# ipvv chunkV3-D-kriya-trtiyo-k3-8 (M00022:3000-4000)

ipvv chunkV3-D-kriya-trtiyo-k3-8 (M00022:3000-4000) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

> Machine rendering — UNREVIEWED, not an approved translation. No English here was human-reviewed.

Canonical: https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkV3-D-kriya-trtiyo-k3-8/

## Passage (excerpt as hashed)

```

(page 101)

iti | te te hi tattadvimarśatādātmyapratipattisaṃvedanāstattatphalamayatnata 
ullāsayituṃ samarthāḥ | kaścit punarāgamo maheśatāvibhāgalakṣaṇa-
paramanirvāṇaphalo bhavannanantasāmānyanikurumbasvīkārighaṭābhā-
savadanantābhāsasvīkāreṇa vartamāno'dharaśāsanābhihitabhogāpa-
vargasamartho'pi bhavati, natu adhara ūrdhvaphaladānasamarthaḥ | tata 
ucyate

śaivavaiṣṇavabuddhārhadāgamārthavyavasthitāḥ |
uttarottarasāmarthyāḥ pūrvapūrvavighātinaḥ ||
tasmācchaivāgame tiṣṭhannanyānugrahaṇecchayā |
vaiṣṇavādyāgamajñebhyastattadāgamayenmatam ||
natu vaiṣṇavadīkṣādisaṃskṛtasya kadācana |
śaivāgame'dhikāro'sti vinā taddīkṣayā punaḥ ||

iti | tena yathā iti prasiddhirūpeṇa vādena | tena iti pratipattrā | tatra iti 
deśe | tadā iti kāle | evakāreṇa śāstrāntaralokācāravirodhe'pi na 
vicikitsita-vyamityāha vigāne iti tadviruddhavimarśodaye | anibaddhāpi iti 
mahājanā-nuṣṭhānaśeṣatayaiva sthitā | nanu adṛṣṭaviṣaye prasiddhyā 
paryantaphalo-dayayā bhavitavyam, natu asāvarthasaṃsparśinīti kutaḥ 
prāmāṇādavase-yamityāśaṅkya āha nirvicikitsā iti | yathāhi 
vṛkṣatvaṃ śākhādimattva-rūpaṃ pratyakṣeṇaiva sakṛdudgatena madhye 
bādhakavaidhuryamanāsāda-yatā traikālye trailokye ca niścitam | evaṃ 
nirvicikitsaprasiddherbāhyārtha-paryantatvaṃ nāmanakṣatrādau 
viṣabhūtagrahādau ceti pratyakṣeṇaiva prāmāṇyaniścayaḥ | nanu madhye 
bādhakaṃ na udeśyatīti katham | atrāpi āha adṛṣṭaviṣaya eva iti | 
dīkṣāto mokṣaḥ iti

(page 102)

     nāsti dīkṣāsamo mokṣaḥ---------------------| (sva. 11|119)

ityāgamāt nirūḍherbādhakasaṃbhāvanā nāsti, madhye tu udite bādhake 
vilayayogādaprāmāṇataiva | ata eva iti yataḥ prasiddhirūpa eva āgamastato 
hetoḥ | tadāha

     anye tvevamajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate |
     te'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ ||

iti |

     idaṃ puṇyam-------------------------------------------|

ityādimunivacanaṃ bhartṛhariṇā (vā. pa. 1|40) āgamapramāṇyadār-
ḍhyāya upanyastamiti tanmukhena iha likhitam | tathā prastāvadārḍhyārtha-
meva śāstraśabdena viśiṣṭavākyaracanā atra ukteti darśayati nanu iti | 
evaṃ pratibhārūpeṇa nibaddhānibaddhaprasiddhidvayātmanā ca trividha-
māgamaṃ pradarśya rūpāntaramapi asya darśayati anyo'pi iti | etāsu 
tisṛṣu prasiddhiṣu pramāṇāntaramūlatvaṃ na anveṣyam, āptavāde tu 
tadanveṣaṇīyameva | āptirvaktavye vastunyadhigatistataśca 
vaktavyavastvadhi-gatiḥ, sā vidyate yasya, sa āptaḥ | ata eva tadā 
lokavacanarūpo vā śāstra-vacanarūpo vā niyatākāraṃ kartāraṃ ca 
apekṣya api vartamāno'pi śaṅkanīya eva 
mūlabhūtatatpramāṇasaṃbhave vicikitsābhāvāt | tadāha āptaśca iti | 
nirvicikitsā iti vyastaṃ pratīterviśeṣaṇam, samastaṃ vā anuṣṭhānasya | 
tenāpi iti āptasaṃmatena | astyeva iti, natu nāstīti anubha-vasya 
anapahnavanīyatāmāha | ya upadeśyo yasya āptasya saṃbandhi jñānaṃ 
pramāṇāntaramūlatayā utpannaṃ na abhiśaṅkate, naiva 
saṃśayaviparyayājñānarūpatayā abhimanyate; tamupadeśyaṃ tathā-
bhūtāptavākyopadiṣṭavastusaṃvedanādanuṣṭhānaparopadeśaparyantāt

(page 103)

nivartayituṃ na kenacitprakāreṇa anyo bhavati śaktaḥ | yato'sāvupadeśyas-
tatra āptasambandhini jñāne pratyakṣapakṣāśrayeṇa sthitaḥ | yadāptena 
uktaṃ-mayā sākṣādetat jñātamiti, tatra asāvupadeśyo'bhimanyate-
mayaiva etat sākṣātkṛtamiti | naca bālo'pi sākṣātkṛtāt yuktiśatairapi 
śakyanivartanaḥ | yathāhuḥ pare'pi

     nirupadravabhūtārthasvabhāvasya viparyayaiḥ |
     na bādhā yatnavattve'pi buddhestatpakṣapātataḥ || (pā. vā. 1|223)

iti | buddhipakṣapātena hi dṛḍhatamatayā anunmūlanīyavimarśatvameva 
prāmāṇyasya nibandhanaṃ vyāpakamiti tatsadbhāvo yatra yatra, tatra tatra 
prāmāṇyameva | tata kriyāsambandhādidhiyaḥ satyāḥ iti āveditaṃ  
prāk (2|2|1) | āgamaḥ pramāṇamabādhitavimarśatayeti svabhāvaḥ | nanu 
āptatvamasya kathaṃ niścitamiti cet, āha ceṣṭāviśeṣaiḥ iti | tatrāpihi 
kāryasya suvivecanā kiṃ na sahyate | praticaraṇam iti śāstrāptavādaḥ | 
tathāhi pāṇinivararuciprabhṛtervyākaraṇe āptatā prasiddhā, na akṣapā-
dādeḥ | puruṣāptavādena tu lokāptavādaparigrahaḥ | tadāha caraṇāpta-
vādaḥ iti | ayaṃ ca āptavādaḥ pūrvoktamāgamabhedaṃ yathāyogaṃ 
vyākhyānādidvāreṇa anugṛhṇāti | tata eva sarva āgama āptopadeśaśab-
dena bhagavatpatañjaliprabhṛtibhiḥ saṃgṛhītaḥ | āgamasya svarūpamabhi-
dhāya pratyakṣasya āgamasya ca anumānāt balavattvaṃ yat pradarśitam, 
tadeva saṃvādayitumupasaṃharati tadevam iti | sarvameva iti bhrāntāvapi 
svasaṃvedanasya prāmāṇyānapāyāt | uktakrameṇa iti abhyāsādinā | 
ārṣam iti pratibhārūpavedādiprasiddhirūpasadoditalokaprasiddhyātmaka-
mṛṣiṇā samyak draṣṭrabhimatena āptena utthāpitamanumānasya 
bādhakameva | pratyakṣāgamayorhi

(page 104)

yat prakāśyaṃ ca vimṛśyaṃ ca, tat yathākramaṃ 
prakāśavimarśamukhe-na anyāpekṣāśūnyam | pratyakṣe hi 
prakāśadvāreṇa vimarśo'nyatratu viparyayaḥ | anumāne tu 
nāntarīyakavastvantaraprakāśavimarśāpekṣānu-meye 
prakāśavimarśayoga iti sāpekṣatvāt dūrā iyaṃ pramitiḥ prameyāt | 
tatrāpica nāntarīyakatājñānaṃ durlabhamiti uktaṃ | naca vācyamāgame-
'pi śabdavimarśanapūrvakamarthavimarśanamiti tatrāpi sāpekṣatādi 
bhavediti | nahi śabdavimarśanādaparamarthavimarśanaṃ kiṃcit śabdasya 
svaparavimarśātmakatvāt

     ghaṭo'yam-----------------------------------| (1|5|20)

ityatra upapāditāt | nanu na sarvairāgamasya prāmāṇyamabhyupetaṃ tat 
kathamasya vimatipadapatitasya anapekṣatvaṃ bhavatā uktam | abhyupetame-
vetyāha prasiddhiḥ iti | nanu lakṣaṇena jñāyiṣyate chāgādiśabdārthaḥ, 
kimatra prasiddhyā | atrāpi āha catuṣpāttva iti | so'pi iti 
lakṣaṇāntargataḥ | nanu iti hāsapurāṇādivyavahārāt jñāsyate iti cet, 
tatrāpi prasiddhiśara-ṇatvaṃ na vighaṭate ityāha purāpica iti | tathāca āha 
lokeyeṣvartheṣu iti | prāgapi iti prathamasūtra eva | na kevalaṃ 
dṛṣṭānumitārtha eva āptaḥ, yāvadāptāntaropajīvyapi,-ityāha upadeśa 
iti | āgameṣu hi gurava āptāḥ paṭhyante evaṃ vai tat | nanu śāstrite'rthe 
ye svayamaśāstrajñāḥ, param-parayā ca tadarthavedinaḥ; teṣāṃ tatra 
pramāṇyaṃ bhavati vā na vā bhavatītyāha upadeśapāramparyepi iti | 
āgamagranthāvabhodhena vināpi upadeśaparamparāyāṃ kevalāyāmapi 
āptāgamasyaiva tatra prasa"gādāp-tāgamatā prasajyate prasiddhirūpatā 
ca paryavasyati, yena āptatayā madhya-vartinyā maulikyā ca 
pārameśvarānādiprasiddhirūpatayā tādṛśā api

(page 105)

guravo'nyasya upadeṣṭāro bhavanti | yata evaṃ samasteṣu āgamagrantheṣu 
paṭhyate

     mukhānmukhāgataṃ jñānaṃ karṇātkarṇamupāgatam |

ityādi | samastāgamagranthapāṭhāditipāṭhe nañamanye paṭhanti vyāca-
kṣate ca-nahi samastamāgamagranthaṃ kecitpaṭhanti, apitu guruparampara-
yaiva upadeśena vyavaharanti,-iti; yadivā yadyapi kecitpaṭhanti, tathāpi na 
samastāḥ paṭhanti, te'pi ca guravo bhavanti; yadivā itthamavatāraṇā-
āgamarūpatā kācit svamātropakāriṇī yā samayyāditrayasya, tatra 
upadeśapāramparyameva kevalam; yā tu svaparopakāriṇī gurutve sati, sā 
samastasya āgamagranthasya arthāvabodhe yaḥ pāṭhaḥ, tata eva; anyathā 
punarāptāgamatvaṃ tatra na prasajyate, nāpi prasiddhiḥ paryavasyati | tata 
eva tatra tatra āgame ucyate

     catuṣpātsaṃhitābhijñaṃ gurutve yojayetpunaḥ |
iti,
     sarvalakṣaṇahīno'pi jñānavān gururiṣyate |
iti,
     yataśca mokṣadaḥ proktaḥ svabhyastajñānavān guruḥ |

iti | evametat lokaprasiddhasamastavyavahāropayuktaikadeśagurutābhiprā-
yeṇa pūrvaṃ vyākhyātam, anyattu prakriyākramāyātaśāstroktasamasta-
gurutābhiprāyeṇeti ubhayathā api idamasmadgurubhirnirūpitam | 
madhyagata āptaḥ, prasiddhiśca mūlata iti pradhānam | yataḥ samasteṣu 
āgamagrantheṣu guravaḥ paṭhyante

     evaṃ paramparākhyātamidam-------------------------|
iti,

(page 106)

     mayāpyetatpurā prāptamaghorāt-----------------------|

ityādiceti | etatpramāṇaṃ yaduktaṃ, tatkiṃ nityamuta anyatheti vivecayati 
tacca iti yat pramāṇatvena uktam |

     kevalaṃ bhinnasaṃvedya-----------------------------------| (1|5|21)

ityatra ca idaṃ pūrvamuktam | pratyakṣasyevaca iti ābhāsāṃśaḥ pramā-
ṇaṃ, vimarśāṃśaḥ phalamiti | nanu anumāne etadastu jñānātmake, 
āga-mastu śabdarūpatvāt jaḍaḥ; tatra kathamiyaṃ vyavasthā,-
ityāśaṅkya asmannaye tasya api ajāḍyamiti upapādayati āgamo'pi iti | 
nanu astu evaṃ prasiddhirūpe nibaddhānibaddhe, āptopadeśe tu 
āptasambandhi yat śabda-nātmakaṃ jñānaṃ, tat kathaṃ parasya 
saṃvedanarūpaṃ pramāṇaṃ syāt; pratipattari tu tadudīritaśabdadvāreṇa 
yadutpannaṃ, tasya pratipattreka-viśrāntasya āptāt bhinnasya 
kathamāptasambandhitā bhavet | ubhayathā api na doṣa iti darśayati | 
āptasyāpi iti | ca uktāśaṅkādyotakaḥ guṇapra-dhānatāstu ca ityuktaḥ 
| ata eva iti yatastadānīṃ tayorabhedāpattistato hetoḥ | pratipādayitari hi 
asau sakramaḥ śabdo'kramavimarśātmakapratīti-mūla iti tathaiva 
pratipādye saṃkrāman pratītiparyavasāyī tato'nanyatvāt tasya | upayogaḥ 
iti āgamatveneti śeṣaḥ | śrotrajñānagamyatve hi asau rūpādivat 
viṣayamātraṃ, na pramāṇarūpaḥ | nanu vācakaḥ sannāga-maḥ, saca 
pūrvaṃ vaktari, tataḥ śrotarīti bhinnakālayoḥ kathaṃ tādātmyam | 
naivamityāha pramātṛtā iti | antaḥsaṃvedanabhūmau vācakatvaṃ, sāca 
kālāspṛṣṭā; dehādyupacārāttu kālabhedavyavahāra iti 
sarvamanavadyam | tadiyatā nityaṃ saṃvedanarūpaṃ yat bhagavati, tat na 
pramāṇamiti upapāditam, nahi bhagavati vidyātattvāntaṃ prameyasya 
pṛthak prakāśaḥ kaścidahamityevaviśrānteḥ |

(page 107)

sarvajñānāmapi kālasparśe 
tatpramātṛtāsaṅkocādaśeṣaprameyaniṣṭha-mapi jñānaṃ 
kālaspṛṣṭameva, yadi paraṃ nityapravṛttavartamānatodreke-ṇaiva teṣāṃ 
jñānaṃ vyavahriyate, tadā sarvaṃ vidantīti || 2 ||
     nanu

          ekābhidhānaviṣaye mitiḥ-------------------------| (2|3|2)

iti uktaṃ, tatra svalakṣaṇaṃ cet tathā, tarhi pratyābhāsaṃ pramāṇamiti 
kathaṃ yujyeta; ābhāsamiśrīkāre hi svalakṣaṇamitiśaṅkāśāntyai 
sūtraṃ

     yathāruci yathārthitvaṃ yathāvyutpatti bhidyate |
     ābhāso'pyartha ekasminnanusandhānasādhite || 3 ||

     ghaṭa iti āpāte yadyapi eka eva artha iti lokasya abhyāsādavivekitayā 
prasiddhistathāpi asau vivekena pṛthagnirbhajyamānatāṃ na na sahate | vive-
kaśca tridhā-svātantryeṇa, arthitvānusāreṇa, pūrvaprasiddhyupajīvanena 
veti | tarhi ekatvamarthasya katham | āha ābhāsānāṃ pṛthagbhāsamānā-
nāṃ prakāśapramāṇabhūto vimarśaḥ kadācit pratyābhāsaṃ viśrānto 
yatra sāmānyavyavahāraḥ, jātucit guṇapradhānatayā 
atredamitthamitivyā-miśraṇāprāṇo'nusandhānanāmā | tatra antyena 
sādhite ekasminnapi sva-lakṣaṇātmani arthe ruciṃ svātantryaṃ vā, 
arthakriyārthitvaṃ vā, vṛddha-vyavahāraṃ vā anatikramya ābhāsā 
bhidyante iti sūtrārthaḥ | vṛttāvevena apyartha eva ākhyāta ekatvaṃ tatra 
na na yuktamityācakṣāṇe-na | ata eva 
avatāraṇikāyāmavicāritatvamekaniyamaṃ prati nimittaṃ mantavyam | agre 
iti

     pṛthagdīpaprakāśānām--------------------------| (2|3|7)

ityatra yasmādevaṃ vakṣyate, tasmāt kathaṃ tat svalakṣaṇaṃ sanniveśa-
buddhimātraviṣayaḥ, kathaṃca tat mṛnmayatāmātrarūpam | nahi ābhā-
sāntaragamyamābhāsāntaragamyena ekarūpaṃ bhavitumarhati ghaṭasya 
api

(page 108)

paṭena ekatāprasaṅgāditi yo doṣaḥ śaṅkyate, sa na | atra hetuḥ pūrvatara 
iti

     tātkālikākṣa----------------------------------| (1|8|1)

ityatra prakaraṇe tāvadābhāsavaicitryamupapāditam tatsaṃyojanaviyojana-
svātantryaṃ bhagavataḥ iti | yena iti yena vimarśasāmarthyena sā evaṃ-
bhūtā bhavati pṛthvāditā yā sanniveśamātre mṛṇmayatvarājatatvādya-
napekṣiṇi vyavahṛtā | kīdṛśī bhavati | āha anyairābhāsairmṛṇmayo lohita 
unnata ityādibhirviśiṣṭairekarūpe viśeṣyarūpatvādeva kevalaṃ sannive-
śasāmānyābhāsāt vilakṣaṇābhāse'pi bhavantī pūrvapratipannāt 
sāmānyāt sanniveśamātrākārāt rūpādabhinnā | evaṃ mṛṇmayatā | 
etadanyatra atidiśati evam iti mahattvādi | yadekaikamanāmiśramanekaṃ 
bahusaṃkhyākaṃ sāmānyaṃ, tadviṣayatvena ye niścitāḥ parāmarśāste 
punarekasmin svalakṣaṇe pravartamānāstaṃ sāmānyātmānaṃ viśeṣī-
bhūtamapi pūrvaṃ sāmānyapratipattivyavahārakāle pratipannena 
viviktena anāmiśreṇa bahusaṃkhyākena tadekaparāmarśaviṣayeṇa 
sāmānyena ekatāṃ nayanti | tadevaca iti ekatvāpādanam | iyatā ekasmin 
ityādau sūtrāṃśe vastuni ityantā vṛttirvyākhyātā | 
śeṣasūtrāṃśavṛttiṃ vyācaṣṭe punar iti | hiśabdena asya arthasya 
pūrvasūtrārthe pratyābhā-saṃ pramāṇavyāpāraḥ ityasmin 
hetutvamāha | svecchā bahiṣkaraṇe vyāpriyate, antaḥkaraṇe veti darśayati 
bhāgaśaḥ iti prayatna iti ca | atha iti yadiveti yāvat | sanniveśe'pi 
svecchāto vaicitryāntaraṃ darśayati citra iti pṛthubudhnāditāvaicitryaṃ 
sanniveśatāmātraṃ vā tatsāmānyaṃ bhāti | atra dṛṣṭāntamāha 
tathāhi iti bhittiriva svalakṣaṇaṃ rekhāvibhāga iva sāmānyavibhāgaḥ | 
evaṃ yathāruci bhavatyekatrāpi

(page 109)

bhinna ābhāsa ityatra arthe bhitticitrarekhādṛṣṭāntena sphuṭīkṛte yathār-
thitvam iti vibhajati arūpamātratayā iti etadīyāvayavavibhāgānādare-
ṇeti yāvat | yathāvyutpatti iti vyācaṣṭe aviśeṣeṇaiva iti | idamapi 
śākhādimat svalakṣaṇamidamapi, tata eva śākhādimanta ete arthā iti 
pratipattiḥ | tatrāpi vṛddhavyavahāranaipuṇena vibhāgollāsaḥ-
dhavo'yaṃ, khadiro'yaṃ, kadaro'yamiti sphuṭīkaraṇārthaṃ 
rucyarthitāvyutpattaya udāharaṇabhedena nidarśitāḥ | ekatrāpitu 
ghaṭasvalakṣaṇe trayamapi śakyayojanameva || 3 ||

     dīrghavṛttordhvapuruṣadhūmacāndanatādibhiḥ |
     yathābhāsā vibhidyante deśakālāvibhedinaḥ || 4 ||
     tathaiva sadghaṭadravyakāñcanojjvalatādayaḥ |
     ābhāsabhedā bhinnārthakāriṇaste padaṃ dhvaneḥ || 5 ||

     prasiddhena jaḍājaḍagatena rucyādyutthāpitena bhedena sāmānyā 
bhāsātmanā prathamaślokoktena aprasiddhamābhāsabhedaṃ ghaṭagataṃ 
ślokāntareṇa sphuṭīkarotīti sūtradvayasya tātparyam | vṛttikāro dvayaṃ 
dvayaṃ bhinnaviṣayaṃ vyācakṣāṇo jaḍarūpaṃ dṛṣṭāntadvayamajaḍa-
rūpamekaṃ vyācaṣṭe | ghaṭa evahi ūrdhvāvayaveṣu eva avahitanetrasya 
dīrghaḥ pratibhāsate | tadāha bhāgāntara iti bhāgāntarāṇāṃ yo 
deśas-tānyevavā deśastatparihāreṇa tatra cakṣuṣormanasaśca 
praṇidhānena | tryaśra iti dvigurmatvarthīyājantaḥ | yathāruci iti 
pūrvasūtroktamudā-hṛtaṃ (dantodāharaṇaṃ kṛtaṃ) dīrghavṛtta 
itīyatā | yathārthitvamapi udāharati ūrdhvapuruṣa iti, vyutpattau tu 
udāharaṇaṃ dhūmacānda-natā iti | tatra ca na vṛttau nidarśanāntaraṃ 
darśitamityāha vyutpattau iti | na kevalamatra udāharaṇaṃ, 
yāvadudāharaṇe'pi prasiddhaṃ nidarśānāntaramuktamiti apiśabdaḥ | 
nanu

(page 110)

pratyakṣajñānamatra vicāryate, tat kiṃ nidarśane saṃbhavati,-
ityāśaṅkya saṃbhavatyeveti bhartṛharivacanena darśayati

     pareṣāmasamākhyeyamabhyāsādeva jāyate |
     maṇirūpyādiṣu--------------------------------------| (vā. pa. 1|35)

iti | anena āptoktatvamānumānikatvaṃ ca neti darśayatā ābhyāsikapratya-
kṣatvamuktam, tata eva vyutpattāvetaditi sphuṭaṃ nidarśitam | atra ca iti 
udāharaṇatraye'pi | natu svalakṣaṇāntaratvam ityatra htuḥ deśa ityādiḥ 
| na spṛśati iti vyācaṣṭe atra iti | ekasvalakṣaṇatvam iti 
dīrghavṛttādidva-yaparāmarśāvasthā | sadhūmatvaṃ jātiḥ, 
cāndanatvamiti vyaktiḥ | ekatvam iti ekasvalakṣaṇatā | evaṃ 
dṛṣṭāntaślokaṃ vyākhyāya dārṣṭāntikaṃ vākyaṃ vyācaṣṭe evam iti 
| dārṣṭāntikatāṃ samartha-yate anupalakṣya iti upalakṣayitumaśakyaḥ, 
tata eva aprasiddha ābhāsā-nāṃ bhedo yatra svalakṣaṇe, tatra 
dharmabhedeṣu ābhāsabhedeṣu avabhā-savadasya prakāśanabhedasya 
saṃbhavo dṛṣṭāntānusāreṇa anusaraṇīyaḥ | katham | āha avadhitsādi iti 
rucyādibhedatrayāśrayeṇetyarthaḥ | evamiha ghaṭa eva 
ūrdhvatādīrghatādyavabhāsena prasiddhabhedena dṛṣṭānta uktaḥ, 
aprasiddhabhedena tu sattvaghaṭatvādinā dārṣṭāntikaḥ | nanu na atra 
ābhāsasya vailakṣaṇyaṃ, śabdaḥ kevalamanyaḥ sanniti | etat na sahate nahi 
iti | evaṃhi paryāyamātrataiva bhavet-san ghaṭa iti, naca evamityāśayaḥ | 
nanu sannityābhāsena ghaṭe'pi viśrāntena yataḥ 
paṭaśakaṭādikamābhā-sāntaramākṣipyate, tato ghaṭābhāsāt bhidyate; 
natu sadābhāso nāma kaścidanya ityetadapi niṣedhayati nāpi iti | tadevahi 
iti yat tvayaiva upagatam | asmaduktadṛśi tu etat yujyate ityāha yadāhi iti 
yatra

(page 111)

abhyupagamāvasare | teṣām iti paṭādyābhāsānāṃ madhye ghaṭādeḥ 
kasyacidekatamasya aniyatasya arthasya sannityasyāṃ dhiyi avabhāsaḥ 
saṃbhāvyate yataḥ satsvalakṣaṇena sādhyā sā arthakriyā prastutā, natu 
paṭenavā ghaṭenavā | tat yathā dvayoḥ paṇapūrvake vivāde gṛhe'tra na 
kiñcidasti kiñcidastītivacanāt saṃbhāvyā atra arthakriyeti darśayati 
sattā iti sadityābhāsasya deśādyavacchedena viśeṣībhūtasya 
tadabhāvena vā sāmānyarūpasya parasparaṃ vilakṣaṇā anyataśca 
paṭadyābhāsādastye-veti śeṣaḥ | nanu sadityābhāsāntarvartī 
satparāmarśaḥ, sa  kathamarthakri-yeti uktaḥ | arthakriyā hi kāryaṃ, natu 
svabhāvaḥ | atra āha parāmarśa ityādi | 
hṛdbhaṅgaparihāranimittabhūtā yā dhṛtiścittasya, sā api artha-kriyā | 
sadābhāsasya paunaruktyaṃ śaṅkyamānaṃ vṛttau pratihanti 
mahāsāmānyam iti | ekapadaprayoge hi sāmānyaviśeṣatā api gamyate | 
nanu ca vṛttau vakṣyamāṇeṣu ghaṭakrāñcanādyābhāseṣu anyātmatā-
parihāro vakṣyate-tatraiva ghaṭe ghaṭa ityābhāso yaḥ paṭādiṣu nāsti, 
kāñcana ityābhāso yo mṛṇmayādiṣu nāstīti, tadvat sattābhāso'pi 
kasmāt uktaḥ | atra ucyate bahiṣkaraṇa iti | sadityavabhāso hi 
ghaṭādyābhāsebhyo nikṛṣṭaḥ kevalaṃ

     ------------------------mano'nuvyavasāyi sat | (2|2|3)

ityuktanītyā antaḥkaraṇena ābhāsyate, natu bahiṣkaraṇena 
śuddho'sāvā-sādayituṃ śakya iti teṣāṃ 
sadvyatiriktānāmanyeṣāmabhāvābhāsā-nāṃ parihāro na ukto vṛttau | 
sannityābhāso yo ghaṭādivivikteṣu abhāveṣu nāsti itinaiva ukto 
vṛttāviti yāvat | tat iti paṭādipratiyogitvaṃ vṛttāvuktam | 
sāmānyaśabdaḥ iti vṛttigataḥ | tatra iti mṛdvikāreṣu | 
ūhāpohābhyām

(page 112)

iti anugamānanugamasaṃvedanābhyāmityarthaḥ | nahi yadeva anugamabu-
ddhigrāhyaṃ, tadeva vyāvṛttisaṃvedanasya viṣayaḥ,-iti ukta ābhāsabhe-
do'tra syādeveti bhedaprasiddhiriti saṃbandhaḥ | svātmanaḥ iti 
svasaṃveda-nena siddhe'napahnavanīyatāmāha | evamābhāsabhedā 
bhinnārthakā-riṇaḥ iti vivṛtya te padaṃ dhvaneḥ iti vivṛṇoti tathā 
śabdairapi iti | sautramādipadaṃ leśato vyākhyātuṃ yā vṛttiḥ caitraḥ 
ityādikā, tāṃ vyākaroti avasthā ityādinā | svalakṣaṇaikarūpatvena api 
yaḥ saṃmatas-trāpi itthaṃ sāmānyarūpatvena caitraśabdapravṛttiriti 
darśayati svalakṣa-ṇaikā ityādinā | ekasantānatāmātreṇa pratyabhijñā 
bhaviṣyati, alamatra sāmānyena yathā saugato manyate | etat niṣedhayati 
anyathā iti sāmānya-rūpatānaṅgīkaraṇe | hyodṛṣṭena iti yatra 
sadṛśāparāparodayaprabandha-pratyayo'vicchinna iti yāvat | nanu evaṃ 
sarvatra sāmānyarūpatānuprave-śo'stīti śuddhaṃ svalakṣaṇaṃ kadā 
bhavatītyāśaṅkāmapāsyati sāmānyatva ityādinā | anabhivyakteḥ iti 
uditasya asya asphuṭatāyām, anudite tu sarvathā māyāpramātari 
sarvamidamahamiti śrīsadāśivabhū-mikā svalakṣaṇarūpatā | tata eva 
āha sahajedantā iti anena samayānupa-yogādanumānupayogamāha | 
anyadā iti avasthāprādhānyābhāve | vita-tāvayavivat iti avayavī 
deśavitato bhāti, avasthātā punaravasthābhedānu-
sandhānaikatāvivakṣāyām-aho khalu ayaṃ cirajīvī dṛṣṭavyavahārasa-
tattva iti ābhāsanīya ekaḥ kālavitataḥ avayavyābhāsavaditi ekasminneva 
kṣaṇe śiraḥpāṇyādimanekamavayavamavabhāsayantyeva yathā ekaghana-
rūpagrāhiṇī avayavibuddhistathā janmaprabhṛti vā 
svakānantāvasthābhāsanamaṅgīkurvatī

(page 113)

ekaghanarūpagrāhiṇī avasthātṛbuddhiḥ | nanu evaṃ yathā ekakālavitate 
pratyavasthaṃ bhedenaiva vyaktitayā gṛhīte satyeva ekānusandheḥ 
sāmānyarūpatā avasthārūpavyaktyanuyāyinī kalpitā, tathā deśavitate-
'pi kasmādekakṣaṇe'pi sā na kalpyeteti bhramaṃ bhinatti nanu iti | tatra hi 
avayavena avayavānusandhānanirapekṣaiva pratyekaṃ caitrabuddhirna udeti 
śira eva caitra ityapratīteḥ | bālyāddyekatamāvasthābhāji punaravasthātu-
ranusandhānavandhyatāyāmapi udeti caitrabuddhiḥ, śirobuddhistu bhavantī 
pāṇyādikamavayavāntaramavaśyamanusandhāpayati; tato bhavatyapi śirasi 
tādṛśī caitrabuddhiḥ, natu sarvathā na bhavatīti mukhyagrahaṇam | tadeva-
mābhāsādekaikataiva arthakriyā | tatra tu ābhāsāntarasya 
anveṣaṇanānta-rīyakatayā vahnyarthitāyāmiva pātrasya tata eva aniyatasya 
anveṣaṇamiti pratibhāsavimarśārthakriyābhirābhāsa eva vastviti 
prasiddhataraprasiddhā-prasidhāśayena eko'pi artho vicitratayā vibhaktaḥ 
sūtre dīrghavṛtta iti dhūma iti sadghaṭa iti || 5 ||

     nanu evameko'rtho ghaṭatvalohitatvādyātmā na vastu bhavet, 
bhavatītyāha sūtreṇa

     ābhāsabhedādvastūnāṃ niyatārthakriyā punaḥ |
     sāmānādhikaraṇyena pratibhāsādabhedinām || 6 ||

     ābhāsānāṃ miśratve kaścidābhāsaḥ pradhānam, so'nyeṣāṃ 
samānamadhikaraṇam | tena saha yasteṣāṃ sambandhastatsāmānādhika-
raṇyam, tadupalakṣito yaḥ pratibhāsaḥ svānurūpeṇa eṣa iha-idānīṃ 
ghaṭo'stīti vākyārthavimarśena anuprāṇitastato nimittāt ye'bhedina 
ekasvalakṣaṇatāmāptāḥ svaṃ bhedamanujjhantasteṣāmanyā arthakriyā 
samudāyarūpā, ābhāsavimarśabhede punaranyā niyatā

(page 114)

ekaikamātrasvabhāvā | punaḥśabdo viśeṣadyotakaḥ | bhedāparityāgācca 
svālakṣaṇye'pi yadābhāsamātrarūpatvaṃ, tadeva samānavyaktyuparañ-
jakaṃ paramārthataḥ sāmānyam, śuddhaghaṭābhāsamātrāvamarśe tu 
yogyatāmātreṇa sāmānyarūpateti sūtrārthaḥ | anekasyaikatā itivṛttau 
saṃbandharūpaṃ smāritam | nanu anekāmarthakriyāṃ kurvat kathamekam 
| āha pramāṇena iti ekāṃ kurvadekamityapi hi na pitṛbhyāṃ prīṇitamiti 
aṅgīkāryam, apitu pramāṇena | tacca ābhāsapratyavamarśātmakam, naca 
pratyavamarśonmūlanamityāha balagrahaṇena | vṛttitātparyaṃ vyācaṣṭe 
pratyābhāsam iti | atra iti ekasmin ityādau vṛttigranthe | nanu tatha 
prathanaṃ cedantarlīnatvaṃ vastūnāṃ kuta iti mohamapohati prathātma-
katvācca vastutattvasya iti | nanu yadi tā eva arthakiryāstebhya ābhāse-
bhyaḥ, tarhi bhinnā eva te santuḥ; kimeṣāmupari vṛthaiva idamekatvāmā-
ropyate | vṛthaivetyāha ekaprathā iti | vakṣyate iti pṛthagdīpasūtre (2|3|7) 
tato'pi iti ābhāsanavimarśanābhyāṃ tāvadekatvaṃ siddhamekārthakri-
yākāritvamapi paralālitamanayorhastaṃ dadātu ko doṣa iti apiḥ | niruktaḥ 
iti nirbhajya vyākhyātaḥ | punaḥśabdena iti bhedapṛṣṭha eva abhedātmā 
viśeṣo dyotito bhūyastāvānekatvābhyāmābhāsasya yaugapadyena, natu 
dvitīyavāravācī punaḥśabdo'tra punarbhuṅkte ityādāviva | tadāha natu 
iti | nanu pṛthaktvāvabhāsāt kathamadhikaraṇavyavahāra ityāśaṅkya āha 
adhikaraṇaṃ ca iti | tathātvam iti samavāyaḥ | etadvivakṣita ityādi 
samā-sapadam | ekādhikaraṇatvaṃ samānādhikaraṇatvamiti yadyapi 
śabdaprayogo na vivakṣitaḥ, tathāpi arthabheda eva vastuto 
nīlotpalaśabdayoḥ sāmānādhikaraṇyaṃ caitramaitrayoḥ


(page 115)

samānamadhikaraṇamitipratītyoratyantavailakṣaṇyāt | nanu vikalpotthāpita-
metat sāmānādhikaraṇyādi, natu vastu; tattu asya na kiṃcit | āha buddhi iti 
yadyapi samavāyādi eva sambandharūpaṃ, tathā saṃbandha evaca 
anekasya ekatā; tathāpi samavāyaḥ pṛthakpadārthaḥ | 
sāmānādhikaraṇyādyapi adṛṣṭarūpaṃ vastvantaraṃ vā 
dharmātmakaṃ pṛthageveti yeṣāṃ dṛṣṭi-stadāśayena sambandhasya 
sarvānugrāhakatvamabhidhātuṃ pṛthaguktame-katvamapica anekasya 
vāstavamiti | tathāhi tatrabhavān samavāyasya rūpamabhidhāya abhyadhāt

     tāṃ śaktiṃ samavāyākhyāṃ bhedābhedapradarśinīm |
     anugṛhṇāti saṃbandha iti pūrvebhya āgamaḥ || ( vā. pa. 3|11)
iti
     śaktīnāmapi sā śaktirguṇānāmapyasau guṇaḥ | (vā. pa. 3|5)

ityādi ca | etadartha iti svalakṣaṇavācī, natu ābhāsamātravācīti yāvat | 
ekatvaṃ viruddhaṃ matveti saṃbandhaḥ | tathābhimāne hetuḥ 
samarthanāya aśaktatvam | hetau śatā | parvatāt luṭhan yathā 
kuśakāśamavalambamā-nastenaiva saha patati, natu tadasya pratanukāmapi 
rakṣāṃ vidhatteḥ; tathā yannyāyāvalambanaṃ kriyamāṇamapi na 
prakṛtaparipuṣṭaye prabhavati, tadevamucyate | kuśakāśāvalambanaṃ ca 
teṣāṃ samavāyādervyatirikta-padārtharūpatā gaṅgodakapavitratāvacca 
svayaṃ vṛttisvabhāvatetyādi | atra hi pakṣe

     tau ca bhāvau tadanyaśca---------------------|

iti dūṣaṇaśalyamaśakyoddharaṇameva, ihatu darśane na virodhaḥ kaściditi 
nirūpayati buddhi iti | buddhipratibhāsitvaṃ sato lakṣaṇam | tatrāpi artha-
kriyākaraṇopādhitve sattvasya viśeṣo vastusattvamityetadadhikaṃ nāma | 
tadetāvat vivecyaṃ-prakṛtaṃ yadekasya anekatvaṃ

(page 116)

tadvastusat syāt na veti | atrāpi ucyate evaṃ vastvavastunoḥ ityādi | prati-
bhāsāsaṃbhavaṃ darśayati bhāve hi iti ā samantāt rupyate iti tathā naca 
sarvato yadrūpitaṃ tat na kathañcana rūpitamiti bhavati | ekaprathā iti 
ekatayā prathetyarthaḥ || 6 ||

     nanu na atra ekā kācidarthakriyā yatkriyāyai 
svalakṣaṇamekamaṅgī-kriyate | arthakriyāḥ kila bahvyo bahubhya 
ābhāsebhyaḥ ityetāvadastu, pratyuta ābhāsā bhinnā miśrībhavanti,-
ityucyamāne niyamanidānaṃ vaktavyaṃ yena 
jalāgnyābhāsayorghaṭapaṭādyābhāsānāṃ vā na miśrībhāva iti 
vadantaṃ pratyāyayituṃ sūtraṃ

     pṛthagdīpaprakāśānāṃ srotasāṃ sāgare yathā |
     aviruddhāvabhāsānāmekakāryā tathaikyadhīḥ || 7 ||

     pṛthagvartinyaḥ pradīpaprabhāḥ sūkṣmatamā avalokanaśaktyā-
dhānaṃ na akārṣuḥ, ekabhavanasaṃmūrcchitāstu kurvate | tatra na 
bahvyo'rthakriyā yāḥ prāk pṛthagapi bhavanti | sāgarapatitāni srotāṃsi 
bahutarataraṅgasaṃbhārabhāvitatayā adbhutasaṃrambhārambhīṇi 
bhaṇyantāṃ, ko'tra arthakriyāṇāṃ samudāyaḥ | tadvat ghaṭaḥ 
kāñcano lohito mahāniti, ataḥ śivaliṅgasnapanocita iti 
tīvraprītirūpāmekāmeva arthakriyāṃ viddhatte iti kathaṃ tatkāri ekaṃ 
svalakṣaṇaṃ bhavet | arthakri-yākāritayā hi lukikaṃ vastusattvamiti uktam | 
yattu uktaṃ niyamanidānami-tyādi, tatra ucyate-yeṣāmeva 
avirodhasteṣāmeva miśratā, na rūpābhāsa-pavanābhāsādīnāṃ; 
virodho'pica niyatiśaktimahimnaiveti | pṛthak ye dīpaprakāśāsteṣāṃ 
saṃbandhi yadekaṃ vastu gṛhe tanmelanātmakaṃ, sāgare ca mahatyāśaye 
srotasāṃ saṃbandhi yadekaṃ vastu mahājalāvayavirūpaṃ; tena ekena 
kārya yathā

(page 117)

aikyadhīriti aikyabuddhistadupalakṣitaśca ekavimarśaḥ, ekāca artha kriyā; 
tathaiva aviruddhā ye'vabhāsā ghaṭalohitonnatādayasteṣāṃ sambandhinā 
ekena svalakṣaṇātmanā melanena kāryā aikyadhīrvyākhyātarūpā,-iti 
sūtrārthaḥ | ekadhā iti ekasya bhāva aikadhyamityakārāntatā upapannā, 
anyetu amuñantātsvārthe'nudarśanamityatra dhyamuñantādapīti smaranti 
| vyākhyānena vṛttigatena itīdamuktaṃ bhavatīti sambandhaḥ | kiṃ tat | 
āha sūtra ityādi | nanu vṛttau cakāraistribhirbhāvyamekena vā | atra āha 
cakā-reṇa iti ekaena avibhāgena ityādikā kriyā samuccitā cakāreṇa 
ākṛṣṭeti, dvitīyena tu dravyasamuccaya iti āśayaśeṣaḥ | tadgatatvenaiva 
iti cintāgata-mavastvapi bhavet, vastu ca iha dṛṣṭānta ityarthaḥ | nanu nīlaṃ 
pītamiti dṛṣṭaṃ viśeṣaṇatvaṃ yathā nīlaṃ vastraṃ tava asti, pītaṃ tu 
hṛdyatama-miti; tadapi sajjyatāṃ tvayeti kenacidukte pratyāha nīlameva 
mama pītamiti | etat samarthayati guṇaguṇyādi iti | guṇyate āropyate 
hṛdyatādidharmeṇa sādharmyāditi guṇa āropyamāṇaḥ; yatra āropyate, sa 
guṇī | tata aupacāri-kamevamādi sāmānādhikaraṇyamiti uktaṃ bhavati | 
ādigrahaṇāt niṣe-dhyādi tathā pītaṃ nīlamiti neti upacāre 
dṛṣṭāntamāha siṃha ityādinā | nanu 
ekavicitracamatkārātmakārthakriyābhāve'pi pānakabuddhirdṛṣṭā | 
netyāha avyutpanna iti | vṛtti vākyaṃ vyācaṣṭe śauklyādyābhāsāḥ 
ityādinā | prathamaprasiddhyanurodhato vākyabhedena vṛttiṃ vyākhyāya 
ekavākyatayā śāstranyāyāvalambanena vyācaṣṭe atha iti | na 
brāhmaṇo-'brāhmaṇaḥ iti vṛttisamānārthatvāt vākyasya 
anityasamāsatvācca naña-samāsasyeti manyate | śiṣṭāśca prayuñjate 
evam | tathāhi akṣāpādamuniḥ

(page 118)

     teṣāṃ mohaḥ pāpīyānnāmūḍhasyetarotpatteḥ | (4|1|6)

iti avocat | ayaṃ hi atra arthaḥ-amūḍhasya itarānutpatteriti | yadyapi anekā-
bhāsayoga uktastathāpi na pūrṇatā svalakṣaṇasyeti tasyāpi iti apiśabdaḥ 
| tataśca anyadapi deśakālābhāsarūpaṃ tatra yojyamiti dvitīyo'piśabdaḥ 
| tadyojanaṃ vinā tu na pūrṇatā, tadyojane tu anyāyojane'pi pūrṇatā sva-
lakṣaṇasyetyāha deśakālabhedādeva iti | nanu uktena prakāreṇa ya ekā-
bhāsaḥ, sa bhrānto'stu,-iti sāmānyābhāsā eva vastusanta iti kaścit | 
taṃ niṣedhati tathāca iti caḥ śaṅkādyotakaḥ | tathā iti tena prakāreṇa | 
tathā śauklyena dārṣṭāntikatā tathāśabdena sūcitā | sa ko'pi 
arthakriyāviśe-ṣo'sti,-iti saṃbandhaḥ | tataśca iti 
arthakriyāviśeṣasaṃbhavāt | anyadā iti 
dvayorviruddhayoryugapatsamakakṣyatayā pratipattumekaviṣatvenāyogya-
tvāt | tathāpi iti na samakakṣyatayā pratipattiḥ, apitu guṇapradhānabhāve-
neti tātparyam | anyathāvā iti samudāyāsamudāyitvādinā na atra darśa-
nāntarasamarthane'smākamabhiniveśa iti yāvat | anyathā iti yadi tadāpi 
tathāpratibhāso na bhavet, tadā tāvato vimarśāt bhedaṃ na sahate yaḥ 
prakāśaḥ, sa na syāt | atra dṛṣṭāntaḥ yathā iti | ananubhūyamāno'neko 
raso yena pramātrā yasya pittādyanyatamodrekāt kaṭureva madhura evavā 
bhāti, na tasya pramātuḥ pānakarasaḥ pratipanno bhavati | nanu pratyakṣe'pi 
yadi ekamanekaṃ ca bhāti, tarhi

     taddvayālambanā etā mano'nuvyavasāyi------------| (2|2|3)

iti kathamuktamityāśaṅkāṃ nikṛntati kevalam iti | yena hi pramātrā 
maricaguḍādi na āsvāditaṃ kadācit, pānakamevatu

(page 119)

āsvādyate iti; tasya sa bhinno raso vikalpena vyavahāryatāṃ na netuṃ 
śakyaḥ pratyakṣāvabhāto'pi, aparasya tu śakyastata ucyate-
pūrvasaṃskā-rāpekṣatvādvikalpena sphuṭīkriyete bhedābhedāviti | na 
kevalaṃ tāvat vimarśasahatvaṃ yat prakāśasya, tadeva 
anekapratibhāsasambhavaheturyā-vat kāryakāraṇagatasya vailakṣaṇyasya 
bhāvo'pīti darśayati kāryakāra-ṇabhāvo'pi iti | anyasya iti 
mṛddaṇḍādikāt | nanu aneka eva ābhāso'stu vimarśabhedāt 
kāryabhedāt kāraṇabhedācca, ekābhāsatā tu kutaḥ | āha 
ekābhāsaśca iti tadanekābhāsapṛṣṭhe so'pīti caḥ | na kevalamanubhava-
vimarśabalāt, kāryabalādapi ekābhāsa ityāha arthakriyābhedaḥ iti | 
teṣām iti vivekinām | tadā iti ekābhāsāpahnave satye'rthakriyā | nanu 
jvarādiśamana ityādinyāyena anekasmādapi ekā sā bhaviṣyati | netyāha 
naca iti | nanu jvarādiśamanaṃ pañcamūlādeḥ katham | ucyate dravyān-
tara iti | tatra hi pṛthak rasavīryādinā doṣāṃśaśamanaṃ yat yasya 
prasiddhaṃ dravyasya, tadeva dravyāntarasaṃparkeṇa upabṛṃhyate 
doṣāntaroddīpakatvaṃ parirakṣyate iti nyāyaḥ || 7 ||

     nanu maricādīnāṃ guḍādidravyāntarasaṃparkāt rasāntarameva 
udeṣyati rūpāntaramiva tāmbūlīdale cūrṇakasitakhadirāṇām | naitadiha 
samamiti darśayati tadāvirbhāve vā iti | asti ca kuśalasya pātustathā 
pṛthaktvena parijñānaṃ maricādinā etat kṛtamitipratyayāditi bhāvaḥ | 
kāraṇamapi ekasāmagryābhāsarūpamasti prasiddhamiti tu na darśitam | 
nanu na maricādiṣu śauklyābhāsādiṣviva sāmānādhikaraṇyamasti 
pṛthagbhūtāntyāvayavidravyasvabhāvatvena eṣāṃ prasiddheḥ | satyam, 
sāmānādhikaraṇye tu na

(page 120)

ayaṃ dṛṣṭāntaḥ | kva tarhi | āha ekatāpatterupapattau iti | nanu na 
dṛṣṭā-ntamātrāt vastusiddhiḥ | ucyate pṛthaganekābhāsatve 
vimiśratāyāṃ ca ekābhāsatve yataḥ sādhanaṃ 
prakāśavimarśakāraṇakāryabhedābhedā-bhāsalakṣaṇamasti, tena 
hetunā; na dṛṣṭāntena | dṛṣṭāntena tarhi kim | āha maricādīnām ityādi 
| aneko vilakṣaṇo rūpasparśarasādirguṇo yasya dravyasya, tadrūpāṇām; 
pṛthagiti pṛthagdeśānāṃ maricādināṃ dravyāntareṣu guḍadadhyādiṣu 
pṛthagdeśeṣu tathaiveti vilakṣaṇaguṇeṣu bhinnajātīyeṣu anupraveśe 
vyāmiśratāyāṃ satyāmāpanna upanata aikyāvabhāsastāvadupalabhyate, 
naca kākatālīyena, apitu asakṛt | evaṃ yatra upalabhyate vyavahāre sati 
tasmin sattvādīnāṃ vyavahāre kadācidapi 
pṛthagananubhūtasvatantrabhāvānāṃ kā vimatiraikyāvabhāsa iti parasya 
asaṃbhāvanāṃ nirākartuṃ dṛṣṭānto'yaṃ satyapi hetau nanu iti | etadeva 
ghaṭayati nahi iti | maricaguḍadadhnāṃ na dharmadharmibhāvena guḍa eva 
dadhi maricameva guḍa iti vā na prakhyā, na upākhyā pānakabhūmau 
gaṅgāyamunāvitastādīnāṃ sāgare | guṇa iti lauhityasya ghaṭadravyasya 
ca paṭatvādeścetanagatasya dharmapadārthamadhye gṛhītasya caitrasya 
dharmadharmibhāvo vāstava evetyāśaṅkāpūrvakaṃ sūtramavatārayati

     tatrāviśiṣṭe vahnyādau kāryakāraṇatoṣṇatā-|
     tattacchabdārthatādyātmā pramāṇādekato mataḥ || 8 ||

     ekaika iti, co'pyarthe śaṅkyamānatvamarthasya āha | adyapi pratya-
kṣasya pratyābhāsaṃ prāmāṇyamupagataṃ, tathāpi aviśiṣṭe vahnyā-
bhāsamātre pratyakṣeṇa gṛhīte'pi indhanakāryatābhāso dhūmakāraṇa-
tābhāsa ityādivastvantarāpekṣo ya ābhāsavargaḥ uṣṇatābhāsa iti 
anapekṣa ityetāvānakṛtrimaḥ sarvadeśakālagato niyatiśaktyā

(page 121)

kṛto, yaśca tasya tasya śabdasya ayamarthastattacchabdābhidheyatābhāsaḥ 
katipayadeśakālaniyataḥ saṅketābhivyaktyapekṣī niyatyā kṛta ātmā 
svabhāvaḥ ādigrahaṇādurdhvadiksaṃyogitā rasagandhābhāvaviśiṣṭatā 
jalavirodhitvamiti; sa ātmā ekasmādeva niyativadanāvalokinaṃ pratyakṣāt 
mataḥ siddha iti sūtrārthaḥ saṃkṣepeṇa vyākhyātaḥ sarva ityādinā | 
sarvaśabdena yathocitaniyatiniyamitadeśakālakārtsnyamucyate | sūtre 
dvitīyatṛtīyapādau samastāveva | vṛttau hi samāsa eva sphuṭīkṛtaḥ |

     ardhayukpādavṛttānte viśrāntiḥ--------------------|

iti tu kāvye'yaṃ samayo, na śāstre; 
apekṣānapekṣāpauruṣeyatvādivibhā-gapradarśanāya vibhāgena 
bhāvapratyayaḥ | nanu pratyābhāsaṃ saṃvya-vahāre pramāṇasya 
pravṛttirna anubhūyate deśakālābhāsayoḥ sarvatra antato 
vyabhicārābhāvādityāśaṅkāmanuvadan pariharati prācuryeṇa yadyapi 
iti | nanu kimarthaṃ prakārāntareṇa vastusvabhāvaṃ jijñāsate | āha tat iti 
| tasminneva vyavahāre upayoginī sā pratyābhāsaṃ jijñāsā bhavet 
tattatkāryādyaṃśasiddhaye | tattatkāraṇāṃśasaṃbharaṇaṃ hi 
ūhāpohābhyāmabhyaste vibhāge sati saṃbhavati, na itarathā | kadācit iti 
jijñāsāvasare iti yāvat | vṛttau deśakālābhāsāveva tyājyatvena kasmā-
duktāvityāśaṅkya āha deśa iti | tāvevahi ākārasya ākriyamāṇasya 
arthasya bhedamanyatra anyadā ca ananugāmitāṃ pratiṣṭhāpayataḥ, tada-
bhāve hi ābhāsāntaramiśraṇā viśeṣarūpatāṃ viśrāṇayantī api na 
svālakṣaṇyamākṣipati | tat nidarśayati tathāhi iti | śāvaleyādiḥ iti 
sattvadravyatvaprāṇitvapaśutvagotvābhāsānantyamavyabhicarannapīti 
bhāvaḥ | tena mahāviṣayatvālpaviṣayatvābhyāmāpekṣikābhyāṃ

(page 122)

sāmānyaviśeṣarūpatvamaniyatam, svālakṣaṇyaṃ tu niyatam | evaṃ svā-
lakṣaṇyasya deśakālābhyāṃ vyatirekamābhāsāntaraiśca tadabhāvaṃ 
pradarśya, tasyaiva tābhyāmanvayaṃ, taiśca tadabhāvaṃ darśayati deśa-
kālābhāsa ityādinā | etadeva ghaṭayati deśa iti | tat iti deśakālatyāge | 
iyati ca niyatireva anuprāṇiketi ghaṭayitumuktapūrvameva smārayati deśa-
kālabhedo'pi ityādinā | atra ca idaṃ tātparyam-iha tyāgo ya uktaḥ, sa 
kayoḥ; deśakālayoriti cintāyāṃ svarūpībhūtayormūrtyavabhāsakriyā-
vabhāsātmanormantavyaḥ | sahi bhedasvarūpanāntarīyaka eva | tataḥ sadā-
bhāso'pi asadanābhāsāt mūrtibhedarūpa eva | tatra tu ghaṭa ityasti 
mūrtyābhāsāntareṇa saṃbheda iti sāmānyataiva | iyatica atra 
sāmānyavi-śeṣatā sarvatra prakāśāpekṣayā | yatra tu paryantavartini 
mūrtikriyābhā-se'nyasaṃbhedāsaṃbhavaḥ, sa viśeṣa eva | tadetadāha 
ābhāsabhāvā-bhāvau ca iti | svalakṣaṇaṃ 
svarūpamābhāsāntarādauṣṇyādyābhāsāt vyāvṛttaṃ yeṣāṃ 
rūpādyābhāsānāṃ, te tathābhūtā eva sṛṣṭā iti 
svarūpībhūtadeśakālātyāga eva bhavet vyatiriktadeśakālayogastu tyā-
jyaḥ | so'pi viśeṣarūpatayā śakyatyāgo, na sāmānyarūpatayā | nahi etat 
bhavati-bhāsvararūpābhāso na kenacit deśena kālena vā viśiṣṭa iti | 
anena āśayena āha iti ca yat vṛttāvuktaṃ taddeśakālasāmānyayoge'pi 
tasya rūpādyābhāsasya sāmānyarūpatvaṃ na hīyate iti pratipādayitumiti 
| nanu deśādisāmānyābhāsaḥ kasmādaheyaḥ | yata ityāha svarūpa iti 
svarūpabhedāvabhāsena ākṣiptatvātsa eva asāvuktaḥ | tadeva ākṣipta-
tvaṃ darśayati nahi iti | vasturūpau iti pṛthagarthakriyākārī 
bhūtalādirādityodayādiśca bhavatyeva deśakālātmā | atra 

(page 123)

āha yadyapi iti | upacaryeta iti vyavahriyeta, yadivā gauṇavṛttyā 
ucyetetyarthaḥ | bhedāvabhāsenaiva iti svarūpabhedaparyavasāyeneti 
yāvat | taṃ bhedāvabhāsaṃ darśayati bhinnena ca iti ekaśco hyarthe | 
etadupasaṃharati tat iti tasmāt | svātmābhāsasya rūpādilakṣaṇasya 
viśiṣṭadeśakālayogābhāve na bhedastadavaśyaṃ kvaciddeśe kāla iti vā 
sarvatreti vā tatsāmānyāvabhāsaḥ, bhinnena tu yogo daṇḍena iva puṃso 
bhavan svarūpameva bhindaṃstathā bhavati | etaduktaṃ bhavati-
svarūpameva saṃkoci deśakālau, tatrāpitu madhye saṃkocāntarāt 
sāmānyatā, yāvatsaṃkocāntaraṃ mūrtibhedāntaramasahamānaṃ 
viśeṣa eva, na sāmānyam; mūrtibhedagarbhatāsahaṃ tu 
mahāsāmānyaṃ sattā | etat sphuṭayati tathāhi iti | deśo 
dūrādibhedānapi sandadhānaḥ sphuṭatādhānenaiva upakārīti 
smaryamāṇatvamasya divasādivat na nidarśitam, kālastu tridhā bhavan 
vartamānātmā sphuṭatayā, anyastu asphuṭatvena bhavatyupakārītyāha 
athavā iti | smaryamāṇena ata eva asphuṭābhāsena sahitaḥ kriyāviśeṣo 
yasya avabhāsate, sa bhūtaḥ | prāk iti kālacintāyām | atra ca 
smaryamāṇena utprekṣyamāṇo'pi upalakṣitaḥ | cakāreṇa ca anāgataḥ 
saṃgṛhītaḥ, yadivā anāgate'vabhāsanaṃ prācuryeṇa niścitaṃ na 
saṃbhavati,-iti na asau darśitaḥ | nanu sūryasaṃcārāderapi vartamāne iva 
gatirasti, sā katham | itthamiti darśayati svātmanyeva iti | dehāvasthānāṃ 
prāṇagamāgamānāṃ ca vaicitryāt kālabhedaḥ sūryāderiti yadyapi, 
tathāpi paryante prāṇādīnapi ayaṃ parityajya buddhāvapi cittarūpāyāṃ 
pramātṛtvābhimānena prameyatayā vā yadā viśrāmyati, tadā

(page 124)

     vyutthānanirodhasaṃskārayorabhibhavaprādurbhāvau | (yo. sū. 
3|9)
iti
     śāntoditau tulyapratyayau | (yo. sū. 3|12)

iti ca nayena avaśyaṃ sphuṭāsphuṭarūpatvaṃ saṃbhavatyeva | nanu 
cittavyāpārasya kena rūpeṇa sphuṭatvamasphuṭatvaṃ ca | cittaṃ 
vyavasāyarūpam, avasāyaśca vimarśaḥ; saca prakāśasya ātmā, 
prakāśaśca adeśakālakalitaḥ | atra āha viṣayāvabhāsa eva iti | 
viṣayoparāgasaṃkucitatvādevahi tat cittamucyate, anyathātu cideva, natu 
cittaṃ kiñcit | viṣayaśca vedyarūpaḥ, dhyeyādyākāro vā 
cittapralayādavasthitasvarūpa eveti tadātmanā sphuṭāsphuṭatvayogo yukta 
eva | tadevamiyatā rūpādyābhāsānāṃ sāmānyadeśakālayoge'pi 
tadviśeṣāyogāt sāmānyarūpataiva, tasyāmevaca pramāṇavyāpāra iti 
upapāditam | nanu yatra ekavyaktirūpatvaṃ caitro maitra ityādau, tatra 
sāmānyāyoge kiṃniṣṭhaḥ pramāṇavyāpāra iti codayituṃ 
vismaraṇaśīlatāṃ darśayati ekāvayavi ityādinā | avasthātṛrūpṃ hi 
tatra ekaṃ sāmānyamiti upapāditam | 
ekamekaikasāmānyasvarūpamupapādya prakṛtaṃ sūtrārthaṃ tatra 
yojayati tathābhūte ca iti bhittikalpe te svabhāvā 
dharmyavaicitryātmānaḥ | nanu yat rūpagrāhi pramāṇaṃ cākṣuṣaṃ, 
tadeva kathamauṣṇyagrāhi | auṣṇyaṃ hi spārśanaṃ, na cākṣuṣam | atra 
āha ekatvaṃ ca iti | na asmābhiruktam-yenaiva bhāsvaraṃ rūpaṃ 
gṛhyate pramāṇena, tenaiva auṣṇyamiti; apitu evamucyate-yenaiva 
prathamaprathamapravṛttena pramāṇena 
bhāsvarasanniveśaviśeṣarūpamauṣṇyādi avyabhicāritayā gṛhītam, 
tenaiva trailokye traikālye ca bhāsvararūpasaṃniveśaviśeṣasya 
tadauṣṇyāvyabhicāritvaṃ niścitamiti na tatra pramāṇāntaropayogaḥ |

(page 125)

evamauṣṇyaviśeṣo'pi tathārūpāvyabhicāritayā yenaiva pramāṇena 
prathamaṃ niścāyitaḥ, tenaiva sārvatrikastathaiva vyavasthāpita iti | tat tu 
katamat pramāṇaṃ syāt yadevamavyabhicāraniścayāya abhiṣicyate iti 
adūre eva vitaniṣyate | atra iti vṛttau | nanu svabhāve evamastu, 
kāryakāraṇādiyoge tu parāpekṣake katham | kathaṃca na syādityāha 
kāryatvādi iti | pramāṇena na viṣayīkṛtaṃ taditi tāvadaśakyavacanaṃ 
pratītyapahnavāpatteḥ; viṣayīkṛtaṃ cet, svabhāvabhūtameva tat 
jātamanyāpekṣamapi vyavahriyamāṇam | atraiva upapattiṃ 
sūcayaṃstattacchabdavācyatve'pi ayameva nyāya ityāha ata eva iti 
ekavārapravṛttaṃ pramāṇaṃ yadi sārvatrikatayā bhāvaniścaye 
mandībhavet, tadā ayamagniriti mahānase gṛhītasaṅketaḥ śmaśāne 
kathaṃ vyavaharedagnirayaṃ jvalatīti | yatra ca sāṅketike'pi ayaṃ 
mandastatra akṛtrime tatkāryatvatatkāraṇatvādau kā nāma 
anavakḷptirityevaṃ vaktumata eveti madhye nirūpitam, natu ekarasameva 
uktamagniśabdavācyatāpītyādi | ādigrahaṇāt iti vṛttigatāt, 
ṭīkāgatādapi ādiśabdāt pavanasakhatvādergrahaṇam | 
svabhāvaśabdena iti vṛttigatena | adhunā tat vitanoti yaduktaṃ katamat 
pramāṇaṃ tat syāditi | tatra pūrvapakṣaṃ tāvat karoti atra ca iti | caḥ 
prameyasamuccaye | atra sūtre yadevaṃvidhaṃ vaktavyāntaramupayogi, etat 
kathaṃ vyavasthāpanīyamiti atidūreṇa saṃbandhaḥ | kā asya 
vyavasthāpane durghaṭateti cet, āha ekasmāt iti 
sandhigdhasattākamarthāntaraṃ bhūtalāntarnidhānādi | paraspara iti yat 
sat, taduṣṇamiti | evamekaikasya parasparasvabhāvatāgrahaṇe 
kuṇṭhaśakitvamupapādya samūhasya api upapādayati anekenāpica iti 
śikharasthasaṃvedanenaiva

(page 126)

gṛhāpaṇarathagajādi | nanu pramāṇasamūhānantarabhāvi vikalparūpaṃ 
saṃkalanājñānamanyonyasvabhāvatāṃ vyavasthāpayiṣyati | neti brūte 
saṃkalanā iti | daṇḍapuruṣapratisandhānavadetadapi bhaviṣyatīti uttaraṃ

     -----------------tadasiddhaṃ yadasiddhena sādhyate |

ityupālambhena bhinatti daṇḍa iti avabhāsa iti avabhāsena | nanu 
anekābhāsaṃ yat vijñānaṃ, tat viṣayamelanāṃ kurvadeva ekaṃ 
pramāṇaṃ bhavet | uktamatra

     gajaturagarathādermelanaṃ naikadṛṣṭau |

iti | tāvat doṣāntaramapi āha anyathā iti | parasparaṃ 
viṣayasvarūpamapekṣamāṇameva yadi pramāṇaṃ syāt, tadā 
dvicandramapekṣyaiva nabhogrāhi pramāṇaṃ nabhasi pramāṇaṃ bhavet, 
na dvicandro'stīti apramāṇameva syāt; gaganamapekṣya vā dvicandre 
pramāṇamiti gaganasya vastvantarasya ālokādirūpasya vā saṃbhavāt 
tadapekṣayā dvicandre'pi syāt pramāṇam | atha dvicandre'sya pṛthak 
vyāpāraḥ pṛthagavagamaviṣayīti, tarhi satyeṣu api prameyeṣu pṛthageva 
asya prāmāṇyam, na anyonyāpekṣayeti | nanu ekaikatā astu 
prāmāṇyamekaikaṃ tu svalakṣaṇarūpamucyate, tacca 
anekavyāvṛttikalpanīyadharmatāmātramiti tenaiva 
rūpasaṃniveśordhvagāmitātmakaṃ vahnisvalakṣaṇaṃ gṛhītam; 
bhavanmate'pi ekaṃ svalakṣaṇamanekasāmānyamelanarūpamiti 
ekasvalakṣaṇatāgrahaṇabalādanekasya tasya anyonyāpekṣā api 
siddhyedeva | etat nirākurute anekāvabhāsitve'pica iti jñānasya 
parāmṛśata eva prāmāṇyāditi saṃbandhaḥ | atra hetumāha bauddhamate 
kṣaṇikatvādau bhāte'pi aniścite'dhyakṣasya mābhūtprāmāṇyamiti 
aparāmṛśato'pi hi prāmāṇye kṣaṇikatve'pi---------

(page 127)

vā vyatirekitayā gṛhīte syādeva pratyakṣaṃ pramāṇam, naca etadiṣṭaṃ 
parasya | nanu parāmṛśata eva prāmāṇyaṃ cediyatā kim | āha 
parāmarśānāṃ ca iti |

     yāvanto'rthasamāropāstanniṣedhe'pi niścayāḥ |
     tāvanta eva--------------------------------------------------|| (pā. vā. 1|51)

itinaye prativyāvṛtti bhedena vartamānaḥ parāmarśaḥ pramāṇamapi 
ekaikasyāṃ vyāvṛttau sāmānyarūpāyāṃ pṛthageva vartamānaṃ 
paryavasāyayati | nanu tena pramāṇena 
samastatāvadvyāvṛttirūpasāmānyābhāsānāmekasvalakṣaṇaviśrāntā
-vabhāsānāmabhedo gṛhītaḥ | satyaṃ gṛhītaḥ, kintu taṃ gṛhītamapi 
avadhīrya pṛthageva prāmāṇyaṃ yuktam | avadhīraṇe 
heturyato'sāvavabhāso grahaṇātmā vimarśavaśenaiva upayujyate 
pravartakatvādinā prāmāṇyaṃ bhajate | prameyamupasaṃharati tataśca iti 
pṛthakpṛthagvyāvṛttau prāmāṇyādityarthaḥ | svaviṣaye 
ekavyāvṛttimātraṃ viśeṣaṇaviśeṣyatvaṃ yat bhāsvaraṃ, taduṣṇaṃ; yo 
dhūmajātīyaḥ, so'gnikārya ityevaṃbhūtaṃ jñātumaśakyam | tataśca 
pūrvoktā iti etatsūtradarśitā anantarasūtradarśayiṣyamāṇā ca 
pravṛttirna bhavet viśiṣṭārthitayā viśiṣṭasya pramāṇena kvacidapi 
apradarśitatvāt | nanu arthitābalāt pravṛttiriti uktaṃ, satyam, arthitāpi sati 
arthasaṃśayādau bhavedyatra kvacidarthitākṛtapravṛttyabhāvaḥ | naca 
kvacidapi kadācit viśiṣṭaṃ dṛṣṭamanena kiñciditi arthasaṃśayādyeva 
asya na bhavediti prekṣakaścet na pravarteta kvacidapravṛttereva prekṣakatā 
tadānīm | tadāha prekṣa iti | kiṃca arthitātāratamyena pravṛttimān 
mūḍhaloko bhavati, na prāmāṇikaḥ | so'pi ca vartamāno dṛṣṭa iti 
tatpravṛttirna bhavedeva uktakrameṇa | tadapi āha prekṣa ityādi | yeṣām iti

(page 128)

saugatakāṇādādīnām | aparihāryaḥ iti sarvathā atra nāsti parihāraḥ | 
tathāhi yaducyate taiḥ-agnirdhūmakāraṇatāṃ, dhūmaśca 
agnikāryatāṃ tyajannakāraṇako bhavedauṣṇyādikaṃ ca tyajan 
niḥsvabhāva eva syāditi, tat siddhena kāraṇakatvādyābhāsena saha 
dhūmābhāsādestādātmyena bhaṇyate nāma | tadeva tu pṛthagābhāseṣu 
pramāṇeṣu na siddhyati | tathāhi-grāhakaṃ kiyatīti 
parāmarśabalātparāmarśācca pṛthageveti darśitam | 
ekagrahaṇagṛhītavastuviṣayā yāvantaḥ 
parāmarśāstadadhyavasitatāvadvyāvṛttimaya eko'rthātmeti cet, etadeva 
durjñānamekagrahaṇena kiyadgṛhītamiti | etāvantaśca parāmarśā 
etadgrahaṇapūrvakā ityapi durjñānataram | uktaṃ hi

     dṛk svābhāsaiva------------------------------| (1|3|2)

iti | tataśca kena etat tṛtīyena jñeyaṃ 
grahaṇānantaramayaparamarśātmādhyavasāya iti | svasaṃvedanatayā hi 
ubhe api jñāne svātmānaṃ jānītāṃ nāma, na adhikaṃ tu 
jñātumarhataḥ | ata eva idamapi ayuktamuktamanagnau bhavan dhūma eva na 
syāt | agnyanantarasvabhāvo hi saḥ, atathātve punarekavāramapi tathā na 
syāt | yadihi ekavāramapi etat sidhyet, sārvakālikatā yāvagatā, tadgale 
granthirlagna iti na śakyaṃ kiṃcidauṣadhamupayoktumākraṣṭuṃ vā 
doṣajātam | tata eva tanmātranimittatvaṃ tanmātrasvabhāvaṃ 
tanmātraprāpaṇatvaṃ tanmātrānubandhitvaṃ tanmātralakṣaṇatvaṃ 
dhūmavattvādervahnimattvādinā,-ityādivācoyuktisahasramapi 
vairāṭairiva raṭitaṃ balavadbhirupacite grahe'kiṃcitkaramiti 
asmaddarśanameva aiśvarānugrahārjitārjunatejo'tra śaraṇīkartavyam | 
tadāha asmābhiḥ punaḥ iti upapannaṃ yuktamabhinnaprakṛtitvaṃ 
pāramārthikamekasvasaṃvedanātmakatvaṃ yāsāṃ, tādṛśyaḥ 
samarthitāḥ saṃvidaḥ | naca śuṣkeṇa ekatvamātreṇa api etat

(page 129)

nirvahati | tata ābhāsamelanāṃ niyatāṃ kartumaiśvaryamupeyamiti 
khyāpayati pratyavamarśa iti | sā iti saṃvit | pramāṇam iti 
svasaṃvedanalakṣaṇam | nanu aikyaṃ gṛhṇatyā tayā saṃvidā 
svālakṣaṇye na gṛhīte'bheda eva tāttvikīkṛta iti sāmānyātmāna 
ābhāsā eva paramārthā iti ābhāsavastuvādastruṭyati | na truṭyatīti 
darśayati aikyamapica iti aparāgniśabda iti vācyabhāga iva 
vācakabhāge'pi abhedātmā sāmānyarūpatayaiva pradhānamityarthaḥ | 
sāpi saṃvit sāmānyaviṣayaiva yata aikyamapi sāmānyarūpatayā 
pramimīte iti saṅgatiḥ | evamevaca iti svasaṃvedanarūpatayā deśena 
saṃbandho dharāyāṃ vahniriti, kālena grīṣme dāvāgniriti, 
dravyāntareṇa pavano'sya uddipako jalavirodhīti; 
ādigrahaṇādūrdhvajvalanādikriyādyātmanā dharmavargeṇa 
saṃbandhaḥ | itthamevaca iti idaṃ ca asakṛt nirūpitam | nanu yat 
saugatairatyantānanugāmi svalakṣaṇamucyate, tatra kā vārtā | āha yat 
punaḥ iti | tatra māyāśaktivaśādatyantānanugāmitābhimānaḥ param, 
anugāmitaiva tu paramārthaḥ | tahāhi-yadā tāvadayaṃ bhāvātmā 
māyīyaparāmarśapadavīmeti, tadā ayamidānīṃ viśiṣṭo ghaṭo mayā 
caitreṇa iha mīyata iti vākyārthaparāmarśo'pi evaṃjātīyatayaiva 
punaḥpunarudayocitaḥ | tataḥ sāmānyarūpataiva tāttvikī | 
māyīyatvānudaye'pi ahamidamiti śuddhā api idantā yā 
saṅketānapekṣiṇī tata eva kālāntarānuvṛttyādiśūnyasvālakṣṇya-
mātraparyavasitā, sāpi ahantāyāmabhinnāyāṃ līyate māyīyatāyā 
anabhivyakteriti ko'sya avasaraḥ kutra bhedastāttvikatāṃ pratītyanusāreṇa 
avalambate muktvā tadabhimānamātraṃ māyotthāpitam | sarvatra hi

(page 130)

     idamityasya vicchinnavimarśasya-----------------| (a. pra. si. 15)

itinayena pramātṛtāyāmeva viśrāntaṃ svarūpaṃ sarvaṃ, pramātṛtā ca 
abhinnā | etadāha yatpunaḥ ityādinā upapāditāvibhedatvam ityantena | 
bahubrīherayaṃ bhāvapratyayaḥ | nanu satyaṃ pramāturabheda upapāditaḥ, 
kintu māyīye pramātari nīlasvalakṣaṇapratītirviśrāmyati; saca 
nīlāvacchinna iti kathaṃ tasya abheda ityāśaṅkāṃ nirākaroti 
tathāvidhārtha iti | nīlasvalakṣaṇapramātṛtā api 
uktavākyārthaparāmarśarūpā deśakālasādhāraṇī eva | 
tathāvidho'pi iti svalakṣaṇātmā api | tāttvikaḥ iti 
māyīyābhimānamātrakṛtastu bhedaḥ 
pūrṇasvātmarūpākhyānamātrasāra iti yāvat | tadāha

     satyāsatyau tu yau bhāgau pratibhāvaṃ vyavasthitau |
     satyaṃ yattatra sā jātirasatyā vyaktayaḥ sthitāḥ || (vā. pa. 3|32)

iti | etadupasaṃharati tena iti svalakṣaṇamapi yatnena yathā upapāditaṃ, 
tathā darśayati sāmānyapadena | atraivaca iti svalakṣaṇatāyām | 
bhedamātrāt iti svalakṣaṇatāvyatirekādityarthaḥ | prasiddhaṃ hi 
samānoparañjakatvaṃ, lakṣaṇaṃ tadeva | evaṃ svadarśane 
tattvamupapādya, paraḥ svadarśanamevaṃ yadihi utpādayet-nanu mā 
bhūdadhyavasāyabalena prativyāvṛtti prāmāṇyaṃ, niraṃśa eva astu 
svalakṣaṇe bhāsvarordhvagāmirūpe prāmāṇyamiti, tat ko'sya doṣaḥ | 
ayamityāha tadekatraiva iti | taditi tasmādabhyupagamāt hetoḥ 
kṣaṇikatvāṃśe na pramāṇaṃ, sthairyāṃśe tu pramāṇamiti hi 
viṣayabhede sati śobhate, natu ekavastuviṣayatāyām | taduktānyeva iti 
yāni sarvavādyantaropamardanaparamāstrāṇi viruddhadharmāpādanāni |

(page 131)

nanu mā bhūdeṣā pramāṇāpramāṇādivibhāgaprakriyā, kim hi anena 
vādāntaragamanena | prakṛtaṃ hi tāvat siddham-vahnirekasvabhāvo, natu 
vyāvṛttātmā pramāṇāt sidhyatīti | prakṛtameva na siddhamiti darśayati 
taiśca iti saugatairbhāsvaratvasanniveśordhvagāmitvādāvekendriya-
grāhyasya eṣa kramo, bhinnendriyagrāhyasya tu ekena jñānena 
grahaṇāsambhave kathaṃ bhāsvara 
uṣṇo'gnirityekasvabhāvatāvyavasthā-panaṃ; tataśca bhāsvaraḥ 
śītamapanudatīti avidite bhāsvaraṃ dṛṣṭvā api śītāpanodārthī 
kathamupasarpediti tathāpi vyavahāralopaḥ | yadi nāma iti 
viśeṣaṇaviśeṣyatātmakasambandhapratītau nāsti vyāpāro'dhyakṣasya, 
kiṃca ekaghanādhyavasāyodayo nāsti,-iti ka ekaghano gṛhīta 
ityetadevābaddhaprāyamiti | atrāpi avajñāṃ darśayati manovijñāne iti 
vikalparūpe | tat hi kāmamekasminneva kṣaṇe'nekaṃ 
rūpādikamatadvyāvṛttimātreṇa sāmānyarūpamaniyataṃ viṣayīkuryāt, 
natu anyonyayojanāmavikalpakena akṛtapūrvāṃ kartuṃ yogyaṃ bhavati | 
ektatra iti ekatvena saṃmate'rthe na syādevamākārā prattipattiryata 
evaṃbhūtaṃ vijñānasya svarūpamiti saṅgatiḥ | saptamī nimittārthe | atra 
parābhiprāyaṃ śaṅkate atha iti | rūpāśraya iti rūpasya 
āśrayo'dhikaraṇaṃ samavāyidravyaṃ tatra, rūpamevavā 
āśrayo'tinikaṭa iti rūpasannikarṣa iti sādhāraṇyuktiḥ | ata eva 
upasaṃhariṣyati natu ekadeśatā sannikṛṣṭatāsannikṛṣṭatā vā iti 
hastasannikarṣe sparśagrahaṇaṃ rūpaṃ ca tatraiva upalabhyate iti | eṣā ca 
sā tṛtiyā saṃvit siddhāntimate pāramārthikī sthitā lokasya, parantu etat na 
upapadyate iti vikalpayati paramākṣipan nanu iti | atrāpi iti asminvastutattve 
sthite'pi tava kathametaditi yāvat | hasto hi

(page 132)

rūpasparśātmā vastutastatra vikalpyate yo hastasya sparśa āntaro 
nairmalyādviṣayasparśagrahasamartha iti indriyatayā uktaḥ, sa 
tannairantaryeṇeti tāvadyuktam | etena āśayena vikalpadvayaṃ kṛtvā 
antyaṃ vikalpaṃ ghaṭayati sparśa eva hi indriyam, anumeyatā tu tasya yato 
niyate deśe niyatena karkaśasukumāraśītādinā rūpeṇa 
avadhāryamityevaṃ yadyapi uktaṃ, tathāpi yāvadgati vicāraṇīyamiti 
darśayati tatra yadi iti | enaṃ pakṣamasambhavenaiva pratikṣipati kena iti | 
rūpasparśobhayagrāhiṇā rūpasparśanairantaryaṃ gṛhyate, naca 
tadvijñānamasti | nanu rūpamupalabhyaiva sparśamupalabhate, viparyayo 
vā sakṛt satu dhiyaḥ | iti dṛśi vā yugapadrūpasparśopalambhadvayam | 
bhavatu evaṃ tāvat, prakṛtaṃ tu na prasiddhyatīti darśayati kevalam iti 
paurvāparyāt niyatāt kāryakāraṇatā yaugapadyādekakāryatā siddhyet, 
naca ayaṃ niyamaḥ-kāryakāraṇayorekakāryayorvā niyamena 
ekadeśatvaṃ saṃnikarṣo vā-iti dharmādharmādīnāṃ 
bhasmadhūmādīnāṃ ca pūrvāparasamānakṣaṇātmano viśvasya apivā 
kāryakāraṇasamānasāmagrīkarūpasya api saṃnikṛṣṭatayā darśanāt | 
etadeva ca asmaddarśana eva upapadyate

     pratyakṣānupalambhānām---------------------| (1|7|4)

ityuktayuktyetyāśayena abhyupagamamātrametaditi sūcayati yadi nāma 
ityanena | atha hastasya yaḥ sparśaḥ, sa na indriyaṃ sparśagrāhakam; apitu
     
     tadvijñānāśrayarūpaprasādāccakṣurādayaḥ | (a. ko. 1|9)

iti ābhidhārmikanītyā hastasya yadrūpaṃ tat sparśagrāhi, rūpaṃ ca 
cākṣuṣapratyakṣeṇa upalabhyate hastasya ca agneśca; agnirūpasannikarṣa-
parigṛhītahastarūpasannikṛṣṭaśca tenaiva hastarūpeṇa 
sparśanendriyasaṃ-jñābhājā

(page 133)

sparśāgnisparśa upalabhyate iti | etadapi dūṣayati tatparokṣam iti 
hastarūpaṃ hi yadindriyīkṛtaṃ, tat na upalabhyate iti tasya 
agnirūpasaṃnikṛṣṭatā durjñānā abhyupagamyā adhyāhāryāpīti | 
hastarūpaṃ hi cākṣuṣeṇa jñānena gamyamagnirūpaṃ ca, agnisparśaśca 
sparśanendriyatābhiṣiktahastasvarūpajena jñānāntareṇeti dvigrāhakaṃ 
na jñānaṃ samarthitaṃ kiṃcit | evaṃ rūpasparśayoḥ 
saṃnikarṣamekāśrayatāṃ vā grahītuṃ na kiṃcit saṃvedanakuśalamiti 
upapādya jitakāśitayā hastasya nairantaryamagnisparśasyetyetadapi 
durupapādamiti darśayan hastanairantaryeṇaiveti bhāṣāmātrameva tava na 
yuktamiti darśayati athāpi iti yuktamapi pakṣamupagacchatā duṣṭaṃ ca 
tyajatāpi bhavatā durupapādamiti yāvat | anena iti karaṇasya 
adhyakṣatāmāha | naca iti tena rūpasya karaṇatā sparśaṃ 
pratītyayuktapakṣatyāgaṃ brūte | tena iti hastasparśena 
indriyabhūmikāmāśrayatā | sparśāntaram iti agnisparśaḥ | nahi iti 
āntaratā hi tasya ātmābhedena vartamānatā,-iti ātmani avidite kathaṃ 
viditā bhavet | tataśca iti tato'pītyarthe | tadayamarthaḥ-
pratyakṣamindriyaṃ svaparaprakāśakamiti tāvadatyantamalaukikam, 
tato'pitu aṅgīkṛtādagnisparśo hastasparśena nirantara iti siddhyet, na 
hastarūpeṇa nirantara iti | atha iti lokapratītimātrāvalambanena idamucyate | 
ekasya iti hastasya sparśena saṃnikṛṣṭaṃ rūpamiti agnerapi tathā 
tajjātīyatvāt, kiṃca ekasyeti hastasambandhinaḥ sparśasya yat sannikṛṣṭaṃ 
hastarūpaṃ, tadasya api sparśasya agnisambandhinaḥ sparśajātīyatvāt | 
tataśca idaṃ jātamityāha yena iti evaṃvyavasthāpanena | atra mūlameva 
nikṛntati tatrāpi iti | tajjñānayoḥ iti hastasambandhirūpasparśajñāne

(page 134)

hi svātmaniṣṭhe eva, evaṃ rūpasvalakṣaṇe sparśasvalakṣaṇe ca 
deśakrameṇa nairantaryamāntaratvādinā avadhārayitumaśakyaṃ paramate 
iti upapādya kālakrameṇa api avadhāraṇamaśakyamityāha yathāca iti 
kālakrame ca bhinnākṣajñānaviṣayatvaṃ na upajīvanīyam | tathaiva iti 
svarūpaniyatisthitikatvena | ekatra iti kramo hi yayorvicāryate, tau 
kathamekatra jñāne bhāseyātām | tatrāpi iti vikalpe na iti vāstava iti 
bhāvaḥ | nanu ekavikalpapratibhāsyataiva astu krama ityāśaṅkya āha nahi 
iti | evaṃ prasaṅgato madhye kālakramaṃ paramate nirākṛtya 
deśakramameva prastutaṃ vicārayati devadatta iti | yadihi kaścit brūyāt-
bhāvayoḥ prātisvikasvarūpadarśanameva deśakālādibhedagrahaṇamiti 
tadanena vihatamohaḥ kriyate tathātvena iti vāstavena nairantaryeṇa | sa eva 
iti ya āvṛttaḥ, athavā sa eva yo dṛṣṭapūrvo, natu anya iti śaṅkayā 
dvitīyatā ? naiva niścayo deśaviśeṣeṇa saha apekṣāyā agrahaṇe 
```

## Reading

Withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible)

## Claims

| Claim | Status | Basis |
|---|---|---|
| Link completeness | FAIL (7 gaps named) | assurance.trace_links_present + gaps |
| Human review | UNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off) | assurance.review |
| Deterministic chunk gate | BLOCKED (PROOF_NOT_RUN) | proofs.chunk_gate |
| Manuscript witness | UNPINNED (0 verified corpus-wide) | identity.witness |
| Source-span completeness | UNKNOWN | assurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed |
