upajīvanāya ata eva iti | nanu evaṃ prakāśatāyāṃ yadi adhikā nīlatā, 
sā tarhi aprakāśarūpā; na cet, kā nīlatā nāma, atra svasiddhenaiva 
dṛṣṭāntena paraṃ pratyāyayati prakāśasya iti | te iti nīlādayaḥ | 
dṛṣṭāntameva vyācaṣṭe paramāṇu ityādinā | yeṣām iti 
vaibhāṣikasautrāntikānām | tataḥ iti paramāṇusañcayāt | artha iti 
sanniveśo ghaṭaśarāvāderarthasya bhedamavabhāsayati, tataḥ 
paramāṇavastathābhāsamānāḥ sati avabhāse sanniveśadharmāṇaḥ 
pratīyante,- iti pratibhāsadharmatayā ukto vaibhāṣikaiḥ | kāṇādamate tu 
yadyapi mahattvaparimāṇātirikto na kaścidarthadharmaḥ sanniveśo 
digbhedasya apāramārthikasya aupādhikatvena 
anyonyāśrayacakrakānavasthopahatasya sanniveśotthāpakatvāyogāt, 
tathāpi avayavidravyaṃ tathābhūtameva jātamityetāvānasti 
palāyanaprakāraḥ ityāśayena paramāṇupuñjavādī na upanyastaḥ | ye'pi 
sautrāntikā vijñānākāre pratibhāsātmani niviṣṭaṃ 
sanniveśadharmamāhuḥ, teṣāṃ sa pratibhāsasyaiva dharmaḥ; natu 
sapratibhāse arthe asau kaścit yataḥ

	ekasaṃvedanatādātmyabalādananyabhāgaśakyadarśanaḥ |

iti nayena paramāṇupṛthaktvāvabhāsane santānavaikalyāt pratibhāsa eva 
vitata iti yuktam | etadāha pratibhāsa iti | pratibhāso hi cidrūpādanadhika iti 
cinmaya eva | nanu asau bhrānto vā sāṃvṛto [saṃvṛtāḥ ga. |] vā,- 
ityāśaṅkya ubhayamapi nirākaroti na cāpi

(page 425)

iti | pratibhāsasya yo dharmaḥ, sa na bhrānto; na sāṃvṛto yataḥ 
pratibhāsaścidrūpaḥ, saṃvicca abhrāntā, sa ca ākārastattādātmyenaiva 
san vidyamānaḥ | yo yadātmā, sa tatparamārthatve na bhrāntādirūpo 
ghaṭa iva lauhityam, tathāca saṃvidātmā sanniveśaḥ | bhrāntādirūpasya 
yat viruddhaṃ, tena tat vyāptaṃ paramārthatādātmyaṃ nāma; aparathā 
tādātmyameva hīyate, tasya atra upalabdhyā vyāpakaviruddhaṃ 
bhrāntādirūpaṃ niṣidhyate | yadivā asan iti viśeṣeṇa trayaṃ niṣidhyate | 
etadeva prasiddhena nidarśanena sphuṭayati svaccha ityādinā | co'pya'rthe | 
jaḍānāmapi svacchatāmahimnā evamupapadyate, kimuta 
saṃvedanarūpasya svatantrasya,- ityāśayaḥ | vyākhyātam iti atra asya 
vyākhyānāvasaraṃ pratidarśayitumevamuktam || 7 ||

	nanu uktam

	āntaratvāt pramātraikye naiṣāṃ bhedanibandhanā |
	arthakriyā......................................................................... || (1|8|6)

iti | tatra vikalpitasya garuḍapiśācāderbāhyendriyavedyasādhāraṇarūpā-
bhāvādabāhyasya kathamiva viṣaśamanasantrāsaprabhṛtyarthakriyā-
viśeṣāveśaḥ ityāśaṅkya sūtraṃ

	vikalpe yo'yamullekhaḥ so'pi bāhyaḥ pṛthakprathaḥ |
	pramātraikātmyamāntaryaṃ tato bhedo'pi bāhyatā || 8 ||

	svatantre anubhavopajīvini vā vikalpe ya ullekhaḥ utprekṣayā 
likhyamāna ākāraḥ so'pi bāhya eva, na kevalaṃ bāhyendriyagamya eva 
bāhyaḥ | tathāhi [tathāpi kha. |] sa pramātṛrūpāt vyatirikta eva bhāti 
ayamiti idantayā | nanu tataḥ kim | āha tataḥ pramātraikyāt 

(page 426)

sthitādapi anantaraṃ yo bhedo'vabhāsate tataḥ iti vā pramātureva 
so'vabhāsamāno bhedo bāhya ucyate | āntaratvaviparītataiva bāhyatvaṃ, 
āntaratvaṃ ca pramātrā saha aikyam | antariti ahaṅkārāspadaṃ 
svaikasaṃmukharūpamucyate, tatra bhavamāntaryaṃ, tadviparītataiva 
bāhyatā | sā ca dṛśye ca vikalpye ca arthe sukhādau sādhāraṇyeveti 
sūtrārthaḥ | tamavatārayati vikalpāvabhāsamānānām ityādinā | atra 
āśaṅkayaiva avataraṇaṃ kṛtaṃ, natu saṃkṣipya sūtrārtha ukto 
vispaṣṭatvāt | upapannam iti anubandhyarthakriyārthisakalalokāpekṣayeti 
ākūtam | tatra iti cchedaḥ | anubhūyate iti pareṇa granthena saṃbadhyate | 
prācyacakṣurādivyāpārabalena bahiṣkaraṇavedyatayā bāhyatvaṃ 
samarthitamapi na sārvatrikamiti darśayati evaṃhi iti | ahaṃvimarśaḥ 
ityuktiṃ śodhayati śarīra ityādinā | bāhyatā iti bāhyatāyā 
abhāvamātratātparyeṇa āntaravyavahārahetutā śuddhacittattve 
ahaṃvimarśasya bāhyatvameva iti | evakāreṇa pūrṇaiva atra bāhyatā,- 
ityāha | tasyāpi iti śarīrasya | vyavahriyate iti ahaṃ gauro ghaṭaṃ 
paśyāmīti | antaḥ iti bubhukṣātṛptyādāvāntareṇa sparśena tathā 
bāhyatā yathā āntaratvaṃ vyavahriyate | buddhyādau 
grāhyatvādidantāvimarśaviṣaye'pi āntaratvam | atra hetuḥ 
pramātṛvyāpāramayatvāt iti | tatra api pramātṛtvādirhetuḥ | dvitīyo 
hetuḥ bāhyapratiyogitvāt iti | atra hetuḥ parimitatvena iti | nanu 
buddhirniścayanalakṣaṇā jñānaśkteḥ prasaraḥ, prāṇo'pi prāṇanātmā 
kriyāśakteḥ, icchāśaktirubhayatrāpi jīvitam; tadetat śaktitrayaṃ 
śaktimato na bhinnaṃ śaktitvādeva, tat kathaṃ 
pramātṛvyāpāramayatvahetunā parimitatveneti

(page 427)

na virudhyate | atra ucyate- parimite hi niścayanavyāpāro hi 
prādeśikasukhaduḥkhamohanīlapītādiviṣayasaṅkucita eva, prāṇanā 
kriyāśaktirapi ca ardhacaturthahastatatparimāṇaśarīrakriyānibandhana-
bhūtadigbhedagamanopakalpitaprāṇādipañcakavibhāgayogipavanaviṣayā 
preraṇārūpā,- iti jñānakriyāśaktirūpatve'pi pārimityamanayoḥ | ata 
eva iti yato viṣayakṛta eva anayoḥ saṃkocaḥ, tatastatsaṅkocamanādṛtya ye 
vartante tatra ahaṃbhāvaṃ na gṛhṇanti, yato bāhyaṃ śarīrādi yat 
prāṇāpānapramukhabhedasya vāyoḥ saṅkocakam, bāhyaṃ ca deśādi yat 
bhittiparvatādisaṃvitprasarasya saṅkocakamupadhānaṃ, tat na ādriyante; 
tato hetoḥ prāṇāpānasukhaduḥkhaśarīrādayasteṣāṃ ghaṭādipade vā 
avabhāntaḥ prakāśaparamārthāsteṣāṃ saṃvido viśvāvabhāsatāmeva 
pūrayanti | tata eva uktamāgame 

	nirvṛkṣagiribhittyādideśe dṛṣṭiṃ vinikṣipet | (vi. bhai. 60)

iti,
	apekṣāṃ svaśarīrasya tyaktvā vyāpī dinairbhavet | (107)

ityādi ca | yataśca upadhānatyāge saṅkocābhāvo'ta eva evaṃ niścīyate- 
svabhāvata ete jñānakriyāśaktī aparimite eveti pārimitye eva ca 
buddhiprāṇavyapadeśye bhavataḥ, ubhayaṃ rūpaṃ saṃvidrūpatā 
saṃvedyasaṅkocaśca | tasyāpi iti vikalpollekhasukhādeḥ | eka ityatra hetuḥ 
dvitīyā bāhyatā nāsti iti kathyate tadānīm ityādinā | ekaiva iti sadaiveti 
yāvat | ubhayagatatve iti antaḥkaraṇabahiṣkaraṇavedyatve'pi na atyantaṃ 

	dūrāntikatayā..................................... | (2|3|10)

ityādibāhyayuktyā | nanu ghaṭasya antaḥkaraṇavedyatāyāmekā, 
cakṣurvedyatāyāṃ dvitīyā'pi; tena iyamubhayarūpā bāhyatā,- iti 
yaduktaṃ,

(page 428)

tat kathaṃ; yāvatā eka eva asau ghaṭābhāso vimarśaikyāditi adhunaiva 
uktamityāśaṅkya pariharati yadyapica iti 
ābhāsāntaravyāmiśraṇādupapannaṃ dvitvaṃ bāhyatāyā 
ghaṭābhāsabhitterekatāyāmapi,- iti tātparyam | tathāpi ityasya anantaraṃ 
pratipattyutpādakāle iti yojyaṃ yena sarvaśeṣatāyāmasya te ābhāsāḥ 
saṃviditā bhavanti,- iti manyante | dvayam iti dvayaṃ smaraṇe anubhave ca 
yathākramaṃ yojanīyam | arthakriyāyogitvena bhavanamabhavanaṃ ca 
samānapadamanye [samāsa kha. |] paṭhanti | bāhyāntaḥkaraṇavedyatā 
anubhave, ekāntaḥkaraṇāpekṣayā tu advayavedyatā smaraṇe, bāhyakaraṇe 
antaḥkaraṇāvinābhāvāt na antaḥkaraṇaṃ pṛthagupādheyamanubhave 
ityevaṃ manyamānāḥ karaṇadvayavedyatayā iti anye paṭhanti | atha 
pūrvadṛṣṭa eva arthaḥ smṛto bhāsate, sa ca anubhūyamānarūpa eveti 
kathaṃ tasya asādhāraṇatvādinā bhedo'bhimataḥ,- iti 
paramatamāśaṅkya āha smṛtikāle iti smaraṇakālāpekṣayā, 
tatsmaraṇakālavartiṣu pramātrantareṣu yato na bhāsate, apitu 
pūrvapramātrantaraireva tu saha bhāti, tato'sādhāraṇatvamasya uktam, 
tadāca na arthakriyāṃ karoti, naca bāhyendriyamatra vyāpriyate; 
tato'sphuṭatvam | atraiva samuccayadvāreṇa dṛṣṭāntamāha tathaiva [tatheti 
kha. |] iti | tātkālikādirūpameva ākārato darśayati idaṃ paśyāmi iti | 
satyaṃ ca bāhyatayā ullekhaṃ grāhakasamānakakṣyatayā 
sphuṭayitumayamahamiti uktam | yatra hi śāntikādau purovartinaḥ sādhyasya 
ullikhitasya vā mūrdhasarasīruhanālāntarālena 
garuḍādidevatāviśeṣakarayugalakasamakālāvarjyamānasphaṭika-
mahākalaśaniḥsṛtaparamāmṛtadhārāmantaḥsamastanāḍīcakra-
saṃcayāpyāyacaturāṃ viśantīṃ dhyāyati, tatra sphuṭameva arthakriyā 
dṛśyate | tat kathaṃ tatra na bāhyatā,- ityāśaṅkya

(page 429)

pariharati tathāpi iti | anyathaiva iti | bāhyatāpi ullikhitaiva tatra | tathāhi 
evaṃ dhyāyāmīti, sphuṭamidaṃ mayā dhyātamiti mama 
sākṣātkāramiva prāptamiti manyate | bāhya ityatra cchedaḥ | iti ityādinā 
prāguktamupasaṃharati | iti iti yat pūrvamuktam, tato hetoridamavasthitam [iva 
sthitaṃ kha. |]- yadanubhūyamānasya smaryamāṇasya 
samullikhyāmānasya ca ghaṭābhāsasya vāstavamekatvaṃ, yogyatayā ca 
dvitayī bāhyatā astyeva bāhyatayā bāhyendriyavedyatayā ceti | yastu 
vyāmohāt na aikyamatra pratīyādanubhūtasmaryamāṇayorhi yuktamiva 
aikyaṃ, natu ullikhitasyeti; taṃ prati ullikhite'pi anyathā dvayīṃ bāhyatāṃ 
prasādhayati athavā iti | apūrvollikhitamapi hi na 
rūpādibhyo'nyadullikhyate,- iti sāmānyadvāreṇa tatrāpi 
bāhyendriyagamyatālakṣaṇā dvitīyā api bāhyatā suvacaiva | nanu yadi atra 
na abhiniveśaḥ, tarhi kimiyatā prabandhena ucyate | ucyate avastutvam iti | 
nanu bāhyatādvitvanivedane sūtroktabāhyatāvibhāgaprakhyāpanayā 
avaśyavaktavye ghaṭādīnāmiti viśeṣaṇasya kiṃ vyāvartyamityāśaṅkya 
yā vṛttiḥ sukhādestu ityādikā, tāṃ vivṛṇoti sukhādeḥ punaḥ iti | 
aviśeṣapadapṛṣṭhe mātragrahaṇaṃ dhyānollikhitagaruḍādau 
pramātrantarāsādhāraṇyāviśeṣe'pi yadullikhitamaparaṃ bāhyatvamasti, 
tadapi nāsti sukhādāviti prakaṭīkartum || 8 ||

	nanu kumbhādeḥ kumbhakārādinirvartanayā bhavatu bāhyatvam, 
ullekhānāṃ tu kiṃkṛtaṃ tat,- iti āśaṅkya sūtram

	ullekhasya sukhādeśca prakāśo bahirātmanā |
	icchāto bharturadhyakṣarūpo'kṣyādibhuvāṃ yathā || 9 ||

	antarbuddhibhūmau pratibimbitasya nīlādeḥ sukhādeśca samastasya 

(page 430)

bharatādyuktasya sthāyivyabhicāricittavṛttigaṇasya pramāturvicchinnena 
vapuṣā yat prakāśanaṃ, tat bhartuḥ antarābhāsān 
dhārayatastadbahiṣkaraṇasvātantryeṇa, ca bāhyāṃ sṛṣṭiṃ puṣṇato 
maheśvarasya icchayā svātantryalakṣaṇayā, yathā 
akṣyādibhūmikādirūpāṇāṃ bāhyendriyagocarāṇāṃ nīlādīnāṃ 
bāhyatayā pratyakṣajñānaśabdavācyamapūrvikayā tatprathamikayā vā 
yat prakāśanaṃ, tadapi maheśvarecchayaiva | kumbhakāre'pi paraiva saṃvit 
tadicchāvabhāsitaviśiṣṭabuddhiprāṇakāyaspandādipramukhamṛtpiṇḍa-
daṇḍacakrādyābhāsarūpā, na punaranyaḥ kaścidasāviti vakṣyate

	tathāhi kumbhakāro'sau........................ | (2|4|9)

ityatra | etaduktaṃ bhavati-kṣetrajñe anicchati svarasabalādeva ya 
ullekhādyāstatra tāvat bhagavataḥ svātantryaṃ, yatrāpi paśoricchā 
saṃbadhyate, tatrāpi tadicchodaye bhagavata eva svātantryamupajīvyaṃ 
nimittāntarābhāvāt bhagavatsṛṣṭitantropajīvanācceti sūtrārthaḥ | 
atadrūpācca iti lajjā hi na sukhaṃ, na duḥkhaṃ, cittavṛttiviśeṣaśca | 
evamutkaṇṭhādau vācyam | īśvaratvāt iti tāvati aiśvaryānupraveśāt | 
tayaiva iti īśvarecchayaivetyarthaḥ | uktam iti 

	ata eva yathābhīṣṭasamullekhā.................... | (1|6|11)

sūtre | antaḥ iti agalitasvabhāva eva ahantāyāṃ saṃskārarūpatayā sthita 
ityarthaḥ | dṛṣṭāntaṃ vyācaṣṭe cakṣurādi iti | nanu teṣāṃ 
sukhollekhādīnāṃ grāhakaṃ manaḥ, buddhistanniścāyikā, tataśca 
mānasaḥ prakāśaḥ,- iti vaktavye kathamuktaṃ bauddhaḥ iti | imāṃ [iti 
ityāśaṅkāṃ kha. |] śaṅkāṃ nyakkaroti bāhya ityādinā | 
niścayaparyanto hi 

(page 431)

prakāśaḥ, tat niścaye bauddhe tadviśrāntaśarīraḥ prakāśo bauddha 
ityukto'pi na viśeṣamanyathābhāvamapekṣate prasañjayatītyarthaḥ | 
etatprasaṅgena anyadapi atra vicāryate buddhyādeśca iti 
naiyāyikabhāṣyaṭīkākāraiḥ 
pratyakṣamānasayogiprātibhaindriyakādibhedena vibhaktaṃ sūtrakāraśca 
aindriyakameva avādīt 

	indriyārthasannikarṣotpannam..................... | (nyā. sū. 1|1|4)

iti sūtreṇa | sāṅkhyādidarśane tu pṛthageva antaḥkaraṇamiti 
mānasatvamastu, bauddhatvaṃ vā; saugatanayena vā 
svaprakāśajñānāvyatiriktāste ullekhāḥ 
svasaṃvedanapratyakṣavyapadeśyā bhavantu, kimanena asthāne 
vyapadeśasamarthanamātranirbandhenetyāśayaḥ | nanu anena nyāyena 
smṛtirapi pramāṇaṃ syāt | syāt yadi abhinavamarthamavabhāsayet, naca 
tatheti darśayati smṛtau ca iti | nanu sphuṭo'rthapratibhāso nava eva, tat 
kathaṃ gṛhītasya grahaṇamidam [iyam kha. |] | atra ucyate pratibhāsa iti | 
vimarśavaśādeva vyavasthā,- iti dṛḍhayati yadā punaḥ iti 
arthamanādriyamāṇo yadā bodhagatamākārameva pradhānatayā vimṛśati 
- mama idānīmitthaṃ prakāśarūpatayā sthitiriti, tadā 
bodhadarpaṇapratibimbakarūpe bodhādavyatirekiṇi ābhāse bodhe 
svasaṃvedanātmanā pratyakṣataiva | pūrvaṃ hi arthaḥ pratyakṣeṇa 
gṛhītaḥ iti vimṛṣṭam, adhunā tu arthasya yat vartatāṃ, tat 
vartatāmahamitthamābhāsamayaḥ prakāśe,- iti apūrvatayaiva vimarśaḥ | 
evaṃvivakṣāyām iti bāhyarūpatānādareṇa bodhābhāsatāmeva yadā 
vivakṣati parāmraṣṭumicchati bodhābhāsaparāmarśameva ādriyate 
prādhānyena | dṛṣṭāntamāha yathā iti | dvicandrānubhavo hi 
bāhyarūpatādhyavasāyāpekṣayā bhrāntaḥ, bodhābhāse tu 
abhrāntameva svasaṃvedanaṃ, 

(page 432)

tata eva niścaye satyapi bāhye arthe svasaṃvedanānusāreṇa iṣṭo'yam, 
aniṣṭo'yamiti arthaḥ svayamavicitro'pi vicitratayā yato'vasthāpyate; tataḥ 
svasaṃvedanameva arthasaṃvedanatādhyavasāyaparyantīkṛtaṃ 
pramāṇaphalatayā prakārāntareṇa uktam | evaṃ prasaṅgāt 
ghaṭānubhavavṛttāntaṃ [ghaṭābhāve vṛttāntaṃ ga. |] nirvarṇya 
prakṛtavicārāṃ smṛtimeva anusandhatte pūrvagṛhītatva iti | itthamatra 
avataraṇam- nanu tadeva smṛtijñānaṃ gṛhītagrāhi ca, abhinavaviṣayaṃ 
ceti kathaṃ saṅgamayitavyamiti | atra [tatra ga. |] ucyate- 
bhinnaviṣayatvādayamadoṣaḥ, yadā tāvat tasya ābhāsasya 
pūrvānubhavaṃ prati yā viṣayatā, sā apekṣyate; tadā gṛhītagrāhitvam, 
satyapi ca asmin gṛhītagrāhitve arthāvabhāsopahitapūrvānubhavasadbhāve 
smṛtisvarūpe ca parasparāvyatirekiṇi smṛtisvasaṃvedanameva 
pramāṇamityuktaṃ pūrvaṃ

	smṛtau yaiva.............................. | (1|7|5)

iti sūtre | yadivā itthamavatārya yojanā-yaduktaṃ pūrvagṛhītameva 
smṛtirgṛhṇāti iti pūrvānubhavaṃ viṣayīkurvatī tathā karoti iti 
pūrvānubhavaśca smṛtirūpatāyāmanuvedhako'sti iti ca, tadatra 
aṃśatraye kiṃ pramāṇamiti, tatra āha pūrva iti | apiśabdaḥ 
prācyaprameyeṇa saha asya prameyasya samuccayārthaḥ | 
```

## Reading

Withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible)

## Claims

| Claim | Status | Basis |
|---|---|---|
| Link completeness | FAIL (7 gaps named) | assurance.trace_links_present + gaps |
| Human review | UNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off) | assurance.review |
| Deterministic chunk gate | BLOCKED (PROOF_NOT_RUN) | proofs.chunk_gate |
| Manuscript witness | UNPINNED (0 verified corpus-wide) | identity.witness |
| Source-span completeness | UNKNOWN | assurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed |
