# ipvv chunkV3-K-agama-prathamo-k8-11-close (M00022:8500-9267)

ipvv chunkV3-K-agama-prathamo-k8-11-close (M00022:8500-9267) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

> Machine rendering — UNREVIEWED, not an approved translation. No English here was human-reviewed.

Canonical: https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkV3-K-agama-prathamo-k8-11-close/

## Passage (excerpt as hashed)

```
tadāśayena yat māyāyā svarūpamuktaṃ tirodhānakarī iti; tadeva 
sūtrāntareṇa spaṣṭīkriyate

     bhede tvekarase bhāte'hantayānātmanīkṣite |
     śūnye buddhau śarīre vā māyāśaktirvijṛmbhate || 8 ||

     ata eva avatāraṇyāṃ viparyayadvayahetuḥ iti taddhetutvena 
sphuṭena rūpeṇetyarthaḥ | suṣupte pralaye vā iti na iti abhāvasamādhau 
ca yat vyomakalpamanātmarūpamiva ābhāti, tadanusmaryamāṇatvena 
vedyaṃ sadahamiti ātmatvena svātantryeṇa abhiniviśyate | ucchvasimi, 
niḥśvasimi,-ityatra prāṇo vāyukalpaḥ, bubhukṣe, pipāsāmi,-itipratyaye 
manyuprajvalanādau ca sa eva tejaḥsamupabṛṃhitaḥ | antarahaṃ vedmi 
sukhī duḥkhī mūḍho'ham,-ityādyavasthāsu svacchasalilāśayasadṛśī 
buddhiḥ, kṛśaḥ sthūlo gauro'ham,-ityādau śarīrameva pṛthvīprāyam | 
atra ca cinmātratāparamārthe'pi yat vedyatābhāsanam, etadādyaṃ 
viparyāsaṃ māyīyam; atiraskṛtavedyabhāvameva tu tat jaḍamapi sat 
yadahamiti ātmata-yā bhāti, tat dvitīyam | 
evaṃvidhātiduṣkaravimohanavyāpārasaṃpattya-pratighātarūpā iyamiti 
kathayituṃ vijṛmbhate iti | vāgrahaṇena vivekāva-gamyatāyāmapi 
buddhiprāṇaśūnyapramātṛbhāvasya heyatvena aviśeṣa iti vadatā 
dārasutadhanabhavanādāvapi gāḍhāmahantāṃ sūcayati,-iti 
sūtrārthaḥ |

     sāmānādhikaraṇyaṃ ca---------------------------| (3|1|3)

iti yā vidyā darśitā, tāmanuvadati māyāśaktiṃ tato vyatirecayitum 
īśvarasya ityādinā | śarīrasya śīryamāṇatāṃ darśayati jarā 
ityādinā | agnirūpam iti tadavyabhi cāriṇamiti

(page 281)

yāvat | prāṇata eva vargapañcakasya tritayasya ca anupraveśāt 
puryaṣṭakarūpatāmicchanti | smaryamāṇatvāt iti saṃvidrūpaṃ hi 
avicchinnaprakāśasvabhāvaḥ kathaṃ smaryate | taduktaṃ

     nābhāvaḥ---------------------------| (spa. kā. 12)

ityādi upakramya

     yato'bhiyogasaṃsparśāt tadāsīditi niścayaḥ |

iti uktvā

     natvevaṃ smaryamāṇatvaṃ tat tattvaṃ pratipadyate | (spa. kā. 13)

iti | yadāvā evaṃ, tadā anātmā eva ahantayā pratipanna ityevaṃ 
sarvo'yaṃ dvitīyo viparyāsaḥ iti mahāvākyasya saṅgatiḥ | tathaiva iti 
ātmatayā | eṣa evaca dvitīyo viparyāso'nātmani ātmabhāvanākhyaḥ 
sāṃkhyādiśāstre sarvatra heyatvena siddhaḥ, natu pūrvaḥ | tenaivaca 
prathamena viparyayeṇa antaḥkroḍīkṛta eva ayaṃ dvitīyo viparyāsaḥ, 
yadupasaṃhariṣyati tadeka evāyam iti, natu samaśīrṣikayā dvāvimau 
viparyāsāviti nirṇayan malatvamasya upapādayati adarśanaṃ ca ityādinā 
| nanu adarśanayogyaṃ puryaṣṭakādi prakāśamānatayā nāma 
saṃbhāvyatāṃ ghaṭādivadeva, tasya tu kimahaṃpratītyā adhikayā yena 
uktaṃ pratītau iti | āha tasyaiva iti | kevalam iti iyadadhikamavaśyamaṅgī-
kāryam | ahaṃpratītyabhāve hi sa eva śuddhājñatvasahita iti ātmatayā 
yo na dṛśyate bhāvavargo nīlādiḥ, sa naiva prakāśeta, prakāśate ca asau | 
nīlamidamiti hi na mūrcchāndhatamasapadamadaḥ | tadavaśyamahambhā-
vena adhikena atra bhavitavyaṃ yena kevalaṃ kṛtvā śuddhā tatra ajñatā na 
bhavati | nanu asti ahambhāva aiśvara ācchādakaḥ, tat kimapareṇa 
pṛthagbhūtena teneti codyaṃ pariharati

(page 282)

puryaṣṭakādyapi iti | tena ahambhāvena ajñatā sarvathaiva tirodhīyate iti 
punarapi nīlamidamiti na prarohet | tatastādṛgaparo'hambhāvo'tra 
viṣektavyo yastatra jñatāṃ nirmalatayā tiraskartuṃ na śaktaḥ iti 
āśayaśeṣaḥ | prathamaḥ iti ādyaḥ pradhānabhūtaśca | yat 
nareśvaravivekaḥ

     vedyīkaraṇamarthānāṃ malo māyākhya ucyate |
     malam--------------------------------------------------------||

iti | malatvena evaca tatra nidānāpekṣayā māyākhyatayā prasiddhirāga-
meṣu bhagavatā utthāpitā, dvitīyasya tu malasya viṣayaprayojanāpekṣayā 
āṇava iti | tatra asya prathamasya śuddhaṃ viṣayamāha āṇavo yatra nāsti 
tat yathā ityādinā | sarvavittvādeva āṇavābhāvaḥ | vācakaḥ iti 
parāmarśasāro, natu kevalaśravaṇaviṣayarūpaḥ śabdaviśeṣo 
māyīyavarṇānuprāṇanakṛdamāyīyaḥ | yathā uktaṃ

     te tairāliṅgitāḥ santaḥ---------------------------| (mā. vi. 3|28)

ityādi | sa ātmā ahambhāvabhājanaṃ yeṣāṃ te tena śabdaśarīratvāt 
saṅkucitā vedyavargādanyonyataśca, śabdasya ca atyantaṃ prakāśaṃ 
prati niviḍāvaraṇarūpatvābhāvāt na sarvajñatāhāniḥ | etacca 
viśeṣagraha-ṇena pramātrityādiviśeṣaṇopādānena ca āsūtrītam | 
etadeva samarthayitumuttaro granthaḥ | atra ca

     ghaṭo'yamityadhyavasā---------------------------| (1|5|20)

ityetatsūtravivṛtiprameyamanumantavyam | anyonyaṃ bhinnaṃ mantrāṇāṃ 
vargaṃ sāmānyātmanā tāvat sādhāraṇena rūpeṇa 
brahmāṅgavaktreṣu iva mūlamantrāṃśarūpatayā anuyantaḥ 
sāmānyaviśeṣagotvāśvatvā-dinyāyena bhinnāḥ svayaṃ tu 
vācakaśabdaśarīrā eva | tadāha ubhaye ca

(page 283)

iti mantrā mantreśāśca | mantreśvarā api 
vācakaśabdaśarīramantreśvara-rūupamantraviśeṣādhiṣṭhātāro 
mantreśvararūpataiva atra saṅgṛhītāḥ | yat vakṣyati

     bodhānāmapi kartṛtvajuṣām------------| (3|2|9)

ityādi upakramya

     ---------------------------vidyeśvarāśca te |

iti | tadapekṣayā iti 
vācakaśabdaviśeṣātmakaśarīropādhisambandhaprati-
labdhasaṅkocavaśenetyarthaḥ | parasparavyatirekeṇa svalakṣaṇatā prameya-
sya bhavati,-ityāśayena māyāpramātṝn vidyāpramātṝṃśca sāntara-
vicāreṇa vyatirecayati māyāpramātāraḥ ityādinā mantrāṇāṃ hi 
ityādinā ca | idantā evahi śarīrabuddhiprāṇādiṣu pradhānabhūtā | nahi 
ete śabdanarūpavat saṃvedanagāminaḥ iti saṃvidaṃ saṅkocayanto 
nibiḍa-tamamāvṛṇvate nanu | evaṃ śabdanaśarīro mantrātmā 
hṛdayākāśe vimarśarūpatayā viparivartamānaḥ, ata eva 
anāhataśabdavācyo nityodito mantraḥ | tādātmyaṃ darśayati 
sparśādeḥ iti | etadalpamuktam, iyaṃ tu ucitoktiriti vāgrahaṇam | ata eva 
punarādipadam | bhūtāntaravartinaḥ iti 
khaṭakhaṭācchalacchalādirūpasya meyaikarūpasyetyarthaḥ | tatrāpi yastat-
parāmarśakastadavyaktaprameyabhūtasvalakṣaṇātmakaśabdānukaraṇatve
-na vaiyākaraṇairgītaḥ, sa ākāśīyo vācaka eva 
pramātṛviśrāntisatattvaḥ | anena ākāśīyapadasya vyavacchedyaṃ 
darśitam | śivatāpi iti idantānun-mīlane pramātṛpade | īśvaratāpi iti 
idantonmīlane pramāṇabhūmau | tat iti tasya bhagavato yā kartṛtā ahamiti 
svātantryātmā, sā yatra upacaryate samāropyate sparśādau so'rtho yato 
vedyaikarūpastatastattādātmyāvibhāgagāminyau te śivateśvarate api

(page 284)

taccharīraprabhṛtigatasparśaśabdarūparasagandhādiniṣṭhameva deśakāla-
saṅkocaṃ bhajata iva | buddhiḥ iti prakāśabhāgena, paśyantī iti 
vimarśāṃśena | tata eva prameyatā vācyatā ca prāk pṛthaguktā | 
tayośca iti nirdhāraṇapadena pūrvakasya eva arthasya idaṃ 
sphuṭīkaraṇamiti darśitam | tataḥ iti yataḥ pramātṛpramāṇe 
deśakālavacchedavatī, tatastayorāyattā vedyasaṃvittistathaiva ābhāti | 
mukhyam iti pramāṇapade yataḥ karaṇatāyā avasthānaṃ, natu 
karmatāprameyatā tatra avasthitā | tadā mukhyaṃ saṃpūrṇaṃ 
vedyavedakatālakṣaṇaṃ māyāpramātṛtvaṃ nāsti, 
vedyopādhānasaṅkocāt tu tadapūrṇamasti eva | mantrātmanā iti 
śuddhavimarśarūpeṇetyarthaḥ | asau iti saṅkocaḥ | tacca iti kakārādi-
vibhāgātmakam | pratibimbakalpam iti pratibimbakalpatayā eva sarvasya 
nirbhāsanamiti ākūtam | atra śarīraghaṭādi apihi vastutaḥ 
pratibimbaprāya-meva | tatra sphuṭapṛthagbhāvena vedyatvaṃ naiva bhāsate, 
natu evaṃ vācakaparāmarśaniṣṭhaḥ kakārādivibhāgaḥ | etadāha natu 
vijātīyam iti pṛthakparāmṛśyatvena saṃvedyamiti yāvat | tat iti 
varṇavibhāgarūpaṃ kartṛ | ajñatvam iti karma | dṛṣṭānto vaidharmyeṇa | 
pratibimbakalpatvena bhāsamānatvāt iti hetumuktvā hetvantaramapi āha 
svaprādhānyābhā-vācca iti | śarīrādau māyāpramātṝṇāṃ 
paramāsthā bandhasthāna-tvena bhāti samastānāṃ 
tadbhaṅgabhīrusvabhāvatvāt | kakārādivarṇa-grāmastu 
vidyāpramātṝṇāmupādhānavat māyāpramātṛgatanīlādi-bhedavat 
nijakṛtyopakaraṇatayā bhāsate | saṃvedana eva ātmatābhimāno hi eṣām | 
upādhānatāmeva darśayati kevalam iti | nanu

     karmataśca śarīrāṇi---------------------------|

(page 285)

iti tāvaducyate | teṣāṃ tu vidyāmayānāṃ nirmāṇe kiṃ kāraṇam | āha 
parameśvarecchā iti | karmādyanapekṣāmeva prāha sā ca iti icchā | 
evaṃ viṣayadvāreṇa aśuddhaṃ māyākhyamalasvarūpamuktamupasaṃha-
rati tadayam iti | param iti kevalam | etadeva sphuṭayati nanu iti | agre iti

     bodhānāmapi kartṛtvajuṣām----------------------| (3|2|9)

ityatra | ekavacanāntam iti vṛttau dehādirityetadapekṣayā cakāreṇa 
sphuṭatvena vākyabhedo'tra ānīta ityāśayena evamuktam | tatra iti

     māyā vimohinī nāma kalāyāḥ kalanaṃ sthitam |

iti hi śrīrudrayāmalasāravākyam | tadvaśādeva iti | vivartapariṇāma-
kāryakāraṇatāvādā hi vitatya nirākṛtā iti bhagavacchaktirūpā eva 
māyā viparyāsāntarākṣepiprathamoktaviparyāsakrameṇa svātmani 
bhāvātmātaḥ ? karotīti || 8 ||

     nanu anātmā śūnyādirātmatayā yāvadabhiniviśyate, tāvat 
cidrūpatayā abhiniviṣṭo bhavati | sā ca anāvṛteti punarapi 
viśuddhaiśvarya-yoga eva asya yuktaḥ ityāśaṅkāṃ 
tattvapañcakasaṃvalitapuṃstattvapradarśanena apohati

     yaśca pramātā śūnyādiḥ prameye vyatirekiṇi |
     mātā sa meyaḥ san kālādikapañcakaveṣṭitaḥ || 9 ||

     syādeva doṣo yadi pramātṛtāyāṃ śūnyādirmeyatāṃ jahyāt, 
natu evam | tathāhi sati vyatirikte meye kathaṃ mātā bhavet | pārimityaṃ hi 
atra prameyatve māturvyatireke ca prāṇaḥ | tadevaca 
kālādipañcakakañcu-kanicitatvamiti sūtrārthaḥ | taṃ saṃkṣipya 
avatārayati idānīm iti | syāt iti

(page 286)

     api tvātmabalasparśāt---------------------------| (spa. kā. 8)

itinītyā | sā iti ahamidam iti aiśvarasaṃvit | atra iti śarīre | vakṣyate iti

     kalodvalitametacca---------------------------| (3|2|11)

ityatra sūtre | tadrūpatā iti | ātmarūpatāhi satī api saṃsāritve nivartate 
eva śarīre gṛhavastrādāviva | mānyapadena apūrṇaṃ prāmāṇikatva-
māha | śaṅkitānavasthāparihārāśayena viśinaṣṭi nityoditā ityādinā | 
atathā iti tadadhīnatvādeva ajñamakartṛ ceti aṇulakṣaṇaṃ yijitamatra | 
nanu strībālādīnāṃ puryaṣṭakādi na bhavet ātmā śarīrameva iti uktyā, 
tataśca aparalokinaste syuḥ | atra āha śarīrātmamānināmapi iti | etat ca 
prāk vyākṛtameva ayameva hi anātmani ātmābhiniveśāvataraṇa-
kramaḥ ityatra | aṣṭādaśavidhaniṣedhyāpasaraṇe nañparāmarśaviśeṣa-
mapi yadā ayamabhyāsavaśādujjñati

     ---------------------------yena tyajasi tattyaja |

iti, tadā netyapiviśeṣasya astamayāt viśuddhameva cittatvaṃ bhāti; 
kevalaṃ tatsaṃskārāt bhedo'treti vyutthānādisambhavaḥ | saṅkocitam 
ityantaṃ kartṛpadam | anubhūta ityādi karmapadam | sā iti ātmarūpatā | 
yatpadena kriyāparāmarśe'pi kriyāyāḥ kārakotkalitaśarīratvāt 
karaṇasya prakṛtasya parāmarśa ucita eva, natu vāsanāpekṣametat liṅgaṃ 
punaḥ saṃskārāpekṣayā puṃnirdeśāntaraprasaṅgāt | athavā iti na 
idantayā vedyam, apitu māyīyā tāvadāgṛhītarūpā sā ahantā eva 
yuktetyarthaḥ | tathāhi vyākhyātā tāvat saṃskāravantamātmānaṃ 
manvāno vyākhyātumudyacchati, natu tān saṃskārān 
pṛthagvedayamānaḥ | rudrādestulanam ityādau

(page 287)

ca so'ham iti tāvat saṃskārapūrṇa eva ahamitiparāmarśāt 
garvakopādyu-dayā yuktāḥ | svakṛtasaṅkocasaṃskāravatī yā cit, 
tanmayatayā pralīna-mapasāritaśabdādirūpaviśeṣamekamiti 
puryaṣṭakāntarāderbhinnam | dvitīyaviparyāsasya 
ādyaviparyāsanāntarīyakaṃ svarūpaṃ viṣayadvā-reṇa upasaṃharati 
tadevametat iti | prathamaviparyāsabhittau rūpāntaramida-miti ajñapadena 
asamastapadena āha | evaṃ mātā sa meyaḥ san ityantaṃ vyākhyāya 
kālādika ityādi vyākhyātumārabhate anyadapi iti | iyamapi āśaṅkā 
anena eva parihṛtā yaduta kalananiyamanādi kāryamaśeṣaprame-
yaniṣṭhaṃ dṛśyate, tadamī kālādyāḥ pramātṛdharmatvena eva 
kimucyante iti | pāratantryaṃ tattvāntarasambandhe sati samarthatā 
svayamasamarthatā tu aprabhutvamityanayā bhaṅgyā bhedanopādānam | 
tatra viśeṣaṇatātirekeṇa na kālādīnāṃ svarūpamasti | viṣeṣaṇaṃ ca 
pratītyārūḍhameva tathā bhavati | tatra daṇḍādīni viśeṣaṇāni api na 
ābhāsanakriyāṃ bhindanti tathā bhavanti, apitu puruṣādikameva 
viśeṣyaṃ saṃyogādidvāreṇa | tatasteṣāṃ vastvavacchedakatayā purvaṃ 
pramātṛbhāgāvaccheda upayujyate daṇḍī ayamiti iyatā eva kṛtyasya 
pūrṇatvāt | kālaḥ punaḥ sphuṭāsphuṭarūpatayā ābhāsakriyāmeva 
bhāvābhāvavatīṃ nirbhāsayatā parameśvareṇa sṛṣṭaḥ | sa ca 
ābhāsanakriyayā eva bhāvābhāvavati idantābhāge patitatvādahamiti 
avabhāsalīnatvāt ca pramātari eva prathamaṃ sphurati | taddvāreṇa tu 
ghaṭādau yo'hamayami-dānīṃ sphuṭarūpo varte, parikṛśo bhūtvā 
sthūlataraśca bhaviṣyāmi aśvagandhaghṛtopayogena tatsahabhāvino'mī 
ghaṭādayaḥ sphuṭarūpā vartamānā 
ityevaṃvartamānātmakadhruvakālāvadhiparigraheṇa bhūtabhaviṣyatoḥ 
pramātṛgatayoreva satoḥ prameye viśrāntiḥ,-iti

(page 288)

pravahadvayaḥkālaḥ sa puṃsa eva kañcukatvena yukta ityāgameṣu tathā 
nirdiṣṭaḥ | niyatyādereṣa eva nayaḥ | eva iti vata vata iti kiñcit iti hyaḥ iti 
āsa iti hi vimarśā niyatirāgakalākālavidyātmānaḥ saṃvidi eva, na vedye 
| tadayaṃ vargo na svatantraḥ, nāpi sāmānyena prameyadharmaḥ,-iti 
tātparyam | taduktaṃ śrīkālapādāyāṃ

     yāvatyeva hi saṃvittiruditā susphuṭā bhavet |
     tāvān kṣaṇo vartamānaḥ kalpo vānyadvayāvadhiḥ ? ||

iti | etat tathā ca ityādinā sphuṭayati | sarvamiha ābhāsarūpamiti utsargaḥ, 
tat kiṃ vṛttāvābhāsapadena,-ityāśaṅkya āha sarvaṃ hi iti | bahirvastu 
iti sakalasādhāraṇatayā eva bāhyatvaṃ, sā ca na viśeṣaṇatāyāṃ 
nīlasya api kaṃcitprati viśeṣyatvāt utpalasya ca viśeṣaṇatvāt | yat 
madhyamamuniḥ

     viśeṣaṇaviśeṣyayorubhayaviśeṣaṇatvāt

ityādi | devadattaṃ prati iti apratītatve'rthakriyāsambandhe ca ubhayatra 
yojyam | nanu apratītaṃ sā avacchidadarthakriyāntaraṃ tu kariṣyati,-ityāha 
naca iti | nīlaṃ hi pṛthageva sukhaduḥkhādikaṃ janayat na 
viśeṣaṇamucyate | etat nidarśanena sphuṭayati nahi iti | 
daṇḍipratīterupayogyāninīṣitapuruṣā-vacchedanādityarthaḥ | tathāhi iti 
evaṃca satītyarthaḥ | pramātṛbhūmau pramātṛbhūmau iti vīpsā, 
avyayībhāvena sādhāraṇatārūpabāhya-tvābhāva uktaḥ | ekatāmaya iti 
sambandharūpaḥ | prathate iti anapahnava-nīyatayā vastu eva | tātkālika 
iti tathaiva tadā sṛṣṭaḥ | anyadāhi tasyaiva pramāturasau anyathā 
sphuratyeva | evaṃ viśeṣaṇavṛttāntaṃ prakṛta upayojayati tataśca

(page 289)

iti | yata evaṃbhūto viśeṣaṇamātrasya api vṛttāntastato hetoḥ kālādīnā-
mābhāsanakriyāmukhena pravṛttānāṃ kathaṃ pramātṛpratīterbahir-
bhāvaḥ śaṅkyetetyarthaḥ | ādipadāt niyatyādīnām | ata eva āgameṣu

     rāgeṇa rañjitātmāsau kālena kalitaḥ priye |
     niyatyā yamito bhūyaḥ puṃbhāvenopabṛṃhitaḥ ||
     kalodvalitacaitanyo vidyādarśitagocaraḥ |

iti uktam | nipātāvamarśanīyā niyamādayaḥ, sa jātaḥ ityādyavamṛśyā 
rāgādayaḥ saṃvedanagatāḥ santaḥ saṃvedyān spṛśantīti | 
apṛthaksiddhānām iti pramātṛśaktirūpāṇām | viśeṣyasya yā 
viśeṣaṇakriyā avacchedalakṣaṇā, tasyā yā pratītistatra anupayogināṃ 
tato bahirbhūtānāṃ siddhireva na saṃbhāvyate | daṇḍādibāhyaviśeṣa-
ṇena vastutaḥ pramātṛdharmatvameva eṣāmucitam,-iti bhāvaḥ | kālasya 
iti sarvasāmānyamapi viśiṣyata iti yāvat | mātrapadena 
sarvapramātṛsādhāraṇyaṃ nirākṛtam | ata eva āha ābhāso'pi iti 
dūrata eva tāvadavacchedanakriyā, dūre ca arthakriyāntaram | 
ābhāsanamapi daṇḍavat na kālasya pṛthak sarvasādhāraṇyena bahirasti | 
kundacūtamallikākuṭajakamalamālatīsantānaṃ hi kramikaṃ paśyet, natu 
tatpratīterbahirbhūtaṃ daṇḍamiva kālaṃ kramarūpam | etadeva 
śrīpūrvāgame svarūpalakṣaṇādādyāt bhedāt 
pramātrapekṣabhedāntaroktyā darśitaṃ

     śaktimacchaktibhedena dharātattvaṃ------|
     svarūpasahitam----------------------------------|| (mā. vi. 2|2)

ityādau | nanu bhavatu evaṃ kālasya pramātṛlagnatvam, parameśvarasya tu 
kathaṃ tacchaktiyogaḥ,-ityāśaṅkya āha vicitra iti | 
vicitrānābhāsanānābhāsopabṛṃhitānābhāsān kundādimayān yataḥ

(page 290)

parameśvaraḥ karoti, tataḥ parameśvarasya śaktiḥ pramātṛdharmaṃ 
kālamutthāpayati; tataḥ pramāturdharmaḥ kālaḥ | pramātā hi kalitaḥ san 
kalayitā kālena kalita iti uktaḥ | parameśvarasya tu kālaśaktiḥ 
kriyāśaktiprāṇitarūpeti | prāk iti

     kramo bhedāśrayaḥ---------------------------| (2|1|4)

ityatra prakaraṇe | eṣa eva anyatra kañcukavarge vṛttāntaḥ, iti darśayituṃ 
niyatiṃ vyākarturtyā vṛttiḥ, tāṃ vivṛṇoti kāryakāraṇabhāvaśca iti | 
kāryalakṣaṇaśabdena tadbhāva ucyate | sa ca kartṛtvaparyavasāna iti tasya 
kartṛtvasya kālaśaktyā vakṣyamāṇayā dattasya yo niyamo yato 
niyamyamānatāpūrvakaniyantṛtvalakṣaṇāt dharmāt, sā niyatiḥ 
pramāturdharmaḥ | tacchaktistu kriyāśaktiśeṣarūpā bhagavata eva 
ciducitā | kartṛtā citkartṛtā | tatra iti niyativiṣayatve | kāryakāraṇaśabdena 
tadābhāsaḥ | tataśca ayamarthaḥ-vastuto bhagavāneva tathā nirbhāsate 
itisthite na bījasya aṅkuraṃ prati ghaṭaṃ vā upādānatāpi mṛda iti 
tulyamasāmarthyaṃ dvayoḥ, tathāpi sarvapramātṛsādhāraṇyena 
evamābhāti-bījamupādānamaṅkurasya, na mṛt; sā tu ghaṭasya, na 
bījam,-ityevaṃbhūto ya ābhāsaviṣaye niyamyamānatālakṣaṇo 
dharmaḥ, sa vastutaḥ pramātari eva, na prameye | tatra tu

     mātrābhāsanadvāreṇa---------------------------|

iti pramāturdharmo niyatiḥ sarvajñena uktā | yaduktaṃ

     niyatyā yamito bhūyaḥ---------------------------|

iti | sādhāraṇyameva darśayati tathā iti | anenaiva karmatatphalaniyamavyā-
khyāne siddhe pṛthak tadabhidhānaṃ saṃsāravṛttānte tatprādhānyāt | 
tadāha yaśca iti | vṛttau karmaśabdena cet

(page 191)

kriyā, tadā phalaṃ tatkṛta ātmavartī saṃskāraḥ; atha sa eva 
karmaśabdena, tadā phalaṃ svargādīni | ubhayathā vṛttirvivṛtā | rāgaṃ 
vyācaṣṭe kartuḥ iti | matsarādeḥ iti abhidharmādau bhāratādau ca 
darśitaścittavṛttigaṇo rāgamūla eva | ata eva

     vītarāga---------------------------| (nyā. sū. 3|1|25)

iti dveṣoddharṣamatsarādivigamo'pi asya pratīyata eva | nanu avairāgyaṃ 
śaivadṛśi buddhidharmatvena api vakṣyate, tat kimanyena rāgeṇa | kāṇā-
dānāṃ tu na anyat tadasti,-iti yuktamicchādveṣayorātmaguṇatvamityā-
śaṅkāmapanudati buddhiguṇaśca iti | tattvāntaratayā iti | rāga iti 
anena kañcukatveneti yāvat | tathāhi bubhukṣā, pipāsā, 
strīsaṃbubhukṣāla-kṣaṇa ullāso yaḥ, tadavairāgyam | tatra ca bhavati 
vṛddhāturāderabhi-
ṣvaṅgo bhavati evaṃ bhūyādetat mama itipratipatteḥ | tato rāgatattvaṃ 
pradhānabhūtam | tasya tu bahiṣparyantatāprasaraṇaṃ yatsaṃpattaye 
vṛddhāturādīnāṃ bhaiṣajyaṃ bhaviṣyati, tadavairāgyaṃ | 
dharmādayo'pi abhiṣvaṅgavāsanāyā eva pallavāḥ-iti samasto'yaṃ 
rāgavargaḥ | te tu viśeṣollāsātmāno buddhidharmatvena gaṇitāḥ | tata etat 
sarvameva māyāmūlata eva sthitam | tathāca dīkṣāsamaye tadantarvartina 
eva sarvasya śodhyatvaṃ śrīsvacchandādiśāsaneṣu nirūpitaṃ mūle 
dagdhasya punaḥ prarohābhāvāt | rāganiyatyādau tat 
pallavitamukulitaprāyaṃ, buddhau punaḥ phullitaṃ ca phalitaṃ ca | tadetat 
sarvamāha buddhiguṇaśca ityādinā viṣayaviśeṣa ityantena | rāgaṃ 
vyākhyāya kartṛtvajñatvātmanā vikasitasya caitanyasya 
bhinnakāryajñeyaviṣayasya abhivyañjanāya dvayorvyāpāra iti samameva 
kalāvidye nirūpayati śūnyādeśca iti | co dharmiṇi dharmāntaraṃ 
samuccinoti | caitanyamaniruddhaṃ

(page 292)

satatānāvṛtaṃ, tatra kimabhivyañjanenetyāśaṅkya satyamevaṃ paramār-
thacaitanye, bhinnaviṣayakalpitacaitanyacarcā punariyaṃ vartate ityāśayena 
āha caitanyaṃ ca iti | iha iti puṃstattve | tadvivakṣābhāve hetumāha 
cinma-yatvāt ityādinā | karmakakṣyām iti pāratantryeṇa 
prakāśyamānatām | cit ityādi grāhakāt bhinnamiti yāvat | arthāntarāt 
grāhyāntarāt vilakṣa-ṇam; tata eva avibhaktamapi grāhakagrāhyābhyāṃ 
vibhāgamāpāditam, tathābhāve'pi svayam iti svena rūpeṇa 
saṃvinmātramayatāṃ prakāśa-mānatvena anujjhadapi nīlādi 
jaḍamucyate | kutaḥ | padārthāntarāṇāṃ viviktatayā bhedena yat 
saṃvedanavaicitryaṃ, tatra asamarthatvāt | tatra ca hetuḥ idantā ityādinā 
uktaḥ | abhedaprakāśanaṃ tu anastamitameva śava-śarīraghaṭādāvapi,-
iti na tatkṛto laukiko'yaṃ jaḍājaḍavibhāgaḥ iti yāvat | tadāha natu iti | 
nanu anena prakāreṇa hetunā jaḍamucyate sambandhaḥ parasya bhinnasya 
sato yat saṃvedanaṃ kartavyaṃ lokayātrotthāpakaṃ tasya akaraṇāt | na 
kevalaṃ śūnyādāvevaṃ, ghaṭādāvapi evamityāha ata eva ityādi 
parādhīnatayā ityantam | yadarthamiyat vicāritaṃ, tat 
prakṛtamanubadhnāti vidyākalābhyām iti | sarvaśabdo yogyatāṃ 
pramāṇavaicitryeṇa āha, arthaśabdo bhedam | nanu te vidyākale 
jñatvakartṛtve vyakte cet, vāstavena rūpeṇa abhedātmanā vyaṅktām | atra 
āha māyīyatvāt iti | nanu bhedena te sarvaviṣaye stām | ucyate niyati iti | 
etāni hi kañcukāni modakarasavadanyonyānugrahalakṣaṇa--melanavṛttīni, 
tata eva veṣṭita iti uktamāgameṣu | ata eva amīṣāṃ vicitreṇa 
paurvāparyakrameṇa abhidhānamaviruddham | tathāhi mālinīsāre

(page 293)

     hṛdaye yaḥ sthito granthiradha-ūrdhvaṃniyāmakaḥ |

iti upakramya uktaṃ

     kadalīgarbhadalavanmodakādirasādivat |
     kadambagolavaccitrāt kramāt kañcukasambhavaḥ ||

iti | etenaiva āśayena āha na cātra iti | iyat tāvat prathate ca āgamānugṛ-
hītaṃ ca | adhunā idaṃ vidan kurvan rakto niyamavān yaḥ, so'hamityevaṃ-
prāye tattvagrāme saṃvedanānusaraṇanimittamavadhānaṃ dhīdhanairna 
atyantamādriyate | yaditu ādaro'tra bhavet, tadetadvitānayediti | kiṃ tat | āha 
ayameva kramo'nyathāvā iti ullāsasya citrakramatvāt | tattvāntarā-
ṇām iti adhikānāṃ vāgrahaṇāt na upayogo vā iti | anādare hetuḥ 
niṣprayojanatvāt iti | kutra tarhi ādaraḥ ,-ityāha etāvat tu iti | ādartavya-
tāyāṃ hetumāha etāvacca iti | madhyavartinastu prayojanaśūnyatāṃ 
darśayati anyat tu iti | anupayogi iti dūreṇa sambandhaḥ | kathamanupayogi | 
āha idānīm ityādi evam ityantam | saṃviditam iti sadbhāvo'nena lakṣyate 
| tataśca ayamarthaḥ-idānīmiyadasti, anyadā tu adhikamapi syāt | ata eva 
pakṣāntaramāha avadhānābhāvāt ityādinā | idānīṃ 
ṣaṣṭhaviṣayādi sannihitamapi asaṃvedyaṃ syāditi śaṅkyata iva, 
tadavalokane'pi saptamādi-viṣayasaṃbhāvanānivṛttiḥ | tadāha acintya 
ityādi | etena ṣaṭṣoḍaśādi-bhedena madhyamaprameyagaṇanaṃ 
bālukāgaṇanaprāyamaśakyaṃ nirupa-yogaṃ ceti darśayati 
pāratādīnāṃ pārthivādirūpavilakṣaṇānāmapi sambhavāt | etadeva 
saṃvādayati taduktam iti prakṛtaṃ yadasmākamabhidheyaṃ, tat bhāti ca 
upapadyate ca

(page 294)

upayujyate ca; naca madhyamaprameyāsaṃvedane tasya sarvordhvapadavarti-
naḥ kācit khaṇḍanetyāha iyaṃ tu ityādi | tathārūpatvam iti svātmā 
jñātā kartā svatantra iti | anena vinā na kiñcit prakāśate, anyadvā 
kalpyamānaṃ dūre tiṣṭhatu,-ityāśayena āha nāpīyam iti | yatra tu 
etadupayogi, tatra dīkṣādividhau sarvametat sunirūpitameva || 9 ||

     ---------------------------prameye vyatirekiṇi | (3|1|9)

iti uktam, tat prameyaṃ yugalakena āha

     trayoviṃśatidhā meyaṃ yatkāryakaraṇātmakam |
     tasyāvibhāgarūpyekaṃ pradhānaṃ mūlakāraṇam || 10 ||
     trayodaśavidhā cātra bāhyāntaḥkaraṇāvalī |
     kāryavargaśca daśadhā sthūlasūkṣmatvabhedataḥ || 11 ||

     saṅkṣepeṇa spaṣṭametat, prapañcastu vivṛtāveva asti,-iti pṛthaṅ 
na vimṛṣṭam | prameyaṃ vacaśca śodhayituṃ codyena upakramate nanu 
ityā-dinā bhavediti ityantena | ata eva iti yataḥ 
sāmānyalakṣaṇasaṅgrāhyataiva ucitā, tata ityarthaḥ | etadeva vyatirekeṇa 
āha avāstave ca iti | tattu iti asaṃ-vedanīyatvādeṣām | etacca 
karmendriyaviṣaye'pi sañcāraṇīyam | karaṇa-tvamapi anucitameṣāmiti 
darśayati tathā iti | kālakalādayo hi pramātṛtāṃ pūrayantaḥ 
pratipramātṛbhinnasvabhāvāḥ, kvacittu naṭamallaprekṣādāvī-
śvarecchayā tāvati ekībhavanta ekaviṣayatayā vā anyatra rakto'nyat niyat-
yā kāryate ityādisthityā karaṇāṃśagāminaḥ; tat kimanyena karaṇeneti 
prameyaṃ codayitvā vacanacodyamāha tathā ityādinā | atra iti pradhāna-
sya eva parāmarśo yuktaḥ, naca tasya udito nirāvaraṇāyogāditi bhāvaḥ | 
uktam iti idamapi

(page 295)

vacanacodyameveti āśayaḥ | itiścodyasamāptisūcakaḥ | punarapi iti 
vibhā-gavibhāgo'yamiti yāvat | bhuvanādaya iti ādipadāt 
dehabhedādayaḥ | tathātvena ca iti karaṇatvena ca iti 
karaṇatvayogivedyatvena | buddhipari-ṇāmādi iti 
buddhergandhādirūpapariṇāmopayogīni buddhīndriyāṇi, bāhyasya apitu 
mṛtpiṇḍāderghaṭādipariṇāmāya karmendriyāṇi | etacca apipadena āha | 
nahi  iti | etacca ādisiddhasūtroktameva smāritam | iha kāraṇāni iti 
asaṃviditasya api bījāderaṅkurādau kāraṇatā eva yato'numīyate iti, tena 
vāstavaṃ prādhānyamaśabdaspṛṣṭamapi āśritya parāmarśa ityarthaḥ | 
tāvatā iti na vāstavaṃ vacanavṛttyā bādhyate iti yāvat | etacca 
prauḍhavāditvena uktam | evaṃ tu sūtraṃ netuṃ śakyameva 
yatkāryakaraṇātmakaṃ vastu trayoviṃśatidhā, yacca tasya 
mūlakāraṇaṃ; tat sarvaṃ prameyamiti sākṣātpadasya vyavacchedyaṃ 
darśayan pramātari prameyatāṃ nirākaroti vikalpajñāne hi ityādinā | 
nanu evameva pradhānasya api asākṣātkāryatā astu 
vikalpamātravedyatvāt, ataśca evaṃ yat kāpilairidamapi 
asaṃvedyaparvatayā eva gaṇitamiti yo manyeta, taṃ prati āha pradhānam 
iti | punaḥśabdaḥ pramāturasya viśeṣaṃ dyotayan sākṣādvedyatāṃ 
spaṣṭayati asmadādyapekṣayā api prameyatāmapi āha anumāna 
ityādinā | etaduktaṃ bhavati-ātmā vikalpajñāna idamiti prakāśamāno 
mūlaparāmarśe'hantātmani eva pramātṛtaikaparamārthe viśrāmyati | 
etacca uktaṃ

     nāhantādiparāmarśabhedāt---------------------------| (1|5|17)

ityatra | pradhānaṃ tu vikalpe nirbhāsamānamapi sākṣādvedyāṃśaika-
rūpameva idantayaikarasatayā bhātīti parāmarśaikyāt tadeva tat | etadapi 
uktaṃ

(page 296)

     dūrāntikatayā---------------------------| (2|3|10)

ityatra | nanu evaṃ svakaṇṭhena eva kasmādasya prameyatā na uktā | atra 
āha kevalam iti | atha ekaprahāreṇa sarvaṃ pariharati sarvamevaca iti | ata 
eva iti yato lokayātropayoga eva pradhānabhūtaṃ, tata ityarthaḥ; anyathāhi 
sūtrānusāreṇa karaṇavarga ādau nirdeśyo bhavediti ākūtam | 
vargiprādhānyenāpi iti codyabījaṃ yat parasya, tadeva vastutaḥ 
samādhānamiti darśayati bahuvacanena iti | nahi vargibhyo'paro vargaḥ 
kaściditi yāvat | athavā iti bahuvacanena lokaprasiddho bhāvagrāmaḥ 
samasto gṛhīto vargaśabdena sūtre sa eveti yāvat | sūkṣmasya sthūlataḥ 
pratipattirutpattistu viparītā,-ityāśayena sūtravṛttyoḥ kramaviparyayeṇa 
nirdeśaḥ | mahattattvam iti vācoyuktyā

     prakṛtermahāṃstato'haṅkāro niḥsattā sattā niḥsadasataḥ
     sattāmātraṃ mahadabhivyajyate tato mahātmī saṃvidaḥ sitā ?

ityādikāpiloktismāraṇena na buddhermanaścakṣurvāgādivat 
karaṇaskandhatā eva, apitu kāraṇaskandhatāpi asti,-iti samarthayate | 
kāryatvasya śabdākāśādirūpa eva viṣayo yatra kāraṇatvaṃ nāsti | 
teṣām iti karaṇadaśaikabhājāṃ 
pariṇatasthūlākāśādidharmatārahitānāmiti yāvat | tathā iti kāryatayā 
| prakārāntareṇa api saiva sāṅkhyoktiḥ samarthayate kāryatvañca iti 
bhoktṛbhogyatatkaraṇavicāraṃ hi karoti bhogakriyāviśrāntaḥ | tathā iti 
kāryatvena | vṛttigataṃ kramamutpattinirūpaṇena samarthayate kāryaṃ ca 
iti | āvirbhavat iti vyajyamānatayā satkāryavādamāha | sūkṣmam iti na 
paramāṇurūpam, apitu vibhāgarahitaṃ paripelavātmakaṃ 
kāryavargāpekṣayā vyāpakarūpam | sthūlatā api etadviparītā mantavyā

(page 297)

mātrapadaṃ vyācaṣṭe viśeṣarahitā iti etat kāraṇarūpaṃ paraṃ 
sāmānyaṃ mṛdrūpatā iva ghaṭādeḥ, sādṛśyalakṣaṇaṃ tu aparaṃ 
sāmānyaṃ ghaṭānāmiva ghaṭatvamiti | purastāt iti 
yoginirmāṇatādisūtreṣu (2|4|11) | sa ca iti kramaḥ | niyatiśaktimeva 
pramāṇato darśayati āgamato'pi iti anumānamatra durbalamiti āha | nanu 
asakṛt iti nanu āgamāntaramanyathākramapratipādakamapi atra nāsti,-iti 
kuto niścayaḥ | tatra ayameva kramo niyateriti duravagamameva | astu evam, 
prakṛte tu na kācit mlānateti āha nacāsiddhe'pi iti | saṃvedanasya 
anapahnavanīyasya yat saṃvedyātmatvaṃ, yacca tatsaṃvedyābhāsasaṃ-
yojanaviyojanabahirantarbhāvāpādanādisvātantryeṇa īśvaratvaṃ, tat 
sarvaṃ svaprakāśam | etat tu mūḍhaṃ prati upadeśatayā prameyamiha 
prakṛtaṃ, tasya na hāniḥ kācidasiddhe'pi sattvasaṅkhyākramaniyamādā-
viti saṅgatiḥ | etaduktaṃ bhavati-saṃvidaḥ sarvaśaktitāmeva paśyan 
kṛtārthaḥ, sarvaṃ tu madhyavarti kiyat syāditi gaṅgāgatasaikatakaṇa-
gaṇanaṃ kva upayogi parayoginaḥ | yadāha

     kīṭasaṅkhyāparijñānaṃ tasya na hyupayujyate |

ityādi | tanmātrāṇi upasaṃharan mahābhūtāni āsūtrayati tadevam 
ityādinā | sanniveśa iti āśayasaṅgrahāya | anyonyasamparkaṃ ca iti 
bhūtāntaraviṣayam | pakṣadvayanirūpaṇaṃ vā iti 
ekaikaguṇamahābhūtadarśane hi guṇāntaropalambho 
bhūtāntarasamparkata iti sanniveśata iti bhūtarūpatā sthūlā | 
ekaikaguṇavṛddhatāpakṣe tu parasparasamparkastanmātrāṇām, ākāśe tu 
sanniveśa eva sthaulyāpattiḥ saṃparkābhāvāt, ceṣṭāvyūhanakriyā 
vāyoḥ | ādipadāt paktisaṅgrahadhṛtayo'pi tejombudharāṇāṃ vṛttayo 
gṛhītāḥ |

(page 298)

yadvā iti ākāśasaṅgrahāya pakṣāntaram | etadeva sphuṭayati sanniveśa-
viśeṣa iti na atra anyonyasamparka iti evakāraḥ | śabdapariṇāmasya 
ubhayathā avakāśadātṛtvaṃ sambhāvyate vācakaśabdasya nādātmano 
vicitrasamayasahiṣṇuśābdavṛttamūlānekavarṇagrāmabījabhūtasya 
yato'nekavācyādhyāsavataḥ sarvāvakāśadānakṣamateti ekaḥ 
prakāraḥ, vācako vā astu avācako vā khaṭakhaṭādirapi śabdaḥ 
sarvāvakāśasahaḥ sparśasahacāritārahito mūrtatābhāvādapratighātako 
yata iti aparaḥ prakāraḥ | tannirūpayati nādātmā ityādi yadvā ityādi ca 
| api iti pṛthivyādīnāṃ tāvadavakāśadātṛtā naiva sambhāvyate 
kathañcit, dṛśyamānā api na teṣāṃ sā svabhāvaḥ; apitu tatsahacāriṇa 
ākāśasya evetyarthaḥ | tattvāntarātmanaḥ iti pṛthivyādiguṇasya 
sparśasahacā-riṇaḥ pratighātakṛtastatra ākāśe praveśo yasya na 
sparśasahacārī sa śabda iti tasya eva ākāśasya eva avakāśadātṛtā 
vṛttiḥ, natu śabdaguṇā-nāmapi bhūtāntarāṇāmiti tātparyam | 
sthaulyabhāga iti yo'sau sanniveśātmanā suṣirasvabhāvaḥ, 
tadākāśameva; natu tanmātram, yattu asanniveśātmakaṃ kṣobhamayaṃ 
rūpaṃ, sa śabdo guṇa iti abhiprāyaḥ | ata eva iti yataḥ 
śabdasanniveśarūpatā tatra avyabhicāriṇī, tato hetorvāyorākāśameva 
eko deśaḥ svarūpātmatvena avyabhicārāt | etadeva lokaprasiddhyā 
pramāṇayati tathā cāhuḥ iti | sarva evahi laukikālaukika-
khavāyvoravyabhicāramicchanti,-ityāśayena

     nityamevāviviktatvaṃ marudambarayoriva | (bha. gī. 9|6)
iti
     yathākāśasthito nityaṃ vāyuḥ-------------|

(page 299)

ityādi ca niyatamiha na paṭhitam | pakṣāntaramāha athavā iti | ata eva iti 
yataḥ śabdabhāga ākāśapadapatitaḥ | matāntareṇa api etat saṃvādayati 
tathāca iti | yadihi ākāśameva guṇāntarasparśādhikyāt vāyurityeṣā 
dik na bhavet, tadā śabdasparśābhyāṃ sparśādeva vāyorjanma; 
evamuttare-ṣām, tataḥ pūrvasya mahābhūtasya uttaraṃ prati kathaṃ 
kāraṇatvaṃ syāditi āśayaḥ | nanu kimarthaṃ śaivasāṅkhyādaya 
itthamāhuḥ | ucyate asya kramasya iti pṛthivīdhāraṇāyāṃ jitāyāṃ 
pṛthivīmapi jalavilīnāṃ bhāvayan yogī jalameva paśyaṃstatsiddhīḥ 
pratipadyate yāvadākāśaika-līnāni śūnyaikatābhāñji 
pūrvamahābhūtāni bhāvayannākaśa-siddhīḥ | dīkṣākālena ca 
viśuddhaṃ pūrvatattvaṃ dharāmapsu uttaratra yojanīyamiti yojanāsu 
nirūpitam |

     yeṣāmadhyavasāyo'sti na vidyāṃ pratyaśaktitaḥ |
     sukhopāyamidaṃ teṣāṃ vidhānamuditaṃ guroḥ ||

iti hi āgame dīkṣāyojanaṃ sarvānugrāhi yuktam, tatra kāraṇe kāryasya 
pravilayo yojanaṃ ca | yuktaḥ iti sa eva ayaṃ bahutarāgamānugṛhītaḥ 
pakṣaḥ iti yāvat | enāmeva pakṣadvayaśailīṃ bhūtāntareṣu darśayati 
evameva iti | ekaguṇatā eva bhūtānāmityetat saṃvādayati ata eva iti

     viṣayavatī pravṛttirutpannā sthitinibandhanī |

itisūtrabhāṣyakāraḥ pṛthivyādikṣetreṣu ekaikagandhādiguṇasaṃvedana-
meva nyarūpayat | śrīmataṅgaśāstre'pi

     kṣubhitāt sparśatanmātrāddviguṇo vyūhato marut |
 
ityādigranthena svabhāvataḥ ekaikaguṇatve  pūrvabhūtāntaravyūhanayo-
gāt tat dviguṇatvādi nirūpitam | tānyeva iti vṛttiṃ vyācaṣṭe

(page 300)

tānyevaca ityādinā natu vastvantaram ityantena | apratyakṣatvāt iti 
saukṣmyāt teṣāṃ mahābhūtadvāreṇa eva upalakṣaṇamanyathā māyā-
tattvameva ekaṃ śivatattvameva ekamiti vastuvṛttam | nanu evaṃ ghaṭāda-
yo'pi tattvarūpatayā gaṇyantām | netyāha pratyakṣa iti paratvaṃ prakṛt-
yante, sūkṣmatā tanmātrānte, vyūhatā dhāraṇānte pūrvapūrvasañca-
yena guṇādhikyasya anantarameva varṇitatvāt | tataḥ paro vibhavo dehagha-
ṭādiḥ | na atra vyūhanādadhikramasti | teṣām iti nirdhāraṇe | nanu eṣāṃ

     rūpādiṣu pañcānām---------------------------| (sā. kā. 28)

iti ālocanendriyatā ucitā, na buddhīndriyateti codyaṃ pariharan buddhibo-
dhopayogitayā ityetadeva sphuṭayati indriyāṇāmadhyavasāyātmatayā 
yato viṣayabodho niṣpadyate, tato buddhīndriyatā | nanu tāni svālakṣaṇyena 
āhaṅkārikatvasāmānyena pratyagātmanaḥ śaktirūpatvena ceti 
sarvātmanā parokṣāṇi, tat kathamadhyavasāyātmatā eṣām | satyam, 
amībhiḥ prakārairevameva; kintu svaviṣayākāraiḥ pariṇatāni santi 
buddhyāmanupraviṣṭāni tadākāratāṃ buddhāvarpayanti, tena 
viṣayākāratāpariṇāmena adhyavasāyamayāni bhavanti, natu 
svālakṣaṇyādinā rūpatrayeṇa | sa evaca eṣāṃ lokayātropayogī, natu tat | 
nanu ca ālocanameva iyati mūlamiti tena kasmāt na vyapadeśaḥ | atra āha 
ālocanamātreṇa iti buddhyadhyavasāyaparyantatāmāgacchatā | tena 
buddho mama ayamarthaḥ iti na pramāturviśrāntistasyāṃ tu satyāṃ sā 
bhavatīti | etat svarūpadarśanayorapi saṃmatamityāha adhyavasāyo hi iti 
anyatrāpi iti ca | parairapica yuktametadupagatamiti vadan svadarśanasya 
sarvasaṃmatatayā draḍhimānamāha indriyavṛtteḥ ityādinā

(page 301)

māyāpada evaca ālocanaṃ dvāraṃ, dvārīṇi antaḥkaraṇānītyādikā 
prakriyā, natu vidyāpade iti darśayati yataśca iti | anugamyate iti asmābhi-
rapi na na aṅgīkriyate iti yāvat | saukṣmyādikrama iti ghrāṇendriyaṃ 
sthūlaṃ yāvat paramasūkṣmaṃ śravaṇamiti, evaṃ paramasūkṣmaṃ 
vāgindriyam | viṣayāṇāṃ śabdādīnāṃ yathāyogaṃ svarūpaṃ 
nirvarṇayanti ghaṭādikaraṇāvasare tyāgo grahaṇaṃ dvayamiti bahiḥ 
pāyupāṇipādasya, antarvāgindriyasya, tatprakṣobhaviśrāntirupasthasya,-
iti asādhāraṇakriyāṇi sakalaśarīravyāpīni kevalaṃ 
niyatādhiṣṭhānaspaṣṭasvavṛttikāni karmendriyāṇi | tena rugṇapāṇirapi 
dorbhyāmādatte ityādi siddham | eṣām iti nirdhāraṇe | kecit iti āhuḥ | 
apare tu iti pratipannāḥ iti sambandhaḥ |

     tasmāt trividhaṃ karaṇaṃ dvāri dvārāṇi śeṣāṇi | (sā. kā. 35)

iti yaducyate, tat tāvadekarasameva | antaḥkaraṇasya apitu parasparaṃ dvāra-
dvāribhāve niyataḥ kramo yathiva kālakalādīnāṃ pramātṛbhāvopaga-
mane yato'tra abhiṣvaṅgaḥ, tato vedanaṃ, tataḥ karaṇam; yato vā 
vedanakaraṇe, tato'tra rāga ityādeḥ pramātṛdeśakālādibhedanakramasya 
vicitratvāt | nanu sarvāṇi karaṇāni māyākṛtabhedānusāreṇa bahiriti 
yuktam, māyāpramātrupayogādantaraṅgatvena vā antaritīdaṃ 
codyamāśaṅkya antarbahiṣkaraṇatāvibhāgaṃ ghaṭayituṃ 
buddhikarmendriyāṇāmuktamapi svarūpaṃ pratyāvartayati eṣu ca iti 
sarvaprasiddheṣvityarthaḥ | pramātrantara ityādi samāsapadam | manasi 
grāhaka ityādi ahaṅkāre, tanniṣṭha ityādi buddhau, sarva ityādi 
tritaye'pi antaḥkaraṇatāyāṃ hetutvena yojyam | anye iti 
vindhyavāsiprabhṛtayaḥ | te hi ahaṅkārabuddhyoḥ

(page 302)

kāraṇaskandhatāmeva āhuḥ, na karaṇaskandhatām | svadarśanasya 
yuktatāmāha-ihatu dvitvena uktamantaḥkaraṇaṃ bhinnavṛttivaśāt yojanā 
yatastridhā eva, anyathāhi ekameva tattvamiti uktam | ata eva uktamāgame

     mano garvastathā buddhirdvārametat sadātmanaḥ |
     bhūtaye bhūtanāthena nirmitaṃ karaṇaṃ tridhā || (ma. taṃ. 18|83)

iti | jñānakriyā iti | jñānaśaktireva māyāpramātari 
bhinnajñeyaviṣaya-tvena sattvam, evaṃ kriyāśaktirbhinnakāryaviṣayatvena 
rajaḥ, māyā eva bhinnavastuvimohamayī tama iti vakṣyate

     svāṅgarūpeṣu bhāveṣu patyurjñānam-------------| (3|2|3)

itisūtre | atastāsāṃ yo bhedollāso vibhinnajñeyakāryavisphāraviṣayaḥ, 
sā parā pakṛtirmūlakāraṇam | pradhānatvaṃ prathamato dhīyate viśvaṃ 
sṛṣṭau, yatra ca pralīnaṃ sat pralaye | nanu ityādinā vibhāgarūpatāṃ 
vyācaṣṭe | sarvatattvānāmādibhūtā, ata eva parāprakṛtiryā; sā 
pradhānatattvamiti sambandhaḥ | avibhāgātmatāṃ spaṣṭayati 
sakalabhedānabhivyaktiravibhāgarūpatā iti | natu sā tucchaṃ 
prasajyapratiṣedhamātramityāha mūlakāraṇarūpe vastuni iti tena 
tadvastusvabhāvabhūtaṃ tadavibhāgātmakatvamekatvaṃ vyācaṣṭe | 
ekatvaṃ ca asyāḥ sarvatra | ata eva sakalabhedānāṃ hi avibhāgaḥ sā | 
tataśca kathamasāvanyānyarūpā bhavedekayā eva 
samastabhedagrāsīkārāt | nanu pradhānaṃ sattvādi avibhāgarūpaṃ, 
tattvādīnāṃ ca bhavatā śaktitvaṃ na sahiṣyate

     bhedasthiteḥ śaktimataḥ---------------------------| (4|1|5)

itisūtrārthanirṇaye; patañjaliprabhṛtayastu atra śaktitvena vyapadeśaṃ 
kurvanti, tat kasmāt matabhedaḥ itīdṛśi codye | pratisamādhatte

(page 303)

sattvarajastamorūpatve'pi iti | bhedasthityabhiprāyeṇa asmābhiḥ śaktitā 
niṣiddhā, natu vāstavena vṛttena | yat vakṣyate

     ----------------patyurjñānaṃ kriyā ca yā |
     māyātṛtīye------------------------------------|| (4|1|4)

ityādi, tattvāgūrya māyāśaktivyapadeśo yukta eva pātañjalādau

     dṛgdarśanaśaktyorekātmatā eva | (yo. sū. 2|6)

iti hi sūtraṃ

     pradhānaśaktiḥ puruṣasya---------------------------|

ityādi ca bhāṣyam | ekatve prakārāntaramāha parameśvara ityādi | tena 
mūlapṛthaktvavādo na aṅgīkṛta eva iha | ihahi śaivairmāyātattvamupā-
dānakaraṇaṃ nirdiṣṭaṃ, tadeva paraprakṛtirūpeṇa uktam; māyā tu 
parameśvaraśaktiruktā | ata eva pārthivāṇḍānāmiva prākṛtāṇḍānāṃ 
yadasaṃkhyatvamuktaṃ

     pṛthagdvayamasaṃkhyātam---------------------------| (mā. vi. 2|50)

iti, tatra guṇatattvavaicitryabhedo jīvitam, māyātattvaṃ śaktiśceti tu 
ekameveti na tatra aṇḍavibhāga āgameṣu darśitaḥ | taduktaṃ

     pṛthagdvayamasaṅkhyātamekamekaṃ pṛthagdvayam | (mā. vi. 2|50)

iti | atra ca pratipuṃstattvaṃ na bhedosti,-iti abhidadhatā tadadharavartināṃ 
tattvānāṃ so'sti,-iti sūcitam | nanu atra kiṃ pramāṇamityāha eṣa ca iti | 
eṣa tattvakramo'numānena api pratyakṣapūrvakeṇa anvayavyatirekiṇā vā 
sādhayituṃ śakyate | nanu anumānena pratibandho duravadhāra iti uktam | 
satyam, kintu parameśvaraniyatiśaktimupajīvatā svavadhāra eva asau | sā 
tarhi tādṛśī kuto jñātā | ucyate, parameśvaraśāstraprāmāṇyena

(page 304)

upapāditaḥ saṃpādito niyatiśaktivyāpāraṃ prati viṣayabhāvo yasya 
tattvakramasya, sa tathābhūtaḥ | etaduktaṃ bhavati-pārameśvarasya 
tāvadāgamasya akhaṇḍitaprāmāṇyamupapāditaṃ pūrvam, sa ca 
niyatimevaṃbhūtāṃ darśayati-yaduta sthūlamavaśyaṃ 
sūkṣmapūrvakaṃ, kriyā karaṇapūrvikā, avibhāgapūrvako vibhāga iti | 
tatra pratibandhāt siddhādakhaṇḍyate ? pārameśvarāgamadvāreṇa api 
ābhāsitasya tathaiva vastutvena dhāraṇādīkṣādiphalānāmābhāsata eva 
siddhaḥ | nanu ucyatāṃ tarhi pārameśvarāgamokto vistara ityāśaṅkya 
āha iha iti | asmābhistu āgamagranthaniṣṭhe vārtikabhāṣyavṛttigranthe 
śrītantrālokādau prapañco nyakṣeṇa darśitaḥ | iyattu iha tātparyam-
dharādyābhāsā eva miśrībhūya ghaṭādisvalakṣaṇībhūtāḥ 
karmendriyairjanitāśca upasarpitāśca, buddhīndriyairālocitāḥ, 
antaḥkaraṇena saṅkalpanābhimanananiścayanaparyantatāṃ nītāḥ, 
aśuddhavidyāvivecitāḥ, kalādibhiḥ 
pramātāramupadadhadbhiranurañjitāḥ, māyāpramātari 
viśrāntidvāreṇa abhinnā api santo

     yadyapyarthasthitiḥ---------------------------| (a. pra. si. 20)

     itinyāyena satyapramātari eva bhedavigalanatāratamyena vigalita-
svakabhedāḥ prakāśavimarśaparamārthatayā eva viśrāmyantīti śivam ||

iti śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptaviracitāyāmī-
śvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinyāmāgamādhikāre 
tattvavimarśaḥ prathamaḥ || 1 ||
```

## Reading

Withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible)

## Claims

| Claim | Status | Basis |
|---|---|---|
| Link completeness | FAIL (7 gaps named) | assurance.trace_links_present + gaps |
| Human review | UNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off) | assurance.review |
| Deterministic chunk gate | BLOCKED (PROOF_NOT_RUN) | proofs.chunk_gate |
| Manuscript witness | UNPINNED (0 verified corpus-wide) | identity.witness |
| Source-span completeness | UNKNOWN | assurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed |
