# ipvv chunkV3-G-kriya-caturtho-k1-11 (M00022:5514-6300)

ipvv chunkV3-G-kriya-caturtho-k1-11 (M00022:5514-6300) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

> Machine rendering — UNREVIEWED, not an approved translation. No English here was human-reviewed.

Canonical: https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkV3-G-kriya-caturtho-k1-11/

## Passage (excerpt as hashed)

```
atha caturtho vimarśaḥ |

     aikyaparamārthakalayā triśaktiyugaghaṭitavaiśvarūpyamaham |
     amṛtatanumatanubodhaprasaramahākāraṇaṃ smarāmi haram ||

     kriyāśaktisphāra eva sambandha iti uktam | saca 
jñāpyajñāpakabhāvātmā nirṇītaḥ, adhunā tu kāryakāraṇatārūpo 
vimṛśyate ślokaikaviṃśatyā

     eṣa cānantaśaktitvāt-------------------------------|

ityādikayā

     ---------------------hetutā kartṛtā kriyā |

ityantayā | tatra kartṛkarmataiva tattvaṃ kāryakāraṇatāyā iti svamate 
ślokena upakṣipya trayeṇa jaḍasya kāraṇatā nirākriyate, ṣaṭkena 
cetanasyaiva sā kartṛtātmeti prasādhyate, kāraṇavicāraprasaṅgācca 
anumāne'vaśyaṃ niyatiśaktirupajīvanīyeti trayeṇa darśyate, śākyoktā 
api karyakāraṇatā asmannayameva śaraṇamavalambate'nyathātu 
nistattvaiva seti trayeṇa, kāpiloktā api evameveti trayeṇa, iyatā cetanasya 
kartṛtvamiti prasādhya tasya api anīśvaratāyāṃ tat na nirvahatīti dvayeneti 
saṃkṣepaḥ; pratisūtraṃ tu prayatyate | evaṃ kriyāśaktimukhena 
pramātṛtā parameśvare prasādhitavyavahārā, kartṛrūpā tu tata eva 
anāyāsaghaṭiteti darśayati sūtreṇa

     eṣa cānantaśaktitvādevamābhāsayatyamūn |
     bhāvānicchāvaśādeṣā kriyā nirmātṛtāsya sā || 1 ||

     eṣa eva purāṇaḥ pramātā amūn bhāvānābhāsayati avicchedena | 
katham | īśituravyatirekeṇa avikalpā ca akramā ca yā nirūpitā icchā, 
tasyāḥ sāmarthyāt | kva asya te bhāvā

(page 185)

iti cet, āha anantaśaktitvāditi | anantā viśve bhāvā hi tasyaiva śaktayaḥ iti 
uktaṃ

     svāmina----------------------------------------------| (1|5|10)

ityatra | yaditthamābhāsanamicchāprāṇitametadeva bhagavataḥ karaṇaṃ 
nirmātṛtvaṃ sraṣṭṛtvamucyate,-iti sūtrārthaḥ | tamavatārayati idānīm 
ityādina | nirākariṣyan iti

     jaḍasya tu na sā-----------------------------| (2|4|2)

ityādinā prabandhena | nityasya iti parasya etatsaṃmatamiti bhāvaḥ | 
svamataṃ tu āha nāpi iti | tasya tu iti anena kramayaugapadye eva sta iti 
parasya bhramaṃ bhanakti | iyatā ca tatpratyuktaṃ yadāhuḥ-sṛṣṭyādau 
yadi nityamicchā, sahaiva sṛṣṭipralayau syātām; kādācitkatve tu asyā 
hetvantaraṃ vācyamityādi | eṣaṇīyoparāgabhedāśayena icchā iti 
bahuvacanapāṭho'pi aduṣṭa eva | nirābhāse niṣkrame ca bhagavati na 
kālayoga iti prācyameva smārayati kramāvabhāsana  ityādinā | 
īśvaro'pi iti kumbhakārādirapi evamiti apiśabdaḥ | tathāca vakṣyate 
saṃsāripramāturapīcchaiva ityādi | yataḥ iti idantābhāgoparāgopanatena 
vedyatvena sparśe bhavet kālayogo vikalparūpatāyām, natu sā 
vikalparūpā nirmātrī tadabhāve'pi deśopakramaṇādikāryodayāt 
tvaritadhāvanādau tatsadbhāve'pi tadveṣṭito bhavedekaḥ, dvitīyaśca 
apaveṣṭita iti uromaṇḍalādiprāyakaranartanāsampatteḥ | tatra hi 
pramātṛsaṃvedanasadbhāvo 
viśiṣṭasaṃrambhalakṣaṇo'pratihataprayatnatātmakaḥ-kṛtameva idaṃ 
mayeti niṣkampapratibhānalakṣaṇo na tasya kartavyasya 
saṃpannastvaritavācanādau saṃpanna iti sa eva anvayavyatirekābhyāṃ 
nirmāṇarūpo viśvasya | tadetadāha vācana ityādinā |

(page 186)

nanu tathābhūtapratibhāyoge vikalpo'pi kvacit nirmāṇāya 
vyāpriyamāṇo dṛṣṭo mantharagamanavācanādau | tat kathaṃ tasya 
akramatvam | atra ucyate yo'pi iti etacca

     ghaṭo'yamityadhyavasā-----------------------------------| (1|5|20)

ityatra uktam | vikalpasya ca nirmātṛtvaṃ māyīyapade, natu 
prakṛtāyāmīśvarasṛṣṭāvityāha īśvarasya ca iti | saiva iti 
icchāmātrarūpā | upapāditam iti kumbhakāracaitanyamīśvara eva | 
tanniyatimahimnā tu cakradaṇḍādivargapatita eva 
kulālakāryakāraṇatāvabhāsaḥ svapnasaṃkalpādivaditi hi asakṛt 
niveditam || 1 ||
     nanu bījādudbhavati aṅkure cetanānupraveśo naiva astīti cidrūpa 
eva viśvāvabhāsaka iti kimetat | atra uttaraṃ sūtreṇa

     jaḍasya tu na sā śaktiḥ sattā yadasataḥ sataḥ |
     kartṛkarmatvatattvaiva kāryakāraṇatā tataḥ || 2 ||

     aṅkurasya sato vā asato vā yat paridṛśyate sattvaṃ, tatra na bījasya 
śaktirna aṅkurasya | aṅkuro jāyate iti hi aṅkuravṛttānto'nyasya bījasya 
kathaṃ śaktiḥ, aṅkuraśca na kaścana tadā | tasmāt kriyāśaktyā 
bhāsyamānaṃ karmaiva kāryaṃ, bhāsayitā ca kartaiva kāraṇam | 
asadrūpasya sata iti vā arthaḥ | pūrvaṃ tu vārthagarbhīkāreṇa 
vyākhyānam-asato'ṅkurasya sato vā bījasyeti, yadivā 
sāṃkhyātānudeśaḥ prativarti padārthaṃ vāvataratīti yathāsambhavaṃ 
yojanā || 1 ||

     yadasattadasadyuktā, nāsataḥ satsvarūpatā |
     sato'pi na punaḥ sattālābhenārtho'thacocyate || 3 ||

(page 187)

     kāryakāraṇatā loke sāntarviparivartinaḥ |
     ubhayendriyavedyatvaṃ tasya kasyāpi śaktitaḥ || 4 ||

     sadvā asadvā kāryaṃ saṃbhāvyate dvyātmakam, 
anubhayarūpama-nirvācyamiti tu svavācaiva virudhyate | tatra yadi asattā 
ghaṭasya rūpaṃ, tarhi svarūpaviruddhāṃ sattāṃ 
kathaṅkāramaṅgīkurutāṃ pādapatanairapi rājoparodhairapivā nīlamiva 
pītatām | atha asya sattātmakaṃ rūpaṃ, tadayaṃ kimupayācatāṃ 
daṇḍādibhyaḥ | vyaktiviṣayatvasphuṭatvādayo'pi sadasattayā anuyojyāḥ | 
naca iyatā tūṣṇīmeva āsitumucitaṃ prāmāṇikasya | loke hi apratihatā----
-----prahataśca vyavahāraḥ | sa ca itthaṃ samarthyate-
kulālahṛdayāntarmanogocaratāpatterapi 
prācyāvasthāyāmantaḥsvasaṃvidi tādātmyena vicitratayā viśvasya 
bhedābhedamayyā parivartamānasya sphurato yadantaḥkaraṇaikavedyatvaṃ 
sukhāderantarbahiṣkaraṇadvayavedyatvaṃ ca ghaṭāderābhāsyate 
yadayameva sa loke kāryakāraṇabhāvaḥ | tasya kasyāpi iti 
asmadādyacintyaprabhāvasyetyarthaḥ | yathāhi darpaṇasvapnasaṃkalpeṣu 
kumbhakāranirmīyamāṇo'yaṃ ghaṭa ityābhāse'pi tattvato 
darpaṇādikasyaiva mahimā, tathaiva saṃvida eva ghaṭābhāse mahimā 
kumbhakāranirmīyamāṇatvābhimānābhāsanotthāpane'pi | evaṃ 
saṃvinmahimnā ghaṭe daṇḍacakrakulālakāyādau sati bhāsamāne anena 
idaṃ nirmitamiti bhāti | tatra ca jaḍo daṇḍādirna 
evaṃvidhābhimānabhājanamiti citsvabhāve kartṛtvaṃ vyavatiṣṭhate | 
ubhayendriyavedyatvena sphuṭamarthakriyākāryābhāsarūpaṃ lakṣitamiti 
sūtrārthaḥ | asaditi asannaṅkura iti na aṅkurasya anena svarūpaṃ 
kiṃciduktaṃ yat sattayā virudhyate | asataśca sattā nāma 
kāryatvamityanena aṅkurasya kaṃcit dharmaṃ 
pūrvamaṅgīkṛtavatastadviruddhadharmopagama uktaḥ | nanu yadi 
ubhayamapi idaṃ

(page 188)

vaikalpikaṃ, vāstavaṃ tarhi kim | āha vastutastu iti | anyathātvasya iti 
asattvasya | nanu tucchaṃ tat, sutarāṃ tarhi paryanuyojyaḥ sa ityāha 
tādavasthyāt iti tucchena atucchasya vapuṣo'tiraskārāt | nanu bīje sati 
aṅkuro'stīti aṅkurasya rūpamuktam, tataḥ padadvayamapāsya kathaṃ 
paryanuyoga iti parasya mohamapahanti naca iti antenetinā sambandhaḥ | iti 
yatparasya mataṃ tat, na kiṃ tat parasya matam | āha bīja ityādi 
prasaṅgapadāntam | pūrvam iti parāvasthā api upalakṣyate bīje sati eva 
aṅkuro'stītyanena bījānantaraikakṣaṇamātrasattāsvabhāvasya uktatvāt | 
nanu kasmādetat paramataṃ na aṅgīkriyate | āha yataḥ iti | yadyapica iti 
paramate | tathāpi iti asmanmate | vṛttiṃ vyācaṣṭe siddhā ityādinā | 
vṛttau satsvabhāvatāyā apūrvatvaṃ yadalabdhamasataḥ 
ityetatsannidhānāt, tena saha virodhaḥ siddhāyāḥ sattāyā vyākhyātaḥ | 
nanu evaṃ sūtre'pi virodha eva vaktavyo, na niṣprayojanatvam | 
satyamabhyupagamavādena tu sūtraṃ mā bhūdvirodhastathāpi 
nairarthakyamiti | ata eva sūtrānusāreṇa vyākhyāntaraṃ vṛtteḥ karoti 
yadvā iti | viruddhā iti pūrveṇa na abhisambandho'tra kartavya iti yāvat | 
tathāpi ca iti anucite dvaiguṇye sati apītyarthaḥ | nanu sā dvitīyā sattā 
pūrvasattāyā aviśiṣṭā, tat kathamasatkāryatā | tarhi tayā anyayā kim | 
etadāha pūrvasattāyāstu iti | dūra iti | satkāryavādo hi svadarśane 
śakyāvatāraṇastāvat | ata eva iti | etacca

     bhāvābhāvāvabhāsānāṃ bāhyatopādhiḥ---------------------| 
(1|8|5)

ityādyuddeśeṣu darśitameva | niyataikarūpatāvalambanena tu virodha 
upapāditaḥ |

(page 189)

indriyadvayavedyatā iti sphuṭaparipūrṇābhimatārthakriyākāryābhāsa-
teti yāvat || 3-4 ||

     amunā vicāreṇa prakṛtamapi siddhamiti darśayati

          evamekā kriyā saiṣā sakramāntarbahiḥsthitiḥ |
          ekasyaivobhayākārasahiṣṇorupapāditā || 5 ||

     saiṣeti yā svarūpata āśrayataśca ciramupalabdhā paraiḥ, sā 
adhunā vijayate sāmrājyena | tathāhi saṃvidrūpādāntarātprabhṛti 
bahiṣkaraṇaviṣayatvāpattiparyantāyāṃ sthitau 
sakramatvamucitamekāśrayatādātmyācca ekatvamasyāḥ | ekaśca 
asāvāśrayaḥ saṃvidrūpo bhagavān svacchandatvasvacchatvābhyāṃ 
sahate eva ubhayamantarbahīrūpam | ekasya iti kartuḥ karmaṇaśca | 
kartṛsthakarmasthatvena hi prasiddhā kriyā, karmaṇo'pi 
antarbahirubhayākārasahatvaṃ parāmarśābhedāt | anyakartṛka iti 
pūrvameva asmābhiretat vyākhyātam, tato na punarlikhitam | 
arthasaṃvedanasya iti jñānarūpasya | svasaṃvedane tu iti pramātṛrūpe | 
nanu sukhādinirmāṇe'ntaravasthaiva asti, na bahiravasthā; tat 
kramikatvamasya kutaḥ | tatrāpi tu antarbahīrūpatā astyeva, viparyastā tu 
paramiti nirūpayati sukhādīnām iti | ādipadāt 
vaikalpikaghaṭādīnāmayameva vidhiḥ | prāk iti | etacca pūrvamuktaṃ 
śabdādīnāmeva sukhāditeti upapādayatā pañcabrahmanyāse'pi hi 
ityatra | śabdādyanapekṣatāyāmapi sakramatvamupapādayati sukhādi vā 
iti | atraiva svadarśanasiddhaṃ dṛṣṭāntamāha yathā iti | kariṣyate iti 
āgamādhikāraprārambhe | nahi sukhasya iṣyamāṇatāyāṃ ya eva 
ābhāsaḥ, sa eva lābhe lābhānupayogāpatteriti yāvat | tadbhedāt iti 
ābhāsabhedādekasyaiva karmaṇaḥ | aneka iti 
ābhāsabhedayoge'pītyarthaḥ |

(page 190)

sarvaiva tāvatkriyā kartṛsthā, kācittu karmaṇyapi; viśeṣadarśanātiśayāt 
karmasthā ucyate | sādhāraṇyena vyapadeśā bhavanti iti tadyathā pākaḥ | 
tathāca karmabhedāt tasya bhedovakṣyate, natu gamanasya karmaṇi 
viśeṣānādhānāt kartṛsthasya | nirmāṇakriyā tu karmaṇi 
viśeṣamādadhānā api karmaṇo'pi prakāśamānasya 
saṃvidātmakapramātṛsāratvāt tulyakakṣyatayaiva kartṛsthā karmasthā ca 
uktā | pākakriyāyāḥ iti ekanarapatimahānasagatāyāḥ | nanu 
bhinnāścetkriyāḥ, kathamekaśabdābhidheyā ityāśaṅkya āha kevalam 
iti | ata eva uktaṃ na tiṅantānyekaśeṣaṃ prayojayanti iti | nanu 
āśrayaikyenaiva kimasyāḥ samarthitena, svarūpata eva iyamekā astu | āha 
kriyāyā hi iti | nanu karmalakṣaṇāśrayaikyādekatve kriyāyāḥ 
kartraikyaṃ kimiti kāryabhāre samabhiṣicyate yena tasya kasyāpi iti 
kartṛsvarūpanirūpaṇaprasaṅgena idamuktamekānekā kriyeti | atra ucyate 
karmaṇo'pi hi iti parāmarśabalāt hi karmaṇa eva aikyamuktaṃ 
kriyāpūrvāparabhāgayogena bhinnābhāsasya api | parāmarśaśca 
kartureva anuvyavasāyayogena bhinnānāmābhāsānāmanusandhāna-
lakṣaṇa iti kartaiva bhagavān pradhānatvena uktaḥ || 5 ||

     nanu acetane bīje kriyāśūnyatayā śuṣkaiva kāraṇatā yuktā 
netyāha

     bahistasyaiva tat kāryaṃ yadantaryadapekṣayā |
     pramātrapekṣayā coktā dvayī bāhyāntarasthitiḥ || 6 ||

     bāhyatābhāsanameva nirmāṇam | yacca vastu yamapekṣya 
bahiṣkaraṇīyamucyate, tat vastu tasyaiva kāryam; pramātāraṃ ca apekṣya 
bāhyāntārūpateti bījādernaiva  kāraṇatā jaḍasya | tathāhi vaśanaṃ

(page 191)

samarthayitṛtvaṃ prabhāvo balaṃ svātantryamitīdamicchārūpaṃ 
citsaṃbandhi eva | tattu niyatiśaktipuraḥsarīkṛte śarīrakalpe iva cidrūpasya 
jaḍe bījādāvaupacārikaṃ tadvaśāt tatsāmarthyādityādi vyavahriyate, 
natu jaḍasya vaśādi kiṃcit | kalpyamānāpivā naikā bhavediti sambandhaḥ 
| apitu tattaddeśādijātatetyevaṃrūpaiva bhavediti yāvat | 
kalpanāmākārato darśayati bījam ityādinā | evakāraṃ sautraṃ 
vyākartuṃ pūrvapakṣayati evamapi iti | atra uttaram etat iti 
bāhyatāyāmapi āntaratvamatruṭitamiti niyamagrahaṇam | naca 
bījāpekṣayā āntaratvaṃ saṃbhāvanīyamityāśayena āha 
cidrūpamapekṣya iti cidrūpābhedasaṃkrāntatayaiva tu 
bījāntargamanamapi sahyamiheti āśayaḥ | kulālādereva iti ciraguṇitāt 
jaḍakāraṇavādāt nivartita iyat tāvatparo'vabudhyatāmityeva yuktam | 
kulālasyāpitu parameśvarasaṃvedane eva viśrāntiriti tattvam || 6 ||

     kāryaṃ cet na jaḍasya, tataḥ kāraṇaṃ na jaḍe iti siddhaṃ saṃvida 
eva kāraṇatvam; tacca kriyātmakameveti sūtraṃ

     mātaiva kāraṇaṃ tena sa cābhāsadvayasthitau |
     kāryasya sthita evaikastadekasya kriyoditā || 7 ||

     ābhāsadvayaṃ bāhyāntaratayā | arthatayā iti 
pūrvānubhūtabāhyarūpaparāmarśaikyeneti yāvat | tena pūrvānubhava 
eva atra prathamābhogamātram | yathoktaṃ prāk sukhādīnāṃ 
bahirābhāsapūrvottarābhāsa iti | yadivā arthatayeti sphuṭarūpayā 
pramātṛbhāgāt pṛthaktvena | yathoktaṃ

     vikalpe yo'yamullekha---------------------------------| (1|8|8)

ityādi | tadāca bahiścikīrṣāmātraṃ prathamābhogaḥ | etacca 
sukhādāvapi yojyam || 7 ||

(page 192)

etadeva draḍhayati

     ata evāṅkure'pīṣṭo nimittaṃ parameśvaraḥ |
     tadanyasyāpi bījāderhetutā nopapadyate || 8 ||

     satyapi īśvare kāraṇe tato'nyasya api īśvarādatiriktasya jaḍasya 
yā hetutā tairupagatā, sā na saṃbhavati aprekṣāpūrvakāriṇa iti | 
sanniveśo hi nāma sajātīyavijātīyatāvibhāgotthāpako 
ghaṭaśarāvakuṇḍādau mṛdupādānasaṃbhāvī 
saṃbhūyaniviṣṭatārūpaścidrūpakārya iti ekavāramavalokite sarvatra 
sanniveśena tathaiva bhāvyamiti ekānta eva ayam | yattu ucyate-
tadadarśane'pi tatkṛtatvapratipattirityādi tat 
svadṛṣṭipakṣapātavyāmohavyāhṛtaṃ dhūme'pi samānatvādasyeti 
alamavāntareṇa | etat hi granthakāreṇaiva vitānitamīśvarasiddhau, ihatu eṣa 
paramārthaḥ-īśvara eva niyatiśaktiṃ nijāmanurundhāno 
bījabhūmijalābhāsapuraḥsarīkāreṇa aṅkurātmānaṃ svacche 
svaprakāśe nirbhāsayatīti || 8 ||

     sarvatra cetanena vinā na jaḍasya kāraṇatā, cetanaśca kartā īśvara 
eva paryavasyatīti sūtreṇa āha

     tathāhi kumbhakāro'sāvaiśvaryaiva vyavasthayā |
     tattanmṛdādisaṃskārakrameṇa janayed ghaṭam || 9 ||

     kubheti nidarśanaṃ vyāptighaṭanāya | cetanamantareṇa cet 
jaḍānāmeva pūrvottararūpatāmātraṃ kāryakāraṇabhāvaḥ, 
śivikastūpakādāvapi kiṃ kumbhakāreṇa; tataśca upasarpaṇapratyayo'pi 
cetano na kvacidapekṣyeta | so'pi hi deśāt deśāntaraniyamanāya 
vyāpriyate | tadevaca sanniveśa ucyate | tataśca ayaṃ prayogaḥ-
yadacetanaṃ kāryakṛt, tat cetanāpekṣaṃ mṛdādi iva, tathāca bījādīti 
svabhāvaḥ | kādācitkaṃ hi jaḍasya kāryakāritvaṃ, na animittaṃ, na 
anyanimittamiti

(page 193)

vyāptisiddhiḥ | tataśca kumbhakṛdeva tatra īśvaro yatastaṃ taṃ 
mardanapraguṇīkaraṇaparivartanādikaṃ mṛddaṇḍacakrādikasya 
saṃskāraṃ kurvaṃstatkrameṇa śivikastūpakādinā ghaṭaṃ janayatīti 
niyoga eṣaḥ | īśvara evaca tathā niyatiśaktisvīkṛtatāthārūpyābhāsaḥ 
kumbhakṛdvā kuvindo vā,-iti sarvatra sa eva kartā, anyathā kumbhakṛtaḥ 
icchāṃ mṛddaṇḍādayaḥ kathamanuvarteran, tantavo'pivā paṭakaraṇāya 
kiṃ na anuvarteran | kumbhakṛtastu yaḥ kartṛtvābhimāno niyato 
dharmādharmādisthitiḥ, so'pi īśvaravyavasthayaiva 
spaṣṭābhimānotthāpikayā pratibhuva iva adhamarṇabhāva iti sarvatra 
bhagavāneva karteti sūtrārthaḥ | cetanasannidhimantareṇa kāryānutpāda 
ityāśayena yadi īśvaraḥ kartā iṣyate, bījādāvasti evam; ghaṭādau tu 
kulālāderbuddhimataḥ sannidhirastyeva, tat kathaṃ sarvatra īśvaraḥ karteti 
yo mohastannivāraṇatātparyeṇa sūtramavatārayati buddhimat iti | 
udāhṛtām iti tathāhi iti nidarśanopakrameṇa uktāmityarthaḥ | vivṛṇoti 
iti sakalena vṛttivākyena ekadeśasūciteneti mantavyam | buddhimati sthite 
viśeṣo vācya ityanena āśayena vākyasya bhāgadeśe'bhiprāyaṃ 
vyācaṣṭe anena hi iti kumbhakārarūpābhidhāyinā ekadeśena | nanu 
evaṃ sati buddhimati kimanyadīśvararūpāt viśeṣāntarādapekṣyamiti 
bhramaṃ dhvaṃsayati buddhimānapi iti | saṃskāra iti mandarādike sa 
kumbhakāra upayujyate | nanu saṃskṛtāt mṛdāderghaṭa utpadyate, 
kimīśvaratāviśeṣeṇa | atra api āha saṃskāro'pica iti | saṃskṛte'pi iti 
saṃskṛtatvena iṣyamāṇe mṛdādau sannapi kumbhakāro na 
anusandhātṛtvaṃ cetanadharmatāṃ mṛdāderādhātuṃ samarthaḥ | naca 
acetanasya 
kāraṇatvamantarbahirābhāsakramaparāmarśaparamārthakartṛtva 
sāramucitamiti

(page 194)

citamiti uktaṃ punarapi iti aṅgīkṛte'pi kṛmbhakṛtītyarthaḥ | anupayogitve 
pūrvoktameva prameyaṃ saṃkṣepoktyā hetūkaroti saṃskāre'pi iti so'pi 
ca na saṃbhavatīti apiḥ | tataśca iti yadi cetaḥparisphuraṇamātreṇa 
kuryādityarthaḥ | saṃskāro'pi abhyupagamavādena aṅgīkṛtaḥ, so'pitu na 
upapadyate ityāha naca iti | tadicchayaiva yadi saṃskārastarhi 
asāvākāśameva svecchayā saṃskṛtya saṃkalpitaṃ viśvamutthāpayet | 
nanu bhavatu ayamasatkāryavādinaṃ prati upālambhaḥ, satkāryavādimate 
tu kiñcideva kvacitkāraṇamasti; na sarvaṃ sarvatra, tataśca cetanamapekṣya 
sahakārimātraṃ vā ciñcideva kutaścidutpatsyate, kimīśvararūpatayā 
atra kṛtyam | tadapi na sahate naca iti | nahi cidrūpatā bījasya kadācit yena 
tattadantarvartitā aṅkurasya bhavet | vakṣyate iti atraiva vimarśe | 
parapakṣaṃ sadoṣīkṛtya svapakṣamupasaṃharati tat iti tasmādubhayasya 
api cetanācetanarūpasya upayogo yaḥ, sa īśvarecchayeti sambandhaḥ || 9 ||

     cetanasya svātantryaṃ dṛṣṭameva kāryakāraṇe iti prasiddhena 
dṛṣṭāntena āha

     yogināmapi mṛdbīje vinaivecchāvaśena tat |
     ghaṭādi jāyate tattatsthirasvārthakriyākaram || 10 ||

     mṛdbīje vināpīti sambandhaḥ, vyaktipradhānatayā kāraṇatvāt 
jātiparatā ucitā atra, na ekavadbhāvaḥ | ubhayopādānaṃ lokaprasiddhaṃ 
jaḍaikahetukaṃ cetanāpekṣaṃ ca ubhayamapi kāryaṃ nidarśayitum | nanu 
tatra ghaṭāṅkurādau śabdasāmyamātraṃ, vastutastu anyadeva taditi 
paramohavyapohanahetuṃ viśeṣaṇamāha tattatsthira ityādi | tattaditi 
vicitrarūpam | sthiraṃ ca arthakriyākaraṃ

(page 195)

ceti yojanā vṛttikṛtā kṛtā | tāṃ tāṃ vividhākārāṃ sthirāmarthakri-
yāntarānubandhinīṃ svāmarthakriyāṃ hetutacchīlānulomatvayogena 
karotīti samāse'pi na kaścit doṣaḥ | yogīcchāpi na upādānaṃ vinā 
kāryaṃ kuryāditi paramatamanuvadati niṣeddhuṃ na caitat iti anūdya 
yataḥ iti niṣedhahetuṃ vakṣyamāṇamupakṣipya tatprāṇitopayogi 
paramataṃ satattvamanuvadati yasmāt iti svopādānarūpāt | sajātīyam iti 
jñānaṃ jñānasya | yattirodhāna iti bījamaṅkurasya | etacca 
yathāyogaṃ samastavyastatayā upādānalakṣaṇaṃ pareṣāṃ matam | 
ādigrahaṇādālambanaṃ heturadhipatirityādeḥ paroktasya bhedasya 
saṃgrahaḥ | yadāhuḥ

     sato'nye kāraṇaṃ hetuḥ---------------------|

ityādi | paramataṃ satattvamanūdya yataḥ iti yo 
niṣedhaheturūpakṣiptastaṃ darśayati aṅkurasya ityādinā | manāgapi 
deśakālākārasahāyādi-viśeṣavyāptaprasiddhalokasthityullaṅghanaṃ cet 
sahyate, kimupādānapari-grahadainyena yoginaḥ; atha na sahyate, 
kumbhakārabheda eva yogī bhavediti tātparyam | teṣām iti yoginām | etacca 
pūrvottarayoryojyam | sūkṣma iti etadabhyupagamamātramatra | tadānīṃhi 
paramāṇupradhānādidarśanamanupakārameva | tadapica 
prasiddhahetukameva upapādyate, naca pradhānasya asaṃvedyaparvatvena 
paramāṇvāderapi netrādyagocaratvena prasiddhasya 
sākṣātkāraheturlokasiddho'sti,-iti | nanu sūkṣmadarśitvameva 
yogitvamastu, na adhikam | atra āha sarva eva iti abhīṣṭakartṛtāparyantaḥ | 
siddhānām iti yogiviśeṣaṇaṃ saṃprāptaghaṭamānādīnāṃ 
vyavacchedāya | kramonmiṣatprabhāvātiśayā hi yogino'tra 
bhuvisamastaniyatyullaṅghanenaiva abhīṣṭāpādanāpratihataprabhāvāḥ | 
yataḥ

(page 196)

kutaścit kāraṇakāraṇāt vyavahitādapīti yāvat | atha iti tasyāṃ 
daśāyāṃ tadeva kāraṇam, natu tadā vyavahitakāraṇaṃ taditibhāvaḥ | 
asataḥ iti śūnyādeva, asato vā kāryasya | kādācitkatvaniyamo hi 
ahetukasya svayaṃniḥsvabhāvasya kutaḥ | sahakārī iti dikkālākāśādeḥ 
| atha tatra vyatireko na upalabhyate nityasya avyatirekatvāditinyāyena, tarhi 
yogīcchaiva upādānamastu; yoginirmāṇamapica kuvindakṛtivat 
māyākṛtā-bhimānamātrasārameva vastutastadapi īśvaranirmāṇameva 
yataḥ | etatprameyaṃ prakṛte yojayati dṛṣṭāntatvena tadeva yathā iti | 
lokaprasiddhamapi dṛṣṭāntamupādānaniyamābhāve brūte keśādikaṃ 
ca iti tatparāmarśayogācca na vastvantaram | pareṇāpica kvacit deśe 
kānicit dravyāṇītyādiṣu viniścayādipradeśeṣu 
kṣetrakālasaṃskārādibhedā-dekāmāmalakādijātimavyatikrāmata eva 
bhāvajātasya rasavīryādinā urarīkṛtameva bahuprakāraṃ vaicitryaṃ 
kathañciditi hlādatāpādanena arthakriyākāritvaṃ tu bhavatyeveti āśayaḥ 
| tato'pi iti dṛṣṭāntāt | tatra hi prasiddhanijakāraṇānādareṇaiva 
sraṣṭṛtvamīśvarasya || 10 ||

     nanu adhunā vidhūtaṃ dhairyamanumānasya | tathāhi anyasya 
kalpitasya akalpitasya ca anyatra niyame nidānaṃ 
tādātmyatadutpattilakṣaṇamakṣuṇṇamālakṣyate | nahi niḥsvabhāvo 
bhāvaḥ, nāpi bhinnasvabhāvaḥ paryāyaśaḥ, ekaikatyāge hi 
niḥsvabhāvataiva | evamahetukatve bhinnahetukatve ca vācyam | 
ubhayamapica etat kāraṇaniyamādeva śiṃśapāyā vṛkṣasvabhāvabhāja 
eva kāraṇādutpatterhutabhugviśeṣasya ca dhūmajananasvabhāvabhājaḥ | 
vyākhyātanītimārgeṇa tu samastanītiviplavaḥ | yogīcchayā hi śiṃśapā 
api avṛkṣasvabhāvā

(page 197)

bhavet, kāryahetau tu dviguṇo'sau dhūmo'pi anagnijaḥ, agniviśeṣo'pi 
adhūmakṛditi kathaṃ laulikamanumānaṃ syāditi | satyamevam, itthaṃtu 
etat ghaṭate iti sūtraṃ

     yoginirmāṇatābhāve pramāṇāntaraniścite |
     kāryaṃ hetuḥ svabhāvo vāta evotpattimūlajaḥ || 11 ||

     yat kathitamapratihatā yogīccheti, ata eva hetoryoginirmāṇatābhāve 
iti viśeṣaṇaṃ pramāṇāntareṇa yadi niścitaṃ bhavati, tadā kāryahetuḥ 
svabhāvahetuśca kāraṇe svabhāve ca anumātavye heturbhavati, na anyathā 
| nanu svabhāvahetau kimetat dainyam | nahi tatra kāraṇatāniyamāniyamā-
bhyāṃ kiṃcit | kathaṃ na kiṃcit, yāvatā svabhāvo'pi 
svabhāvāntaraniyato yo jātastatra utpattireva kāryakāraṇabhāvātmikā 
mūlam | tathāhi

     ekasāmagryadhīnasya------------------------|

itinyāyena yato hetoḥ śiṃśapā api ajani nijāt, tata eva 
avṛkṣatvavyāvṛttā asau jāteti | nanu viśeṣaṇagrāhi kiṃ tatra pramāṇam | 
uktameva paraiḥ

     yauktikaṃ mānasaṃ vā pratyakṣaṃ lokaprasiddhirāgamaḥ 
pratibhāviśeṣo'nantajanmābhyāsamūlastatkālaghaṭito vārthāpattirvā |
iti kimasmākamanena saṃvyavahāropayoginā prakṛtānuparodhāt | 
īśvaraḥ svaprakāśo viśvātmeti hi ko'sya prameyasya 
khaṇḍanāvakāśo'numāna-daurbalye ityāheti sūtrārthāvatāraṇam | 
upapādita ityādikam ata eva ityasya sūtrāṃśasya vyākhyānam | na 
etatprakṛtaṃ prameyamasmākamiti prasaṅgapadam | pratyeti ityādinā 
svārthaparārthabhedo'numānasya darśitaḥ | iha dvividhaḥ svabhāvahetuḥ 
sphuṭagarbhitakāryakāraṇabhāvo viparīto vā | tatra ādyamudāharati

(page 198)

agnimān iti | dhūmavato hi agnimattvaṃ svabhāva evaṃ bhavet yadi 
dhūmo'gnereva siddhyet | dvitīyamudāharati śiṃśapātvādi iti | 
bauddhānām iti kāṇādādayastu bhinne ete sāmānye kathayanto na 
svabhāvatāmanumanyante | sādhyasya iti sādhyaṃ yat vṛkṣatvaṃ, tasya 
yā śiṃśapāmātraṃ prati anubandhitā tatsadbhāve sadbhāva 
evetyevaṃrūpā, sā kāryakāraṇabhāvenaiva upapādyate | kasmādevamiti 
cet, āha nahi iti | kāraṇaṃ hi kārye'nubandhi 
kāryasannidhāvavaśyaṃbhāvisannidhānaṃ yuktam | nanu yathā 
kāryahetau dhūmasya agniḥ kāraṇam, tathā kiṃ śiṃśapātvasya 
vṛkṣatvaṃ kāraṇam | vṛkṣatvātmakamevahi śiṃśapātvam, tataśca 
svabhāvahetāvanyatvameva nāstīti kathamuktamanyadatreti | atra āha 
ananyatva iti | yadi tadātmakameva tat, tadavaśyaṃ śiṃśapātvasiddhau 
tadapi siddhameva bhavet | yatkila yatsiddhau na siddhaṃ, tat cet tena tadātma; 
tarhi viśvaṃ viśvena tathā syāt | tasmāt na siddhaṃ cet, tat 
tadavaśyamanyat | anyasya ca tanmātrānubandhitvamanyatra na yuktamṛte 
kāryakāraṇābhyāmiti sthitametat | nanu anyadanyatra na svarūpadvāreṇa 
anubaddhamucyate yadi kāryakāraṇabhāva āpātyeta, apitu pratītidvāreṇa | 
yataḥ śiṃśapātvapratītau vṛkṣatvaṃ pratīyate, tataḥ 
śiṃśapātvamātrānubadhi taducyate | etat dūṣayati naca iti | śiṃśapātve 
hi pratipanne vṛkṣatvaṃ pratipitsurevaṃ paryanuyojyaḥ-kimiti anyasmin 
pratipanne'nyaḥ pratyetumārabdhaḥ | sa cedāha-nanu 
vṛkṣatvapratipattiravaśyaṃ tatpratipattari bhavatīti, tadamunā praśna eva 
uttarīkṛtaḥ syāt | atha vastusvabhāva eva ayamaparyanuyojyaḥ iti uttarasya 
tattvam, tadā itthaṃ paryanuyojyam-nanu nālikeradvīpanivāsī api kathaṃ 
tathā na pratīyāt, 

(page 199)

nahi vastusvabhāvaḥ pakṣapātena uttiṣṭhati-iti | nanu tena 
tanmātrānubandhitvamasya na viditam | nanu kasmāt na viditam | 
pratītidvārakaṃ hi tat, pratītiśca vastusvabhāvata eveti uktam | kathaṃca 
anyasya anyatra pratītihetutvaṃ pratibandhamantareṇa vastusvabhāvo bhavet | 
bhavati cet, kimanumānena | etadāha vaiphalyāt ityantena | nanu yadā ayaṃ 
pronnatāṃ śiṃśapāṃ śākhādimatīṃ pratipanno vṛkṣarūpāmapi, 
tadā tanmātrānubandhipratītikatvaṃ vṛkṣatvasya kālāntare vāmanāṃ 
śiṃśapāṃ paśyan pronnatatvamapaśyan vyāmohāt vṛkṣatvamatra 
anavabudhyamānaḥ svayaṃ vā paraprasādāt vā prabuddho vṛkṣatvaṃ 
tanmātrānubandhipratītikatvena anusarati, tadanusaraṇena 
vyavahitavṛkṣatvāvabodho'numānamucyate | etadapi āśaṅkya nirasyati 
atha iti pronnatāyāmapi śiṃśapāyāṃ kathamayaṃ vṛkṣatvaṃ pratīyāt 
| tatsvabhāvatvāditi cet, pakṣe'pi tatsvabhāvatvādeva pratīyāditi 
vyāhanyeta anumānam | nahi sapakṣe 
dṛṣṭānte'numānasaṃbhavo'navasthāpātāt | tadetadāha sapakṣa iva iti 
evaṃ tanmātrānubandhipratītitvādanyadanyatra tanmātrānubandhi 
bhavatīti dūṣitamaṅgīkṛtya api pratītidvāreṇa tanmātrānubandhe 
dūṣaṇāntaramāha pratītyanubandho'pi iti | anyadanyatra niyamena 
pratītiṃ karotīti hi pratītyanubandha ucyate | tatra eṣa niyamaḥ kathaṃ 
pratibandhamantareṇa | nanu sati eva pratibandhe pratītyanubandho bhaviṣyati, 
ko doṣaḥ | āha anumeyatāmātraṃ ca iti | tanmātrānubandhī 
pratītidvāreṇeti ko'rthaḥ, hetunā anumātavya iti yāvat | etacca rūpaṃ 
kāryahetvanumeyasya api astīti

     tadbhāvamātrānvayiniḥsvabhāvo heturātmanā |
iti

(page 200)

     hetuḥ svabhāvo bhāve vā bhāvamātrānubandhini |

iti ca svabhāvahetoreva yo viṣayadvāreṇa viśeṣa ucyate, sa na syāt | 
tasmādābhāsapṛthaktayā tathaiva vastutvāt 
vṛkṣatvaśiṃśapātvayoranyatvameva paramārthataḥ, 
parameśvaraniyatiśaktyapekṣeṇa tu kāraṇena śiṃśapābhāso 
vṛkṣatvābhāsena saha militaḥ sṛṣṭa iti yat pūrvamuktaṃ

     pṛthagdīpa-----------------------------| (2|3|7)

ityatra, tadavalambanena svabhāvaheturucyatāṃ nāmeti iyato granthasya 
āśayaḥ | nanu sarvo'yamanumānānumeyavyavahāro buddhyārūḍhena 
dharmadharminyāyeneti uktam, tataśca yadyapi svalakṣaṇamanaṃśaṃ, 
tathāpi

     yāvanto'rthasamāropā-----------------------| (pā. vā. 1|51)

ityanena nyāyena aśiṃśapātvāt yā vyāvṛttiryā ca avṛkṣatvāt 
tayorvyāvṛttimūlatayā vyāvṛttasya ca aikyāt tādātmyamucyate, 
kālpanikastu bheda iti ko doṣaḥ | etat na kṣamate kālpaniko'pi iti | iha 
vyāvṛttī yadi vastu, yadi avastu, tayostarhi kathaṃ parasparaṃ vyāvṛttena 
vā saha tādātmyaṃ bhevet ghaṭapaṭavat 
śaśaśṛṅgakharaśṛṅgaśakaṭavacceti; bhedo'pica nānātvalakṣaṇaḥ 
kathamavastunorvyāvṛttyośca yayorgamyagamakatā tayoreva tādātmyaṃ 
vaktavyaṃ tadutpattivat, natu vastvantareṇa saha tayoḥ | nahi 
ghaṭapaṭayorvastvantareṇa saha kāryakāraṇabhāvo'stīti kṛtvā 
gamyagamakabhāvo yuktaḥ | ataḥ kalpanayā yadekameva viśvasitaṃ vastu, 
tasya bhedābhāvāt na gamyagamakatā | atha sā kalpanā vastuni na 
paryavasāyyate, vyavasāyabalena tadā vastunaḥ siddhiḥ; avastu ca na 
kiñciditi vastuno na siddhirna kācana asiddhiriti uktaṃ syāt | 
etatsvavacanenaiva paraṃ bodhayati vastunaḥ iti | iyattu svabhāvahetuṃ prati 
yadasmābhiruktaṃ prameyaṃ, tatparairapi anakṣaramupagatameveti

(page 201)

darśayati ata eva iti uktāt prameyāt | ayaṃ hi svabhāvahetuḥ pareṣāṃ 
saṃmataḥ | tatra gotvameva sādhyaṃ yuktaṃ yat svabhāvo heturnatu 
vyavahāraḥ | sa hi asvabhāvabhūto'nyatvāt | vyavahāraviṣayatā nāma 
svabhāva iti cet, etat vikalpitaṃ naca upapadyate | tasmāt vyavahāraḥ 
sādhyate itivadatāṃ svabhāvasya siddhatve tatsvabhāvabhittau 
vastvantarameva sādhyaṃ, natu svabhāva eveti hṛdaye parisphuritameva | 
nanu kāryahetāvapi sarvatra vyāvṛttyoreva viśiṣṭayorgamyagamakabhāvo 
dhūmadhūmadhvajādāviva, tatko'yaṃ svabhāvahetau 
dūṣaṇasaṃrambhaḥ | atra āha vyāvṛtti iti anagnivyāvṛttimukhena bāhya 
eva vahniḥ siddha iti adhyavasāyaḥ | yadāha

     prāmāṇyaṃ vastuviṣayam------------------|

iti | svabhāvahetau tu kiṃ siddhamanumāneneti na vidmaḥ | na vastu tasya 
sādhanādhyavasāyenaiva adhyavasāyāt, na vyāvṛttistasyā avastutvāt | 
evaṃ paramataṃ dūṣayitvā svamatameva paramabhyupagamayati tadevam 
iti | kalpanāviṣayo'pi iti vikalpasya na nirviṣayatvameṣitavyam | tataśca 
ābhāsau dvau vikalpitau, tau bhinnāveva; ekasvalakṣaṇatāpannau tu 
kathitanayena | tatra ca niyatyupajīvī kāryakāraṇabhāva eva mūlamiti 
ābhāsanikurumbātmakasvalakṣaṇavādena svamatena svabhāvahetuḥ 
samarthitaḥ | adhunā niraṃśasvalakṣaṇavāde'pi abhyupagamavādena 
aṅgīkṛte svabhāvahetāvavaśyaṃ kāryakāraṇabhāva upajīvitavya 
ityasya prameyasya atidārḍhyaṃ nirūpayati tathāsvabhāvatvāt iti 
bhinnamapi anye kathayanti | ekamapi bhedayanti, tameva 
bheditamadhyavasāyena ekayanti hi vikalpānāṃ svabhāvāḥ | 
tatastathāvidhavikalpādhyavasāyabalena gamyagamakabhāvaśca 
tādātmyaṃ ca bhaviṣyati 
sarvavyavahārāṇāmadhyavasāyamukhaprekṣitvāt |

(page 202)

atrāpi ucyate tathāpi iti | bhinna iva iti adhyavasāyabalena śakyabhedane iti 
yāvat | iyatā gamyagamakabhāva uktaḥ | niraṃśameva iti 
svabhāvahetutva-muktam | etat parakīyamanūdya svābhimataṃ 
tadutpattimūlametatprameya-pṛṣṭhe yojayati tathāca iti | svoktimeva 
sphuṭayati hetuḥ ityādinā | svabhāvahetau samavyāptike 
tanmātrānubandhavaicitryaṃ nāsti, viṣamavyāptike tu astītyāśayena āha 
natu iti | hetoḥ iti janakasya hetoryā kṛtakaṃ prati kāraṇatā, saiva 
kṣaṇikatvaṃ tatra niveśayati | śiṃśapābī-jasya viśiṣṭasya yā 
śiṃśapāṃ prati bījatā śiṃśapākāraṇatā, saiva vṛkṣatvaṃ tatra 
niveśayatīti gamakaṃ svabhāvaṃ prati gamyasya tanmātrānubandhitvaṃ 
siddhaṃ bhavatīti yatkāryahetvanumeye nāsti | nahi dhūmakāraṇameva 
agniṃ sādhyaṃ niveśayatīti | dhūmakāraṇatā hi agnereva, 
agnilakṣaṇakāraṇabalādevaca śikhariṇo dhūmavattvam, natu tata eva 
agnimattvam; taddhi indhanādihetvantarabalāditi na atra tanmātrānubandhaḥ 
| tadyadeva tadeva tadavaśyamevetyevaṃbhūto hi tanmātrānubandho 
vivakṣita ācāryasya, natu tasminsati so'pīti kathaṃ kāryahetau 
tādātmyamūlatvaṃ syāditi | tena yat bhaṭṭena pratibandhasiddhau 
svabhāvapratibandhasya pradhānatvaṃ samarthitaṃ, na tat 
nyāyamanuyātīti darśitaṃ | ataśca tanmātrānusāreṇa yo brūte 
dhūmavato'gnimattvamasādhāraṇa ātmabhūtaḥ svabhāvo lakṣaṇamiti, 
sa pratyukto veditavyaḥ | tāntrikahetulakṣaṇasamarthanāya 
prayogabalāvabhāsitasāmānādhikaraṇyādhyavasāyavaśādayaṃ 
svabhāvatvābhimāno, natu vāstavamatra svabhāvatvam | tathāhi vastuto 
dhūme dṛṣṭe agniḥ pratīyate | naca dhūmasya agnirlakṣaṇam | agnijanyatā 
lakṣaṇamiti cedastu tāvadevamagnestu

(page 203)

iyatā kā lakṣaṇatā | naca agnijanyatā anumeyā, apitu agnireva 
śītāpanoda-pākādyarthināṃ paramārthato'numeyaḥ | 
tadarthitāpūraṇaṃ hi na dhūmasvabhāvādagnijanyāt, apitu agneḥ naca 
dhūmavato'gnimattvaṃ lakṣaṇamiti yuktam | dhūmavāniti hi kimucyate, 
dhūmaḥ parvataśceti hi saugatamate, kāṇāde tu 
saṃyogasamavāyādṛṣṭādikamadhikam | evamagnimattvamiti cintyam | tadā 
anayorubhayoḥ pakṣayorbhāgaśo dviśaḥ triśaḥ sarvaśaśca 
vikalpyamānaṃ svabhāvatvaṃ kathaṃ saṃgaccheta anyasya anyaṃ prati 
svabhāvatvābhāvāt | samavāyaikatayā pāryantikyā tathābhimāne na 
kiṃcit kasyacit svabhāvo bhavet | lakṣaṇaṃ ca svabhāva eva ucyate yo 
vijātīyebhyo vyāvṛttimasya jñāpayati lakṣyate'neneti kṛtvā, natu 
utpattyupayogini lakṣaṇavyavahāraḥ; tathātve vā nimittameva lakṣaṇamiti 
parakīyaṃ tanmātranimittatvaṃ dūṣayitvā yat 
tanmātralakṣaṇatvamaṅgīkriyate, tena kimadhikaṃ kṛtaṃ syāt paryāyeṇa 
abhidhāne vastuni abhedāt | naca svabhāvamātrasya api lakṣaṇatā, apitu 
jñāpakasya | jñāpakaśca pramāṇasāmagrīmadhyaniveśī yukto, na 
prameyaḥ | tataśca

     jñāpyasya lakṣaṇaṃ ca-----------------------|

iti duradhigatadharmottaramatānusāreṇa yaducyate, tadasadeva | tathāhi 
pratyakṣasya jñānaviśeṣasya jñānāntarādanumānāderyat 
vyāvṛttarūpajñāpakaṃ lakṣaṇaṃ nirvikalpābhramarūpam, tatra 
vipratipattinirākaraṇāya ucyate lakṣaṇaṃ vidhīyate lakṣyamanūdyeti | 
yadevaṃbhūtaṃ lakṣaṇamasya prasiddhaṃ loke, tat hi mūḍhānāṃ na 
viditaṃ vipratipattisthānamiti śāstreṇa vyutpadyamānatvāt vidheyamucyate 
| yathoktaṃ prāk

     prasiddhāni pramāṇāni--------------------|
iti

(page 204)

     ----------------------------śāstraṃ mohanivartanam |

iti ca | naca evamanumānakāle dhūmavattāvalokana eva vahnimattvaṃ 
prasiddhaṃ yena atrāpi mohanivartanamātraphalatvena lakṣaṇaṃ vyāpyaṃ 
bhavet | tanmātraśabdāntaraprayuktena ca nimittaśabdena kiṃ duṣyati, 
kiṃca puṣyati lakṣaṇaśabdeneti na vidmaḥ paryanuyogasya parihārasya 
sāmyāt | tathāhi etanmātramasya nimittamiti kutaḥ | yata etanmātramasya 
lakṣaṇam, tatra yadi kaścidāha etanmātramasya lakṣaṇamiti kuta iti, tadasau 
yadi evamucyate-etallakṣaṇābhimatarāśivyatirikto yo dvitīyo rāśiḥ, sa 
yato'sya lakṣaṇaṃ na bhavati asaṃbhavāvyāptyativyāptidoṣayogāditi; 
tarhi etāvanmātramasya nimittaṃ yato nimittāntaramasya na bhavati 
asambhavādiyogādityucyamāne kiṃ vadanaṃ vakrimṇā vikriyeta | 
lakṣaṇatvanirākaraṇe'mī doṣāḥ prasiddhā iti cet, kiṃ 
nimittatvanirākaraṇe na prasiddhā asaṃbhavādidoṣeṣu 
nimittatvānupapatterlokaprasiddhatvāt | yadyatkila duṣyate kiṃcit, tat 
doṣaprasaṃjanena, doṣāśca amī sarvatra asaṃbhavādaya iti 
kimetadapūrvam | tathāhi na śabdasya pṛthivī samavāyinī tasyāṃ 
satyāmapi asaṃbhavādasatyāmapica saṃbhavāt tasyeti 
asambhavāvyāptyādaya eva prasaṅgasādhanatvena doṣatayā udbhāvyante 
| lakṣaṇaṃ ca bhāvasya na ekaḥ svabhāva eva 
kāryakāraṇasahacāriprabhṛtevyabhicāriṇo lakṣaṇatvāt | 
tatkāraṇatvādisvabhāva eva lakṣaṇamiti cet, na tasya lakṣaṇīyatvāt | 
kiṃca dhūmavattvasya anagnimattvaṃ lakṣaṇaṃ na bhavati 
asaṃbhavādiprasaṅgāditi tāvallakṣaṇatvābhāvastadvyavahāro vā 
sādhyaḥ | tatra kvacit tasyaiva sādhyatā yathā anupalabdhyantareṣu | tatra na 
tāvadatra pratyakṣatvaṃ lakṣaṇatvābhāvasya 
tathātve'sambhavādyupanyāsāyogāt | tadyamānumāniko

(page 205)

bhāvaniścayo vaktavya iti punarapi tadeva āyātaṃ yat cirantanā manyante-
bādhakapramāṇena aniṣṭarāśerapākaraṇamiti | nanu anumāne'navasthā, 
kiṃ nu khalu nāmadheye parivartite vastudoṣāḥ śāmyanti 
asaṃbhavādayo, yuktirityuktāvapi hi kiṃvā'navasthā | tathāhi 
asaṃbhavo'nagnau dhūmasyeti saṃbhavasya abhāvaḥ, saṃbhavaśca 
nāma dhūma evocyate dhūmasya svakāraṇaṃ sattā, samavāyo vā | tasya 
ca abhāvo yadi saṃvedanasvabhāva āntaro'nupalabdhirūpastarhi 
svasaṃvedanapratyakṣatvamadaḥ, bāhyastu yaḥ, sa vastvantarātmā 
pramāṇāntareṇa svenaiva pratyakṣādinā grāhyaḥ | tatra ca yat nimittatve 
sārvatrikatvādi codyate, tadatrāpi śakyacodanaṃ yadi nāma kuḍye'nagnau 
na saṃbhavo dhūmasya dṛṣṭo'nagnyantare'pitu piśācasthānīyasya 
saṃbhavo na bhaviṣyatīti kuta etat | nanu yadi tatrāpi asaṃbhavaḥ 
syādihaiva tadabhāve na dhūmasya saṃbhavaḥ syāt | atra etadeva tāvat 
cintyam-sa kaścidadṛśyaḥ piśācasthānīyo'tra nāsti yo dhūmasya iha 
janaka iti kuto gatiḥ | atha ucyate tādṛśāt cet kuto'pi dhūmaḥ 
syādagnirapekṣaṇīyo'sya na bhavedityagnyabhāve'pi syāt, naca evamiti 
hanta tarhi vyatirekagrāhi idamanupalambhalakṣaṇaṃ pramāṇamiti 
pratyakṣānupalambhapañcakā-deva 
asmaddarśanocitāntarmukhasvasaṃvedalakṣaṇasvatantrātmatattva-
viśramādeva kāryakāraṇabhāvasiddhiḥ | tatrāpica sārvatrikatāniścaye 
vyavahārato vyutpattito vā āgamādvā svapratibhāyā vā 
janmāntarābhyāsoditāyāḥ samavadhāritā bhagavanniyatiśaktireva 
prabhavantī nirūpaṇīyā, natu asaṃbhavādayaḥ | te'pica 
udbhāvyamānāḥ prasaṅgasādhanarūpāḥ svaparyāyeṇa abhimataṃ 
sādhayanto'numānatāṃ na ativartante | nahi sādhanadūṣaṇe 
kadācidapramāṇāt, sādhutāṃ duṣṭatāṃ ca samyagavabodhayat 
sādhanaṃ dūṣaṇaṃ ca, avabodhakataivaca pramāṇatā |

(page 206)

yacca ucyate-vyaktidvayadarśanādeva kāraṇāṃśānāṃ kāryāṃśeṣu 
vyāpāro'vadhāryate, palālaprabhavāṇi hi vahnisahasrāṇyapi ekaiva 
vyaktiriti; tatra idamapi śakyaṃ vaktuṃ palālakāṣṭhasaṃbhavagomayod-
gatavahnisahasradarśane'pi akaiva sā vahnivyaktirindhanodbhavā nāma 
dṛṣṭā bhavati śakramūrdhasūryakāntaprabhavāṇāṃ 
vyaktīnāmadarśa-nāt, tataśca indhanamapi vahneḥ kathaṃkāraṃ 
kāraṇatāmiyāt tāsāmapi darśane'nindhanānāmanyāsāmadarśanamapi 
saṃbhāvyeteti anagnisvabhāvaḥ śakrasya mūrdhā ceti 
avyutpattivijṛmbhitameva | evamasaṃbhavādīnāmapi na sārvatrikatvena 
niścayopāyo'sti | atha samastalokaprasiddhyā yo vyutpannaḥ, sa eva 
prāmāṇiko'numāne'dhikārīti ucyate; tarhi sā niyatiśaktireva | kiṃca 
asaṃbhavādibhiralakṣaṇatvamitthaṃ vyāpyate yadi sambhavena 
vyāptyānativyāptyā ca lakṣaṇatvaṃ vyāpyate | tathāca sati 
vyāpakānupalambhādeva lakṣaṇaniścaya iti anumānāt na uttīryate | nanu 
anumānamavasthāpādakaṃ tataḥ kimasambhavādayo 
nihnutānumānaśabdābhidheyabhāvāḥ pratipattayeṅgaṃ 
bhavanto'pramāṇabhūtā eva, apramāṇācca kā vastusiddhiḥ, 
pramāṇaṃ vā te katamaditi | nanu bhavān brūtām-yathā etat siddhyatīti, 
na cet vaktuṃ śaknoti, tarhi asambhavādaya eva asmaduktāḥ sthirībhūtāḥ 
| tadanena vacasā satyaṃ prathamaśrāvakāḥ pratyāyyante, na cirantanāḥ | 
tathāhi brahmaṇo'hamaurasaḥ putra iti rathyāpuruṣeṇa ukte 
kaścitparyanuyuṅkte-kimatra pramāṇamiti | sa āha nanu 
utpannastāvadahaṃ, naca ahetukaḥ | yadica bhavānpitaramanyaṃ me 
pradarśayati, tat tameva aṅgīkurve; na cet, maduktireva iyamomiti 
pratipūjanīyā ca amṛtarasavadādaraṇīyā 
cetivacaḥsabrahmacārivacanamidam | asambhavādīnāṃ ca lakṣaṇatvena 
saha virodho grahītavyaḥ | saca itthaṃ bhavati-yadi

(page 207)

asaṃbhavādayo lakṣaṇatvasya vyāpakāsteṣāṃ ca vyāpakatvamasambha-
vāntarādibhirgrahītavyamiti saiva anavasthā | anavasthetaretarāśrayasāṅ-
karyaprabhṛtayaśca ye doṣā ucyante pramāṇaparidṛṣṭamanyo'nyāśraya-
mavasthitamasaṃkīrṇaṃ ca bhāvasvabhāvamapekṣya atyantābhāvarū-
pāḥ santo'pi buddhyā ullikhyamānā abhūtaṃ bhūtasya, abhūtasya vā 
bhūtamabhūtasya bhūtasya vā gamakamitinyāyena hetutāṃ gacchanto 
vyāptisiddhaye pratyakṣādipramāṇāntaracchāyātaḥ kathamiva mucyante | 
tathāhi bhagavānantanāthaḥ

     itaretarāśrayāṇi ca na kalpante |

ityuktyā dṛṣṭāntaṃ pratyakṣapramāṇopajīvanāya avocat

     nahi naurnāvi baddhā-----------------------|

iti | nanu pratyakṣe kathamāśvasimaḥ sārvatrikatāniścayaṃ kartum | hanta 
pratyakṣe'nāśvastāḥ saṃbhāvanāmātre tatrabhavantaḥ samāśvasantīti 
mahat prāmāṇikatvam | saṃbhāvanālakṣaṇotprekṣotthāpitā hi amī 
bhavadabhihitā asaṃbhavādayaḥ | utprekṣā ca vikalparūpā | sarvaśca 
vikalpo mūle pratyakṣameva apekṣate | anubhavavāsanotthāpitā hi vikalpā 
iti pratyakṣameva tatrāpi pratapati, na anyat | tata eva 
tarkatantranirmāṇaprathamamuniḥ

     tatpūrvakaṃ ca trividhamanumānam | (nyā. sū. 1|1|5)

iti pratyakṣapūrvakatāmeva anumānasya avādīt | nanu pratyakṣaṃ kathaṃ 
sārvatrikatāyāṃ vyāpriyate | nanu saṃbhāvanā api kathaṃ vyāpriyate | 
nahi dṛṣṭe'nupa-----------tūttaraṃ pratyakṣe'pi na bhakṣite śvabhiḥ | 
tadevahi yauktikaṃ pratyakṣamiti kecit vadanti | kiṃca saṃbhāvanā 
cedevaṃbhūtā vyabhicāravirahitā, tarhi tadeva mānasaṃ pratyakṣaṃ 
vyāptigrahaṇanipuṇamiti aṅgīkṛtaṃ bhavet | atha asambhavādi 
svīkurvāṇā sā vicitrībhavati

(page 208)

saṃbhāvaneti, tarhi arthāpattireva iyaṃ syāt | tathāhi pratyakṣānupalam-
bhairdṛṣṭastāvadagnau dhūmaḥ, saca anyatheti anagnau saṃbhave sati na 
upapadyate iti anagnāvabhāvastasya kalpyate iti sphuṭameva etat | 
arthāpattiśca tārkikamate'numānameveti saiva anavasthā | tatpraśāntaye 
ca pratyakṣameva anumantavyaṃ mūle | tathāpi kāpilairāvītahetuprayogena 
vipakṣabādhane nirūpite darśanameva paryante śaraṇīkriyate | nahi asataḥ 
kāraṇaṃ dṛṣṭam | naca sarvasya sarvasmādudbhavo dṛṣṭaḥ | naca 
aśaktena aśakyaṃ kriyate iti dṛṣṭamiti asaṃbhavādayo nirūpyamāṇāḥ 
pratyakṣa eva viśramayitavyāḥ | ativyāptiśca sādhyasya nāstīti yaducyate, 
tat sakalamataviparītamabhidhīyamānaṃ kamarthaṃ puṣṇāti | 
sapakṣaikadeśavṛttayo gamakā hetava iti hi ṣaṭtarkyāṃ prasiddhiḥ | 
tadanena viparyāsitena kiṃ siddhyati | lakṣaṇatvamitthaṃ nirdoṣaṃ 
bhavatīti cet, na tasya dūṣitatvāt | nahi vahnirlakṣaṇaṃ dhūmasya yena 
dhūmavattvasya vahnimattvaṃ lakṣaṇaṃ bhavet | nahi yathā 
bhramavikalparūpatāvirahitavijñānarūpatā eva sākṣātkārarūpatvam, 
tāṃ muktvā na anyat tasya vapurābhāti, nirdiśyate vā; tathā 
dhūmavattvasya agnimattvam | pṛthagevahi dhūmena labdhapratiṣṭhena 
ahnervārtāmapi aspṛśatā parvato dhūmavānkṛtaḥ, anyathāhi 
vahnirūpatāsvīkāre vahninā api svakāraṇasvīkāre viśvamatra svīkṛtaṃ 
syāditi tāvati anābhāsamāne na kiñcit bhātaṃ bhavediti andhataiva syāt | 
yat codyate-paraistāvallakṣaṇatvamaṅgīkṛtaṃ 
kevalavyatirekirūpānumānaviṣayamasmābhistu sarvānumānaviṣayamiti, 
tadapi mṛṣā | cirantanairhi hetorlakṣaṇatvamaṅgīkṛtam, bhavadbhiḥ punaḥ 
sādhyasyeti mahānbhedaḥ | tasmātpramāṇaiva sā sādhanadūṣaṇe 
kartavye | tataśca vastunirṇayaḥ | yadāha muniḥ

(page 209)

     vimṛśya pakṣapratipakṣābhyāmarthāvadhāraṇaṃ nirṇayaḥ |
                                                       
                                                       
                                                       
                                                       
                                                       
               (nyā. sū. 1|1|41)

iti pakṣaśabdena tadgataṃ sādhanaṃ, pratipakṣaśabdenaca tanniṣṭhaṃ 
```

## Reading

Withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible)

## Claims

| Claim | Status | Basis |
|---|---|---|
| Link completeness | FAIL (7 gaps named) | assurance.trace_links_present + gaps |
| Human review | UNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off) | assurance.review |
| Deterministic chunk gate | BLOCKED (PROOF_NOT_RUN) | proofs.chunk_gate |
| Manuscript witness | UNPINNED (0 verified corpus-wide) | identity.witness |
| Source-span completeness | UNKNOWN | assurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed |
