# ipvv chunkV3-H-kriya-caturtho-k12-19 (M00022:6300-7200)

ipvv chunkV3-H-kriya-caturtho-k12-19 (M00022:6300-7200) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

> Machine rendering — UNREVIEWED, not an approved translation. No English here was human-reviewed.

Canonical: https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkV3-H-kriya-caturtho-k12-19/

## Passage (excerpt as hashed)

```
iti pakṣaśabdena tadgataṃ sādhanaṃ, pratipakṣaśabdenaca tanniṣṭhaṃ 
dūṣaṇamiti tatra kā yuktirnāma anyā bhavet | pramāṇasya sā parikara iti 
tu anayā bhāṣayā śabdaprayojana āvarjyate, na vastupriyaḥ | parikaro hi 
kāraṇaṃ vā kāryaṃ vā sahakāri vā sahakāryaṃ vā, na punaraparaḥ 
parikaraḥ kaścit | tasmāt yuktiriti tāvadanumānameveti sāṃkhyādayaḥ | 
āvītahetubhyo hi vipakṣavyāvṛttiṃ te icchanti | samādhānanairmalyāt-
mikā pratibhā iti tu tatrabhavadbhartṛhariprabhṛtayaḥ | tadanusāra evaca 
ayamamandatvaṃ prajñāyā iti arthāpattiriti mīmāṃsakāḥ | 
bādhakapramāṇarūpameva anumānaṃ 
pratyakṣavikalpaparyantībhavadekopalambhānubhavāditinyāyena 
svasaṃvidi pariniṣṭhitamiti bauddhāḥ | pramāṇayojanātmakaṃ 
pramātṛsvātantryameva yuktiriti pratyabhijñātattvavit | yatkiñcidapi ca 
a"gnīkurvatā avaśyameva paryante pramātṛsvātantryameva 
jñānakriyāśaktiyojanātmakamaṅgīkartavyamiti asakṛduktam | loke'pica 
upāyayojanameva svātantryotthāpitaṃ yuktiriti prasiddham-yuktyā kuru, 
yuktyā saṃkaṭāduttīrṇo'smīti | tat tatraiva avadheyaṃ sumatibhiriti atra 
asmābhirnibandhaḥ kṛtaḥ, natu āhopuruṣikayeti alam | evaṃ 
tanmātrānubandhitvaṃ yatsvabhāvahetuviṣayasya jīvitaṃ, tatrāpi 
kāryakāraṇabhāva eva mūlamiti upapādya, ācāryasya etadeva 
saṃmatamiti upapādayati ata eva taiḥ iti | nanu kimanena uktena 
bhavadabhimatamuktaṃ bhavati | bhavatītyāha tena iti itiśabdāvamṛṣṭena 
paṭhitena granthena niraṃśe'pi vastuni tairidamuktaṃ bhavati-yat 
gamakasyetyādi itiśabdaparāmṛṣṭam | nanu iyatā kiṃ sidhyati | āha 
evaṃca iti |

(page 210)

asyāpi iti yasya āpāte kāryakāraṇagarbhatā na ābhāti mandamatīnām, 
tasyāpi; na kevalaṃ dhūmavattvādagnimattvamityādeḥ | tato'pi iti 
pūrvameṣa granthaḥ svabhāvahetorviśeṣaṇāya upāttaḥ svabhāvahetuṃ 
kaṃcideva gamayatītyevaṃ vyākhyātam | adhunā tu sarva eva 
svabhāvaheturevaṃbhūto veditavya iti paraṃ bodhayituṃ viśeṣaṇaṃ 
prayuktamiti vyākhyābhedaḥ | evaṃcābhidhānasya phalaṃ kṛpayā 
asmannaye sopānakrameṇaiva paro'dhirohaṇīyo mohamahāndhakūpāt 
yena ayaṃ viśrāmyediti vyutpādanam | etameva svapakṣaṃ parighaṭayati 
svabhāvo hi ityādinā | mukhya iti sarvato vyāvartakaḥ, saca gamaka iti 
yāvat | anyastu iti yaḥ kutaścideva vyāvartakaḥ, saca gamyaḥ | siddham iti 
sarvato vyāvartakenaiva svīkṛtatvāt | apara iti utpattimattvādergamakasya 
svabhāvasya gamyo yaḥ svabhāvastadyathā kṣaṇikatvamanityatvaṃ 
matāntare āśritatvādi, sa svabhāvo gamakagrāhiṇā pramāṇena na 
siddhaḥ; utpadyamāne kriyamāṇe prayatnajanye dīpādyabhivyajyamāne ca 
bhāvakṣaṇe dṛśyamāne hi kṣaṇāntare bhaviṣyatyayaṃ navetyādikā 
cintā na kṛtaiva, śiṃśapātvaṃ tu śākhādimattvaviśeṣarūpaṃ 
gṛhṇatā pramāṇena śākhādimattvamātraṃ svīkṛtameveti na tatra 
vastusādhanatā | tena gamakagrāhiṇā pramāṇena kṣaṇikatvaṃ yat na 
svīkṛtaṃ, tat gamakādutpattimattvāderitthamanumātuṃ śakyaṃ yadi 
gamakasya utpattimattvāderyo heturnijaṃ kāraṇaṃ tenaiva kāraṇena sa 
utpattimāniva kṣaṇiko'pi kṛta iti | nanu evaṃ tanmātrānubandhitvaṃ 
kṣaṇikasyaiva uktaṃ bhavet vastunaḥ sādhyaṃ, natu 
vṛkṣatvasyetyāśaṅkya tatrāpi tat vyutpādayati śiṃśapātva iti | tathā 
bhāvāt iti vṛkṣatvāt | śiṃśapāniṣṭham iti śiṃśapārūpanigīrṇam | 
yadi param iti etacca paryāyavyavahārasādhanaṃ,

(page 211)

natu vastuvyavahārasādhanam | vyāvṛttyantara iti adhyavasāyaḥ 
pratyakṣaphalaṃ; naca śiṃśapāṃ śuddhāṃ vilokya dhavatulyeyamiti 
avasā, apitu dhavasahitām | evamiha adhyavasāyānyatvāt 
vyāvṛttyantarāpekṣā aśiṃśapā na bhavatīti, etāvatā hi na vṛkṣaḥ | 
evaṃhi dhavo na vṛkṣaḥ syāt, sahi aśiṃśapā bhavati tatastasyā 
vyāvṛtteranyā vyāvṛttiravṛkṣo na 
bhavatītyevamātmābhāsamapekṣamāṇaṃ tadvṛkṣatvaṃ pratyābhāsaṃ 
pratyadhyavasāyaṃ vā viśrāntatvāt pramāṇānāṃ pūrvapramāṇena 
asvīkṛtaṃ pratyakṣāntareṇaiva tathādhyavasāyaparyantena svīkartavyam, 
svīkṛtamapitu yadi mohāt na niścitam, tadā 
vastuvyavahārasādhanamanumānam | tatrāpi ca kāraṇamahimaiva 
anumantavyaḥ | kṣaṇikatvādyanumānaṃ tu vastusādhanamiti tridhā 
svabhāvaheturākhyātaḥ | kṛtakatvakāraṇam iti kartṛpadam, 
śiṃśapātvamapi iti karmapadam śiṃśapātvakāraṇam iti ca, arthāt 
kartṛlābhaḥ | tat iti pūrvata ākṛṣya etadarthatvena neyam | nyāyaḥ iti 
pramāṇatattvam | taṃ darśayati nahi iti | tena iti hetunā cet nityo janyate 
svabhāvāparityāgāt, na asya anyadeśakālavastusambandho bhavet | nanu 
anaśvaro'pi utpanno deśādikṛtanāśe taṃ viruddhamavalambiṣyate | etat 
dūṣayati deśādīnām iti svabhāvāntarāpādakatvena 
saṃmatānāmityarthaḥ | nīlarūpatvena iti tataśca bhāvaṃ na karotīti 
karaṇatvamapākṛtaṃ bhavet, natu nāśakaraṇatvamuktaṃ bhavediti 
vyatirekapakṣībhāvasya etaduktam, pakṣāntare tu āha vinaśvara iti | nanu 
kālāntare'sya nāśahetavo vinaśvaraṃ viśrāṇayantu svabhāvaṃ 
bhāvasya | āha vinaśvara iti | teṣām iti nāśahetvabhimatānām, kartuḥ 
śeṣavivakṣāyāmiyaṃ ṣaṣṭhī | uktanyāyena iti abhāvasya 
vastutvāvastutvavyatirekābhidhānalakṣaṇena | 

(page 212)

tathāca iti anaśvaratve satītyarthaḥ | dṛśyate ca asau | anaśvaro hi 
avaśyaṃ kālāntarāvasthāyitvena upagamyastadevaca naśvaratvaṃ 
pūrvasvabhāvatyāgātmakatvāt | etatpariharati tat iti yat vaktavyaṃ 
taduktameveti, taditi vā uttarasya upakrame hṛdayākarṣaṇena smaraṇaṃ 
dyotayati | nyāyāgatatvameva niyatyupajīvanena vinā na niyantuṃ śakyam | 
yadihi evaṃ badhiragrāme śrūyate kvacana deśe'pararātre nidrāyamāṇe 
rājani tannidrācchedabhayāt bherītāḍanaṃ tatprayatnena na kiryata iti, 
tadā badhirairapi saṃbhūya nyāyo'vasthāpyate śataśo'pi tatra 
kriyamāṇe na asmākaṃ nidrācchedaḥ kasyāpi dṛṣṭa iti kimanyatra 
bhāvasvabhāvā viparivartanta iti | tasmāt nyāyo nāma bhāvānāṃ 
prasādhakaṃ pramāṇamucyate | te cedavabhāsasārāḥ, kiṃvā rūpaṃ na 
saheran | nīlamapi pītatāṃ saheta citrajñāne iva | yathoktam

     ananyabhāgaśakyadarśane nīlādicitravijñāne |

iti | saṃkalpasvapnādau ca avabhāsānāṃ saṃyojanaviyojanavaicitryasaha-
srāṇi dṛśyante | tatra ka ābhāsaḥ kimābhāsaikaniyata iti kaḥ pratīyāt | 
enamāśayaṃ vyanakti avabhāsasāra ityādinā | nanu mā bhūt 
dhavādīnāmabhāve tatsādhāraṇo vṛkṣatvāvabhāsaḥ, asādhāraṇastu 
kena nivāryate | tatra āha dhavādisadbhāva iti, taddhi asādhāraṇaṃ 
bhavat śiṃśapātvameva, natu tena gamyamaparaṃ kiṃcit | nanu 
dhavādyasṛṣṭe vṛkṣatvarahitaśiṃśapābhāsasṛṣṭiḥ saṃbhāvyā, 
anityatvarahitakṛtakasṛṣṭistu katham | kiṃ khalu kathamityāha 
kṛtakatvetyādi diṣṭyā vasanamidaṃ kāraṇavyāpārādutpannamiti ya 
ābhāso hlādajanako vasanādeḥ, sa eva tāvat na vinaṅkṣyatītyābhāsaḥ, 
apitu anya eva hṛdbhaṅgamiva

(page 213)

mitadhanasya vidadhānaḥ | tat pūrvābhāsaikarase pramātṛvarge dvitīya 
ābhāso na sṛṣṭa eva taṃ prati rūpamiva andhān tatpramātṛvargāntaraikī-
bhāvena bhagavatā teṣāmasṛṣṭeḥ | kiṃca kāpilāḥ kāryaṃ sadeva 
ācakṣāṇāḥ pūrvāparadaśāsu anapāyitvaṃ nityatvameva kṛtakasya 
ācakṣate iti | nanu yasya asau bhāvaḥ kṛtaka iti ābhāto'pi, anitya iti na 
bhātaḥ; sa deśāntare taṃ bhāvaṃ paśyan kathaṃ svabhāvānyatvena 
pratīyāt | itthamityāha tadetat iti | bhinnadeśatayā hi tadānīṃ 
pūrvasvabhāvatyāgādanityatvamanena viditam, natu kṛtakatayā | nanu sa 
tarhi svabhāvatyāgo nāma heturniyataśaktyapekṣaḥ susādhyo 
vyabhicārasaṃbhāvanāvirahādityāśaṅkya āha bhinnadeśatā yadyapi 
iti | na idaṃ vastuno, nāpi vastuvyavahārasya sādhanamapitu 
śabdavyavahārasya; tadarthaṃ mātrapadaṃ, śabdavyavahāraśca 
niyatyapekṣa iti kimatra citraṃ sāṅketikatvena asya prasiddheḥ | 
etadupasaṃharati tadevam iti | yadi gamyagamakābhimatayorvyāvṛttyoḥ 
paryāyamātrarūpatā, tadā vyavahāramātraṃ sādhyam; atha 
bhinnābhāsatvena aparyāyatā yāvastu tadā eka ābhāsa 
ābhāsāntaraparihāreṇa api āsīta yogīśvarādiprabhāvabalādityā-
śaṅkā avaśyaṃ śamayitavyeti tātparyam | etadudāharaṇena sphuṭīkaroti 
sattvaṃ hi iti hi yasmādevaṃbhūtaṃ sphuṭaṃ nidarśanamasti, tasmāt 
yuktametadityarthaḥ | ata eva iti kramayaugapadyābhāsāt | tadāca tadeva 
kṣaṇikatvaṃ svabhāvatyāgalakṣaṇaṃ kramaṃ hi akṛtvā karaṇam, 
yaugapadyaṃ tu akaraṇaṃ kṛtvā; tadāca śabdavyavahāra eva sādhyaḥ | 
anyathā iti | yadi kramayaugapadyābhāsaparamārthatvameva 
arthakriyākāritvābhāsasyeti na ucyate, tadā tābhyāṃ sa

(page 214)

yāptaḥ iti kutaḥ | nanu yadi tata eva anityatvaṃ sidhyati, tarhi prakṛte kim | 
āha kramika ityādi | prakārāntareṇa api gamake gamyānupraveśamāha 
krama ityādinā | vyatirekatattve vicāryamāṇe anvaya āgacchan 
sādhyābhāsānupraveśaṃ gamakābhāse sphuṭayatīti tātparyam | 
vipakṣa iti nitye | tatsvabhāva iti kramayaugapadyābhāsasvabhāvaḥ | 
svapakṣa iti anityaḥ | tat iti tasmāt | nanu evamarthakriyākāritvaṃ yadi 
yadeva kramayogapadyābhāsātmakaṃ kṣaṇikatāmayaṃ, tadevaca 
sattvaṃ; tadā tattvakṣaṇikatvavyavahārasādhane naiva 
niyatiśaktirapekṣyate | bhavedetadevaṃ, yadi tadeva sattvaṃ syāt, natu 
evamiti darśayan

     arthakriyāpi sahajā nārthānām-----------------------| (2|3|12)

iti pūrvoktaṃ smārayati arthakriyā ityādinā | tadapi iti 
arthakriyākāritvam | īśvaro yat karoti, tatra ko niyamaḥ-evaṃ-bhūtameva 
karotīti | tadāha aniyamakaraṇāt iti | nityāpekṣayā iti vyavahārakāle | 
nanu evaṃ vyavahāre kiṃ kṣaṇikataiva paramārthaḥ | netyāha 
vinaśvaratā tu iti na bhāvasya kiñcit nijaṃ nityamanityaṃ vā vapuḥ | 
īśvarastu svasaṃvinmukure viśvamābhāsayan kṣaṇikatāmapi 
ābhāsayediti naḥ pakṣaḥ || 11 ||

     nanu ābhāsavastuvāde ābhāsayoreva kāryakāraṇabhāva iti 
anābhāto'gnirakiñcidrūpaḥ | tena kathaṃ dhūmābhāso janita iti 
śakyaṃ vaktum | ghaṭābhāsāt dhūmābhāsaḥ, dhūmābhāsācca 
anantaramagnyābhāsa iti ābhāsānāṃ niyatamānantaryamiti kathaṃ 
niyatyavalambane'pi dhūmādagnyanumānamityāśaṅkāṃ śamayati

     bhūyastattatpramātrekavahnyābhāsādito bhavet |
     parokṣādapyadhipaterdhūmābhāsādi nūtanam || 12 ||

(page 215)

     kāryamavyabhicāryasya liṅgamanyapramātṛgāt |
     tadābhāsastadābhāsādeva tvadhipateḥ paraḥ || 13 ||

     vijñānavādī pratisantānaṃ bhinnamābhāsamicchan svagatayoreva 
dhūmāgnyābhāsayoḥ kāryakāraṇabhāvamagrahīt 
santānāntaragatābhāsavṛttāntamātrāsaṃvedanāt | tadidānīṃ 
dhūmābhāsa eva asya, kutastato'gnyābhāsānumānam; asmaddarśane tu 
tāvatyābhāse bhagavatā pramātṝṇāmaikyena sṛṣṭiriti bāhyanaye iva 
vyāptigrahaṇakāle tāvatpramātṛbhedavartī dhūmābhāsa eka eva 
agnyābhāsaśca | tataśca pramātṛbhedatyāgena 
pratyakṣānupalambhabalena dhūmābhāso'gnyābhāsāt jāyate iti 
vyāptirekavāraṃ śakyā grahītum | bhūyaśca punarapi bhūyasāṃ vā 
anvayavyatirekaparyāyeṇa aniyatānāṃ teṣāṃ 
krimisarvajñaparyantānāṃ pramātṝṇāmeka eva yo vahnyābhāso, natu 
santānabhedena bhinnaḥ ādigrahaṇāt bījābhāsādi; tata eva 
dhūmābhāsāṅkurābhāsādi bhavet janituṃ śaknoti, na anyataḥ | tacca 
vahnyābhāsādi yato'numātuḥ parokṣaṃ, tato'dhipatipratyaya iti ucyate | 
tacca nūtanaṃ, natu dhūmajadhūmatulyam | tacca tasya 
vahnyābhāsāderniyatiśaktyapekṣayā avyabhicāri kāryarūpaṃ liṅgamiti 
tadanumitau vyāpriyate eva | vahnyābhāsasāmānyāṃśe taiḥ 
pramātṛbhiḥ saha aikyena sa bhagavatā sṛṣṭo'numātā ucyate iti 
paramārthaḥ | parastu nūtanādanyo yo dhūmābhāsādiḥ, sa 
dhūmābhāsādereva pramātrantaragatādanumātrapekṣayā parokṣatvena 
adhipatipratyayarūpādutpanna iti tasyaiva svakāraṇasya anumānāya sa 
kāryaliṅgaṃ bhavet, natu kāraṇabhūtasya vahnyābhāsāderiti sarvaṃ 
svasthamiti sūtrārthaḥ | dhūmābhāso'gnyābhāsādeva 
jāyamānastasyaiva gamakaḥ, jātarūḍhastu dhūmābhāsādeva 
jāyamānastasyaiva gamaka iti pūrveṇa sambandha iti vṛttiyojanā | 
vivṛtikāra

(page 216)

āśaṅkāṃ vidhāya saṃkṣepeṇa sūtrārthaṃ pratīkayati tadetadevam 
ityādinā | sāca āśaṅkā na syāt ityantena darśitā | vijñānavādinā ca 
pratipramātṛsantānaṃ bhinnamābhāsarūpamarthamicchatā 
duḥsamarthametaditi āśayaśeṣo'tra | anyato'pi iti ghaṭādyābhāsāt | 
viparyayasya vā iti dhūmābhāsānantaramagnyābhāsaḥ 
parvatamārūḍhasyetyapi hi dṛśyate eva | parvatapṛṣṭhagato'pi ityādinā 
bhūyaḥśabdasya arthaṃ vyākhyāsyan vyāptigrahaṇasamayavṛttāntaṃ 
tāvat ghaṭayati sannikṛṣṭadeśavartini ityādinā | tadā iti tata 
uktādanvayavyatirekarūpāt hetorityarthaḥ | tāvat iti tacchūnyasāmagrī 
naiva kāraṇamiti yāvat | āgamasiddha iti anena 
pramāṇasamūhayojanātmikāṃ yuktiṃ vyāpārayatā pramāṇikena 
bhavitavyamityāha | āgamiko hi kāryakāraṇabhāvādiritiniyamo 
niyatervaśāditi | mātrapadaṃ vyācaṣṭe anyatra ityādinā | 
māyāśakteravasthānamupapādayati tam iti | tāvanmātram iti 
mātraśabdārthaṃ spaṣṭayati | viṣayāvabhāsastu iti sāmānyarūpā 
ābhāsā eva tattvaśabdavācyā vastūni | te ca prāksṛṣṭisṛṣṭā eveti 
uktamasakṛt | tat iti sautraṃ vyācaṣṭe krimikīṭādayo'pi iti | 
sūkṣmāsūkṣmatvena anayorbheda āgameṣu | ābhāso'pi parokṣo 
bhavatītyādi yadanantaroktaṃ vastu, tat na utsūtramiti darśayati etacca iti | 
bahutaraśabdena bhūyaḥśabdasya vyākhyāntaraṃ darśayati anyathā iti | 
yadi vijñānavādimate iva pratipramātṛniyatayoreva ābhāsayoḥ 
kāryakāraṇabhāvo'bhyupeyate, tadā śaṅketeti parvate; ataśca na tatra 
agniranumīyate | parvatavartipramātṛvartī hi anyo dhūmābhāso yastena 
pramātrā agnyābhāsakāryaḥ saṃviditaḥ, anyaśca 
anumātṛsaṃmatapramātṛvartī |

(page 217)

sa ca śarīrābhāsādereva jāta iti śaṅketa | atra iti parvate | tataśca 
sādhāraṇyena eka eva dhūmābhāsaḥ ityāśayaḥ | āgamasiddha iti 
pramāṇayojanāmupajīvyatvena smārayati | avigītā ca prasiddhirāgama 
eveti uktam | tataśca aśeṣavyavahāravyutpattiḥ | āgamatattvaveditvameva 
vidyāsthānaphalam | vedāyurvedadaṇḍanītikāmasūtraprayogamālāpra-
bhṛtigranthajñānameva hi paro vidagdhabhāvaḥ | 
evamasādhāraṇābhāsavāde dūṣite parastaṃ 
pratyujjīvayitumicchannāśaṅkate atha iti | etat samīkaraṇena tiraskaroti 
tarhi iti | atra hetuḥ antara iti | punaḥ paroktimāśaṅkate atha iti mahānase 
tāvadeva dṛṣṭam | yataḥ śarīrābhāsādudgacchantaṃ na dhūmābhāsaṃ 
paśyati, kintu vahnyābhāsādeva; anyatrāpica tajjātīyatvāt 
dhūmābhāsasya tatkāraṇakatvameva yuktamiti na bhittyābhāsāt 
tadudgama iti | vahnyābhāso na vyabhicārī dhūmābhāsaṃ pratīti 
ākūtaśeṣaḥ | tarhi iti prodgate dhūme mahānasaṃ praviṣṭavato yadā 
ūrdhvādadhaḥ prasarpantī dṛṣṭirvyāpriyate, tadā dhūmābhāsādeva 
ūrdhvagamanalakṣaṇapravṛttyābhāsasahakṛtādagnyābhāsodgama iti 
viparyayeṇa api kāryakāraṇatā syāt | nanu tadāpi pramātrantarāṇāṃ 
vahnyābhāsādeva dhūmābhāsodgama iti pratipattiḥ | tataḥ kim | 
vahnyābhāsasyaiva kāraṇatvaṃ tataḥ, tato'pica idam-yatparokṣo'pi 
vahnyābhāso dhūmasya kāraṇamiti | bhavedevaṃ 
sarvapramātṛsādhāraṇamekamābhāsamicchatāṃ, natu saugatānāmiti 
darśayati pratipramātrā iti | tataḥ iti vyavahitatvāt hetoradṛśyo'pi 
anyairekena pramātrā upalabhyata iti | ato hetoḥ sa pūrvotpanna eveti 
sambandhaḥ | atraiva iti mahānasābhāsasya api sādhāraṇyamupayogīti 
darśayati | avivṛtamapi

(page 218)

iti saugatādibhiḥ | kasyacit iti kāryasya | tasya iti kāryasya | kuta 
idamadhipaterlakṣaṇamiti cedāha tathāca iti lakṣyāt lakṣaṇaṃ kalpitamiti 
yāvat | samīhāṃ ca iti vyāpārādiviṣayām | santānāntara iti 
pramātrantare | sūtre yadāigrahaṇaṃ, tat vṛttau tyaktamiti yasya mohastaṃ 
pratyāha vṛttau iti yat sūtre saṅgṛhītaṃ, tat vṛttau na na 
vivṛtamupalakṣakatvāśayena, natu niyamāśayena | 
dhūmāgnyorupādānaṃ yata evamavyabhicāri asya liṅgamityantaṃ 
sūtrārthamupasaṃharati tadevaṃ sati ityādinā | anyapramātṛgāt ityādi 
vivṛṇoti gopāla ityādinā | lekhāpadena vahnijadhūmavailakṣaṇyadiśaṃ 
darśayati | tataḥ iti | bahnyābhāsāt | devadattasya iti 
anumātṛbhūmikāpannasyetyarthaḥ || 12-13 ||

     nanu agnyābhāsāt dhūmābhāsa iti cedūrīkṛtaṃ, tadvadeva 
bījābhāsādaṅkurābhāsa ityādi yujyate eveti kimetaduktaṃ

     tadanyasyāpi bījāderhetutā naiva yujyate | (2|4|8)

iti cetana eva karteti | etat pratisamādhatte sūtreṇa

     asmin satīdamastīti kāryakāraṇatāpi yā |
     sāpyapekṣāvihīnānāṃ jaḍānāṃ nopapadyate || 14 ||

     jaḍatvāt na apekṣā | tadabhāvāt na niyamaḥ | tadabhāvāt 
niyamaviśiṣṭaṃ na paurvāparyaṃ kāryakāraṇabhāva iti 
vyāpakaviruddhopalabdhivyāpakānupalabdhayaḥ | parasya yaḥ paratra 
niyamaḥ, sa na svabhāvabhūtaḥ svaniṣṭhatvātsarvabhāvānām | 
tato'nusandhānarūpā apekṣā tasya vyāpikā | sā ca jaḍeṣu nāstīti 
sūtrārthaḥ | atraivaca sūtre pūrvasāmarthye parasya satteti 
pūrvasāmarthyaṃ parasya satteti pakṣāvapi sūcitāveva | sattāmātre 
ghaṭapaṭayorniyamavatī sattā

(page 219)

sahabhūtayorekasāmagryadhīnayorna ca kāryakāraṇatvam | tato'tra 
prayojyaprayojakatāparyavasitaṃ yat niyatāparapūrvabhāvaṃ sattvaṃ, sā 
kāryakāraṇatā pareṇa abhyupeteti darśayati dvayoḥ ityādinā prasaṅga 
ityantena sandarbheṇa | pradeśasya ca iti pradeśo'tra samānakālaṃ 
bhūtalam | bhavatiśabdena iti asti ityetasya vyākhyānena vṛttigatena | 
evamapi iti | tatra hi bhavadbhūtaprādurbhāvaḥ | tadāpi iti 
bhāvikālaviśiṣṭasya api syādanumānamiti yāvat | sahabhāvena iti 
agnidhūmasantānau hi prabandhapravṛttī | tatra samānakālau yau 
dhūmāgnikṣaṇau, tayoḥ sahasattayā asti 
saṃbandho'vaśyaṃbhāvaviśiṣṭo, natu bījamaṅkure jāte'stīti 
sambandhasyaiva abhāvādavaśyambhāvalakṣaṇo niyamaḥ kasya viśeṣaṃ 
bhavet | abhūtapūrva iti prakaraṇāt sattā labhyate | iyat sūtre saptamyā 
kathaṃ svīkṛtamiti cedāha tathāhi iti | yasya ca bhāvena iti |

     yasya ca bhāvena bhāvalakṣaṇam | (3|2|37)

ityetatsūtranirdiṣṭā yā saptamī, sā viśeṣaṇamenamāheti darśayati saha 
iti | ādau iti agnyabhāve satā api pradeśena tasya dhūmasya lakṣaṇaṃ yato 
na bhavati, tata ityarthaḥ | sahabhāvaṃ nirākṛtya uttarakālabhāvitāmapi 
nirākaroti uttara ityādinā | tasya iti agneḥ | nanu uttarakālamapi 
bhavato'gneḥ kiṃ na siddhatetyāśaṅkya āha svakāla iti | asya rūpasya 
vyāpakatāṃ darśayati bījena iti athavā pūrvaṃ sahakārilakṣaṇaṃ 
vahnirdhūmasyeti vyākhyātam, etena tu upādānalakṣaṇamiti viśeṣaḥ | 
etat tātparyato nigamayati tena iti | tayoḥ iti nirdhāraṇavibhaktiḥ | eṣaca 
niyamārthaḥ sidhyatīti sambandhaḥ | tadapi iti abhāvasya

(page 220)

upakrame'pi napuṃsakaṃ prasajyaniṣedharūpasya vākyārthasya 
asatsvabhāvatvena prādhānyaṃ darśayituṃ tasya na 
vahnerabhāve'nyato'pi anagnerdhūmo bhavatīti yadāśaṅkyate, tat 
netyayaṃ hi vākyārthaḥ | nanu saptamī kathaṃ niyamamākṣipet | āha 
anyasmin ityādi | aghaṭe'pi hi sati yaḥ paṭo bhavati, sa ghaṭasannidhau 
vilokyamāno'pi paṭo naivaṃ vyapadiśyate-ghaṭe sati bhavatīti | ata eva iti 
yata iti saptamyartho viśrāntastato vyatireko'pi gamyata evetyarthaḥ | vṛttau 
tu iti vṛttirhi sūtraṃ vyācakṣāṇā vṛttirbhavatīti tasyāṃ vyatireko 
darśitaḥ | nanu paurvāparyasya viśeṣaṇaṃ niyatamiti | paurvāparyaṃ ca 
bhāvadvayam | tasmin niyamaviśiṣṭe nirūpite vyatirekaḥ kathaṃ darśito 
bhavet | sa hi abhāvātmā bhāvaviśeṣaṇena ucyate iti kimetat | etat 
dūṣayati niyata ityādinā | ihahi vyatireko nāma anvayasacivaḥ 
kāryakāraṇabhāvātmā prastutaḥ | kāryakāraṇabhāvaśca vastunī eveti 
vyatireko'pi anvayavat niyatavastudvayaparamārtha eva | nanu 
tathātve'sāvadvayāt kathaṃ bhidyate, kathaṃca asāvanupalambhena 
abhāvaviśeṣeṇa avagamyaḥ syāt, ghoṣyate ca pratyakṣasādhano'nvayaḥ, 
anupalambhasādhanaśca vyatireka ityevaṃ pratyakṣānupalambhābhyāṃ 
tairvā bhāvaniṣṭho'nvayavyatirekātmā kāryakāraṇabhāvaḥ sādhyate 
iti | tadetat codyadvayaṃ vyudasyati anupalambhena iti | bhāvasvabhāvo hi 
niyata itthaṃ vyavahṛto bhavati yadi vidhiniṣedhābhyāṃ vyavahriyate | 
evaṃhi svarūpamasya anyato vyāvṛttaṃ vyavahṛtaṃ syāt, tataḥ 
svarūpamityatra vidhibhāge'nvayarūpatā ucyate pratyakṣasādhanatā ca | 
niyataṃ vyāvṛttam ityatra niyatatāṃ kāraṇasya tāvat darśayati niyatā 
dhūme'gnyādisāmagrī

(page 221)

iti | sāmagrīgrahaṇena kāraṇatāmantyadaśāpratipannatvena vahnerācaṣṭe 
| atra anupalambhaṃ sādhanatvena āha tadā iti dhūmavyāptābhimate 
kṣaṇe dhūmapratiṣedhamayo ghaṭādirnāsti, bhavannapihi ghaṭādiḥ 
sadhūma eva | ghaṭādirapica na vahneranantarakṣaṇabhāvī anyadāpi asya 
bhāvāt | evaṃ kāraṇasya kārye niyatatāṃ pradarśya kāryasya kāraṇe 
pradarśayati dhūmo'pi iti | etatsādhanāya anupalambhaṃ darśayati agni 
iti agnyabhāvaprāṇitāt hi na pradeśāt mṛdādervā dhūmaḥ, apitu 
vidyamānavahnikādeva, naca pradeśamṛdādikāt dhūmastadbhāve'pi 
agnyabhāve'bhāvāt | evaṃ dvayorapi niyame darśite samavyāptikatvaṃ 
gamyagamakayoriti darśayatā gamye'pi gamakaniyamo bhavatīti saṃmataṃ 
bauddhasyaiveti darśitaṃ bhavati | yat vārtikaṃ

     dhūmahetusvabhāvo hi vahnistacchaktibhedavān |

iti | tato'smadupajñameva idamiti vyāptiśūnyatvaṃ gamyasyeti 
yo'bhimānaḥ, so'bhimāna eveti alam | nanu kimanena gamyasya niyatatvena 
uktena | vastuvṛttyā hi bhavadapi tat na anumānasya aṅgam | anumānaṃ hi 
hetubalāt, hetośca kāryamiti tasyaiva pratibandharupatvaṃ 
vaktavyamanagnau na bhavatīti | etadāgūrya āha kāryasyaivaca iti | atrāpi 
pakṣe pratikṣipta eva pūrvokto doṣa iti darśayati niṣedhamātraṃ tu iti | 
ata eva iti vidhiniṣedharūpatayā vastunyeva vyavahāra iti yaduktaṃ, tato 
hetoḥ | nanu vastudvayamātraṃ na kāryakāraṇabhāvaḥ, apitu 
niyamaviśiṣṭaṃ tat, sa niyamaśca parāpekṣāmapi āpādayati | ucyate 
niyamo'pi iti | niyamaviśeṣam iti yatra niyatamiti vyavahriyate vastu, tat | 
kastarhi niyamo nāmetyāha tathā iti nijanijena

(page 222)

rūpeṇa | kathaṃ na iti iyadevahi niyamasya vapuryatparasparaṃ 
bhāvātmāno yathā dṛṣṭāstadanyena rūpeṇa na bhavantīti | anyena 
prakāreṇa abhavanaṃ sphuṭayati ayaṃ hi iti | anayoḥ iti agnidhūmayoḥ | 
ko'sau iti bhāvadvayaṃ muktvā na atra kācidapekṣā sphuratīti yāvat 
evaṃ pūrvasminsati paro bhavatīti bauddhīyaṃ mataṃ vitatya anubhāṣitam 
| etat dūṣayati syādetat iti abhyupagamyate | astyetadatiprasaṅgāvahaṃ 
tu iti yadivā etaditi ucitocitaṃ vācoyuktivaidagdhyena bhavedetat, yat tvayā 
uktaṃ, tattu vaidagdhyena nirvahatīti | atiprasaṅgāpādanādi darśayati 
evamapi iti | tathābhāvaḥ iti kāryakāraṇabhāvaḥ | 
pūrvadṛṣṭatvāvagataiḥ iti jyotiḥśāstrāderetadavagamyate-na 
rohiṇyaḥ kṛttikābhyo jāyante iti | tataḥ pūrvadṛṣṭatvaṃ 
kṛttikābhyo'nudbhavatvamāsāmavagamyate ityarthaḥ | rohiṇyudgama iti 
viśiṣṭadeśako rohiṇīkṣaṇa iti yāvat | etadeva sphuṭayati udgamaśca 
ityādinā jāyate eva ityantena | atraiva dṛṣṭāntamāha gopāla iti 
viśiṣṭadhūmalakṣaṇasya sā kāraṇameveti yāvati | nanu astu evaṃ 
kṣaṇābhiprāyeṇa kṛttikāḥ prati rohiṇīnāṃ kāryatvam | netyāha naca iti 
| evam iti dhūmanyāyena | tathā bhūtā api iti udgacchadviśiṣṭarūpā iti 
apiḥ | rohiṇyaḥ kṛttikābhyaḥ kāraṇabhūtābhyaḥ kāryarūpatayā 
bhavantyo bhūtāḥ prādurbhāvayoginya iti na lokasya pratipattiriti | etacca iti 
atiprasaṅgāvahatvaṃ yaduktaṃ paurvāparyasya 
kāryakāraṇabhāvalakṣaṇatve tatsambhavatvāt tāmupagamya, saiva tu 
nāstītyāha punaḥ iti | yadi nāma puruṣo daivayogāt ghaṭānantaraṃ 
paṭaṃ paśyet tricaturānapi vārānkimiyatā bhāvayoḥ 
parasparanirapekṣayoḥ kimapi jñāteyaṃ

(page 223)

niyāmakamudiyāt | nirapekṣatāmeva darśayati nahi iti | agre iti tatra hi 
pūrvasya sāmarthyaṃ nāma svabhāvaḥ sa parasya sattārūpo neti vakṣyate 
| yathāca sāmarthyaṃ svabhāvastathā svarūpamapīti, tadapi na pūrvasya 
sambandhi parasyeti yuktam | nanu astu bhāvayoreva apekṣā | sā tarhi 
parasparasvabhāvatāmānayati | tadāha tathātve vā iti 
sāpekṣatve'bhidheyamāne, sā sāpekṣatā 
anyonyasvabhāvatādātmyaparyavasitā āpadyeta prasajyetetyarthaḥ | nanu 
tādātmyena kimatra aṅgīkṛtena | apekṣā nāma svabhāvaviśeṣaḥ 
kāryakāraṇasvasvarūpamātraviśrānto bhaviṣyati | etat dūṣayati naca iti | 
nanu upagamyatāmevaṃ, ko doṣaḥ | ayamityāha evaṃ hi iti | yo hi yasya 
viśeṣaḥ, sa taṃ viśeṣaṃ vihāya api āste vṛkṣa iva śiṃśapātvam, 
tathāca tathābhūtāpekṣātmakaviśeṣaśūnyāvapi dhūmāgnī 
bhavetām, dhūma evaveti sa syāditi sambandhaḥ | evakāreṇa svarūpasya 
anyathābhāvamāha | vāgrahaṇena idamāha-agnyādisāmagrī yadyapi 
antyadaśāpratipannā dhūmajanikeva aṅgīkṛtā kṣaṇasya 
avivekādapratibandhanīyatvāt, akiñcitkarasya ca apratibandhakatvāditi 
nayena; tathāpi laukikapratyavamarśabalena anantyā api vahnyādisāmagrī 
saivetidṛṣṭyā nāvaśyaṃ kāraṇāni kāryavanti iti bhavedapi 
vacanāvakāśo, dhūmasya tu svapne'pi anagnijatvaṃ na sahyate | tadāha 
tathāca iti | tadeva darśayati artha iti arthasya yat svarūpamātraṃ, tatraiva 
tairidaṃ kāraṇameva, idaṃ kāryameveti vyavasthā upagatā | nanu tayaiva 
vyavasthayā sarvaṃ siddhaṃ; viśeṣaṇapakṣe ca tattyāgaśaṅkā yā uktā, 
sā api parākṛtetyāśayaṃ parakīyamāśaṅkate atha ityādinā 
sarvasiddhivyavahāraśca ityantena | viśeṣaṇatyāgaśaṅkā nanu 
ityādinā

(page 224)

parākṛtā | niṣidhyamānāyā anyāpekṣāyāḥ svarūpaṃ saptamyā 
darśayati anagnau ityādinā | vyavahāramātre tu iti saptamī | 
kāryakāraṇabhāvādivyapadeśalakṣaṇaṃ sāṅketikam | atraiva 
diksaṃkhyāsanniveśadṛṣṭāntatrayaṃ nirūpayati yathā ityādinā | 
bhāvasya yat viśiṣṭaṃ rūpamanyatovyāvṛttaṃ, tadeva sāṅketikena 
śabdena abhidhīyamānamapekṣādhyavasāyaṃ vaikalpikamutthāpayati 
pañcasaṅkhyārūpasya viśeṣasya abhāve'pi | vastūnyeva iti 
paramāṇurūpāṇi ghaṭādirūpāṇi vā | etat dārṣṭāntike yojayati 
tathaiva iti anyasya arthasya sambandharūpasya abhāvāt vyatirekeṇa api 
saptamyādisaṅketavikalpādhyavasitena upalakṣitaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ | 
sa vastudvayasya yat svarūpaṃ, tata eva mūlabhūtādutthitaḥ | nirmūlatve 
hi tathā vikalpo na niyamena ullasediti nirūpayati na iti svarūpānītatvena | 
etat paramataṃ dṛṣṭāntadūṣaṇopakramaṃ dūṣayati etat iti 
aniyatāvasthānāṃ ghaṭapaṭādīnāṃ yeṣāṃ na niyataṃ paurvāparyaṃ, 
teṣāmapi paurvāparyaṃ dikkālakṛtaṃ nirmūlatvena vikalpotthāpitamiti 
saṃbhāvyaṃ yat, tadapi na upapadyate iti pūrvaṃ darśitaṃ

     kriyāsaṃbandha----------------------------| (2|2|1)

itiprakaraṇe | kāryakāraṇatā iti niyatāvasthānāṃ 
paurvāparyarūpetyarthaḥ | niyatatāmeva spaṣṭayati yāvat iti niyato 
yo'nyonyamaviyogastadeva rūpaṃ yasyā 
apekṣāyāstaccharīrasārarūpaṃ yasyāḥ kāryakāraṇatāyāḥ | 
digādisattābhāve niyatamapi paurvāparyaṃ na upapadyate, digādica 
sambandhaprāṇitaṃ, sambandhaśca tādātmyaparyavasāna iti apekṣā api 
tādātmyarūpaiva dhūmāgnyoriti āśayaśeṣaḥ | etadeva spaṣṭayati 
tathāhi iti | tathaivaca iti ātmamātraniṣṭhatayā anyāsaṃpṛktaḥ 
pratyakṣeṇaiva siddhaḥ | evam iti vakṣyamāṇena

(page 225)

prakāreṇa | etau iti agnidhūmau | evam iti upādeyagamakarūpau | 
apekṣāvirahe'pi iti vyatiriktāyāmasaṃbhavantyāmapi 
apekṣāyāmityarthaḥ | pareṇa api etadupagataprāyamityāha tathāca iti 
heturantyadaśāpanna ākṛṣṭakāryarūpa eva, kāryamapi 
ākṛṣṭaheturūpamevetyarthaḥ | arvāgdarśibhistu tadrūpaṃ draṣṭuṃ 
samarthanāpekṣa ivaśabdaḥ prayuktaḥ | ata eva tatkāryaṃ 
hetuvyāptyavyatirekāt tatsvabhāvāviśiṣṭamiti tadanupalambhaḥ 
svabhāvānupalambha eva uktaḥ ityādipradeśeṣu upacāra āśritaḥ, 
vastutastu tāvatsvabhāvataiva tasya | etadarthameva āryaḥ 
svabhāvapratibandhe sati ityādau svabhāvapadamavādīt | bhaṭṭena api 
svabhāvapratibandha eva pratibandhasiddhau samarthitaḥ | tat iti heturūpam | 
pareṇa punarasamarthanīyametaditi darśayiṣyati tena ityādinā | etat 
saṃkṣipati sarvathā iti | ābhāsavimarśabhedena upalakṣitaṃ 
yadarthāntaram, tasya bahiraikyābhāve'ntaḥsamanvayalakṣaṇamaikyamasti 
eva, itarathā na apekṣārthaḥ kaścit | tadbhavati iti apekṣaṇīyarūpaṃ na 
bhavatītyarthaḥ | pūrvādi iti apekṣyam iti vākyatraye saṅgamayitavyam | 
bāhyadarśane ca bahirbhedaḥ, pramātari 
aikyamityevaṃbhūtabhāvasvarūpānaṅgīkaraṇādetadāpadyate iti 
nirūpayati tena iti syātām iti naca evaṃ bahirdṛśyate iti āśayaḥ | ghaṭa 
iti aniyate parasparamityarthaḥ | sādhyatara iti niyamena sahitopalambhe'pi 
parasparamakiñcidrūpa eveti yāvat | agnimātrataiva dhūmakāraṇatetyādi 
yaduktaṃ, tadanuvadati dūṣayituṃ tasmāt iti | kimaparam iti 
agnyādirūpatvādadhikaṃ tat na kiñciditi śabdagatamātramidaṃ bhavet 
dhūmakāraṇa------------------ya iti ca | paraspara iti daṇḍī

(page 226)

viṣāṇītinyāyena anyo'nyarūpalagnarūpataiva āpatati | sāpica na yuktā 
svasvarūpavyavasthiteḥ sarvārthānāmiti khyāpayati naca iti | tathā iti 
anyonyalagnatayā na agnidhūmayorupalambho nirvikalpako'nubhavaḥ | 
tataśca sarvāsu gatiṣu kṣīṇāsu idamāpatatīti kathayati abhiprāyavaśāt 
iti | tṛṣito hi jalalagnatayā na upalabhyate, jale ca sāpekṣaḥ | tat hi tasya 
saṃvidi abhimukhībhāvaṃ pratigatamiti | tathaiva dhūmasya agnau, tasya api 
dhūme'pekṣā bhavet | sā iti abhiprāyakṛtā apekṣā | evaṃ yat 
pūrvamupakrāntametacca abhyupagamya uktamiti, tat nirvāhitam | nanu 
kimanena abhyupagamena, dūṣaṇameva sautraṃ vṛttau kasmāt na darśitam | 
darśitameva tadidaṃ tu atiprasaṅgāpādanamadhikaṃ dūṣaṇamuktamiti 
darśayati iti ityādi | etat vastu vṛttau vivarīṣyate | kathaṃ pūrvasya 
sāmarthyaṃ parasya satteti | yasmāt sāmarthyapakṣo bhaviṣyati tena saha 
yadaikadhyamekaprakāratvaṃ tulyayogakṣematvaṃ tena hetunā | etaduktaṃ 
bhavati asmin iti yat sūtre bhāvaṃ sāmarthyaṃ ca parāmṛśati, tadeva 
itthaṃ vṛttau darśitam; kevalaṃ pūrvasya rūpasya 
atiprasaṅgāvahatvodbhāvanayā sāmarthyapakṣa upakṣiptaḥ 
pratikṣeptumiti | itthamevaca pūrvamupasaṃharannuttaraṃ 
pakṣamavatārayati evam ityādinā etadāha ityantena mahāvākyena | 
imāṃ kāryakāraṇatāṃ doṣadvayayuktāṃ pratipādya etat vastu āha | 
kiṃ tat | iyamapi kāryakāraṇatā na yuktā uktahetorityetat | naca sā 
utsūtrā, apitu sūtreṇa nirdiṣṭā,-ityato hetorvṛttau vartanīyatvena 
āśrīyamāṇā | asmiṃśca pakṣe'tiprasaṅgo nāstītyamunā hetunā 
śaṅkyo'yaṃ pakṣa iti hiśabdena saha āha kṛttikā ityādi | 
nābhivyavasthitadhruvāvabaddhamidaṃ nakṣatracakraṃ 
yugapadavasthitamapi nityameva pravahaditthaṃ

(page 227)

krameṇa ghaṭīyantramiva parivartamānaṃ dṛśyate paraṃ, natu krameṇa 
udeti | darśanasya iva niyate paurvāparye bhāvasvabhāvasya kimāyātamiti 
darśayati nanu ityādinā | ayamapi pakṣo'tiprasaṅgāvahaḥ sāmarthyasya 
darśanādarśanagamyatvena tulyakalpanākatvādityāśayena āha yadyapica 
iti | kāraṇatvaṃ sāmarthyaṃ kṛttikānāṃ yadyapi śaṅkyaṃ rohiṇīnāṃ 
tu na kāryatvaṃ dhūmavat, tata udgacchatsvabhāvatālakṣaṇaṃ 
śaṅkyamiti cet; tatra api ucyate kāryarūpatāpi iti | nahi aṅkuro dhūmavat 
prasaraṇasvabhāvo'thaca bījāt krameṇa prasṛta ucyate, tathā 
rohiṇyo'pītibhāvaḥ | pramāṇāntara iti pratyakṣeṇa 
tatsantānaniścayasya utthāpitatvāt kṛttikābhya udayarahitaṃ darśanameva 
kramikamiti yo viśeṣa uktaḥ, so'yukta ityetadāha na darśanamātram iti | 
nanu pūrvapūrvadineṣu api rohiṇyo dṛṣṭāḥ | atha dhūmaḥ kiṃ 
pūrvadineṣu na dṛṣṭaḥ | dṛṣṭo vahnyantarastu sanniti cet, rohiṇyo'pi 
dṛṣṭāḥ, natu sāmarthyamasti, vahnyādau tadastīti nirnibandhano vibhāgaḥ 
kathaṃ śraddhīyeta | tadāha tathātva ityādi | nanu evaṃ tulyatve ko'sya 
pūrvasmāt pakṣāt viśeṣaḥ | na kaścidevetyāha tathāpi iti 
jyotiḥśāstrapramāṇyopagamamātramatra pakṣe'bhyupagamabījamiti 
āśayaḥ | kāraṇādimattvam iti ādipadātkāryatvam, tathā 
pūrvatvaparatvaniyamādi api | nanu vṛttau sa iti vaktavye kathaṃ tat iti 
nirdeśaḥ | āha parasya ityādi | na atra kāryakāraṇabhāvaḥ parāmṛśyate, 
apitu tallakṣaṇatvena saṃmato viśiṣṭaḥ sattvabhūto vākyārtha itibhāvaḥ 
| tadapi iti ubhayamapi yadaviśeṣeṇa sarvatra ucitaṃ paurvāparyam | 
niyamamātrāt iti bhāvamātrapaurvāparyarūpāt | svabhāvavyāpinī

(page 228)

iti sārvatrikī | tathāhi svaniṣṭhatālakṣaṇaṃ svabhāvamauṣṇyamiva 
śītatā paraniṣṭhatā viruddhā satī apekṣā kathaṃ vyāpnuyāditi ekā 
tāvadapekṣā na yuktā, dvitīyā api natarāmityāha abhiprāya ityādi | 
anyānuṣaṅgitā iti paraniṣṭhārūpā anusandhānarūpā vā 
saptamyutthāpitā | pratītimātra iti dhavaśca khadiraśceti dhavo vā 
khadiro vetyādau hi pramāturabhimānasthitaṃ parasparaṃ 
chidādāvapekṣyamāṇatvaṃ vikalpyamānatvaṃ vā sphurati, natu vatuno 
rūpaṃ tat kiñcit | tata eva antaḥsaṃvedanadharmatvāt cādyartho 
bāhyaprātipadikārthavadupacayādidharmā saṅkhyānadharmā vā na 
yukta iti aliṅgasaṃkhyānamasya | evaṃ sāmarthyapakṣe saptamyartho 
vighaṭita iti gatyantarābhāvāt parasya yaducitopagamamatra, tat atha 
ityādinā iti ityantena āśaṅkate | tasya iti pūrvasya | nanu parasya sattā 
kāryatvarūpā, sā tato'nyasya pūrvasya sāmarthyamiti kathametadunmīlati 
| itthamityāha tasya iti | yadā tāvat paro nāsti, tadaiva karya ucyate; tadāca 
pūrva eva astīti tadgatameva sāmarthyaṃ kāryakāraṇabhāva iti āpatati | 
asato hi niḥsvarūpasya svarūpoparivartī kathaṃ kāryatālakṣaṇo'tiśayo 
bhavet | jātasya tarhi bhaviṣyati | āha utpannasya iti sata iti yāvat | 
utpattirevahi vimatipadapatitā asatastāvatkāryatvamanucitamiti apiśabdaḥ | 
tasya sato'pi svarūpe'tiśayaḥ kāryatālakṣaṇaḥ 
kāraṇasāmarthyādadhiko na labhyate, tathā vahneḥ kāryo'yaṃ dhūma 
ityatrāpi | ayamarthaḥ-vahneḥ sāmarthyaṃ tat yadayaṃ dhūmo bhavatīti | 
tatra bhavatīti dhūmasvarūpaṃ tasya kāryasya ca, vahneḥ sāmarthyaṃ 
tacca; tadeva pūrṇaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ | nanu dhūmaniṣṭhataiva 
agnikāryatā nāma yuktā---------nahi iti dhūmamātratā yā, sā 
ekāgnikāryatā na yuktā |

(page 229)

sā hi agniniṣṭhā bhavati | tataśca agniniṣṭhatā api dhūme pratipanne 
pratipannaiva syāt | tataśca pramāṇāntaropayāñcā syāt vyāmohasya 
apasṛtyai kṣaṇikatva iva seti cedasiddhamasiddhena sādhyate iti āyātam | 
nahi bhāvasvarūpe pratipanne tadanatiriktamapratipannamiti yuktam | 
pratipattau kuto vyāmohaḥ | dhūmarūpatāyāmapi kuto vyāmoho bhavet | 
nanu dhūmasya vahnikāryatā svarūpaṃ, tataśca tāmajahat 
niḥsvabhāvo'yaṃ kathaṃ bhavet | maivam | sā tasya svarūpamityetadevahi 
vivektumupakrāntaṃ, naca nirvahati | tadāha tataḥ iti | nanu yadi vahnereva 
sāmarthyamubhayamapi, tarhi kathaṃ dhūmo hi atra pratītau praviśati | ka 
evamāha praviśatīti | vyavahāramātreṇa hi vikalparūpeṇa apekṣātmā 
sambandhaḥ paraniṣṭhatālakṣaṇaṃ vā parasya rūpamadhyavasīyate | 
tadāha vyavahāramātram iti | idamapi dūṣyate etadapi iti | pūrvā sattā 
yadi avāstavī dhūmasya, tadā tatprayojakatvaṃ nāma vahnerapi yat 
sāmarthyaṃ, tadavāstavameva syāditi kāryakāraṇe nāma na kecana 
syātām; atha sā vāstavī, tadā dhūmasya sattā yā pūrvā; sā 
agnisāmarthyāditi vaco ghaṭo'yaṃ lohitaḥ, etatpaṭasya 
śauklyamityetattulyaṃ bhavet | tadāha anyasya iti || 14 ||

     pratijñāmātraṃ pūrvasūtreṇa kṛtaṃ hetuviṣayam 
apekṣāvihīnānām iti | tatsādhanāya hetustu sūtrāntareṇa abhidhīyate

     nahi svātmaikaniṣṭhānāmanusandhānavarjinām |
     sadasattāpade'pyeṣa saptamyarthaḥ prakalpyate || 15 ||

     vṛttivivṛtyostu etadarthopajīvanaṃ pūrvasūtre 
kṛtamekavākyatādarśanāya | tatra prathamapādena anyonyalagnatātmikā 
apekṣā nivāritā, dvitīyena abhiprāyakṛtā 
kāryakāraṇayorubhayoranyatarasya vā

(page 230)

sattāyāmasattāyāṃ ceti pakṣacatuṣṭaye'pi saṃbhāvyamāne'pekṣā na 
yukteti hetuḥ pūrvo na yujyate iti avāntareṇa uktaṃ nigamayati 
pūrvapratijñāyā hetvapadeśāt punarvacanametadityarthaḥ | 
vāgrahaṇamuttarāpekṣam | sattāyām iti bāhye rūpe, natu dvitīye 
vāpekṣā vaikalpike | dvayyāmapica apekṣāyāṃ vikalpo jīvitam | 
vahnyauṣṇyayorhi vyāvṛttimātrakalpito vaikalpiko bhedaḥ | yadihi vahniriti 
bhāsvararūpaṃ svalakṣaṇamucyate, tadā tasya sparśasvalakṣaṇaṃ 
tulyahetukaṃ bhavadapi kathaṃ svarūpaṃ bhavet | ata eva vastutaḥ ekadhā 
iyamapekṣā anusandhānajīvitetyāśayena pūrvasūtre jaḍānāmityeva 
uktam | anenaiva āśayena asmābhiḥ sūtravimarśinyāmekarasatvenaiva 
idaṃ sūtraṃ vyākhyātam, ihatu yāvadgati vicārayitumitthaṃ vibhāgena 
apekṣā vyākhyātā | ubhayī api nāstīti pratijñāya 
pūrvasyāstāvadasaṃbhavamupapādayati yadi ityādinā nāsti ityantena | 
kāryatā iti bījamevahi tāvadaṅkura iti na īdṛgavabhāsaḥ kramavicitro 
bhāva ityapi uktam | deśakramacitre citrapaṭe yathā bhāgaśaḥ 
kāryakāraṇatākalpanaṃ kalpanameva, tathā kālakramacitre'pi bhavediti 
kāryameva na kiñciditi kathaṃ satkāryasiddhiḥ | tathāhi ekameva 
deśakālakramacitraṃ yat, tadeva viśvaṃ syāt | bhavatu iti 
prāptakālātisargaloṭā bhavadapi tatkāryamityartha uktaḥ | evam iti 
kālabhedādevetyarthaḥ | anyathā iti kāraṇasya yadi kāryaniṣṭhameva 
svarūpaṃ, kāryasya ca kāraṇaniṣṭham, evaṃ yadi bhavanasvabhāvatā 
anayostadā tadeveti dhūmāsaṃpṛktena vapuṣā yat vahniravalokyate 
dhūmo'pi vahnyasaṃpṛkteneti, tadetat niyatarūpaṃ na syāt | nahi 
śuddhaṃ tasya rūpamasti vahneriva auṣṇyaśūnyam | tacca iti 
anyonyarūpatayā bhavanaṃ yat saṃbhāvitam | nanu dviprakārā api yadi

(page 231)

apekṣā nāsti, kimiyatā saptamyartho na kalpate iti śaṅkitvā āha evaṃca 
iti saptamī kimanarthikā, tataḥ prātipadikārthamātreṇaiva arthavatī, 
kiṃvā prātipadikārthātiriktena vaikalpikena arthena, 
āhosvitprātipadikārthātiriktena vastubhūtena | tatra triṣu pakṣeṣu 
anuktasamatā vastutaḥ | caturthaṃ pakṣamāha utasvit iti kiñcidbhūtam iti 
vāstavamakalpitamityarthaḥ | tatra nairarthakyaṃ nirākaroti tatra iti | 
tāvadgrahaṇena sarvaprasiddhivirodho'tra hetuḥ siddha evetyāha | 
caturthapakṣam atha iti saṃbhāvya dūṣayati | tadetat ityādinā 
tadviśiṣṭaṃ rūpaṃ nirdiśati vidyamānam ityantena | 
prathamāntādītipāṭhe ādiśabdastiṅāṃ saṃgrahāya | tadetat iti 
uktaviśeṣaṇaviśiṣṭam | tāvat iti yat kiñcit 
karmādikārakaśaktisambandhatadbhedarūpaṃ tāvaditi, tat 
sarvamapākṛtamuktābhiryuktibhiḥ | nanu sarvaṃ kasmādapākṛtam | āha 
arthāntaraṃ pradhānasaṃmatamabhilaṣyati anudhāvati na svātmani 
viśrāmyati yadetadeva rūpamanyonmukhatvasya | nanu dvitīyādayo 
guṇavibhaktaya ucyante, tat prātipadikārthasya tābhirguṇabhāva ādheyaḥ, 
natu anyonmukhatvamucyate, tadevahi guṇabhāva ucyate | tadāha āsāditaḥ 
prāpita etāvanmātralakṣaṇaḥ svātmāviśrāntyātmako guṇabhāvo yena 
prātipadikārthastat | āsādiḥ prāpaṇārtho dvikarmakaḥ | anena pradhāna 
iti guṇavibhakti iti ca vṛttirvivṛtā | bīje sati aṅkuro, bījādaṅkuro, bījena 
aṅkuro'ṅkurasya bījamityevaṃprāyaḥ kāryakāraṇabhāvo na yujyate 
eveti upasaṃharati saptamī ityādinā || 15 ||

     evaṃ saugatādidṛśi kāryakāraṇabhāvo na upapadyate iti upapādya 
svadarśane tamupapādayati

(page 232)

     ata eva vibhaktyarthaḥ pramātrekasamāśrayaḥ |
     kriyākārakabhāvākhyo yukto bhāvasamanvayaḥ || 16 ||

     yato jaḍānāṃ na apekṣā, ata eva hetorbhāvānāṃ vibhaktibhiḥ 
saptamīpañcamyādibhirabhidheyo yaḥ samanvayaḥ, sa sati pramātari 
tadviśrāntidvāreṇa bhavan kriyākārakabhāvarūpa eva pramāṇopapanna 
iti sūtrārthaḥ | taṃ saṃkṣipya avatārayan ata eva iti sautraṃ 
vyācikhyāsuḥ pūrvoktaṃ sarvaṃ hetutayā upajīvati yataśca iti | 
vastusthiti iti dhūmārthī vahnimādatte, dhūmātsa pratīyate iti hi uktam | 
bhedābhedamayatāṃ vyācaṣṭe anyonya iti anusandhātreka iti 
hetudvayena | anyeṣām iti akāryakāraṇātmanāṃ svasvāmyādīnām | 
vyapadeśya iti vyapadeśārhaḥ | kṛṣīvala iti cidrūpaḥ | 
śṛṅgādityādāvīśvaraścid-rūpaḥ kṛṣīvalasya apica īśvaraḥ iti 
viśeṣaṇam || 16 ||

     nanu bījāṅkurādīnāṃ svātmaikaniṣṭhatve mā bhūdapekṣā, 
sāṅkhyasaṃmate tu parasparātmakatve ko doṣa ityāśaṅkya

     parasparasvabhāvatve kāryakāraṇayorapi |
     ekatvameva bhede hi naivānyonyasvarūpatā || 17 ||

     sūtreṇa etat pratyakṣabādhitaṃ tāvat prakṛtaṃ ca kāryādivādaṃ 
bādhate ityāha | spaṣṭamanyat || 17 ||

     ekameva kramavicitrasvabhāvaṃ vastu | tasya svabhāvavargasya 
madhye pūrvaḥ svabhāvaḥ kāraṇamuttaraḥ kāryamiti sāṅkhyadṛśi 
śuṣka eva kāryakāraṇabhāvaḥ | na śuṣkastatrāpi 
kriyākārakabhāvasyaiva prathanādityāha sūtreṇa

     ekātmano vibhedaśca kriyā kālakramānugā |
     tathā syātkartṛtā vaivaṃ tathāpariṇamattayā || 18 ||

     tata eva amī sukhādyā vicitravaiṣamyabhājastadeva idaṃ 
bījamātmātiśayādyaṅkurāvasthāparyantībhūtamiti

(page 233)

pratyakṣānumānāgamādyanyatamamānapratyabhijñānabalena 
yadekātma saṃkucitadṛśā bījaṃ, vitatadṛṣṭyā vā pradhānam, tasya 
ekāśrayasya ya 
ābhāsānābhāsotthāpitakramātmakakālavibhāgānugṛhītaḥ 
svabhāvabhedaḥ, iyameva sā pariṇamanalakṣaṇā kriyā pūrvasya 
svabhāvasya parityāgena anuvivṛtsitasya parivarjanena apahānena uttare 
svabhāvāntare namanaṃ prahvatā autsukyamiti | tataśca tadvatastasya 
pradhānabījādeḥ śuṣkarūpasaṃmatasya api hānādānādau na 
anuvartanalakṣaṇapariṇamanakriyāveśasvātantryāt kartṛtvameva bhavediti 
sūtrārthaḥ | enamavatārayati triguṇātmanaḥ iti 
sukhaduḥkhamoharūpasya samanvayabalena 
pratyabhijñāyamānatvādavasthitasya nityasya abhinnasvāvasthākasya 
niḥśeṣottaradaśopādānabhūtasya vā | mahat iti buddhiḥ | 
pṛthivīparyantā iti samastasusūkṣmavyūhavibhavaparyanteti yāvat | 
bījasya vā iti lokadṛṣṭyā | aṅkuraparyantā iti 
sajātīyapariṇāmādyatiśayapramukheti āśayaḥ | pariṇamane 
kriyālakṣaṇe pūrvoktaṃ yojayati kriyā hi iti guṇasvābhāvyāt iti ca | 
guṇavṛttam iti vividhavaiṣamyātmakaviśvarūpatāsahatvāt kevalaṃ nahi 
citrībhavati nīlamiva, sattvatamasī tu parasparavibhinne rajasā cañcalena 
vicitreṇa citratayā anyonyābhibhavādivicitrabhāvena pariṇāmasahasrāṇi 
nīyete | tata ucitaṃ vaiśvarūpyam | taducyate nāmiśraṃ pariṇamati iti 
vyatirekeṇa | puruṣārthatvena iti bhogyarūpatvena | dṛśyaṃ 
pradhānamavivekena darśanaṃ bhogyāparaparyāyaṃ, vivekena ca 
darśanaṃ kaivalyakāraṇatayā mokṣavyapadeśyaṃ puruṣasya 
draṣṭṛśaktiṃ kṛtārthāṃ vidadhat puruṣārthamiti ucyate, 
tathāpariṇamat itīyatā paramatānuvādaḥ | śiṣṭaṃ svadarśane 
pātanamasya upagamyam | asya vyaktasya iti mahadādeḥ || 18 ||

(page 234)

nanu iyatā uktena pradhānasya kartṛtvaṃ samarthitaṃ bhavet, na cidrūpasya; 
tacca na aniṣṭaṃ parasyetyāśaṅkya sūtraṃ

     naca yuktaṃ jaḍasyaivaṃ bhedābhedavirodhataḥ |
     ābhāsabhedādekatra cidātmani tu yujyate || 19 ||

     evam iti abhinnarūpasya dharmiṇaḥ 
pravahaddharmabhedasaṃbhedana-svātantryātmakaṃ 
pariṇamanakriyākartṛtvaṃ yat nirūpitam, tat pradhānāderna yuktaṃ 
jaḍatvāt | jaḍo hi pariniṣṭhitanijarūpaḥ prameyatvāt tadasāvityapekṣayā 
bhinna iva vyavasthāpyo nīla iva anīlāpekṣayā, svāpekṣayā tu abhinna 
eva, natu sa eva svabhāvo bhinnaśca abhinnaśca virodhāt | 
svabhāvāntaratve kathamekatvaṃ

     bhedābhedavyavasthaivamutsannā----------------|

itinyāyāt | tasmāt jaḍamanekarūpaṃ na bhavati prameyatvāt nīlādivaditi 
anekaviruddhamekatvaṃ, tena vyāptaṃ prameyatvaṃ, pariniṣṭhitarūpatayā 
vyavasthāpanīyatvaṃ prameyatvamiti viruddhavyāptopalabdhiḥ | 
cidātmanaḥ punaḥ prameyadaśānāpannasya darpaṇasya iva svacchasya 
svatantrasya ca citrasaṃvedanasya iva pratibimbabhūta ābhāsavargo bhinna 
ekasya api nyāyena ghaṭate iti sutrārthaḥ | enamavatārayati 
prāktanamupasaṃharan evam ityādinā | śuṣkaḥ 
kartṛtātmasvātantryalakṣaṇobhayamelanātmakarasaśūnyaḥ | eṣā 
tāvadupadyate hetutā, sāpitu paradṛśi na yujyate iti apiḥ | ata eva iti yato 
jaḍatvānupapattau hetustatastadviruddhamajaḍatvamupapattau heturiti 
ayatnasiddham | nanu hastiparvatādīni kimiti tatra ekatāṃ na virundhyuḥ | 
virundhyuryadi tāni kānicit svarūpeṇa bhaveyuḥ | naca evam | darpaṇa evahi 
tāni | tadāha nahi iti | svātantryavihīne'pi svacchatāmātrasya ayaṃ 
mahimeti apiḥ | naca iti bhavadapi etat

(page 235)

na asmākaṃ pakṣaṃ bādhate | mūlata evaca idaṃ na upapadyate iti 
ubhayathā yadupakrāntaṃ naca bhede'pi iti, tat krameṇa vibhajati 
bhrāntyāpi ityādinā naca bhrāntiḥ ityādinā ca | tāvanmātram iti 
tathāprathanam | tadeva spaṣṭayati ekam ityādinā | nanu ādarśa iva 
mṛtpiṇḍo'pi anekatayā bhāsatām | atra āha naca iti | asvacche hi 
pratibimbānekatā vicitrapratibimbadhāritvarūpā hīyate pramāṇena na 
upapadyate | asvacchaśca ghaṭaśarāvādyapekṣayā mṛtpiṇḍa iti ekaḥ 
sannasau na aneko bhavati | atha svacchameva kiñcit ghaṭādi 
pratibimbānekayogi bhaṇyeta, tarhi pariṇāmavādo'yaṃ na bhavati 
pariṇāmavāde pariṇāmānāṃ pṛthageva vastutopagamāt | nacāpi 
svacchamiti tu pāṭhe'yamarthaḥ-svacchamapi vastu pratibimbānekatvaṃ 
hitvā prakārāntareṇa ekaṃ sadanekaṃ na yujyate, prakṛte tu prakāre 
pariṇāmavādo hīyate bādhakābhāvāt iti sarvasaṃvāditvena 
vimarśānunmūlanāditi yāvat | nanu sāmānyāvayavyādau 
sarvānubhavasaṃvāde'pi yauktiko bādhaḥ, tadvat prakṛte'pi 
syādityāśaṅkāṃ śamayati ekasya ityādinā | sāmānyāderapihi 
sarvasādhāraṇābhāsaviṣayasya vimarśasya unmūlanaṃ na kiñciditi 
vicāritacarameva | tathānubhavenaiva iti sārvatrikena sadātanena ceti yāvat 
| nanu evaṃ pradhānasya paripelavatamaguṇagaṇarūpasya svacchasya 
jaḍasya api ādarśasya iva na pratibimbarūpaṃ bhaviṣyati mahadādi | 
satyam, darśanakṣatistu sāṅkhyasyetyāśayena taddarśanamāha jaḍasya 
tu iti | vastusattāḥ iti natu pradhānamātraikaparamārthatayā 
anyonyamakiñcidrūpāḥ | etadeva āha natu iti | pariṇāmavāde 
avidyākṛtā sattā na iṣyate yathā brahmadarśane | nanu avidyā 
tuccharūpā, sā kathaṃ sattāṃ kuryāt | āha

(page 236)

upaplavarūpā sā sattā tucchaiveti yāvat, yadivā avidyākṛtasattāyāmapi 
vāstavyāmupaplavātmakaṃ tucchaṃ rūpaṃ yeṣāṃ, te tādṛśā na 
iṣyante sāṅkhyairiti samastapadaṃ pūrveṇa saṃbandhanīyam | tasmāt 
yaducyate

     guṇānāṃ paramaṃ na dṛṣṭipathamṛcchati |
     yattu dṛṣṭipathaprāptaṃ tanmāyeva sutucchakam ||

iti, tat pradhānabrahmavāde, natu pradhānapariṇāmavāde iti mantavyam | 
etadeva ghaṭayati ayameva iti | hi iti yata evaṃ, tato 
yuktamasmābhirvibhaktam | naca etat svabuddhikalpanāmātraṃ yasmāt 
pariṇāmavāde dharmiṇāṃ dharmarūpatā, dharmāṇāṃ dharmirūpatā 
aṅgīkṛtaiva | tathāca iti dharmadharmirūpatayā | evaṃ 
pariṇāmavṛttāntaṃ pradarśya vivartavṛttāntaṃ paropagatamāha 
brahmaṇastu iti | ekasya iti tattvādapracyutasya ityapi ekatvenaiva 
ākṣiptamiti pṛthaṅma?likhitam | bhedānukāreṇa iti tu 
asatyavibhaktatābhidhānenaiva svīkṛtam | ekasya vibhaktarūpagrāhitā 
mṛtkūṭasya śarāvādirūpagrahaṇena kūṭarūpatattve cyāvastu 
asatyarūpagrahaṇena pariṇāmavādāt bheda uktaḥ | asatyavibhaktarūpateti 
ukte avibhaktarūpataiva śaṅkyeta rajjoriva sraksarpādyavabhāsa iti 
anyapadam | nanu tāni cedasatyāni rūpāṇi, kathaṃ brahmaṇo'nyānīti kā 
vibhaktatā; atha brahmaṇo'nanyāni, tarhi bhavati vibhaktatvamasatyatā tu 
kutaḥ | atra āha cidātmano brahmatattvāt iti viśeṣaṇena 
anapahnavanīyatāṃ prakāśasya darśayati asya iti brahmaṇaḥ | 
sarvapravādeṣu avicāritacārutvameva avidyāyāstattvaṃ vicārasya 
vidyārūpasya prakāśasya iva tamastattve'vidyāsatattve 
nirūpye'vakāśāyogāt | iyatā pariṇāmavāde tāvat na satyatvamiti 
upapāditam |

(page 237)

nanu mā bhūdasau, pradhānabrahmavādastu bhaviṣyati yathā ucyate 
śrutyanteṣu | etat na sahate tatra iti jaḍasya prameyarūpasya 
viruddhadharmayogena aikyānupapattirhi vitatya uktā

     bhedābhedavyavasthaivamutsannā----------------|

iti | tato jaḍabrahmavādo na yuktaḥ, saṃvidbrahmavādastu upapannaḥ 
svadarśana iti āvartayati cidātmani iti | 
aparicchinnaprakāśasvātantryameva cillakṣaṇam | eṣām iti bhāvānām | 
nanu ca avidyārūpatvaṃ cidbrahmaṇi iva jaḍabrahmaṇi api 
samastopālambhasaṃbhārabhañjanabrahmāstraṃ bhaviṣyati | maivam | 
saṃvido hi svātantryādatidurghaṭakāritvaṃ nāma yā 
śaktirapūrṇakhyātiparamārthāmakhyātiṃ prakāśadhāmani 
khaṇḍanārūpanañarthollekhanāvedanasvabhāvāmullāsayantī, saiva 
māyābhidhānā avidyāsamutthāpakatvādavidyeti ucyatām ; natu jaḍasya 
iyamasti | tatsadbhāve hi kiṃ jāḍyaṃ nāma | pūrṇamevahi ajāḍyamadaḥ | 
atra iti brahmādvaye | ādiśabdena bhagavati 
śaktisañcayagaṇanamaśakyamiti darśayannetadāha 
asmaddarśanānabhyupagame brahmavivartavādo jaḍavivartavāda eva | tatra 
ca avidyā api vivartatattvopapādikā na samarthayituṃ śakyeti vitānitaṃ 
śrīśivadṛṣṭau | tadetaduktaṃ yadi ityādinā syāt ityantena | 
paramaśivarūpatvādi parāparamadhyamaparaparyantaṃ yat saṃvidaḥ 
satattvaṃ, na tat vedāntavādināṃ spaṣṭena pathā dṛśyate 
pārameśvarādvayasaṃvalane tu syāditi āśayaḥ | atha yaduktaṃ, 
cidātmano'tyantanirmalatvātpratibimbanyāyena iti tatra 
parāśaṅkāṃ vyapohati naca iti | iti ca na śakyaṃ vaktamiti sambandhaḥ | 
hetumāha asti tāvat iti svacchasya vastunaḥ svavilakṣaṇaṃ 
rūpamādarśayato'pi svaccharūpasya anupādhikatvamiti hi āvedite

(page 238)

svacchatvasya ayaṃ prabhāva ukto bhavati, natu pratibimbatāyāḥ 
pratibimbādirūpasya svayamasāratvāt ; asārasya ca kā prabhāvacarceti 
sārasvacchaprabhāva eva ayaṃ varṇanīyaḥ | tattu svavilakṣaṇaṃ rūpaṃ 
yadanyat, tatsādṛśyamapekṣya ādarśanīyam; tadā pratibimbavyavahāraḥ, 
samarpakāntarābhāve tu nirmeyavyavahāraḥ | ata eva pratibimbatveneti na 
uktamapitu pratibimbanyāyeneti | tadāha tatra tu iti ādarśe 
saptamyarthopakrame'pi ca | cittattvasya iti ṣaṣṭhyā yadākṛtibhedanaṃ, 
tadaiśvaryaśaktisambandhitāṃ prakṛtaprameyarūpāṃ nirvāhayitum | nanu 
evaṃ pradhānamapi ādarśakalpaṃ bhavat mahadādipratibimbacitritaṃ 
bhaviṣyati | na etadityāha ekasya iti atyaktasvabhāvasyetyarthaḥ | eṣṭavya iti 
anyathāhi na pariṇāmavādo bhavet | vivarta evahi tadā syāt, so'pivā 
ayuktaḥ samarpakāntarābhāve pratibimbatvāyogāt jāḍyena ca 
nirmāṇasāmarthye nirmeyatvāyogāt | nanu svaccha ādarśaḥ kiṃ 
parvatādirūpo bhavati, uta tathā bhāsate | ubhayathā api adoṣa ityāha 
svacchasya tu iti | nanu svaniṣṭhatā kathaṃ yuktā 
viruddhadharmādhyāsāpatteraparihārāt | viruddhata eva na kācidityāha 
tathādṛṣṭatvādeva iti | nanu evam ābhāsabhedāt iti sūtre cidātmani 
iti ca kimarthamuktaṃ svaniṣṭho'pi hi svacchasya jaḍasya api ca 
saṃbhavatyeva bheda ityāśaṅkya āha sa ca yathā iti yena prakāreṇa 
tathādṛṣṭatvalakṣaṇena so'viruddhīkriyate bhedastena prakāreṇa phalata 
ābhāsaniṣṭhatāyāṃ viśrāmyati darśanasya pramātṛvyāpāratvena 
ābhāsaviśrāntatvāt | 
agṛhītapuraparvatādipratibimbasahasrasaṃbhedino'pi hi ādarśasya 
ābhāsasārameva tattvato vapuḥ | ābhāso dṛśyate hi atreti hi ādarśaḥ | 
nanu evaṃ pratibimbagrahaṇe jaḍasya virodhāt cidātmana

(page 239)

eva ekasya bhedena sthitirityetat yujyate, jaḍasya tu evamayuktam; abhinnasya 
bhedasthitirhi viruddheti vṛttau kimiti pratibimbadhāraṇaṃ darśitam | kiñca 
nirmeyatā cidapekṣayā bhāvānāṃ, na pratibimbateti | atra āha pratibimba 
iti | dṛṣṭāntāśayena etaduktamiti yāvat, athavā yadvinā yat 
nīrūpamapṛthagbhūtamapi pṛthagbhūtatayā iva nirbhāsate, tat tatra 
pratibimbamiti pratibimbasāmānyalakṣaṇaṃ cidapekṣayā asti bhāvānām 
| naca ādarśo'pi nāma svatantraḥ kaścit jaḍaḥ | so'pihi 
tathābhāsanapara-mārtha eveti jaḍasya asaṃbhava eva pratibimbāditi 
āśayo'traṭīkāyāṃ varṇanīyaḥ | atha bāhyārthavādino mataṃ 
nirākaroti āśaṅkamānaḥ naca iti itiśabdāntametat 
yadācāryadharmottarādibhiruktam, tat na vacanārhaṃ yata evamityatra 
granthena sambandhaḥ | kiṃ tairuktam | āha yadyapi ityādi arthasya ityantam 
| yadyapi ityādinā anupapatteḥ ityantena vijñānamātravādisaṃmataṃ 
yadanumānaṃ-yat prakāśate, tat prakāśādabhinnamiti, tadanubhāṣate | 
atraiva prayoge hetusāmyayorvirodhaṃ darśayituṃ tamāha tathāpi 
ityādinā | prakāśate hi nīlaṃ, nīlataivaca saṃvidrūpādahantālakṣaṇāt 
prakāśāt bhinnatā svaprakāśarūpatā ca | tataśca 
ahaṃprakāśādabhinnaṃ nīlamiti nīlaṃ na kiñcit bhavet | nanu evametat, 
nīlasya hi saṃvideva paramārthaḥ | etat pariharati cinmātra ityādinā | yat 
na bhāti yasya rūpaṃ, tat tasya paramārtha iti mahatī iyaṃ māyā | nanu 
yathā parvatasya darpaṇa eva tattvato rūpaṃ, tathā nīlasya api saṃviditi 
paramataṃ parākartuṃ dṛṣṭāntameva apanudati darpaṇa ityādinā | 
svadeśagata eva hastī darpaṇe rūpasanniveśamātreṇa saṃkrāntaḥ, 
svadeśagatāt vā hastino'nyarūpa eva saṃniveśamātrāt sa hastī 
tathābhūta
```

## Reading

Withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible)

## Claims

| Claim | Status | Basis |
|---|---|---|
| Link completeness | FAIL (7 gaps named) | assurance.trace_links_present + gaps |
| Human review | UNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off) | assurance.review |
| Deterministic chunk gate | BLOCKED (PROOF_NOT_RUN) | proofs.chunk_gate |
| Manuscript witness | UNPINNED (0 verified corpus-wide) | identity.witness |
| Source-span completeness | UNKNOWN | assurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed |
