# ipvv chunkV3-I-kriya-caturtho-close-k20-21 (M00022:7200-7662)

ipvv chunkV3-I-kriya-caturtho-close-k20-21 (M00022:7200-7662) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

> Machine rendering — UNREVIEWED, not an approved translation. No English here was human-reviewed.

Canonical: https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkV3-I-kriya-caturtho-close-k20-21/

## Passage (excerpt as hashed)

```
tathābhūta

(page 240)

eva jātaḥ iti na asya darpaṇarūpatā sattvam | nanu rūpam---------------
kathaṃ miśrībhavet sapratighadharmatvāt tasya | atra āha nahi iti | tatra 
taddarśanamiti hi yadi niṣpratighatvaṃ, tadālokarūpe'pi 
tadantargataghaṭādisahasre samasti; ekatāpattistu na hastidarpaṇarūpayorapi 
atra ghaṭarūpayoriveti samānam | nanu ādarśa eva ayamitthaṃbhūta ityasti 
pratipattiḥ | atra āha bhrāntirevahi iti | eṣeti ghaṭasya darpaṇātmatā 
bhramajñānopakalpitā, natu tattvam | nanu evaṃ nīlasya kathaṃ 
prakāśamānatā jñānasyaiva prakāśadharmatvādityāśaṅkāṃ 
vyapohati jñānasya caivam iti | na khalu nīlaṃ prakāśate, jñānamevatu 
ātmanā prakāśamānamanātmanā api prakāśate iti nīlaprakāśarūpa-
jñānaprakāśa eva nīlaprakāśa ityetadāyātamaṅgīkāryameva | kuta 
āyātam | āha arthādarthāvabhāsanasya anihnavanīlamayatvāt 
jñānalakṣaṇasya ca arthasya anādisiddhaivaṃbhūtasvabhāvatvāt | nanu 
ātmānātmanorvirodhāt kathaṃ tadubhayaprakāśamanekasya rūpaṃ 
bhavet, arthaśca aṇusthūlātmā ṣaṭkayogaraktāraktādidoṣaduṣṭa iti | atra 
āha atraiva iti ubhayarūpatvasamarthane saṃvedanasya avasāyagrahaṇena 
idamāha-vastuto'tra bādho'sambhavatvādeva parihṛto vastunaḥ 
saṃkucitātmano deśataḥ kālataśca aṇurūpasya kṣaṇikasya 
virodhābhāvāt jñānasya ca anādisiddhatayā svabhāvatvāt, kevalaṃ 
tathā niścetumaśaktāḥ paraiḥ śuṣkatarkakarkaśairasannyāyairjīyante iti | 
asya iti jñānasvabhāvasya pratibhāsamānasya ca bāhyasya 
abādhitasaṃvedanasākṣikasya ullaṅghane svacchandavāditvamāpadyeteti 
vitānanārthinā bāhyārthasiddhigrantho'tra smartavyaḥ | etat neti 
yaduktaṃ, tatra hetumāha yataḥ iti | anena ca dṛṣṭāntasamarthanena 
svacchasya vilakṣaṇarūpāntarāvabhāsasāmarthyena vyāptiruktā | 
tathaiva iti darpaṇāntarāvasthānena |

(page 241)

bhavataiva iti pratītisiddhaṃ na apahnavanīyamiti vadateti ayamāśayaḥ | 
tataḥ iti evamabhidhānāt | deśāntarastha iti yaḥ satyasaṃmato hastī, sa 
eva tāvadasau na tato deśabhedena avabhāsāt, tata eva sa pratisaṃkrānta iti 
nistattvaṃ bhāṣāmātramadaḥ, nāpi hastyantaravat tajjātīyo 
darpaṇapāratantryāvabhāsananiyamābhāvaprasaṅgāt | tadāha 
tathāprakāśanābhāvāt iti | yadapi uktamanya evāyamiti, tadapi 
apanudati ādarśābhyantare iti | rūpaikatattvo hastī svatantrastāvat na 
bhavati darpaṇadeśatyāgena anavabhāsāt | gṛhābhyantara iva 
darpaṇābhyantare bhātīti cet, āha ādarśarūpeṇa iti | nibiḍaṃ hi 
rūpamādarśasya, tatra kathamasya praveśo bhavet, tatparamāṇūnāṃ vā 
sāntaravyantaratāyāṃ darpaṇaparvatasanniveśadvayameva na bhāyāt, 
ālokarūpāpasāraṇenaivaca ghaṭādirūpāṇi dṛśyante, natu 
taddeśamātrarūpāṇi | etacca piśācaṭīkāyāṃ (1|7|11) vitatya 
vicāritameva | pratītyanapahnavavādinaśca idamāpatatītyāha tacca iti | 
dṛśyate iti | naca tathetibhāvārthaḥ | tameva hetutvena nirdiśati tat iti | 
anyatra iti ādarśasya madhye pṛṣṭhe paścādbhāge svatantre deśāntare 
vā | nanu abhrāntipratītisiddhaṃ na apahnavanīyaṃ, bhrāntā ca 
iyamādarśe'dripratītirityāśaṅkya bhrāntatāṃ nirākartuṃ tādrūpyaṃ 
tāvat parighaṭayati pītameva iti | vaidharmyeṇa 
dṛṣṭānto'yamatirodhānāpekṣayā, yadivā pramātrantarāṇāṃ 
śuklarūpamapi sphuratyeveti sādharmyeṇaiva kathaṃ na ādarśarūpaṃ 
syāditityetadapekṣayā tu mukhyatvena sādharmyadṛṣṭāntaḥ | pītarūpasya 
hi yathā śuklarūpaparamārthatvameva iṣyate śuklarūpeṇaiva 
jñānajanakatvāt, tathaiva parvatarūpasya ādarśarūpaparamārthataiva 
yukteti pītarūpasya tu asatyateti

(page 242)

anyadetat | netyāha tatraivaca iti pītaśaṅkhādau, natu 
darpaṇaparvatādāvitarasya śuklarūpasya paramārthasato'pi aprakhyānāt | 
akhyātirevaca apūrṇakhyātimayī bhrāntestattvamiti upapāditameva, 
prakṛte tu na akhyātiḥ kāciditi darśayati ubhayorapi iti darpaṇaparvatayoḥ | 
tenaiva iti dvayaprakāśena evamavasthāpyate darpaṇarūpaṃ 
parvatarūpānākramaṇena api, parvatarūpaṃ 
darpaṇarūpānākramaṇeneti, pītaśaṅkhādau tu naivamityāha nahi iti | 
pītāvaruddhaṃ śuklaṃ, śuklākārākramaṇena ca pītamiti na 
vyavasthāpayituṃ śakyaṃ kāmalāvatāṃ śuklasya avedanāditareṇa ca 
pītasya | nanu darpaṇo'lpadeśo'lpaparimāṇaśca, tadviparītastu parvata iti 
deśena parimāṇena ca virodhāt kathamanyonyarūpatālakṣaṇo virodhaḥ | 
yadāha

     viruddhaparimāṇeṣu vajrādarśatalādiṣu | 
     parvatādisarūpāṇāṃ bhāvānāṃ nāsti saṃbhavaḥ ||

iti | etat nirākaroti deśaparimāṇavirodha eva nāstīti vadan vitatamapi 
ityādinā | tasya deśādeḥ iti parvatadeśasya parvataparimāṇasya ca 
darpaṇadeśaparimāṇollaṅghanena prasaraṇaṃ yato nāsti | nanu 
aprasaraṇaṃ cet, bhrāntatvamastu pītasya iva śuklollaṅghanena aprasarataḥ | 
atra ucyate atirodhanācca iti pītena tu śuklaṃ tirodhīyate eva yato na 
khyātiḥ | nanu parvata ādarśasatattvamiti atidanturametat | na kācidatra 
danturatetyāha tathābhūtasya ca iti aviruddhadeśaparimāṇasya vastunaḥ 
iti abhrāntasya adarśanamātrasāratvamavalambya siddhiryataḥ | naca sā 
asaṃbhavinītyāha saṃbhavitvena iti itthaṃbhūtatṛtīyā | tatra hetuḥ 
tathāprakāśasāmarthyāt iti | etadeva sphuṭayati viruddha iti āpāte 
yadyapi virodho'vakalpyate, tathāpi na

(page 243)

asau virodha iti | tadāha tathāprathanādeva san iti | nanu āpādyamāno 
virodho virudhyate katham | itthamityāha viruddhatva ityādi | etadeva hi 
ādarśasya svacchasvabhāvatvaṃ suspaṣṭamabhiṣṭuvate niṣṭaṅkayato 
bhāvatattvam | nanu bhramamātrametaducyate, kimatra yatnena 
vastutvasamarthanāyāmityāśaṅkya āha nanu iti | ihaca 
ubhayapūrṇaprakhyāyāṃ svaccharūpaivaṃvidhatāprakhyāyāṃ ca na 
kācidakhyātiriti bhāvaśeṣaḥ | nanu parasparāvirodhe parvatatattvaṃ 
darpaṇarūpamityapi na kasmāt, tataśca nīlādiparamārthaṃ cittattvamiti 
āpatet nīlādeḥ paramārthatvam | etatparāṇudati parvatādi iti 
parvatādiviraheṇa api śuddhasvacchatayā bhāvāt tathaivaca 
arthakriyākaraṇāt cittattvasya ayameva vidhiranusartavyaḥ | nau 
darpaṇākārāvarodhitve samarthite'pi darpaṇaikarūpatvaṃ kathaṃ syāt, 
asadvā kathaṃ na bhavediti bhramaṃ bhanakti nacāpi iti naca na 
darpaṇarūpaṃ, naca asaditi śakyaṃ vaktumiti | atra hetuḥ 
darpaṇākārasya avarodhena paramārthato'vaṣṭambanena 
bhāsamānamapi iti | nanu evaṃbhūtamapi tathā ucyatām | āha 
darpaṇasyeva iti | etadeva spaṣṭayati tasya iti adrirūpasya | tasmāt iti 
ādarśāt | upapattyā vicāryamāṇaṃ prakāśamānamapi yadi na 
upapadyate, tadasya bhavatu asatteti yo brūyāt; taṃ pratyāyayati 
nairmalyamapi iti | etadevahi tat nirmalatvaṃ yat svātmānatiriktasya api 
atiriktasya iva avabhāsanam | vicchedena iti idantayā | evaṃca iti 
vicchedāvabhāse'pi | asmābhiḥ iti vayaṃ hi prakāśaikasāraṃ 
sarvamarthajātamācakṣmahe | tatrāpitu māyāśaktivaśāt yathaiva 
nīlādayo bāhyīkṛtā nāma bhāvāstathaiva darpaṇaparvato'pīti brūmaḥ 
| vijñānavādino'pi

(page 244)

na svasaṃvedanāṃśena asau nirbhāsate, apitu nīlādivadeveti 
vijñānamātratayā tasya uktayā na 
āsmākīnaprakṛtadṛṣṭāntatāvighaṭanaṃ kiñcit | adhunā uktamarthaṃ 
saṃkalayya brūte evam ityādinā, prakṛtaṃ tu bhrāntervailakṣaṇyaṃ 
darśayati pīta iti śuklaśaṅkhāvabhāsanirapekṣataiva svātantryamiti 
darśayati naca iti bhrānta iti pītaśaṅkha iti sambandhaḥ | etat prakṛte 
upayojayati natu iti | ādarśata iti ābhāsate hi saḥ, natu śuklakambuvat na 
ābhātītyatra vai bharaḥ | evaṃ dṛṣṭāntaṃ ghaṭayitvā dārṣṭāntike 
yojayati tat iti tasmāt parighaṭito'yaṃ dṛṣṭāntastasmāt hetoḥ | ittham iti 
dārṣṭāntike sāmyāpādanam | nanu cidrūpābhedena 
prakāśanamasiddhamahambhāvabahiṣkāreṇa nīlādīnāṃ 
pratyayādityāśaṅkya āha māyāpramātuḥ iti ṣaṣṭhī avabhāsata 
ityetadapekṣayā, tadāca citsvarūpāt iti pārameśvarāditi mantavyam; 
pañcamī vā sāmānādhikaraṇyena, tadā ayamarthaḥ-saṅkocabhāgapi 
yaḥ pramātā ahamiti, tasya yo'cidaṃśastata eva nīlādayo bhedena bhānti; 
natu cidaṃśāditi yat śarīraśūnyādeḥ pramātṛtvena utthānamayamasau 
prathamameva māyāśaktivyāpārakṛto bhrama ityato hetoḥ | etat iti | 
tadvyatirekena yat prathanaṃ nīlādīnāṃ, tadapekṣayā ca 
ahambhāvabāhyatvaṃ; tadastu nānaṅgīkṛtametadityarthaḥ | saca 
bhramonāṭyatulyasya 
aparamārthasato'tyaktasvarūpāvaṣṭambhananaṭakalpena 
parameśvaraprakāśena pratītigocarīkṛtasya saṃsārasya nāyakaḥ 
sūtradhāraḥ pradhānabhūtaḥ pravartayitā itivṛtte nāyako vā, yallagnaṃ 
viśvetivṛttamābhāti; tata eva prathamaḥ | nanu jaḍasya yat 
pramātrīkaraṇamayameva kasmāt prathamo vibhramaḥ | 
prakāśarūpāṇāṃ hi śarīraghaṭādīnāṃ yat vedyīkaraṇaṃ, tasya 
prathamavibhramatā yuktā | maivamityāha mūlabhūtaḥ

(page 245)

iti | nahi atra kālapravṛttyā prāthamyaṃ tasyā eva abhāvāt | yat 
nareśvaravivekaḥ

     tena māyābhidhā śaktiḥ sahaiva kurute dvayam |
     vedyānsadasataḥ sarvānkāṃścidvedyāṃśca vedakān ||

iti | tarhi mūlabhūtatā api katham | tathāhi grāhyāṇāṃ tebhyo 
grāhakebhyaśca, grāhakāṇāmapi tebhyo grāhyebhyaśca yo 
bhedāvabhāsalakṣaṇo vibhramaḥ; sa māyīyavyāpārakṛte 
bhramarūpe'ntaḥpraviṣṭastāvāneva asau vibhramo 
bhūyastamaśākhāśatanicita iti yāvat | satyamevam, tathāpitu sarve 
vibhramā grāhakalakṣaṇe ātmasvarūpe nipatanti | nanu evaṃ 
satyapramātaiva itthaṃ syāt

     yadyapyarthasthitiḥ------------------------| ( a. pra. si. 20)

itinyāyāt | na khalu pāryantikī siddhiratra viśrāntiriti darśayati tattat iti 
tasya tasya vibhramasya āśrayabhūto yo grāhakātmā māyīyaḥ | 
etaduktaṃ bhavati-sati māyīye grāhake tadapekṣayā 
vibhramāntaramucitodayamiti māyīyagrāhakollāsa eva mūlabhūtaḥ, yat 
sa eva mūlam, anyastu ahambhāvo vedyeṣvapi āṇavo mala iti | evaṃ 
māyāpramātrapekṣayā na pṛthaktā kiñcit khaṇḍayatīti uktam, 
satyacidrūpāpekṣayā tu sā nāstītyāha yatpunaḥ iti | nanu 
cinmātrāpekṣayā api asti nīlādīnāṃ bhedo mantreśvarādīnāṃ 
cinmātrasvabhāvatvāt, teṣāṃ ca bhedena nīlādiprathanādityāśaṅkāṃ 
pariharati bhramo'stu iti | śarīrādiśūnyā api te na cinmātrasvabhāvāḥ, 
apitu sajātīyebhyo vedyāt ca 
pṛthagbhāvābhimānasaṃkocātmakamāyīya-
malādhikasaṃvitsvabhāvāste bhagavatā nirmitāḥ | yat vakṣyate

(page 246)

     bodhānāmapi kartṛtvajuṣāṃ kārmamalakṣatau |
     bhinnavedyajuṣāṃ māyāmalaṃ vidyeśvarāśca te || (3|2|9)

iti | idantayaiva iti evakāreṇa śrīsadāśivapramātṛpadāt yo bhedaḥ 
sūcitastaṃ sphuṭayati nanu iti | sadāśivapade hi idantonmeṣe sati 
ahantācchādanamapi asti | sajātīyebhyo'pi bhedābhimānameṣāṃ 
darśayati svātmani iti na kevalaṃ vedyavarga iti apiḥ; yasya asaṃbhāvyaṃ 
bhedanaṃ prakāśaikaparamārthatvāt, so'pi bhinna itīśvarasya parametat 
durghaṭakāritvamāgame mahāmāyeti vidyeti vyavahṛtamiti darśayituṃ 
dvitīyo'piḥ | yat vakṣyati

     bhedadhīreva bhāveṣu---------------------------| (3|1|6)

ityādi | ata eva iti yataḥ pramātṛvargāt prameyavargāt ca 
saṃkucitacidrūpā, tataḥ kṛtakā anyathā śuddhacidrūpatāyāṃ 
nityatvena kṛtakatvāyogāt | nanu evaṃ te māyīyā eveti kathaṃ 
māyātattvoparivartina ucyate ityāśaṅkya āha tāvacca iti | 
vedyadehādyahambhāvajñatvakar-
tṛtvavirahāvabhāsanalakṣaṇapūrṇamāyāvyāpārābhāvādamāyīyāst
e ucyante satyapi tāvati māyāvyāpāre ityarthaḥ | tarhi māyottīrṇatayā 
yaducyate śuddhavidyāmayatvam, tat kutra | āha īśvarasya tu iti 
ahantācchāditedantābhāvasyaiva vidyāmayatvam | yat vakṣyati

     idambhāvopapannānām-----------------------| (3|1|4)

ityādi | nanu asti tāvadayaṃ saṃbhavo bhagavatprabhāvo bodhasvabhāve 
dehādyasaṅkocavati api pramātari bhedamavabhāsayatīti, tadidānīṃ 
brahmādayo'pi kīṭāntāḥ śarīrādipramātṛbhāvavantaḥ santo bhedaṃ 
gṛhṇanti,-iti kimarthamuddhoṣyate te'pi cinmātrapramātṛrūpāḥ 
santvityāśaṅkāmanūdya pariharati na yuktam iti na 
asmābhirbhedābhimānānyathānupapattyā

(page 247)

dehādeḥ pramātṛtā unnītā | svasaṃvedanādeva hi sā nirbhāsate 
kṛśo'haṃ sukhyahamityādeḥ pratyātmavedyasya pratyayasya 
apratyākhyeyatvāt | upapattirapi atra arthe saṃbhavatītyāha 
bodhātmanyeva iti cakāro hetusamuccaye | bodhamātrasya hi 
pramāturāharaṇīyo bodho nāsti, yatra indriyādisāmagryupayogaḥ | 
vedyoparāgamātreṇa hi tasya nīlādibodharūpatā, vedyaṃ ca sadā 
sannihitamiti sārvajñyameva asya yuktam,

     kena nāma na rūpeṇa bhāsate parameśvaraḥ |

iti ca nayena bhagavatā sārvajñyamapi nirbhāsanīyameva, tanmātraṃ ca 
ete dehādipramātāra iti āśayaḥ | 
prasaṅgāgataprameyāntarasāntarīkṛtaṃ prakṛtaṃ sūtrārtham 
abhāsabhedādekatra ityādikaṃ nigamanavyājena anusandhatte tat 
ityādinā || 19 ||

     nanu iyatā vijñānarūpaṃ brahmaiva viśvātmanā bhātītyucyate, 
kimīśvaratayeti yo mohaḥ, tamapahanti

     vāstave'pi cidekatve na syādābhāsabhinnayoḥ |
     cikīrṣālakṣaṇaikatvaparāmarśaṃ vinā kriyā || 20 ||

     cita ekatvaṃ vāstavaṃ, bhedastu avidyeti aṅgīkṛte'pi kriyā 
karaṇaṃ na upapadyate ābhāsena bhinnau ghaṭacetanau 
tayoryaścikīrṣālakṣaṇa ekaḥ parāmarśo yadi na bhavet kriyāpekṣayā vā 
sambandhasāmānye ṣaṣṭhī, paścāttu aucityāt karmatvakartṛtvābhyāṃ 
sa sambandho vibhajanīyaḥ, ābhāsena bhinnayoridamahamitijaḍacetanayorya 
ekaḥ parāmarśaḥ paracittattvaviśrāntilakṣaṇastaṃ vineti vā, tena kriyāṃ 
cikīrṣāṃ parāmarśaṃ vā apekṣya ṣaṣṭhīsamāsaśca nityasāpekṣatvāt 
| etaduktaṃ bhavati-vāstavaṃ svabhāvasiddhaṃ jaḍasya iva ghaṭasya 
ghaṭatvaṃ cito yadi ekatvamucyate, bhedastu avidyeti;

(page 248)

tadā nirūpyaṃ kasya seti | nahi vidyaikarūpasya 
brahmaṇastadabhāvarūpamavidyā nāma, naca anye jīvādayaḥ kecit, 
avidyayaivahi te utthāpyāḥ | anirvācyā seti cet, kasyeti na vidmaḥ | bhāti ca 
anirvācyeti ca yakṣabhāṣā | yuktyā na upapadyate iti cet | 
bhāsanātikramaṇe kā yuktiḥ | avikalpe śuddhameva brahma ābhāti, 
savikalpake tu seti cet; so'pi kasyeti pūrvavat vācyam | avikalpakaṃ ca 
satyaṃ, na itaraditi bhāsamānatvāviśeṣe kuto vibhāgaḥ, bādhāditi cet 
viparītatve parasparatastulyo bādhaḥ | pratītinirūḍhistu bhede yathā, tathā 
na abhede iti bhedasyaiva satyatā yuktā | bādho'pi bhāsamānatvādeva san, 
tathā bhedo'pīti so'pi kathamavidyā; bādho'pica bheda eveti so'pi avidyā 
| tadidaṃ śaśaśṛṅgaṃ gaganakusumasya chedakamuktaṃ syāt | āgamāt 
sarvamiti na ābhāsanāditi cet, āgamo'pi avidyeti sarvamālajālam | yat 
vakṣyati

     brahmāpīṣṭamavidyayā saha tato naikāntavādo'pyayam |

iti sūtratātparyam | tadāha vṛttau akasmāt iti nimittasya 
alābhāditibhāvaḥ | ābhāsabheda ityādinā vedyagataṃ rūpamuktam | 
tadviṣayatvena yat kriyātvaṃ nāma kartṛtādhāyakaṃ, tat na ghaṭate iti 
brahmagataṃ rūpamuktam | tat iti ābhāsabhedasya ghaṭanaṃ kriyātvam | 
nanu dṛṣṭaṃ jaḍasya kartṛtvam 

astyuttarasyāṃ diśi devatātmā himālayo nāma nagādhirājaḥ |

iti | naitadityāha jaḍasya iti akatṛtvamiti sambandhaḥ | tam iti jaḍam | sa iti 
pramātā | etadabhimatameva sārasvatasya devatātmeti viśeṣayataḥ | 
sūtrārthamavatārayati cittattvasya ityādinā | na ityanena nirmeyagataṃ, 
nāpi iti tu

(page 249)

nirmātṛgataṃ rūpamabhidadhatā sautram ābhāsabhinnayoḥ iti spaṣṭaṃ 
yat pratipāditaṃ, tat saṃkṣepeṇa smārayati kāruṇikatayā yathā 
ityādinā | aiśvaryaśaktiṃ vinā nirmittatvāt krame nimittābhāvāt 
kādācitka iti vicitraḥ kramo na syāditi sambandhaḥ | 
antargatasarvābhāsollāsanasvabhāvatve hi yaugapadyameva ucitamityāha 
nityameva iti | aiśvaryaśaktistu samarthā codyamenaṃ parihartumityāha 
īśvaratvāt iti | tattat iti vicitrakramakamiti yāvat | parāmarśa eva 
kriyālakṣaṇo yukta iti sambandhaḥ | lakṣaṇaṃ darśayati kramiko'pi 
ityādinā | kramikatve hetuḥ antar ityādi, ekatve kartṛvyāpāra iti tat iti 
codyaṃ ca uttaraṃ ca parāmṛśati krameṇa vṛttigranthadvayaṃ paṭhan | 
kriyā api cet vedyā, tarhi nirmeyā, tatra ca kriyāntaraṃ, tatrāpi evamiti 
anavasthāṃ mā śaṅkiṣṭa kaścidityāśayena 
parāmarśatattvamuktapūrvamapi smārayati sā caiṣā iti | anyāsu 
pākādikriyāsu sambhavatu kadācidiyaṃ cintā, natu asyāmiti bhāvaḥ | 
nanu yadi vimarśaḥ pramātuḥ saṃvidrūpādabhinno na 
saṃvedyapadamabhipatati, tarhi kramarūpatvābhāvāt kriyātvamasya kutaḥ 
| atra āha pramātrabhedena tu iti avabhāsate iti | 
māyāpramātṛvṛttāntaśca asau parameśvaraprabhāvādeva bhavati,-iti 
tatrāpi kriyāśaktitvamuktam | uktaṃ ca etat

     sakramatvaṃ ca laukikyāḥ-----------------------| (2|1|2)

ityatra | etacca iti sakramatvam | nanu parāmarśa eva icchā bhagavataḥ kriyā, 
tataśca vṛttau tritayaṃ yaduktaṃ cikīrṣayā ityādi, tat kathamuktam | etat 
pariharati abhyupagamapūrvaṃ parāmarśo'pica iti | tasya tasya iti 
karmaṇi ṣaṣṭhī | mātragrahaṇena

(page 250)

karmaṇo'nunmeṣamāha | tata eva mṛjyāddūratvam ? | vṛttyarthaṃ 
vyākaroti atra hi iti vṛttigranthe | ābhāsanā ca kriyā, tasyā ādya eva 
parāmarśo lakṣaṇam | sa eva bahiṣkaraṇātmakābhāsanāparyantaḥ | tena 
ābhāsanāyā eva ayaṃ rūpavibhāgaḥ cikīrṣayā parāmṛśan iti | tena 
trayametadupakrame bhāsamānamapi dvayameva, vastutastu ekamapīti 
tātparyam | ityapi iti na kevalaṃ parāmṛśyamānoparāgāt, 
yāvadicchāprayatnarūpatvādapītyarthaḥ | jaḍasya ityādikāṃ vṛttiṃ 
codyena upakramate evaṃca iti evaṃ tarhītyarthaḥ | mahābhūtasya iti 
devatārūpatve hi yujyate etat | naca devatā dahati tathādarśanāditi manyate | 
nanu icchāyāmacaitanyamapi asti | satyam, iṣyamāṇagataṃ tu tat, na 
svarūpagatam | tadāha nāmarūpa iti | etacca

     ghaṭo'yamityadhyavasā------------------------| (1|5|20)

ityatra uktam | anantaram iti vācakavācyarūpaśabdārthamātrasya 
saṃvedyatvena prakāśanāditi hi atraiva sūtre nirūpitam | atra 
abhyupagamenaiva uttaramāha āstām ityādinā | svagate bhavanādau 
sthiratvādeva rūpāntaraṃ nāstīti kutra anusandhānam, spandanādau tu 
akarmake syandanarūpatvāt pūrvāparakṣaṇaviṣayamekamanusandhāna-
masti, dahanādau tu sakarmake na kevalaṃ pūrvottarakṣaṇaviṣayanusan-
dhānaṃ, yāvat vyatiriktakarmaikīkāralakṣaṇamapīti 
anusandhānadhārādhirohamayameva; tadacetane kathaṃ syāditi darśayati 
āstāṃ tāvat iti | asau iti vyāpāraḥ | yadā ucyate, tadāpīti saṅgatiḥ | 
sattāmātra iti sthirāyāṃ ca abhūtvābhāvinyāṃ ca sattāyāmityarthaḥ 
| nanu vastuvṛttena bhavantyeva tāvat te svatantrāḥ | tat kathaṃ vṛttāvuktaṃ 
svātantryābhāvāt iti | atra

(page 251)

āha svātantryam ityādi mama na bhātamasya avaśyaṃ bhātītyetadeva 
vastuvṛttamucyate, natu anyatkiñcit tat | tataśca bhavanamapi 
prakāśalagnaṃ sat tathābhavatīti bhavanasvātantryeṇa 
prakāśamukhaprekṣiṇā kiṃ kariṣyate iti prakāśane ananyavadanāvalokini 
yat svātantryaṃ, tadeva svātantryamucyate; tacca jaḍānāṃ nāstīti 
yuktaiva yuktiḥ svātantryābhāvāt iti | prakāśasya ca paradaśāyāṃ 
camatkāramātrātmā yo vimarśastadeva svātantryaṃ, natu icchārūpaṃ; 
parāparatve tu tadicchārūpamiṣyamāṇonmeṣāt, aparadaśāyāṃ tadeva 
apūrṇamiti darśayati prakāśo'pi ityādinā cikīrṣaiva ityantena | 
camatkāro hi iti svātmani ananyāpekṣe viśramaṇam | evaṃ 
bhuñjānatārūpaṃ camattvaṃ, tadeva karoti saṃrambhe, vimṛśati na 
anyatra anudhāvati | camaditi kriyāviśeṣaṇam, akhaṇḍa evavā śabdo 
nirvighnāsvādanavṛttiḥ | camaditi vā āntaraspandāndolanoditaparāmarśa-
mayaśabdanāvyaktānukaraṇam | kāvyanāṭyarasādāvapi 
bhāvicittavṛttyantarodayaniyamātmakavighnavirahita eva āsvādo 
rasanātmā camatkāra iti uktamanyatra | viśvanirmāṇe tu iti 
vyatiriktāvyatirikteṣyamāṇatayā śrīsadāśivādibhuvanata ārabhya 
ahambhāvācchādanasya krameṇa saṅkocakramonmeṣe ca 
idambhāvatāratamyasya anantādividyeśvarāntaṃ tathāvasthātuṃ 
parāpararūpatāṃ darśayati bhedāprarohe karaṇavyavahārābhāvāt, 
kṛtamiti tu vyavahārabhedanirūḍhāveva gāḍhāyāṃ brahmādīnāṃ 
kulālādīnāṃ ca | tadāha māyīyasarga iti tathā iti 
saṃkucitarūpatāyāmapi brahmādeḥ kuvindādeśca vyatiriktatve'pi 
iṣyamāṇasya apārimityāt parimityāt ca viśeṣa ityāha evam iti 
parimāṇaśūnye paradaśāyāṃ nāsti icchāvyavahāra iti 
śāntaśivādipravādābhiprāyeṇa

(page 252)

uktvā sadāśaktirūpāviṣṭa eva śiva ityevaṃbhūtadarśanāśrayaśiva-
dṛṣṭimatāvalambanena āha athavā iti | sarvatra hi camatkāra eva icchā, 
saca parabhūmāvapi asti | yaduktaṃ

     tadecchā tāvatī-----------------------------| (1|3)

iti | saivahi iti | camatkāritā hi bhuñjānarūpatā svātmaviśrāntilakṣaṇā 
sarvatra icchā | kvacittu svātmaviśrāntirbhāvāntaramanāgūritaviśeṣama-
pekṣya utthāpyate yatra sā icchā rāga iti ucyate, āgūritaviśeṣatāyāṃ tu 
kāma iti | ādigrahaṇādabhilāṣamalo yatra bhāvāntaraṃ 
sāmānyākāramapi vāsanāvaśeṣamātreṇa āste yathāha

     ------------------------bhāvasthitāni jananāntarasauhṛdāni |

iti | sautsukyaṃ ca nityatatsannidhānavyapagataśaṅkānuviddhā icchaiveti | 
evamanyadanusartavyam | tadabhāvaśca iti svātantryābhāvasya 
nimittamukta icchābhāva iti saṅgatiḥ | iyatā vṛttirubhayathā gamitā-
bubhūṣāyogena yat svātantryaṃ, tasya abhāvāt; ayogena ca yaḥ 
svātantryābhāvastata iti | nanu evaṃ himavānastīti katham | āha 
kartṛtopacārastu iti āropaṇe nimittaṃ tatpāratantryātmakaṃ tātsthyaṃ 
nāmetyarthaḥ | svātantryasya gamyamānasya atra āropaṇamityatra 
arthe'bhidhīyamānasvātantryāropaṃ dṛṣṭāntīkaroti kūlam ityādinā | 
āśaṅkāyāmacetaneṣviti pratyākhyātuṃ yat vākyaṃ na vā 
tulyakāraṇatvādicchāyā hi pravṛttita upalabdhiriti, tatra 
pramātṛsvātantryāropaṇameva tattvamavaseyamiti āśayaḥ | tata eva 
icchāsaṃbhavapakṣaṃ vākyamadṛḍhaṃ matvā parihārāntaramākhyat 
upamānādvā siddhamiti, tattu tṛtīyamuninā na asahyata na 
tiṅantenopamānamastīti | tadāstāmavāntareṇa | sarva eva iti 
nityapravahattāṃ

(page 253)

vartamānasya darśayan māyāpramātrapekṣametaduktaṃ, 
satyapramātrapekṣayā tu anupacaritameva idamityāśayaṃ sūcayati | 
māyāpramātrapekṣayā tu anupacaritameva idamityāha athavā iti | 
māyīyapramātṛtā pade'pica satyapramāturavirodha ityāśayena apiśabda 
aṅkurapadena abhūtaprādurbhāvaṃ piśunayati | mama pramātā iti 
māyāpramātruddeśenaiva idaṃ sāmarthyam, paramārthapramātari tu na 
kiñcidatra prayāsyamityāha || 20 ||

     itthaṃ tathā ghaṭapaṭādyābhāsajagadātmanā |
     tiṣṭhāsorevamicchaiva hetutā kartṛtā kriyā || 21 ||

     arthaḥ spaṣṭaḥ | saivaca kriyāśaktiriti yaduktaṃ, tatra kaścit 
brūyāt-bhagavati icchā, śrīsadāśive jñānaśaktiḥ, īśvare punaḥ 
kriyāśaktiriti āgame śaktivibhāgastadetat kathamiti | tatra āha 
viśvāvabhāsana iti caḥ śaṅkādyotakaḥ | na kevalaṃ loka prasiddhā 
kriyā spandanarūpā, yāvadiyamapīti apiḥ | yadā tadā iti 
hetuhetumadbhāvadyotakau nipātau, yadyapi-tathāpītyetadarthavṛttī vā | 
kriyāyāṃ śaktirityevaṃ vyākhyāya sāmānādhikaraṇyamapi 
svābhimataṃ vyācaṣṭe tasyāmapivā iti | śaktiḥ iti kriyātmā | 
yathoktaṃ

     susūkṣmaśaktitritayaṃ sāmarasyena vartate | (śi. dṛ. 1|4)

iti | tanmukhena iti ciddhanakartṛmukhena | yadāhuḥ iti vaiyākaraṇāḥ | 
evaṃbruvāṇaiśca aparakārakaparyāyāpāye'pi sati kartari kriyātattvasya 
darśanamasati tu aparakārakasāmagryāmapi adarśanamiti 
anvayavyatirekābhyāṃ kartṛviśrāntireva kriyeti nirūpitaṃ bhavati | na iha 
pacyate ityādāvapi adhikaraṇākṣiptā eva pākabhogādiyogyā bhāsanta 
eva kartāraḥ | natu iti karmaṇaḥ

(page 254)

kriyāveśo na saṃbhavati icchāvirahitatvāditi uparitaḥ saḥ | upacāre ca 
nimittaṃ kartṛgatayā api tayā karmaṇi āhitābhisaṃhitaviśeṣadarśanam | 
yadāha ityuktvā yat vākyaṃ paṭhitaṃ, tat tādṛśaṃ vṛttau nāsti 
sambandhinī ityasya padasya vṛttāvapāṭhādityāśaṅkya āha śeṣa iti 
adhyāhāra ityarthaḥ | ṣaṣṭhyā iti vṛttau śrutayā | tataśca 
sādhyāhārametat paṭhitamiti uktaṃ bhavati | karaṇādīnāṃ ca iti 
kārakatvam iti sambandhaḥ | nanu karotīti kārakamiti kartṛvyutpattipakṣe 
satyamupacāro'vaśyaṃbhāvī, avyutpannastu nimittaparyāya ityatra pakṣe 
kimupacāreṇetyāśaṅkāmapāsyati nimittatvaṃ ca iti 
sadasatkāryavādavicāre hi nirākṛtaḥ śuṣkaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ | 
teṣām iti karaṇādīnām | etat iti nimittatvam | tataśca kāṣṭhaiḥ 
pacatītyasyāmapi daśāyāṃ saṃvittattvasvātantryānupraveśādeva 
kārakatvam, natu anyathā | nanu avayavakriyāyāmasti eṣāṃ svātantryaṃ 
kāṣṭhāni jvalantīti kartṛtvadarśanāt, tataśca sā yadā 
pradhānapākalīnā vivakṣyate, tadā karaṇatve'pi kārakatvasya kā 
khaṇḍaneti kimatra cittattvamukhena | etadāśaṅkya āha kāṣṭhāni iti | 
jijvaliṣoreva jvalanakartṛtvaṃ yuktamityādi pūrvoktavadanusandheyamiti 
śivam |

iti 
śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptapādaviracitāyāmīśvar
a-pratyabhijñāvivṛtivimarśinyāṃ kriyādhikāre kāryakāraṇa-
bhāvavimarśaścaturthaḥ || 4 ||




īśvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinī |

mahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptapādaviracitā |

āgamādhikāraḥ |
```

## Reading

Withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible)

## Claims

| Claim | Status | Basis |
|---|---|---|
| Link completeness | FAIL (7 gaps named) | assurance.trace_links_present + gaps |
| Human review | UNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off) | assurance.review |
| Deterministic chunk gate | BLOCKED (PROOF_NOT_RUN) | proofs.chunk_gate |
| Manuscript witness | UNPINNED (0 verified corpus-wide) | identity.witness |
| Source-span completeness | UNKNOWN | assurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed |
