# ipvv chunkV3-J-agama-prathamo-k1-7 (M00022:7662-8500)

ipvv chunkV3-J-agama-prathamo-k1-7 (M00022:7662-8500) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

> Machine rendering — UNREVIEWED, not an approved translation. No English here was human-reviewed.

Canonical: https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkV3-J-agama-prathamo-k1-7/

## Passage (excerpt as hashed)

```
āgamādhikāraḥ |

atha prathamo vimarśaḥ |

     otaprotaṃ sakalaṃ viddhvā? svarasena śivamayīkurute |
     yo'nuttaradhāmnyudayansvayamamṛtaniṣecanaṃ tamasmi nataḥ ||

evamadhikāradvayena nirṇīte vitatya jñānakriye, adhunā tu kriyādhikāre 
yaduktaṃ

     viśvavaicitryacitrasya-----------------------------| (2|3|15)

ityādau sarvapadārthāvabhāsanirmalalakṣaṇatvameva kriyāśakteḥ 
svarūpamiti, tatra ko'sau padārthavarga iti vaktavyam | tatra asmadādipratya-
kṣaṃ na aśeṣasākṣātkāri, anumānamapi evaṃ sarvasya liṅgavyāptyupa-
labdhisambhavābhāvāt | asaṅkucitaprakāśātmakaparameśvaravimarśāt-
makaḥ punarāgamo viśvaṃ pramātuṃ samarthaḥ, tata eva vivṛtāvavatār-
yate padārthatattvopapādanārthamiti pārameśvarāgama eva tattvamupapā-
dayituṃ śaktaḥ; yuktistu tadupabṛṃhaṇāya | naca viśvaprameyatāpā-
danaṃ na upayogi prakṛtāyāmīśvarapratyabhijñāpanāyām | 
viśvaprame-yīkaraṇe hi tāvatprameyapadottīrṇā 
tāvadantaḥkaraṇapratilabdhapūrṇa-bhāvā satyapramātṛtā 
hṛdayaṅgamīkṛtā bhavet | yaduktaṃ

     didṛkṣayeva sarvārthānyadā vyāpyāvatiṣṭhate |
     tadā kiṃ bahunoktena svayamevāvabhotsyate || (spa. kā. 43)

(page 256)

iti | samastasaṃpat itipadena bahubrīhipakṣe prajñāviśeṣaṇena 
sphuṭīkṛtam | samastasya hi mūrtikriyānmano deśakālaprapañcasya 
saṃvidi avabhāsane tadaparicchinnasvabhāvā asau vibhunityarūpā 
sarvaśaktiḥ svaprakāśataiva nirbhāsate | tadapi māyāvaraṇādanyathā api 
bhāyāditi tatrāpi īśvarāgamaśaraṇatā | taduktaṃ

     pramāṇamekaṃ tadvākyaṃ tathyamīśvarabhāṣitam |
     tasyoktiḥ pauruṣaiḥ sthūlaiḥ pramāṇairna prabādhyate ||

iti | tadanena āśayena āgamādhikāra ucyate | tatra ślokaikādaśakena

     evamantarbahiḥ---------------------------------|

ityādinā

     -----------------------------------sthūlasūkṣmatvabhedataḥ |

ityantena śivādidharaṇyantānāṃ tattvānāṃ pārameśvarāgamasiddhaṃ 
yuktyā api anugṛhyamāṇaṃ pratyekataḥ svarūpaṃ darśayati | tāni eva 
pramāṇavyāpāraviṣayatvādekaikābhāsarūpāṇi vastūni yeṣāṃ 
darśanāntare sāmānyavyavahāraḥ | tairevaca niyataśaktyanugrahagṛhīta-
sāmānādhikaraṇyavaiyadhikaraṇyavaicitryairanantasvalakṣaṇāvabhāsāt-
makavyūhavibhavaviśeṣamayaḥ śarīrabhuvanādiḥ samasto'pi ayaṃ sarga 
otaprota iti prakaraṇatātparyam | tatra uktārthopajīvanena adhikārasaṅgatiṃ 
kurvan pūrvapakṣanirākriyāṃ ca upasaṃharan śivatattvameva 
sarvametadevaca sarvabhāvānāṃ tattvamiti tadeva tāvat 
jñānakriyāyogādābhāsavimarśasāraṃ svarūpato darśayati

     evamantarbahirvṛttiḥ kriyā kālakramānugā |
     mātureva tadanyonyāviyukte jñānakarmaṇī || 1 ||

jaḍe pratiṣṭhitaḥ kāryakāraṇabhāvo na upapadyate, apitu cidrūpa

(page 257)

eva, prakāśavimarśaikaparamārtho'pi svātantryādantarbahirātmā 
avabhāsamānaḥ kālakramamutthāpayan jñānaśaktivapuṣā 
dharmirūpaḥ san tāmantarbahirātmatāṃ kramikāvabhāsāṃ 
kriyāśaktiṃ dharmatvena svīkurute iti | evaṃ yata uktaṃ tat iti tato 
hetoranyonyamaviyukte jñānakriye prakāśavimarśātmike | tadevaca 
sarvabhāvānāṃ pāramārthikaṃ vapuḥ | tataḥ 
kriyāśaktidvārasvīkṛtasakalakṛtyapañcakaprapañcanasvātantryaṃ 
bhāvanādyupayogitayā upadeśena ābhāsyamānamavabhāsarūpamapi 
śivatattvamiti ucyate | tathoktaṃ

     śvātantryāmuktam-------------------------------------------| (1|5|16)

iti | tathā śrīkiraṇāyāṃ 

     māyātītaṃ śivaṃ tattvaṃ kathaṃ mukhyaṃ manobhuvi |
     vibhāset---------------------------------------------------------------||

 itipraśne

     adhovyāptiḥ śivasyaiva svaprakāśasya sā-----------------|

iti nirūpitam | svaprakāśatā hi svatantratā, adhovyāptistathā sṛṣṭireveti 
sūtrārthaḥ | vivṛtikāro

     jñānaṃ kriyā ca bhūtānāṃ---------------------| (1|1|4)

iti pūrvapakṣopakṣiptaṃ svātmani īśvaratābhijñānarūpaṃ vaktavyaṃ 
vastu samastamuktaṃ, tat kimidānīṃ prameyāntaramasti yadarthamadhikā-
rāntā ramiti parāśaṅkāṃ hṛdi gṛhītvā prakaraṇārthaṃ saṃkṣepeṇa 
avatārayati 'evam ityādinā 'upadarśya' ityantena prakṛtasaṅgatiṃ 
kurvataśaṅkābījamapi upakṣiptaṃ 'upakramate' itivacasā sūtrārtho'pi 
avatāritaḥ | śivatattvaṃ hi sarvapadārthānāṃ vapuḥ | tadbhittipṛṣṭhe ca 
sarvabhāvacitranirbhāsa iti tadabhidhānameva teṣāmupapādanopakramaḥ | 
āgamasya ca samastasya tātparyeṇa śivatattvameva artha 

(page 258)

iti bhaṅgyā sūtrāvatāraṇaṃ kṛtameveti pūrvaśailī api anusṛtaiva 
avataraṇikāyām | nanu kartuḥ kriyeti samucitaṃ vaktum, natu pramātuḥ 
kriyeti | atra āga 'avabhāsana'  iti | bahiḥsattādānaṃ yadyapi ābhāsana-
meva, tathāpi laukikasarvapramātṛsādhāraṇarūpasaṃpādakakaracaraṇā-
divyāpāraviśeṣaparyantībhūtameva abhipretaṃ tathā laukikānāṃ 
prasiddheḥ | tāmevaca saṃjñāśabdena darśayati śivatattvalakṣaṇasya 
parapramāturalaukikatvena vyākartumaśakyatetyāśayena | yadyapi 
māyīya-pramātṛmukhena pramātṛtattvaṃ vyākhyātam, tasya ca na 
tattvabhuvana-vargo nirmeyastathāpi māyāpramātṛtattvaṃ śivatattva eva 
prakāradvayena sāmānyāt tadekarūpatvāccetyevaṃ paryavasāyayiṣyatīti 
tadabhiprāyeṇa tattvādigrahaṇam | ādipadena ca 
māyāpramātravabhāsanīyaghaṭaśarīrā-disaṃgrahaḥ | 'ātmanaḥ' iti 
vṛttau tattvabhuvanādayo'rthāḥ pramātravya-tiriktatvāt yato nirdiṣṭāḥ, 
tata ātmānameva pramātṛsaṃjñaṃ karmabhāvena kartṛbhāvena ca 
avalambamānā kriyā karmasthatvena kartṛsthatvena vā vivicyamānā 
ekāśrayaiva bhavantī vastuta ekaiva | ghaṭāvabhāsanasya paṭāvabhāsanāt 
hi na paramārthato bhedo ghaṭapaṭayorevaṃ vodhaikaparamārthatvena 
abhedāt | māyākṛtatadbhedoparāgāvabhāsitastu bhavatu kriyāṇāṃ 
bheda iti vastu-sthitigrahaṇam | nanu avabhāsamānapadārthaviṣayaṃ yat tat 
samarthā-caraṇaṃ pramātuḥ sambandhi, tat jñānavirahitaṃ kasmādanyat 
kiñcit na bhavedityāśaṅkya āha 'bodhātma'  iti | bodhaikarūpasya 
pramāturyadadhi-kamabodharūpaṃ, tat nirmātavyapakṣe nikṣipyate iti tasya 
yat nijaṃ śakti-rūpaṃ dharmaḥ-itivyapadeśyaṃ, tat bodharūpameva 
yuktamiti yāvat | viduṣaḥ karmaṇi adhikāro 
dīkṣāsamarcanadhyānādikriyāyuktasya ca 
tattvajñānasampattirityetasminnarthe yadyapi ayamāgamo vyākhyātaḥ, 
tathāpi 

(page 259)

ayameva artha etadarthamūlatve sati yujyate | anyathā jñānaṃ yadi 
kriyāyāmupayogi, tadastu; kriā tu jñānaṃ vardhayatīti kaḥ prakāro 
bhāvanāmātreṇa api tatsiddhidarśanāt | yadātu kriyā nāma paraṃ 
tattvamapi śarīraparyantībhāvena dṛḍhībhūto vimarśaḥ sakalamidaṃ 
hṛdyakusumavilepanādi parameśvare'rpayaṃstadabheditayā vimṛśāmīti 
pūjanaṃ, tadā yuktamucyate-arcanādikriyāvirahitaṃ jñānaṃ na 
dṛḍhībhavatīti | tathā ca śrīsadāgamaḥ

     yogo nānyaḥ kriyā nānyā tattvārūḍhā hi yā matiḥ |
     svacittavāsanāśāntau sā kriyetyabhidhīyate |

iti | mayā ca vārtike etat vyākhyātaṃ 

     śvacitte vāsanāḥ karmamalamāyāprasūtayaḥ | 
     tāsāṃ śāntinimittaṃ yā matiḥ saṃvitsvabhāvikā ||
     sā dehārambhibāhyasthatattvavrātādhiśāyinī |
     kriyā saiva ca yogo'pi tattvānāṃ cillayīkṛteḥ ||
     loke'pi kila gacchāmītyevamantaḥsphuraiva yā |
     sā dehamakṣaṃ deśaṃ cāpyāviśantī gatikriyā |
     tasmātkriyāpi yā nāma jñānameva hi sā tataḥ || 
                                                       
                                                       
                                                       
                                                       
                                        (taṃ. lo. 1 | 155)

iti | tadetat darśayati parasparāviraha ityādinā | 'anyathā' iti aparasparāt-
matāyāṃ vṛkṣatvaśiṃśapātvayoriva tādātmye'bhidhīyamāne 
paramārthato vyatireka eva ābhāsavimarśabhedāditi pratipādayitum 
'anyathā'  iti 'vyatireka' itica ubhayamupāttam | 'yadi nāma' iti cetanasyaiva 
kriyā, ratho dhāvatītyādau punarupacāra iti yadi mataṃ; tadeva suvacamiti 
āśayaḥ | nanu parameśvarasya jñānakriye bhavetāṃ parasparāvirahite | 
bodhasvabhāvo

(page 260)

hi parameśvaraḥ satataṃ navanavakṛtyapañcakāvabhāsanāsvabhāvaḥ, 
paśupramātṝṇāṃ tu pūrvanirmitaviśvavartinīlādibodhāvasare navāva-
bhāsanā nāsti eva | etat pariharati māyā ityādinā | mukhena ityatra 
avacchedaḥ | parasparāviraho yuktaḥ iti ca pūrveṇa sambandhaḥ | 
tasyāścito rūpaṃ yadaiśvaryaṃ, nahi jñānakriyātmakaiśvaryātiriktā 
cit kācit, tanmukhena taddvāreṇa yuktaḥ paśūnāmapi 
jñānakriyayoranyonyāvi-yogaḥ | yat nareśvaravivekaḥ

     aṇavaścidacidrūpāścittvādeko maheśvaraḥ |
     tena kecidacittvāttu kathamākṣepabhūmayaḥ ||

iti | nanu bhagavato'pi sadā kathaṃ na avabhāsanā nirvahati,-iti śaṅkāṃ 
bhinatti nīla ityādinā | yadivā yat pūrvaṃ samarthitamīśvarasya, 
tadaiśvaryamukhena māyāpramātṝṇāmapi nirmāṇaṃ 
samarthitamityekarasatayaiva grantho neyaḥ | vṛttau pramātuḥ kriyāḥ iti 
sambandhe ṣaṣṭhī, natu bahiṣkārāpekṣayā kartari | tatrāpi na niyamena 
niṣedhaḥ śeṣe vibhāṣā iti abhyanujñānāt yadi na strībhāvapratyaya eva 
śeṣaḥ | svātantryeṇa vā iti īśvarasṛṣṭyanapekṣayā | nirmāṇamiti 
samarthitamiti sambandhaḥ | uktaṃ hi

     yathābhimatasaṃsthānābhāsanādbuddhigocare |
     ata eva yathābhīṣṭa-------------------------------------|| (1|6|11)

ityādi | nanu paśupramātrupakrameṇa kimartho vicāraḥ | atra āha 
śuddhaiśvarya iti | nanu paramārthato yadi ete na atiricyete, tat 
kimatiriktatāyā vicāreṇa | atiriktatā api avabhāsamānā na 
atyantamasaṃbhavinīti darśayati kevalam iti | nirmātṛpade iti | 
māyīyānāṃ kīṭāntānāṃ svakāryakaraṇāvasare yat kāryaṃ purā 
hṛdaye sphurati, tatra hṛdaye bhedasphuraṇāvasthāyāṃ cidabhedapūrvako

(page 261)

bheda iti yadyapi kramo'sti, kramānītā ca kriyāpi asti, tathāpi na tāvataiva 
lokastuṣyati pramātrantarasādhāraṇatvākāṅkṣī 
bahirindriyavedyatvātma-svarūpāntarāpattilakṣaṇaṃ kramaṃ 
yato'pekṣate, tato'pūrṇo'yaṃ krama iti abhimatavimarśātmikā kriyā api 
apūrṇeti tāmasatkalpīkṛtya jñānatayaiva vyavahāro na yuktaḥ | ucyate iti 
vyavahriyate ityarthaḥ | nanu evaṃ yadi sukhādeḥ sāṅkalpikasya ca 
ghaṭāderantareva buddhibhūmau karaṇaṃ nirmāṇaṃ, tadā kathaṃ kriyā | 
āha antaḥ iti | etadanantaram apica iti yojyam | na kevalaṃ bahiriti apiḥ | ca 
uktaśaṅkādyotakaḥ | evamanyatra | tatra tarhi kramaḥ kimapekṣayā | āha 
antarapica iti | buddhibhūmau hi 

     svāminaśca----------------------------------| (1|5|10)

ityuktanyāyena cittattvāntarvartina eva bahiṣkāraḥ | nanu tatra cinmātre 
kathaṃ kramaḥ | iṣṭameva etadityāha cinmātra iti

     sakramatvaṃ ca laukikyāḥ----------------------------------|  (2|1|2)

iti hi uktam | nanu tādṛśī prābhavī kriyā sūtravṛttyoḥ kathaṃ na darśitā 
| ka āha na darśiteti | yāvadevahi uktam antarbahirvṛttiḥ iti, tāvadeva 
āntaratvapratipādanena sarvābhyantaratā api ākṣiptaiva | 
kramanirbhāsasāmarthyameva tatra kriyetyāśayavyaktaye śaktipadam | asya 
ca iti pūrṇacitsvarūpasya tvityarthaḥ | aiśvaraḥ śuddhaḥ sargo yatra ucyate

     śūdhe'dhvani śivaḥ kartā---------------------------|

iti, māyīyastu aśuddho yatra uktaṃ

     ---------------------------prokto'nanto'site prabhuḥ |

iti | sarvatra ca vastutaḥ śivasyaiva kartṛtve'pi 
tadicchākṛtādabhimānato'nyasya kartṛtvamucyate | yat vidyāguruḥ

(page 262)

uttarottaramavagrahagrahaiḥ
paśyato'pyadharamuttarasya yaḥ |
sādhanasya nijabhāvanāgraho
heturatra bhavato marīcayaḥ ||

iti | tatra aiśvarasarge'bhyantaracinmātrāpekṣayā antarbahirbhāvasya 
sadbhāvaḥ, māyīye tu sarge'bhyantareśvaravṛddhyādyapekṣayā 
bahuśākho'sau | sa eṣa dvayo'pi sargaḥ paramaśivasya bhagavataḥ 
śaktivijṛmbhā | tataḥ sā śaktirantaravabhāsamānasvabhāvatayā 
jñānaśaktirucyate, bahirbhāvarūpeṇa tu kramopabṛṃhitena 
vimarśadārḍhyena upalakṣitā kriyāśaktiriti vyapadiśyate | yadāgamaḥ

evametaditi jñeyaṃ nānyatheti suniścitam |
jñāpayantī jagatyatra jñānaśaktirnigadyate |
evaṃbhūtamidaṃ vastu bhavatviti yadā punaḥ |
jātā tadaiva tattadvat kurvatyatra kriyocyate || 
                                                       
                                                       
                                                       
                         (mā. vi. 3|8)

iti | bhagavata eva paramaśivasya akramatve'pi yukto 
jñānakriyāśaktiyogaḥ | nanu māyīye sarge kālatattvonmeṣāt bhavatu 
kramaḥ, vidyātattvānte tu māyānunmeṣāt kālayogābhāve kathamasau 
kramayogaḥ uktaḥ | atra āha atra ca iti | iha dvaitavanto māyīyāḥ 
pramātāra upadeśyāḥ, te ca kālakramabhājaḥ 
sadāśivāvasthāyāmapica idantonmeṣasya ahantācchādanīyasya api 
sambhavamutthāpayantaste'vaśyaṃsaṃbhā-vinaḥ | aparadaśāveśo hi tata 
eva | atastānapekṣya kramo bhavatyeva, satu aprarūḍha iti kimavāntareṇa 
anena | dvaitavat iti bhūmādiṣu yathāyogaṃ matup | yata evaṃ, tasmāt 
śivadṛṣṭau yaducyate

(page 263)

     yadātu tasya ciddharmavibhavāmodajṛmbhayā |
     vicitraracanānānākāryasṛṣṭipravartane ||
     bhavatyunmukhatā cittā secchāyāḥ prathamā tuṭiḥ | (2|8)

iti | paramaśive'pi bhagavati aunmukhyarūpāyā 
ānandaśaktericchāśaktya-pekṣayā prathamatvaṃ pūrvabhāvitvaṃ 
tuṭiriti kālāṃśarūpatvaṃ tadupapadyate; anyathā kramābhāve kathaṃ 
pūrvāparībhāvavyavahāraḥ, kintu upadeśyāpekṣayā 
antargatamāyīyapramātrapekṣayā ca yukto'sāviti | nanu atra sūtre 
kramavanto māyāpramātāraḥ sṛṣṭāḥ, natu śivatattvam | āha 
pramātṛsāmānyāt iti | tatrāpi hi upapāditā kramsthitiḥ | ata eva uktaṃ 
tadevam iti | te vā na keciditi vāstavaṃ pakṣamāha athavā iti || 1 ||

     nanu evaṃbhūtaṃ cet śivatattvaṃ, tarhi tadatiriktaṃ kiṃ 
tattvāntaraṃ bhavet; viśeṣataḥ sadāśiveśvarau kathaṃ tattvāntaraṃ 
syātām | yadāgamaḥ

     layādhikārabhogādhvatritattvoktinidarśanāt |
     padārthaḥ patināmāsau prathamaḥ parikīrtitaḥ || (ma. taṃ. 2|1|14)

iti | anena patyureva īśvaratā uktā | ekacittattvaviśrāntānāṃ ca 
tattvānāṃ deśakālāyogāt kaḥ kramaḥ | etadabhyupagacchanneva 
samarthayate sūtreṇa

     kintvāntaradaśodrekātsādākhyaṃ tattvamāditaḥ |
     bahirbhāvaparatve tu parataḥ pārameśvaram || 2 ||

     satyaṃ śivatattvameva ekaṃ vastu sat, viśeṣāntaramapitu asti | 
taducyate | tat hi svaśaktitaḥ svātmani pratibimbakalpena vaicitryaṃ bhāsayat 
kāladeśakramaṃ bhāsayedeva vaicitryasya kriyāmūrtibhedamayatvāt | ata 
āntaryā jñānarūpāyā daśāyā udrekāvabhāsane

(page 264)

sādākhyaṃ sadākhyāyāṃ bhavaṃ sṛṣṭikramopadeśādau prathama-
darśanīyaṃ tattvaṃ yataḥ prabhṛti saditi saditi prakhyā tadā sadāśiva-
śabdavācyaṃ ca | idantonmeṣe'pi śivatetihi sadāśabdena uktam | 
bahirbhā-vasya kriyāśaktirūpasya paratve udrekāvabhāsane 
bhagavato'tyantadurgha-ṭākāritāparipoṣaṇaucityāt 
parameśvaraśabdavācyamīśvaratattvaṃ sādākhyasya 
paścānnirūpaṇārham | etaduktaṃ bhavati-iha tasya bhāvastattvamiti 
vargāṇāṃ viśeṣarūpāṇāmekīkaraṇanimittaṃ sāmānyamucyate 
mṛtpāṣāṇadārvasthimāṃsādīnāṃ pṛthivī, 
saritkūpasaraḥsamudrādīnāṃ jalamiti | taduktaṃ śrīmataṅgāgame

     tattvaṃ yadvasturūpaṃ syātsvadharmaprakaṭātmakam |
     tattvaṃ vastupadaṃ vyaktaṃ sphuṭamāmnāyadarśane ||
     yadacyutṃ svakādvṛttāt tataṃ cātmavaśaṃ gatam |
     tatamanyena no tasmāttattattvaṃ tattvasantatau || (1|5|4)

iti | tatra śuddhacaitanyavargasya mantramaheśvarākhyasya yat 
bhāvacakramasmadādyantaḥkaraṇavedyabhāvarāśisadṛśaṃ 
dhyāmalaprāyamunmīlitamātracitrakalpaṃ prathamasṛṣṭau, saṃhāre ca 
dhvaṃsonmukhamiva pratibimbatayā bhāti; tatra bhāvacakre tasya 
caitanyavargasya tathāprathanaṃ nāma yat cidviśeṣasāmānyaṃ, tat 
sadāśivatattvam; mantreśvarādirūpasya tu bahiṣkaraṇavedyasadṛśi 
pūrṇacitrapratime sthityavasthā īśvaratattvam | yadāgamaḥ

     tasminneveśvare tattve saṃsthitāḥ parameśvarāḥ |
     śivecchānumatāḥ sarve jagataḥ prabhaviṣṇavaḥ || (ma. taṃ. 1|5|5)

ityādi | sadāśiveśvarabhaṭṭārakau tu tathābhūtatattvādhiṣṭhāyakau 
yatra upāsyādi brahmaviṣṇvādivat, tata etadanavakāśaṃ-
brahmādīnāṃ kiṃ na tattvamadhye gaṇanamiti sūtrārthaḥ | 
vṛttirvivṛtiśca spaṣṭā | āntaradaśāśabdābhyāṃ

(page 265)

śivatattvamākṣiptamiti īśituḥ iti vṛttau darśitam || 2 ||

     nāmāntareṇa idameva tattvadvayamuktam, natu atra kimetatsyāditi 
bhramitavyamiti ardhasūtreṇa āha

     īśvaro bahirunmeṣo nimeṣo'ntaḥ sadāśivaḥ |
     yasyonmeṣādudayo jagataḥ---------------------------|

ityatra unmeṣaśabdena bāhyatvasphuṭatāvidhāyi yat viśvasya 
caitanyasāmarthyamīśvaratattvaṃ, tat nirdiṣṭam;

     yasya nimeṣātpralaya---------------------------|

ityatra tu nimeṣaśabdena antārūpamasphuṭamutthāpayat sadāśivatattvam | 
tadetadubhayamacalasya api cittattvasya calanāvabhāsanena 
kiñciccalanātmakamiti śuddhaspando'yamuktaḥ | sarvāṇi hi tattvāni 
bhagavataḥ śaktirūpāṇi spanda eva | yathoktaṃ

     guṇādispandaniḥṣyandāḥ sāmānyaspandasaṃśrayāt |
     labdhātmalābhāḥ-----------------------------------------|| (sp. kā. 19)

iti | kācittu śaktiranantāḥ śaktīrākṣipyaiva vartamānā nedīyasī 
bhagavataḥ, anyāstu dūrālpatamā davīyastamā iti upāsanā vicitrā 
āgameṣu darśitāḥ ||
     evamunmeṣanimeṣātmakeśvarasadāśivalakṣaṇarūpadvayasvīkṛta-
samastatattvaṃ pūrvasūtroktaṃ śivatattvamiti ardhaślokena uktam, 
paripūrṇeśvaratākasya tu tasyaiva vyāpāro 
vimarśalakṣaṇo'haṃbuddhīdaṃbuddhyoḥ samānādhikaraṇatvena yaḥ, 
sā

     sāmānādhikaraṇyaṃ ca sadvidyāhamidaṃdhiyoḥ || 3 ||

     satī śuddhā vidyā; aśuddhavidyā tato'nyaiveti avāntarasya arthaḥ | 
idaṃ tātparyam-ahamiti ananyonmukhaḥ prakāśavimarśaḥ,

(page 266)

idamiti anyonmukhaḥ | ekaḥ śivabhaṭṭārake, dvitīyo vidyeśvaravarge | 
māyāpramātari ca tau grāhakagrāhyalakṣaṇe pṛthagadhikaraṇe siddhau | 
yadātu madhyakoṭau samadhṛtatulāvat viśrāmyatastadā ahamidamiti 
grāhake grāhyasya prakṣepo'ta eva dhyāmalagrāhyāṃśo vimarśaḥ 
sadāśivanāthe | idamahamiti grāhye sphuṭībhūte'hamitiprakṣepāt 
sāmānādhikaraṇyaṃ vimarśa īśvarabhaṭṭārake | enaṃ 
sūtrārthamavatārayati unmeṣa ityādinā | śāstrakṛtām iti 
spandādiśāstrapraṇetṝṇām | tasya ca iti yena śivasya aiśvaryaṃ 
sadāśivatattvopakramaṃ pūryate, tena ubhayorapi asau vyāpāro 
vidyākhyaḥ | ubhāvapica tadvyāpāramayau paramaśivanāthasya 
ekaghanamaiśvaryam | nanu viśvaṃ nimiṣitaṃ cedekarasaiva ahantā yuktā, 
sā ca śivateti nimeṣaḥ kathaṃ sadāśivarūpatā; tataśca kathaṃ 
gurubhirunmeṣaḥ, kathaṃ nimeṣo'pi bhagavato vyatirekeṇa nirdiṣṭo

     yasyonmeṣanimeṣābhyām---------------------------| (spa. kā. 1)

ityatreti śaṅkāṃ parāsyati natu iti | viśvaṃ nimiṣitam iti hi viśvasya 
idantāsparśa eva kiñcidrūpaṃ vaktavyam | naca śivapade viśvaṃ kiñcit |

     sarvathā tvantarālīnā---------------------------| (4|1|14)

iti hi vakṣyate | āgame hi

     svabhāvenaiva śāntātmā ghoraḥ saṃsāra evahi |
     sa yasmānneṣyate patyuraghorahṛdayastataḥ || (ma. taṃ. 1|4|14)

iti paṭhitam | tataśca viśvasya yā antariti ahantāyāṃ parivartamānā 
dhyāmalatā, sa eva nimeṣaḥ | ata eva tadā tat viśvaṃ pralīnamucyate 
vyavahāraṇīyatvābhāvāt | etadāha sadāśivadaśā hi iti aśeṣāṇāṃ 
puruṣāṇāṃ māyāpramātṝṇāṃ buddhitattva

(page 267)

eva, natu bahiḥ sphuranto'ta eva asādhāraṇatayā pratyekaṃ nijanijayā 
saṃ-vidā vedyāstata evaca sādhāraṇyābhāvena avyavahāryatayā 
dhyāyama-latvena pralīnaśabdavācyā 
ye'rthāstatsāmānādhikaraṇyaprathā sadā-śivapadam | yadyapi 
vivṛtāvahametaditi tulyatayaiva pradarśitam, tathāpi etattāyā 
asphuṭatvābhidhānāt pūrvadaśāyāmahamityatra bharaḥ, īśvarapade tu 
sphuṭatvokteretadityatra | nanu atra aiśvaryasya pūrṇatvādī-śvaratā, 
pūrvatra tu sadā īśvaropalakṣitaḥ śivavyavahāraḥ kuta iti śaṅkamāna 
etadīśvaradaśāvyatirekaṃ smārayan sadāśivapadaṃ vyācaṣṭe 
sarvathā iti | idantā tāvadīśvarapadaṃ sphuṭatvena uktā, tata eva 
dedīpyamānā | yadātu sā praśāntyupalakṣitā dhyāmalatvena asphuṭā 
saṃpadyate, tadā vedyayoge'pi śivatāyā unmajjanāt sarveṇa 
kalanāprakāreṇa śivateti sadāśivatā ucyate | sā ca māyāpadavyavasthi-
tānāṃ bhūtānāṃ grāhakagrāhyarūpāṇāṃ pralayaḥ sarvathaiva 
māyīyarūpapradhvaṃsāt | māyātattve ca tadā bhūtāni nidhīyante, tacca 
parameśaśaktirūpaṃ sadāśivapade idamityaṃśasparśena viśrāmyatīti 
nimeṣaḥ sadāśivatā | evameṣa grantho neyaḥ, natu pūrvaḥ nanu 
ityādigranthārtho'tra smārya ityāśayena paramaśivatā vyākhyātavyā 
tathāsati nimeṣataḥ pralayaḥ sadāśivavyāpāra ityanena virodhāpatteḥ | 
nanu yadā samastagrāhakagrāhyamahāpralayastadā bhavatu evam, yadātu 
māyāyā apralīnatve sati pārthivaprākṛtādivedyavargapralayaḥ 
puṃstattvāni grāhakāṇi sthitāni yadā puṃstattvānāmeva 
antaḥkaraṇeṣu saṃskārarūpatayā suṣuptavadavasthānaṃ viśvasya 
pralayo, natu ahantāntaḥpraveśastadā kathaṃ nimeṣo'ntariti ucyate | atra 
āha grāhaka ityādi | antar iti puṃstattveṣu, nimeṣaḥ saṃskāraśeṣateti 
yāvat | nanu evamapi sadāśiva

(page 268)

ityayaṃ sūtrāṃśo na vācakīkṛtaḥ, vācakīkṛtaścetyāha tadānīṃ ca 
iti tasyāṃ savedyāvasthāyāmapi yo 
māyīyagrāhakāntaḥkaraṇaparivartana-saṃskārarūpo nimeṣaḥ, so'pi 
tattvataḥ

     idamityasya vicchinnavimarśasya---------------------| ( a. pra. si. 15)

itinyāyena ahamitipade viśrāmyannahamidamitisadāśivatāmeva spṛśati | 
yadātu saṃskārarūpatve'sya ahantaiva tattvaṃ, tadā pramukha eva 
sadāśivatā idantayā māyīyāhantayā vā saṃskārateti hi vakṣyati | 
vyākhyādvayamapica yuktamityāha ata eva iti | yataḥ pralayo dvidhā 
puṃstattvāvaśeṣatāyāṃ tatsaṃskārarūpatābhājāṃ 
vedyānāmarthānāṃ sadbhāve savedyatayā, puṃstatvānāmapitu 
māyāśaktau pralīnatvena sadāśivapadāntargamane 
pṛthakpramātṛtvābhāvāt tadapekṣayā vedyānāṃ 
pratiṣṭhānādapavedyatayā | tataśca tādṛśasya suṣuptasya api 
ubhayarūpatvaṃ vakṣyate

     tāvanmātrasthitau proktaṃ sauṣuptaṃ pralayopamam | (3|2|15)

ityatra | evaṃ yasya nimeṣātpralaya iti vyākhyāya yasyonmeṣādudaya iti 
vyācakṣāṇaḥ sadāśivapadādīśvarapadasya vyatirekamāha 
īśvaradaśā iti | daśāśabdo'vasthāśabdasya arthe | māyāyāṃ 
sphuṭedantābhājo'rthā īśvarapade sṛṣṭā bhavanti tatraiva paramārthata 
idambhāvasya sphuṭatāpatteḥ | nanu

     yasyonmeṣanimeṣābhyām---------------------------| (spa. kā 1)

ityatra jagadgrahaṇena vedyavarga eva kasmāt saṃgṛhītaḥ, yāvatā 
sadāśivaparyante'pi pralayaḥ sargaśca āgame śrūyate

yatsadāśivaparyantaṃ pārthivādyaṃ ca suvrate |
tatsarvaṃ prākṛtaṃ jñeyaṃ vināśotpattisaṃyutam || (sva. 10|1264)

(page 269)

iti | tataśca tayorapi unmeṣanimeṣasvīkṛtābhyāmudayapralayābhyāṃ 
vyapadeśaḥ kartavyaḥ | kiñca yathā śivasya unmeṣanimeṣavyāpārau 
tattvāntaraṃ sadāśiveśvarāvuktau, tathā tayorapi unmeṣanimeṣavyāpā-
rau kasmāt na uktau tattvāntaratayā | tadetadāśaṅkādvayamekena 
vākyena nirākaroti sadāśiva ityādinā | idantābhāgasyaiva apararūpasya 
tatra āgame pralayodayau paramārthata uktau mantavyau | tadabhiprāyeṇaiva 
ca tatra

     māyākālaṃ parārdhānāṃ guṇayitvā śatena tu |
     īśe dinaṃ rātrirevam---------------------------------------||

ityādikrameṇa śaktitattvānte'pi śrīsvacchandādigranthena

     guṇayitvaiśvaraṃ kālaṃ parārdhānāṃ śatena tu |
     sādāśivaṃ dinaṃ rātrirmahāpralayaḥ---------------||

ityādinā kālayogo vyapadiṣṭaḥ | nanu īśvaraśaktirūpayostayoḥ 
pralayodayau yuktau; tathā tayorapi yat pralayodayavyāpāravattvaṃ, tat 
paramārthataḥ śivasyaiveti pṛthak tayorna vyāpārāntaramuktaṃ tāvataḥ 
pūrṇaśivarūpatvāt | etadeva āha ekamevahi iti | yeṣu iti yeṣu bhāveṣu 
madhye | tadānīṃ ca iti avabhāsanākāle | na kevalaṃ grāhyāṇāmiti 
apiḥ | śūnyatārūpāṇām iti apavedye pralaye saṃskārarūpatayā 
svarūpamātrāvaśeṣavedyatā puryaṣṭakarūpāṇāṃ, savedye 
grāhakāyattatvāt ca grāhyāṇāmapi asau pralaye iti na sa bhedena abhihitaḥ 
| evaṃca sadāśiveśvarau śivatattvāt na bhidyete | tataḥ kathaṃ tayoḥ 
sṛṣṭipralayau vyāpārāntaraṃ vyapadiśyate ityetat prakṛtaṃ nirvāhayituṃ 
na etat prayāsasādhyamityamunā āśayena prameyāntaraṃ nirūpayati 
tadetādṛśa ityādinā pratyupasthāpayanti ityantena | triṃśat iti 
bhūtatanmātrabuddhikarmendriyaviṃśakaṃ

(page 270)

mano'haṃbuddhiprakṛtipuruṣarāganiyatividyākalākālāśceti | 
praviśanti iti śatā | icchā iti śaktitattvasaṃgrahaḥ, mayaṭā 
uttarottaratattvānāṃ tatpūrvapūrvānuprāṇitatvamāha | jñānakriye 
sadāśiveśvarau, tadvyāpāro'pi vidyātattvaṃ tatraiva anupraviṣṭam | 
māyātattvaṃ dehe na upādānakāraṇamātratvena pṛthaktvena saṃmatam, 
api tu parameśvara-śaktitayā | tathāhi mṛdādiḥ padārthaḥ 
parameśvaraśaktirūpa eva saṃstadicchāvaśāt ghaṭakāraṇatayā api 
niyatau nirbhāsamānaḥ pṛthak kāraṇamucyate | ata eva sarvabhāvānāṃ 
śivaḥ svabhāvastena vinā niḥsvabhāvatvāt sarvasyetyāśayena 
spandaśāstre
     
     tamadhiṣṭhātṛbhāvena svabhāvam-----------------| (spa. kā. 11)

iti kathitam, vṛttāvapi

     svasvabhāvasyaiva śivātmakasya | (spa. kā. vṛ. 1)

ityādi | śrītriśiromate hi

     sāmūhyaṃ caiva tattvānāṃ grāmastaddharmatā śivaḥ |

iti sarvaṃ śivaśaktyātma uktam | tadvat māyāpi iti | pañca etāni tattvāni 
| tato'pi iti tebhyo'pi tattvebhyo hetubhūtebhyaḥ | śivatattvasya 
ṣaṭtriṃśattamasya na bhedaḥ iti sambandhaḥ | abhedāt iti | pratibimbe hi 
bhedo'sannapi ābhāti tāvat, śaktau tadapi neti āśayaḥ | ādipadena 
niyatirāgau | tāsām iti kālādiśaktīnām | śivatādaśāyām iti yathā 
ghaṭādapṛthagbhūtāvabhāsamudakāharaṇasāmarthyaṃ 
makurāpekṣayā pṛthagbhāvāvabhāsi eva, nahi tat makurasya 
śaktirityavabhāsaḥ paramārthatastathātve pratibimbameva hi ucyate, tathā 
prakṛte'pi mantavyam | etacca iti | kālādayo grāhakatve upayujyaṃte | 
adhunā na kiñcitkaromi jānannabhiṣvakto'hamiti hi 
kālakalāvidyārāgānuviddha eva

(page 271)

aṇurniyatyanuprāṇito grāhaka ucyate | anyaiḥ iti śaivavyākhyātṛbhiḥ | 
tathāhi śivabrahmatanugranthe gurupādairnirūpitaṃ

     pañcatriṃśattattvī śivanāthasyaiva śaktirukteyam |
     tatra catasrastu parā antyaṃ vai pañcaviṃśakaṃ sthūlāḥ ||
     madhyāstu sūkṣmarūpāḥ śaktaya iha sāñjanāstu param |

ityādi | grāhyāyattatvāt grāhakatāyā yadyapi kālādiśaktayo'pi 
grāhyaṃ spṛśanti, tathāpi sāmānyata eva na viśeṣataḥ; 
buddhikarmendriyaśaktayastu jñeyatayā kāryatayā ca viśeṣata eva 
grāhyaṃ spṛśanti,-iti śabdādipadasya āśayaḥ | tā api iti 
sthūlasūkṣmatayā ubhayyaḥ | māyāpramāturapi paramārthataścideva 
tattvamiti śivasya eva etāḥ śaktayaḥ | tathāhi

     yataḥ karaṇavargo'yaṃ---------------------------| (spa. kā. 6)

itinītyā, vastutastu sa eva sarvaṃ jānāti karoti ceti | etadāha 
grāhakānyapi iti | nirābhāse iti vedakaikarūpe | samudyamarūpā iti | 
ahaṃ śabdaṃ jānāmi karomīti hi śrotravākśaktyostattvam | ata eva āha 
vimarśajātīya iti ahamitivimarśasya viśeṣarūpā etāḥ, vimarśaśca 
bhagavata eva śaktiriti uktaṃ

     vimarśa eva devasya---------------------------|

iti | tadetaduktaṃ

     guṇādispandaniḥṣyandāḥ sāmānyaspandasaṃśrayāt |
     labdhātmalābhāḥ-------------------------------------------------|| 
                                                       
                                                       
                                                       
                                                       
                                                       
                                                  
     (spa. kā. 19)

iti | ye'pi pratibimbarūpā grāhakāsteṣāṃ cidbhāgaḥ śiva eveti 
upapādya acidbhāgo'pi vedyātmā tacchaktireva sadāśivarūpeti 
upapādayati

(page 272)

grāhakā api iti | etacca pūrvameva asmābhirvimṛṣṭam | 
citiśaktirviśvarūpā bhavati nacādhikyaṃ spṛśati iti sambandhaḥ | cetanā 
atidurghaṭakāritvādinā adbhutatāṃ vyanakti | etat saṃkṣipya ghaṭayati yo 
hi iti idantābhāk iti | nirūḍhedantāko'rthāvabhāsaḥ iti sambandhaḥ | 
etat prameyaṃ prakṛte upayojayati evam iti | īśvarādi vyavahriyate 
śivatvādbhedeneti sambandhaḥ | ādipadena sadāśivādi | nanu etāvanti 
tattvāni śivapralīnānīti na asmābhiḥ śrutam | śroṣyate iti darśayati 
vakṣyamāṇa iti | pramāṇabhūmau sadāśivapada eva sthitiḥ, 
vastubhūmau tu pralaya ityāśayena sargasthitī sargapralayāviti ca darśitam | 
nanu sadāśivatā pūrvakūṭāvapi asti, kathaṃ pralayataiva asyāḥ | atra 
āha prapañca iti | asphuṭataivahi pralīnatvamuktaṃ śuddhena pralayapadena 
| vyapadeśe hetumāha pralayasya iti | 
vyaktisphuṭatvaprapañcādyupapādavirahitaḥ pralayaśabdo 
bhūtapūrvasphuṭadaśādarśanaṃ yadasphuṭanaṃ vināśaśabdena 
prasiddhaṃ, tat brūte iti loke nirūḍhiḥ | evaṃ ślokārdhaṃ vyākhyāya 
avāntaraṃ vivṛṇoti tasya ca iti | sadāśiveśvarobhayarūpasya yaḥ 
svarūpādabhedaparāmarśastadvidyā nāma tattvam | atraiva 
sacchabdārthanirūpaṇāśayena hetumāha svātmollāsa ityādinā | tasya 
iti vargasya | nanu yathādṛṣṭaṃ bheda eva 
svakāraṇaparamparādhīnajanmā astu,-ityāśaṅkya atrāpi pūrvoktaṃ 
hetutvena smārayati prakāśāt iti | atra iti vṛttau | anena ghaṭādīnāṃ 
yādṛgāntaratvamantaḥkaraṇabhuvi rūḍhatvaṃ, na tādṛgihetyāha | nanu 
īśvaradaśāyāṃ sa eva pramātā śūnyapuryaṣṭakādīnāṃ, tatra 
ekarasaiva vedyatā; tataśca ko'nyo vedakastatra syāt yasya na vedyena 
sākamekatra cinmātrātmani adhikaraṇe viśrāma ucita iti 
codyāśaṅkāyāmāha vedakaśca iti | vakṣyate iti

(page 273)

     te tu bhinnāvabhāsārthāḥ---------------------------| (4|1|8)

ityādyuddeśeṣu | nanu yathā nīlaguṇotpalajātyordravyātmani adhikaraṇe 
viśrāntistṛtīye, tathā ahantedantayorapi sā vācyā; naca tṛtīyamasti 
cidaciddvitvameveti yatnena upoddhāte samarthitatvādityāśaṅkya āha sa ca 
iti | vedakaścidrūpameva pūrṇatayā saṃkocanyakkāreṇa 
sthānāntarasaṃkrāntamiva tṛtīyamadhikaraṇamiti yāvat | matiśabdena iti 
vṛttau | anena manovyāpāro matiḥ | sā 
kathamindriyavarganirapekṣasaṃvedane bhagavati īśvare bhavediti 
śaṅkāṃ kṛntati tataḥ ī citsvarūpādīśvarāt | yathaiva iti 
upadeśabhāvanādyarthaṃ sṛṣṭena kalpanāyātena vibhāgenetyarthaḥ | 
nanu śaktitattve eva tarhi vidyā antarbhavediti kathaṃ pṛthak tattvaṃ tat | atra 
api āha yenaiva iti | śuddhaśabdena iti vṛttau | iyaṃ ca prameśvareṇa 
citāvahamityasyāmidamitisamastasvīkāriṇī mataṅgamunipraśnānantaraṃ 
nirūpitā śuddhavidyā | tathāhi tatra praśnagrantho

     māyāntarvartinaḥ proktāḥ paśavaḥ pāśadharmiṇaḥ |
     māyātītā parā vidyā viśuddhādhvapradarśikā ||
     sā kathaṃ yujyate'ṇūnāṃ chindhi sandehajaṃ tamaḥ || (1|10|22)

uttaragranthastu

     śivādyavaniparyanto yo'yamadhvātivistṛtaḥ |
     sa samastaścitau jñeyo nāśivatvādvimucyate || (1|10|23)

iti | ayamiti hi idantā uktā, citāviti ahantā || 3 ||

     asyā vidyāyāḥ kathaṃ śuddhatetyāśaṅkāyāṃ sūtram

          idambhāvopapannānāṃ vedyabhūmimupeyuṣām |
          bhāvānāṃ bodhasāratvādyathāvastvavalokanāt || 4 ||

     avalokanaṃ vedanaṃ vidyā | sā ca iyaṃ vastvanusāriṇīti

(page 274)

śuddhā | tathāhi vedyadaśāmaṅgīkṛtavatāmapi ata eva ucitena 
idantāparāmarśena parāmṛśyānāṃ bodha eva prakāśātmā sāraṃ 
vastu, prakāśaśca ananyonmukhāhaṃvimarśamayaḥ | tatraivaca 
prarūḍhatvena idantāyā ahamidamiti bhavatīti śuddhamidaṃ vedanamiti 
sūtrārthaḥ | etamavatārayati | aśuddha ityādinā | 
śuddhāśuddhayorvidyayoḥ paṭāntaraparīkṣaṇādanyonyavyatirekeṇa 
svarūpamupalakṣyaṃ bhavatīti manasikṛtya aśuddhavidyāṃ tāvat 
darśayati māyā ityādinā vakṣyate ityantena vākyena | aśuddhavidyāyā 
upayogaṃ darśayituṃ paśoḥ svarūpamāha prathita ityanena svātmaiva 
asya paraṃ prakāśate, na paraṃ kiñcidityarthaḥ | māyīyānāṃ 
kālabhedasaṃgatiḥ, natu parameśvaraśaktirūpāyā māyāyāḥ | tato 
māyāmūlo'pi malo'nādireveti nitya eva paśuḥ | yat śrīkiraṇoktiḥ

     paśurnityo hyamūrto'jño niṣkriyo nirguṇo'prabhuḥ |

iti | tata eva sarvataḥsaṅkocādaṇuḥ | so'ṇuryadvaśādbhinnavedyavedaka-
stanmāyīya iti sambandhaḥ | māyīyatvaṃ vakṣyāmi iti śuddhavidyāto 
vyatireko darśitaḥ nanu ityādinā | tadabhedena iti vidyābhedena | param iti 
tato'nyadamāyīyam || 4 ||

     adhiṣṭhātṛdevatāvyatiriktameva tatsanāmakametat tattvadvayamiti 
bhaṅgyā pratipādayituṃ sūtram

     atrāparatvaṃ bhāvānāmanātmatvena bhāsanāt |
     paratāhantayācchādātparāparadaśā hi sā || 5 ||

     aparatvamapūrṇatā anyākāṅkṣitvamidamiti, paratvaṃ pūrṇatva-
mahamiti | ata evaca tattvadvaye'pi tāvaṃśau sta iti vedyabhāvaniṣṭhā 
daśā tattvasvarūpā tadavabhāsayitṛśuddhamātṛvedyavastusādhanā | 
tadvedyaniṣṭhasaṃvedanadaśā

(page 275)

tu śuddhavidyā, tatpramātṛrūpamantramaheśvarādivargādhiṣṭātṛtvaṃ 
śrīsadāśiveśvarabhaṭṭārakarūpateti tātparyataḥ sūtrārthaḥ | taṃ 
saṃkṣipya āha āgameṣu ityādinā | tattvagataśabdena devatārūpāt 
vyatirekaḥ sūcitaḥ | īśvarāvasthāyāṃ sphuṭīkṛtatvādidantayāstulā-
dhṛtaṃ paratvamaparatvaṃ cetyāśayena āha īśvarāvasthā iti | etaddvā-
reṇa ca sadāśivadaśā api na svīkṛtā bhavediti abhiprāyaḥ | na atra 
sāṃkhya iva pariṇāmakrameṇa daśāvyavahāra iti darśayati 
ātmīyasvā-tantrya iti | parāparatve śuddhe kīdṛśe 
syātāmityākāṅkṣāyāṃ paratvaṃ tāvat nirūpayitumāha tatra iti | 
tadviparītam ityādinā śuddhamaparatvamāha | tāvat iti 
dvitīyaviparyāsānudaye'pi iyataiva aparatvamullasitaṃ vidyeśānāmiva, 
tadudaye tu tadeva brahmādikīṭāntānāmiva sphuṭatāmeṣyatīti āśayaḥ | 
tatrāpi iti dvitīyaprakāśane | sthita iti tadadhikamityarthaḥ | 
pūrṇatāyogyasya iti idamitiparāmṛśyatayaiva hi pūrṇatā 
niravakāśīkṛtā rājña iva abhāgyavaśāt dāsadaśāmadhiśayānasya 
ahamitiparāmṛśyatāyāṃ bhavitavyaṃ pūrṇatayeti tayā na bhavantyā 
śocyatamatvaṃ tasyaiva prāpte'pi svāmipade śaktitritayāniyoga iva | 
anena iti aparattvam ityantena vṛttigranthena | puṃstattvagrahaṇena 
brahmādeḥ saṃgrahe'pi māyīyaiśvaryāṃśodrekāt 
sāmyamaparasaṃsāribhiralpabuddhibhirna saṃbhāvayeteti 
pṛthagupādānam | etena iti paratā ityantena vṛttivākyena | śuddhe dve 
daśe nirūpya miśrīkāreṇa tṛtīyāmāha vṛttau iti ato 
hetorubhayāṃśavaśādeṣā daśā parāparāvastheti | sākalyavādinā iti, 
natu jātyākhyāyāmāyātena, apitu vyaktibhūmānamabhidadhatā | 
pūrṇatvaṃ pūritam iti sambandhaḥ | vidyeśvaradaśā tarhi kā bhavediti

(page 276)

nirūpayituṃ vyatirekaprasaṅgāt punaraparāvasthāṃ spṛśati dvitīyārtha 
ityādinā | atyanta iti aparatvaṃ bhavati, natu saṃsārijanatulyamiti yāvat | 
tena vedyāṃśe saṃsāritulyā eva te iti nirupya vedakāṃśamukhena 
utkarṣaṃ darśayati pakṣāntareṇa cidrūpācalanādvā iti || 5 ||

     evamahamidamiti saṃvedane yadāchādakamahamitirūpaṃ, 
tatprādhānyena vyāpāraḥ śuddhavidyeti pratipāditam, idamiti tu ya 
ācchādanīyo'tra bhāgastatprādhānyeneti tu matāntaraṃ darśayituṃ 
sūtraṃ

     bhedadhīreva bhāveṣu karturbodhātmano'pi yā |
     māyāśaktyeva sā vidyetyanye vidyeśvarā yathā || 6 ||

     śūnyādirūpamāyāpramātranullāse'pi saṃvinmātre eva 
boddhari kartari ca bhāveṣu tanmayeṣvapi bhedaprakāśanalakṣaṇaṃ yat 
svātantryaṃ māyāśaktirūpamiva tat pramātṛbhāge viparyayābhāvāt 
śuddhavidyā yena prakāreṇa anantabhaṭṭārakādyā vidyeśvarā vartante | 
te hi śuddhacinmātrabaddhāhambhāvā eva bhinnaṃ bhāvavargaṃ 
paśyanti dvaitadṛśi iva īśvaraḥ | tena parameśvarasvātantryopajīvinī 
vidyeśvara-śaktiḥ śuddhavidyeti tātparyaṃ sūtrasya | tadāha 
vidyeśvarāṇām ityādinā | athaca iti nikṛṣṭā, idambhāvasya 
prarūḍhatvāt nikarṣaḥ | tāmeva āha vidyā iti | śabdena iti saṅgatiḥ | ata 
eva iti sphuṭapaśubhāvā-prādurbhāvāt | karmaṇām iti 
laukikavaidikātmanām | dīkṣādhyānār-canādereva tu tadvaśena kṛtāt 
tatprāptiḥ, akṛtaprāyaścittaśca gṛhītādhi-kāro'pi akṛtādhikāro 
yogyavidhilābhe'pi tatpadameti | yadāgamaḥ

     adhikāraṃ na cet kuryādvidyeśaḥ syāttanukṣaye |

iti | evamāgamo'pi avaśyamabhyupeya ityāha īśvara ityādi

(page 277)

sārthakam iti vidyātattve sthitā īśvarāḥ sarvajñāḥ sarvakartāraśceti 
vidyeśvarāḥ | nanu evamapi kasmāt pṛthak teṣāṃ na tattvāntaratāpra-
saṅga ityāśaṅkya āha tattvānāṃ ca iti māyāyām iti | pārthive 
brahmā, prākṛte viṣṇuḥ, māyīye pade rudraḥ; iyacca māyāśaktivijṛm-
bhitamiti sāmānyena māyāyāmiti uktam | vṛttiṃ vyacaṣṭe mantravidyā-
nām iti | aikyaṃ śuddhānādiparāmarśasāraśabdarāśikalāśarīratvena, 
avāntarabhedastu muktisiddhyoḥ saṃvedanavācyaspandayoḥ 
śaktimacchakti-rūpayośca krameṇa prādhānyāt | tathā śrīmataṅgādau 
vidyeśvarebhyaḥ pṛthageva vidyārājñyo'mbikādyā nirūpitāḥ || 6 ||

     svātantryātmikā tāvadicchaiva bhagavataḥ śaktiḥ | sā tu kṛtyabhe-
dena bahudhā upacaryate | tatra yathāprarūḍhasphuṭāsphuṭedantāprakā-
śane sadāśiveśvaratā jñānakriyāśaktirūpā, cinmātragrāhakatve'pi 
idantāprarūḍhau kriyāśaktiśeṣarūpaiva mahāmāyā vidyeśaśaktiḥ, 
grāhyagrāhakaviparyāse paśupramātṛṣu māyāśaktiḥ, tathā grāhaka-
grāhyobhayaviparyāsasaṃskāraśeṣatve'pi yogijñāniviṣayaṃ yat vastu-
paramārthaprathanaṃ, tatra yat bhagavataḥ svātantryaṃ māyāśaktivipa-
rītaṃ, tadavaśyaṃ tattvāntaram | yat vivarīṣyate pṛthakprayojana iti 
tadeva vidyātattvam iti | māyāvyatirekeṇa tadrūpaṃ darśayati sūtreṇa

     tasyaiśvaryasvabhāvasya paśubhāve prakāśikā |
     vidyāśaktistirodhānakarī māyābhidhā punaḥ || 7 ||

     paśubhāve grāhakagrāhyaviparyāsobhayātmani pāśayogalakṣaṇe 
sthite'pi tasya pramātṛparamārtharūpasya aiśvaryalakṣaṇasya 
svabhāvasya yā prakāśikā bhagavataḥ śaktiḥ, sā niṣkalapramātṛṣu 
vartamānā vidyā | yat vakṣyate

(page 278)

     vidyābhijñāpitaiśvaryaḥ---------------------------| (3|2|2)

iti | māyāśakterna atra vyāpāraḥ | sā hi tirodhānasvarūpāvaraṇaṃ 
hetutācchīlyādinā karoti | yat bhaviṣyati

     eṣa pramātā māyāndhaḥ saṃsārī--------------| (3|2|2)

iti | tena svarūpaprakāśanaśaktervyatiriktaiva seti sūtrārthaḥ | tamavatāra-
yati māyā ityādinā | tathā iti aiśvaryātmanā | māyāto vyatirekaṃ 
vyākhyātuṃ yat tirodhānakarī ityādi sautraṃ, tat vivṛṇoti aiśvaryasva-
bhāva ityādinā | tirodhānamāvaraṇaṃ svarūpāprakāśanaṃ mālama-
jñānaṃ prasajyapratiṣedhātmakaṃ yat, tadekam; tatpṛṣṭha evatu tadupa-
prāṇitaparyudāsātmanā viparītaprakārarūpaṃ dvitīyam | tadāha anyat 
iti | tathāprasiddham iti rūḍhimātrāt, tathā māyāśaktikṛtatvaṃ tu 
sarvasya api | etadarthameva

     athātmamalamāyākhya---------------------------|

itiśrīrauravasūtre ākhyagrahaṇam | sṛṣṭisthiti iti pralayaviparītatā 
jāgara-svapna iti suṣuptaviparītatā uktā | pralayasuṣuptayoḥ 
sarvāsarvasādhāra-ṇetaraśīghraciratvādinā bhedo mantavyaḥ | evaṃ 
trīṇi sṛṣṭyādīni kṛtyāni tirodhānarūpāṇi pratipādya caturthamapi 
vilayanāmakaṃ tirodhānaśabdena prasiddhaṃ tirodhānaṃ 
māyākāryamāha naraka ityādinā | nanu brahmahatyādito 
narakagamanamiti sṛṣṭyāditrayameva etat | maivamityāha  
karmaphalātiriktam iti | yat kila pārameśvarasamayamaṅgī-kṛtavato'pi 
antastadviṣayaṃ dveṣakāluṣyaṃ tatkarmānapekṣayā eva śuddhayā 
parameśvarecchayā eva prakopāparaparyāyayā bhavati, tena ye 
sukhaduḥkhe niyativadanāvalokiśubhāśubhabalāt bhavataste dharmādhar-
manimitte; ye tu śubhāśubhānusaraṇamantareṇa eva, te parameśvarecchāta 
eva

(page 279)

kevalāyāḥ | tatra tatkṛtā duḥkhāvāptirvilayastirodhānaṃ ca ucyate | tacca 
tātkālikamātraṃ vā kālāntarānubandhi vā | pūrvaṃ 
kāmāndhakatripu-rarāvaṇādīnām, uttaraṃ tu 
śivaguruśāstrasamayādidveṣiṇāṃ narakapātamayam | ata eva iti yataḥ 
kṛtyāntaramuktaṃ, tataḥ | nanu pañcamaṃ tat kim | āha anugrahaśca iti | 
so'pi kramiko varadānātmā nandīśvarādiṣu, akramikastu 
dīkṣāprāptyādirjhagityapavargadaḥ | sarvam ityukte'nugrahasya api 
māyākāryatā uktā, tat kiṃ vyāpārāntareṇa atreti śaṅkāṃ 
dhvaṃsayati varadānādirapi iti | ādigrahaṇena siddhiprepsayā 
dhanādikāmyayā ārtivivārayiṣayā apica yat parameśvarasamayapratipā-
danaṃ, tadapi anugraharūpamevetyāha | unmeṣaśabdena tīvratvaṃ tatra 
vidyāyā ācakṣāṇastīvravidyākṛtānugrahabalena rudraśaktyāviṣṭo 
mokṣaprepsureva gurūpasadanādikaṃ 
dīkṣājñānayogacaryādikametadde-hapāta eva apavargaphalaṃ prāpnoti,-
iti darśayati | syāt itipadena idameva asya sūcitam | yadyapi varadānādau 
māyāyā avinivṛttiḥ, tadāśayena ca sarvam iti uktaṃ, tathāpi 
saṃbhāvyata eva atra vidyāśaktikṛto leśena āveśaḥ, yaḥ paripāke 
mokṣaphalaḥ | ata eva gītam

     caturvidhā bhajante mām--------------------| (7|16)

iti uktvā

     udārāḥ sarva evaite---------------------------| (7|18)

iti | tīvravidyāśaktyanugrahastu darśitaḥ

     ------------------------jñānī tvātmaiva-------| (7|18)

iti | etacca prapañcitaṃ prathamata eva, tathā navadhā mukhyatayaiśvaraḥ 
śaktipātaḥ (13 ā.) iti suvivecitaṃ śrītantrālokādau || 7 ||

(page 280)

     vidyāsvarūpaṃ sphuṭayituṃ māyāto vyatirecanaṃ yat vaktavyaṃ, 
tadāśayena yat māyāyā svarūpamuktaṃ tirodhānakarī iti; tadeva 
```

## Reading

Withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible)

## Claims

| Claim | Status | Basis |
|---|---|---|
| Link completeness | FAIL (7 gaps named) | assurance.trace_links_present + gaps |
| Human review | UNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off) | assurance.review |
| Deterministic chunk gate | BLOCKED (PROOF_NOT_RUN) | proofs.chunk_gate |
| Manuscript witness | UNPINNED (0 verified corpus-wide) | identity.witness |
| Source-span completeness | UNKNOWN | assurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed |
