# ipvv chunkV3-M-agama-dvitiyo-close-k12-20 (M00022:10000-10886)

ipvv chunkV3-M-agama-dvitiyo-close-k12-20 (M00022:10000-10886) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

> Machine rendering — UNREVIEWED, not an approved translation. No English here was human-reviewed.

Canonical: https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkV3-M-agama-dvitiyo-close-k12-20/

## Passage (excerpt as hashed)

```

     evamudbhavamuktvā nyagbhūtatāmāha sūtreṇa

          mukhyatvaṃ kartṛtāyāśca bodhasya ca cidātmanaḥ |
          śūnyādau tadguṇe jñānaṃ tatsamāveśalakṣaṇam || 
12 ||

     yadā punaḥ kartṛtāyā mukhyatvaṃ, tannāntarīyaka evaca 
śūnyādermeyatāṃśasya guṇībhāvastatra ca acidrūpe guṇībhūte

     --------------------------svātantryasyāpyabodhatā | (3|2|4)

iti yo malavyāpāro'bhūt tasya apahastanāt bodhasya api 
cidātmanaścidrū-patāyāṃ pradhānasvabhāvasya mukhyatvam, tadā 
etadajñānarūpamala-pratidvandvitayā samāveśalakṣaṇaṃ satyasvarūpe 
samyagāsamantāt praveśalakṣaṇaṃ jñānaṃ yallābhena jñānī, 
yadabhyāsena ca 
dehaprāṇādāvanantasaṃviddharmātmakavibhavasamāsādanāt yogī 
bhavati | etaduktaṃ bhavati-yadā ahaṃbhāvaḥ svātantryadiśaiva 
vyāpitvanityatvādiparāmarśabalāt

(page 328)

śūnyādeḥ prameyīkṛtādunmajjya iva āste, tadā turyātītatā; tadāpica 
śūnyādisaṃskāro'pi asti,-iti avyatirekaturyātītasamatā eva | yadātu 
parāmṛṣṭanityatvavyāpitvādidharmakaiśvaryaghanātmanā ahambhāva-
siddharasena śūnyādidehadhātvantaṃ vidhyate yena prameyatvāt tat 
cyavata iva, tadā turyadaśā; yadāpi viddho'sau prāṇadehādidhātuḥ 
saṃvidra-sena abhiniviṣṭo'tyantaṃ kanakadhāturiva jīrṇaḥ kriyate yena sa 
drutarasa iva ābhāti kevalaṃ tatsaṃskāraḥ, tadāpi turyātītadaśā sā 
bhavati | sā iyaṃ dvayī api daśā samāveśo yallābhāya anyadupadiśyate | 
yat gītaṃ

     mayyāveśya mano ye---------------------------| (12|2)

iti upakramya

     athāveśayituṃ cittam--------------------------| (12|9)

iti | tasyaivaca pallavabhūtāḥ parameśvarastutipraṇāmadhyānapūjādayaḥ 
| teṣāṃ hi prahvībhāvaḥ svātmaguṇīkaraṇaṃ 
parameśvararūpapradhānatāpādanaṃ tattvam

     abhyāse'pyasamarthaḥ san matkarmaparamo bhava | 
                                                       
                                                       
                                                       
                                                       
                                                       
                    (gī. 12|10)

ityādi, dehapāte tu ekaghanā eva śivateti tadā samāveśādivyavahāro na 
kaściditi sūtrasya piṇḍārthaḥ | tamavatārayati tasyaiva iti | sūtravṛttyoḥ 
sāmyaṃ karoti pūrvasūtra ityādinā | pūrvasūtre tāvat kartṛtvamuktaṃ 
tadeva dehānusṛtaṃ kevalaṃ, tasya pūrvaṃ guṇatā uktā; atra tu 
pratipakṣabhūtā pradhānatā tatra astīti ṣaṣṭhyā sūtre yaduktam, tat 
vṛttau prathamānirdeśena nirdiṣṭasya api śūnyādeḥ 
paścādguṇatāpradarśanena vivṛtaṃ; natu sākṣāt | nahi kartṛtvasya 
prādhānyamiti vṛttirasti | nanu śūnyādeḥ paścādguṇīkaraṇaṃ cet

(page 329)

     prāk kṣālanāddhi paṅkasya---------------------------|

itinītyā kiṃ pūrvaṃ prathamānirdeśena prādhānyaṃ khyāpyate | āha 
vicāryamāṇatā iti tat tāvadiha prakṛtaṃ vicāraṇīyamiti pradhānaṃ 
mukhyatā | guṇatā iti tatpṛṣṭhe vicārasya śarīramityarthaḥ | nanu spaṣṭa-
meva kartṛtvasya prādhānyaṃ vṛttau kiṃ na darśitam, kimanayā bhaṅgyā 
| āha kartṛtva iti kartṛtāyā mukhyatve śūnyāderavaśyaṃ guṇatā, tasya 
tu mukhyatve tasyā iti anayā vṛttyā pratipādite tulānatyunnatinyāyo 
labhya-te | eṣā hi vṛttiravaśyaṃ sūtrārthamanusarantī kartavyeti 
yojanāyāmevaṃbhūto nyāyaḥ pratīyate | kimanena pratīteneti cet, ucyate 
itarathā iti | yadi eṣa nyāo na pratīyeta, tadā pūrvasūtre
     
     kalodbalitam---------------------------| (3|2|11)

ityatra śūnyāderguṇatve pratisambandhitvanirdeśena pradhānatvaṃ 
yadarthāpannaṃ, tat vṛttau na prakaṭīkṛtaṃ bhavet; anena tu nyāyena 
darśitena prakaṭīkṛtameva bhavati | pūrvasūtre vṛttau kartṛtvasya 
upasarjanatvaṃ tāvat kaṇṭhena uktam, tannāntarīyakatvena ca śūnyādeḥ 
prādhānyāvagamaḥ itinyāyāt pradhānatvaṃ yat śūnyādervaktavyaṃ 
pūrvasūtre, tadarthāpannam | guṇatvaṃ tu yat vaktavyaṃ, tadiha sūtre 
svakaṇṭhena uktamiti tuśabdo viśeṣadyotakaḥ iha tu iti | tat guṇatvaṃ 
sūtroktaṃ sat prathamānirdeśena vṛttau vivṛtam | atha kimarthaṃ 
prathamayā vivṛtam | āha pradhānatayā iti svatantrabodharūpatā tāvat 
sadaiva pradhānabhūtā sthitā, sātu śūnyādeḥ pradhānatāvabhāsena 
pūrvasūtre'rthāpannena nyakkṛtā; tataḥ sa cedapradhānatvamanubhavati 
sā hi unmajjatīti prathamānirdeśamāha | sa eva śūnyādirātmanaḥ 
prādhānyā prādhānye svīkurvāṇa evaṃ karotīti hi tasya prādhānyaṃ 
saṃsārabhūmau

(page 330)

paśutve patitve ca darśitaṃ bhavatīti prāguktanayameva smārayati yadāhi 
iti | svatantra iti | svatantrabodho nā boddhṛrūpo'hamiti yo gīyate, sa kaḥ iti 
cintāyāṃ yadā dehādinā tadrūpaṃ pūryate yo gauraḥ, so'haṃ; yaḥ 
kṣudhitaḥ, so'hamityādi; tadā dehādireva pradhānībhavati saṃvitsva-
rūpaṃ nyakkṛtaṃ jātamiti vedyameva pradhānībhavati, na vedakarūpam; 
yadā tu dehādeḥ kiṃ tattvamiticintopakramaṃ prakāśaghanameva saṃvid-
rūpamiti, tadā bodhasvarūpīkṛtaṃ tadrasānuviddhameva 
śūnyādidehān-tamavabhātīti abhyāsāt tasya saṃviddharmāḥ 
śaktiviśeṣāḥ samyagāvi-śanto vibhūtīrutthāpayanti, anabhyāse'pi tu 
tatkṣaṇāveśa eva ānandod-
bhavakampanidrāvyāptirūpadhūrṇyāvirbhāvanakrameṇa 
jīvanmuktatālābhaḥ | yathoktaṃ

     prāpte'pi siddhyanti nāstyatra vivādaḥ |

ityādi

     saiṣā paramārthavedhe dīkṣā---------------------------|

iti uktaṃ

     iyaṃ nirvāṇadīkṣā ca---------------------------| (spa. kā. 32)

iti gurubhiḥ, bhagavatā api

     ya evaṃ vetti tattvena tasya nirvāṇagāminī |
     dīkṣā bhavatyasandigdhā tilājyāhutivarjitā || (pā. trī. 25)

iti | alaṃ tāvadanena | tadāha śūnyādau bodho'dhyāropyate iti naca 
kusūla iva brīhīṇāmayamadhyāropa iti darśayati | tena kartṛtvena 
tāvadayatnavaśādekībhūtaṃ śūnyādi yat sthitaṃ, tat tenaiva 
kartṛtādvāreṇa 
deśakāladharmākārānavacchinnabodhasvabhāvatvamabhīti 
tallakṣaṇīyābhimukhyena niveśyate abhiniveśyate | 
abhiniveśapūrvakaṃ prāpyate iti dvikarmakaṃ vā 
tathābhiniveśyamānaṃ viśvātmakatvaṃ

(page 331)

yato bodhasya, tatastadapi svīkaroti | tadāṇoḥ iti ātmasaṃskāranivṛtterā-
veśyāveśakabhāvo yukta iti yāvat | viśeṣadarśaneṣu iti śāktādvaita-
pradhāneṣu, viśeṣaḥ śaktilakṣaṇa ātmano darśyate sākṣātkāraṃ 
nīyate yeṣu | jñānollāsa iti 
ajñānavigamādadvayabodhaprasaraṇādullāsa iti jñānam iti vṛvṛtam | 
turya iti etaddaśāsamāpattiparyantarūpā api turyā-tītatā tatraiva uktā, 
vyatirekeṇa tu śūnyāderavasthāpane bodhasya turyātī-tatā tatraiva uktā 
śuddhātmatā niṣkalatā śuddhacaitanyamiti sāmānya-darśaneṣu 
sarvottīrṇaikatadrūpavedakeṣu darśiteti sūcayati | nanu sūtre pūrvatra iha 
ca kartṛtāyā eva guṇapradhānabhāvau vaktumārabdhau, tada-śaṅkito 
bodhasya ca iti sūtrāṃśaḥ katham kartṛmayatāmāpannasya iti ca 
vṛttāvucitāyāṃ bodhamayatām iti kimetat,-ityāśaṅkya uktameva 
prameyametatsamādhāne saṅkṣepeṇa punaḥ parāmṛśya hetūkaroti | 
yaduktamadhunā eva, ata eva hetoḥ sūtre idamuktaṃ; tadevaca itthaṃ 
vivṛtamiti sambandhaḥ || 12 ||

     nanu evaṃ patyusturyadaśā tadatītā vā astu; paśostu 
suṣuptasvapna-jāgraddaśā āgameṣu yā bodhāvarohaṇakramatāratamyena 
darśitāḥ, tāsāṃ rūpaṃ vācyamiti hṛdi gṛhītvā 
turyāvarohānantarabhāvinā suṣuptasya ślokatrayeṇa tattvaṃ 
nirūpayannekena prathamasuṣuptasya tāvat pīṭhabandhaṃ karoti

     śūnye buddhyādyabhāvātmanyahantākartṛtāpade |
     asphuṭārūpasaṃskāramātriṇi jñeyaśūnyatā || 13 ||

     pīṭhabandhameva ṭīkākāro darśayiṣyati sauṣuptamubhayarūpam 
ityādinā | tṛtīyaśloke yadubhayātma vakṣyate, tasya 
apavedyabhedapīṭhikā iyamiti | iha saṃvittattvaṃ 
svasvarūpamāvṛṇvānaṃ jñeyātmanā

(page 332)
     
buddhyādinā dehāntena ghaṭādinā ca ābhāti | ekamevaca idaṃ 
svātantryavijṛmbhitam, natu atra kramo vā bhedo vā vastutaḥ, bhāti tu 
svātantryādubhayamapi | evaṃsthite cittattvasya yaḥ 
svarūpāvaraṇāṃśaḥ, sa eva 
uttarabhāgāntarānudayapradhvaṃsānādarayogena 
pralayasamādhānanidrāmūrcchādiṣu iva tadasaṅkīrṇābhāsaḥ 
parisphuran viśrāmyati | tatraivaca ahantārūpaṃ kartṛtāyāṃ padaṃ 
parāmarśasya sphuṭatvā bhāvādīṣadrūpaṇāsāreṇa saṃskārātmanā 
lokaprasiddharūpābhāvādarūpeṇa vāvedyena niṣedhyātmanā yuktaṃ 
yadā bhavati, tadā sā daśā netyevaparāmarśaśeṣā 
akiñcano'hamitipratipattivadākṣiptasāmānyā 
saṃskārāśeṣībhūtajñeyarūpā śūnya iti ucyate | tata eva āgamaḥ

     aśūnyaḥ śūnya ityuktaḥ śūnyaścābhāva ucyate |
abhāvaḥ sa tu vijñeyo yatra bhāvāḥ kṣayaṃ gatāḥ || 
                                   (sva. 4|292)

iti | iyameva saṃskāraśeṣatā bhāvāntare bhāvāntarāṇāṃ sarvatra 
abhāva ucyate, natu sarvātmanā satāṃ vināśa iti uktamasakṛt | 
sūtrārthamavatārayati prāktanena saṅgatiṃ kurvan evam ityādinā | 
prastauti iti tṛtīye tu nirvāhayiṣyatītibhāvaḥ | kāryāṇāṃ bhūtatanmā-
trāṇāṃ karaṇānāṃ ca trayodaśānāmabhāvena sarvābhāva uktaḥ | 
buddhyādyabhāvātmani iti jñeyaśūnyatā iti ca yaduktaṃ, tat 
nirvāhayati parāśaṅkāmanuvadan yadyapi ityādinā | nanu tat sadapi 
paramaśivādisaṃvittattva iva vedyatāmāpadyate ityāśaṅkāyāmapi 
āśaṅkāntaraṃ nanu ityādinā tadātmatayā ityantena nirākṛtam | tatra 
ca hetuḥ saṃskārarūpatayā iti | abhedena iti sato'pi bhedasya 
anavabhāsana itiyāvat | etadevahi saṃskāratvaṃ, tat sphuṭīkṛtaṃ 
pūrvānubhūtabalādityevamāśaṅkāmanūdya pariharati tathāpi iti | 
bodha eva saṅkucitaḥ

(page 333)

śūnyamiti bodharūpatvāt kā vedyatā | nanu bodhasya eva 
ābhāsacchāyāntarayoge vedyatā, natu aparaṃ vedyaṃ kiñcidasti

     ---------------------------dehābhāsāntaraṃ naca |

iti | etat pariharati śaṅkitvā śūnyarūpa ityādinā | lokaprasiddhyā yat 
vedyaṃ, tenāpi adhikena bhavitavyam; tat tatra nāsti tasya pratyuta niṣedhaḥ 
pratīyate itibhāvaḥ | tāvataiva iti vṛttigatamevakāraṃ vyākhyātuṃ 
sāmyaṃ darśayati sāṅkhyapuruṣāṇāṃ ca iti | viśeṣaṃ tu āha 
kevalam iti | nirāvaraṇāt iti vimarśarūpatā anena aṅgīkṛtā 
svābhāvikī, naca sā vijñānakevalāvasthāyāmasti | māyīyāyāḥ iti 
kalāvidyākṛtāyāḥ | āśrayābhāvāt iti | saṃskārarūpatā hi 
vedyabhāgabhūmāveva, natu saṃvidi tatra sarvātmanā 
tādātmyagamanāt vedyarāśeḥ, ata eva saṃskārābhāvāt 
punaradaḥsṛṣṭireṣāṃ nāstīti laukikīṣu jāgradādyavasthāsu sā daśā 
bījabhūtā na bhavatīti bījatvena upalakṣitaṃ yat sauṣuptarūpaṃ 
savedyaṃ, tadarūpatvamatra na bhavati, anyatra tu bhavatyeveti ākūtam | 
etadeva āgamāntareṇa saṃvādayati ata eva iti | yato bodhamātrameva 
saṅkucitaṃ śūnyamuktam, śūnyarūpatā tu na sphuṭavedyarūpā; tato

     jñānajñeyasvarūpiṇyā śaktyā paramayā yutaḥ |
     padadvaye vibhurbhāti---------------------------------------|| (spa. 2|2)

iti jāgratsvapnapadayorvedyasadbhāvaḥ sphuṭa uktaḥ | suṣuptaturyayoḥ 
punastadabhāvāt cinmayatvam | tadayogādayamiha vibhāgaḥ śivatattve 
īśvarānte śuddhasaṃvillakṣaṇe yadahamidamiti sphuritaṃ, tatra idantā eva 
ullasantī saṃvido bhāvānāṃ ca anyonyaṃ bhedanarūpaṃ niṣedhaṃ 
tāvadākṣipati | tatra niṣedhasya guṇatāyāṃ saṃvidaḥ prādhānyena 
pramātṛtāyāṃ mantramaheśatā, vijñānākalatā ca 
vimarśayogāyogābhyām,

(page 334)

niṣedhaprādhānye śūnyapramātṛtā, bhāvapradhānatāyāṃ sakalateti | 
nanu anyo'pi asti sāṅkhyapuruṣādasya viśeṣaḥ ityāśaṅkya pariharati 
sauṣupta ityādinā || 13 ||

     śūnyapramātureva vaktavyaśeṣamācakṣāṇo dvitīyasuṣuptasya 
bhūmikāṃ karoti sūtreṇa

     sākṣāṇāmāntarī vṛttiḥ prāṇādiprerikā matā |
     jīvanākhyāthavā prāṇe'hantā puryaṣṭakātmikā || 14 ||

     eṣa śūnyaḥ pramātā ahantārūpayā kartṛtayā abhiṣikto 
vidyākalāśaktiprapañcarūpasya buddhikarmendriyavargasya 
bāhyaviṣayālocanaviṣayanirmāṇalakṣaṇato bāhyavṛtteḥ 
pratyekamasādhāraṇarūpāyā vilakṣaṇā yā, asāvāntarī vṛttiryayā 
vāyurekaḥ prāṇanādikriyāpañcakaprapañcitaḥ 
pañcātmakatāmabhyeti; tāṃ vṛttiṃ jīvanalakṣaṇāṃ tasya akṣavargasya 
jaḍasya

     yataḥ karaṇavargo'yam---------------------------| (spa. kā. 1|6)

itinyāyena svāveśavaśādutthāpayan jīva iti ucyate | sā tathābhūtā yā 
vṛttistasya śūnyasya tathotthāpikā, sā jīvanakriyā; indriyaśaktīnāme-
vavā yā āntarī sādhāraṇarūpā prāṇanādikriyotthāpikā vṛttiḥ, sā 
paramārthataḥ kartureva vṛttiḥ; na jaḍānāmiti saiva jīvanam | yadātu 
prāṇa eva ahantā, tadā api evam; tadā tu prāṇa eva jīvastatraiva 
ahantāveśāt | ubhayorapica ayaṃ yonyantarasañcārī puryaṣṭakaśabda-
vācyo yato'tra prāṇādipañcakamindriyavargau dau niścayātmikā ca 
tṛtīyā svīkṛtāntaḥkaraṇāntarā dhīrvyajyate | sūtrārthamavatārayati 
anya ityādinā | sva iti śūnyakartṛrūpasaṃlagnānāṃ karaṇasvabhāva-
tvādeva tatpreraṇāt sā iti sūtre kāryakāraṇayorabhadopacārāt 
jīvanarūpākṣavṛttisaṃpādakatvādahantā

(page 335)

eva akṣavṛttiriti uktā | upacārasya ca prayojanamakṣāṇāmāhaṅkārikatva-
meva paramārthaḥ itijñāpanam | āntara iti ahamitisaṃrambhātmakaḥ | 
etena pūrvasūtrāt śūnye ityanuvṛttyā śūnye yā ahantā, sā prāṇādi-
hetvantarākṣavṛttikāraṇabhūtā satī jīvanaṃ yato'kṣavṛttirūpasya 
jīvasya yat kāraṇaṃ jīvanālakṣaṇamiti sūtrārthaḥ sūcitaḥ | evamupacā-
reṇa vyākhyāya karaṇasya paramārthataḥ kartṛsamāveśena karaṇatvāt 
tatkriyayā eva kriyāvattvaṃ khaḍgasya ivetyāśayena mukhyatayaiva sūtre 
yojayan vṛttimanyathā vyācaṣṭe athavā iti | pūrvavyākhyāne 
vṛttāvevaṃ vigrahaḥ-sarvendriyaśaktisādhāraṇaṃ jīvanākhyaṃ yat 
prāṇanādikriyāpañcakaṃ prāṇādivibhāgakāraṇabhūtaṃ tasya 
vyāpārapañcakasya preraṇātmikā ahamitisaṃrambhalakṣaṇā vṛttiryasya 
śūnyasya, sa tathā uktaḥ | idānīṃ tu evaṃ vigrahaḥ-sarvendriyaśaktī-
nāṃ sādhāraṇaṃ jīvanaśabdavācyaṃ prāṇādivāyūnāṃ preraṇa-
lakṣaṇamantarvṛttiśabdavācyaṃ, tat yasyeti; taddhi tasya sambandhi tasya 
eva kartṛtvāt, natu tāsāṃ kāraṇatvāditi āśayaḥ | tadāha 
tatsamavetatvāt iti kartṛrūpasamāveśādityarthaḥ | itiśabdo hetau | yata 
evaṃ tāsāmapi kriyā tasya sambandhinī, ato hetoratra pakṣe sa jīvaḥ 
ṣaṣṭhyā anyapadārthīkṛtaḥ; anyathā anyakriyā anyasya sambandhinī 
kathaṃ syāditi āśayaśeṣaḥ | etadavyatiriktānām iti ākṣiptaprāṇādi-
pañcakavṛttitādātmyāpannānāmityarthaḥ | tena indriyāṇāṃ 
sarveṣāṃ yaḥ prāṇādipañcakotthāpakastaddvāreṇa nāgādivikārān-
tarakāraṇatvato vikṛtāvikṛtāntaraprāṇacakradvāreṇa ca romakūpapar-
yantanāḍīcakrānucakramayadehamayayantravāhaka āntaraḥ sādhāraṇaḥ 
śaktivargaḥ pañcakaḥ, sa preryaṃ prāṇādivargaṃ prerakaṃ ca 
indriyavargamadhiṣṭhātrīṃ ca śūnyāhantāmākṣipya

(page 336)

vartamānaḥ puryaṣṭakaḥ iti uktaḥ | asminnapi iti prāṇāhantāpakṣe 
sarvasya abhimataṃ puryaṣṭakāvasthānam | kecit tu āgamāḥ 
śūnyāhantāpade'pi tadāhuḥ | yadāhuḥ

     līnaśūnyasamādhāvapyāste liṅgaśarīraḥ |

iti | tathāca iti yata evaṃ, tata evaṃ yojanā-sā śūnye'hantā prāṇādi-
prerikā akṣavṛttirūpā puryaṣṭakātmiketi | athavā ityādi sautraṃ 
vivṛṇoti yadā iti | prāṇaśabdaḥ sautraḥ sāmānyavācīti yāvat | tadā 
ityādinā uttarasūtropakaraṇārthatāṃ sūtradvayasya darśayati | tadāca 
prāṇādipañcakamahaṅkāraparamahaṅkāreṇa preryamāṇaṃ, na tena 
samaṃ gaṇanārham; apitu tena adhiṣṭhitamiti yāvat | kīdṛgityāha ākṣipta 
ityādi | kāraṇātmanā vargatrayeṇa sahitaṃ pañcakaṃ saṃvedanopadhā-
natvena adhiṣṭheyaṃ prāṇādirūpamahamityevaṃpramātṛbhāvena 
adhiṣṭhitaṃ puryaṣṭakamiti yāvat | pūrvaṃ tu sūkṣmatamatvāt liṅgasya 
tanmātrāṇāmākṣepo nadarśitaḥ, sūkṣmatvādevaca pūrvatra 
ahaṅkārastadākṣiptaṃ ca mano'pi samakakṣyatayā tat na gaṇitam, apitu 
ahaṅkārādhiṣṭhitamiti | sthūlatāmeva śaktimatpadena darśayati pūrvaṃ 
tu śaktīnāmeva iti sūkṣmatamatvameva darśitam | pelavaśarīrasya hi 
tadāsūtraṇamātram, upariparipūraṇaṃ tu sthūlatamaṃ śarīramiti tadeva 
madhyamaṃ prādhānyena utpattisthāneṣu sañcaramāṇaṃ saṃsārīti 
ucyate | tata eva prāṇāyāmaistasyaiva śithilatā utthāpanīyā dīkṣādi-
karmaṇā ca puryaṣṭakāṃśānāṃ kāraṇeśvareṣu samarpaṇadvāreṇa

     tanmātrodayarūpeṇa mano'haṃbuddhivartinā | (spa. 4|19)

itivacasā | yatastanmātrapañcakamantaḥkaraṇaṃ ceti kecana 
puryaṣṭakamāhuḥ sparśatanmātreṇa prāṇādisvīkārāt, tata eva atra 
pakṣavaicitrye vastuno na vaicitryamiti || 14 ||

(page 337)

yasya pīṭhabandhatvena sūtradvayaṃ, tat sauṣuptaṃ lakṣayituṃ sūtraṃ

     tāvanmātrasthitau proktaṃ sauṣuptaṃ pralayopamam |
     savedyamapavedyaṃ ca māyāmalayutāyutam || 15 ||

     śūnyamātra eva śuddhe śūnye yadā sthitirahantāviśrāntiḥ, 
yadā ca prāṇe; tadā māyayā malāvatāraṇāvabhāsinyā suptīkṛtaṃ 
caitanyaṃ kalāvidyābhyāmapi na prabodhitamiti suṣṭhu suptastasya 
bhāvaḥ pravṛttinimittātmā tāvadavabhāsaḥ, karma ca kriyārūpaṃ 
tāvadvimarśātmakaṃ sauṣuptam | vivṛtikṛt tu uttarasūtrānusāreṇa 
prakaraṇalabhyaṃ padaśabdaṃ matvā suṣuptasya idamiti 
vyutpattimabhimanyate | pūrvamapavedyamata eva māyākhyamalarahitaṃ, 
dvitīyaṃ tu tadviparītam | pralayasya api evaṃrūpatā sarvā, tatra paraṃ 
dehasya pradhvaṃsānudayau ciratarakālatā ca; iha tu tasya 
anācaraṇamaciratā ca | tadapica śrameṇa cet, nidrā; 
abhighātadhātudoṣādinā cet, mūrcchā; madyagaropayogādinā cet, 
madonmādādi; svātantryotthāpitāt prayatnabalāt cet, 
samādhirityādayo'vāntarabhedāḥ sauṣuptasya | sarvaviṣayatvāt ca 
pūrvaṃ savedyamuktamiti sūtrārthaḥ | idānīm iti kṛte pīṭhabandhe 
ślokadvayena nigamayatīti | anena prāktanaṃ nigamayiṣyati iti smārayan 
sūtratrayasya sauṣuptalakṣaṇārthatayā ekamahāvākyatāmāha | 
rūpavataḥ sphuṭasya vedyasya abhāvāt vidyākale bhinnaṃ vedyaṃ 
nirmeyaṃ ca prathayantyāvapi svarūpamāvṛṇuta eva saṃvittattvasyeti 
āvaraṇāṃśena māyākhyamalatvaṃ tayorityāśayena āha 
vidyākalārūpe iti | prāṇasauṣupte tu saṃvedanamapīti sambandhaḥ | 
vedyābhāvāt vedyasadbhāvāt iti pañcamībhyāṃ sūtre'pi 
hetuhetumadbhāvaṃ sūcayati | pūryaṣṭakāvayavā iti, anena āgamaḥ 
sūcitaḥ, tattadvedyatattadindriyādyanavadhānādinā sā yataḥ suptaṃ 
tatastatsvapnotthāpanādivaicitryabalāt
     
(page 338)

     tattadaṃśapradhāne'yaṃ prāṇe nidrāti cetanaḥ |

iti hi āgamaḥ | prāṇādau iti vṛttau sthitau iti pūrvakaṃ yadvaiyadhika-
raṇyena, tadapekṣaṇīyam | taiḥ iti rūpādibhiryena jāgrataḥ svapnāt vā na 
bhedo bhavediti āśayaḥ | kālayoga iti cirādirūpatā hi tatra smaryate eva || 
15 ||

     nanu sphuṭavedyavinirmuktā anyā astu suṣuptāvasthā sphuṭavedya-
yogāviśeṣe'pitu svapnajāgraddaśayoḥ ko bhedaḥ ityāśaṅkya 
svapnāvasthāṃ tāvat lakṣayati

manomātrapathe'pyakṣaviṣayatvena vibhramāt |
spaṣṭāvabhāsā bhāvānāṃ sṛṣṭiḥ svapnapadaṃ matam || 16 ||

     akṣagrahaṇaṃ sarvabāhyendriyopalakṣaṇam | tadayamarthaḥ-
golakapañcāṅgulyādīni adhiṣṭhānāni nistimitāni tāvat nidrāyamāṇa-
sya upalabhyante | atha cakṣuṣā kāntāṃ paśyāmi hastena ākārayāmīti 
spaṣṭāvabhāsā tātkālikaiśvarasṛṣṭipradhānā pratipattirasti svapne | tatra 
ca manomātrameva vyāpṛtaṃ pūrvasṛṣṭatayā jāte tu tadeva tāvatyevavā 
apekṣya parameśasṛṣṭimindriyaviṣayatāṃśe tu sādhāraṇyaṃ 
sthairyādyavabhāsāntarasaṃbhinne vimarśasthairyānuvṛtterjāgratpade 
bādhanāt vibhramarūpatā,-iti piṇḍārthaḥ | sūtrārthamavatārayati 
viśvabīja iti pralaye suṣupte ca yathāyogaṃ niḥśeṣaprakṛtakṛtsnābhi-
prāyeṇa viśvaśabdaḥ | manomātramapi atra puryaṣṭakāṃśatāvyavasthi-
tendriyaviṣayabhāgabījatānuviddhaṃ boddhavyam | sraṣṭṛtāviṣayam iti 
prādhānyādevamuktam, bhoktṛtā tu jāgrati api asti | evaṃ yaditi 
sambandhaḥ | cakṣurādi ityādinā mātrapadaṃ vibhramatāṃ vyācaṣṭe 
īśvarasya iti anicchorapi tathādarśanāditi bhāvaḥ |

(page 339)

yadāha anyathā tu svātantryāt syāt sṛṣṭiḥ ityādi | avadyotitam iti 
vastvapekṣayā manorūpatāṃ prāptā yā parameśvarasya śaktiḥ 
kriyātmā tayā,-iti hi atra arthaḥ | siddhāñjanādinā iti spṛṣṭamiti 
apekṣyam | anyathāpi iti itthaṃ mā bhūt, prakārāntareṇa 
bhaviṣyatītyarthaḥ | tat iti prakārāntaram | na ceha tathā iti naca 
tairdṛśyate jāgrati anuvṛttādhyavasitairapi tairāptairapi 
vāgbhavasyākaraṇāt | kālāntara ityādivṛttiṃ vyācaṣṭe yadica iti | 
uktam iti bhavatā eva taduktaṃ yat mama pakṣaṃ dīpayat tava svoktiṃ 
bādhate iti pūrvapakṣasya āśayaḥ | evameṣa iti asmanmate iti ākūtam | 
manasi iti pratibhāsate na vibhramaḥ, apitu vikalpite'vabhāsāntare iti 
bhāvaḥ | pūrvam iti bhramābhramarūpatāvicāre bahuśaḥ | tathāpi iti 
naca te tathā pratiyantīti hi apūrṇakhyātirūpatvena akhyātireva bhramasya 
tattvamiti smārayati | tato'pi iti na kevalaṃ yathā 
pūrvametadasatkhyātidṛṣṭyā vyākhyātaṃ tathā yujyate, yāvat 
tanmūlatā asmadupagatākhyātidṛśā api upapadyate evetyarthaḥ | tena iti 
aṇunā | susaṃvedanāt darśanāt ceti saṅgatiḥ | atra api asti bhoktṛtā 
jāgare iva, tatrāpica asti sraṣṭṭatā svapna iva; tathāpi prādhānyakṛtā 
nirūpaṇe vyavastheti darśayati jāgare tu ityādinā | īśvarasyāpi iti 
paśorapi bhoktṛtvaṃ yat, tat bhagavata eva vastuto

     yadyapyarthasthitiḥ---------------------------| (a. pra. si. 20)

itinyāyāt | tatra iti jāgare, atra eva avāntaravākyacchedaḥ | atra iti jāgare | 
uktam iti āgamādau | tadantargatatvāt iti sraṣṭṭataiva hi sā 
bhavatītyarthaḥ | ata eva

(page 340)

     pravibhajyātmanātmānam---------------------------|

ityatra

     ---------------------sṛṣṭvā bhāvān pṛthagvidhān |

iti sargaśaktiṃ mūlakāraṇatvena uktvā paścāduktaṃ tannāntarīyakaṃ 
bhoktṛtvaṃ

     sarveśvaraḥ sarvamayaḥ svapne bhoktā pravartakaḥ |

iti || 16 ||

     evaṃ sā sṛṣṭiḥ svapne padaṃ viṣayastadviṣayā pramātṛtā 
svapnāvastheti abhidhāya tadviparitasphuṭavedyaviṣayāṃ pramātṛtāṃ 
jāgradavasthātvena lakṣayati

     sarvākṣagocaratvena yā tu bāhyatayā sthirā |
     sṛṣṭiḥ sādhāraṇī sarvapramātṝṇāṃ sa jāgaraḥ || 17 ||

     sṛṣṭirjāgaraḥ iti tatsṛṣṭiviṣayaḥ pramātā vyāmohahetubhūta-
nidrāprakṣayayogitvena jāgartīti yata ucyate, tatastāvatpramātṛtvaṃ 
jāgradavastheti yojyam | pramātṛtvasya hi prameyabhedakṛtā etāḥ pañca 
avasthā āgameṣu uktāḥ | pūrvavat itivṛttyā svapnasvarūpatvamatidiṣṭa-
miti vivṛṇoti jāgare'pi iti | ata eva āgameṣu avasthānāmapi 
anyonyānupraveśo bahuśākha uktaḥ || 17 ||

     ūrdhvamupādeyamiti vaktuṃ tisro heyatvena āha

     heyā trayīyaṃ prāṇādeḥ prādhānyātkartṛtāguṇe |
     taddhānopacayaprāyasukhaduḥkhādiyogataḥ || 18 ||

     kartṛtātmani apradhānīkṛte prāṇādestadapekṣayā prādhānyena 
hetunā tasya svātantryabhagasya upacayabaloditasukhaduḥkhaviṣayahānā-
dānādipariśramāntaraistrayīmapi daśāṃ mumukṣurheyatvena 
abhimanyate iti sūtrārthaḥ | tamavatārayati etāsāmapi iti 
pañcānāmapīti

(page 341)

yāvat prastauti iti sādhāraṇyoktyā upādeyatāṃ gamyamānāmapi 
nirdiśati | yat vakṣyati sāmarthyādapariśiṣṭa iti | prāṇo vā iti śūnyo 
vetyetadapekṣo vāśabdaḥ | nanu yadi ātmanā svātantryameva, tadevaca 
udriktaṃ, tarhi kā tasya guṇatā yena uktaṃ sūtre kartṛtāguṇe 
ityāśaṅkya āha viśuddhaṃ yattat iti | tacchabdena adhunā 
saṃsāriṇāṃ tadaviṣaya eveti sūcayati āropyamāṇasyāpi iti 
krīḍāyāmapi dārakamadhye rājavadasyeti bhāvaḥ | tāvatyā iti 
mātrayā | ata eva bhaṭṭaśrīnārāyaṇaḥ

     trailokye'pyatra yo yāvānānandaḥ kaścidīkṣyate |
     sa binduryasya-------------------------------------------------|| (sta. ci. 61)

iti | pratipattiviveke ca sarvatra laukikaśāstrīyakartavyaviṣaye antarbhaktyā-
nandaśraddhānuvedho darśitaḥ, anyathā naiyāyikoktabodhādikakartavya-
rūpatāyāmeva na āroha iti |

     tayā śūnyaṃ bhavet puṃsāṃ śāstraṃ śāsanamātrakṛt |

ityanena taddhāna ityādi sautraṃ vyācaṣṭe, ādipadaṃ tu sarvathā tu 
ityanena | vakṣyate

     sattānandaḥ---------------------------| (4|1|6)

itisūtre | turyādi iti ādigrahaṇāt tadatītatāmapi svīkaroti | uktam iti 
sūtravṛttyoḥ | samāveśe hi dehaprāṇādeḥ prādhānyābhāvāt 
tanmahimopanatakṣutpariśramādiduḥkhānudaye

     ācchādayedbubhukṣām---------------------------| (spa. 4|8)

itinyāyena tatpraśamajaṃ tṛptiviśrāntirūpaṃ manāgahantātmakanaira-
pekṣyasvātantryānandakaṇarūpaṃ sukhamapi ceti paramānandamayataiva | 
agre ca iti

(page 342)

     sādhāraṇo'nyathācaiśaḥ sargaḥ---------------------------| (4|1|11)

iti prakaraṇe || 18 ||

     nanu prāṇādeḥ pradhānatvaṃ heyatāyā nidānaṃ, sāca traya eva 
uktā, na tadūrdhva iti tatra tat nāstīti syāt; tataśca samāviṣṭasya dehapāt 
eva, naca vyutthānaṃ syādityāśayena prāṇādivibhāgaṃ kartuṃ yat 
sūtradvayaṃ, tataḥ prathamaṃ tāvat trayīvṛttāntākhyānamāha

     prāṇāpānamayaḥ prāṇaḥ pratyekaṃ suptajāgratoḥ |
     tacchedātmā samānākhyaḥ sauṣupte viṣuvatsviva || 19 ||

     prāṇa iti prāṇanākhyā yā asāvāntaravāyusañcaritā cidvṛttirjī-
vanamiti uktā, sā sāmānyaparispandarūpā dehāderjaḍasya ajāḍyameva 
āpādayantī ahamitisvātantryāropatvena vikalparūpaparāmarśamayī; saiva 
prāṇādiviśeṣaspandātmanā pañcadhā bhavati | tatra kiñcit tyajantī, 
kvacit patantī krameṇa praśvāsaniḥśvāsātmanā prāṇāpānarūpā 
bhavati | sāca ubhayī api jāgrati sphuṭaiva dehāt viṣaye, tato'pi 
dehasmṛtyādāvābhyantara eva vedye viśramaṇāt | supte'pi svapne sā 
astyeva pareṇa svapataḥ prāṇapraveśanirgamayorupalambhāt svayamapi 
vedyasaṃpātopalabdheḥ | tena prāṇāpānaviśeṣadvayapradhānā 
prāṇanā jāgratsvapnayoḥ, suṣṭhu suptasya tu yat pramātuḥ padaṃ, tatra 
dvividhe'pi prāṇāpānasadbhāve'pi nirindriyahṛtpradeśaviśrāntireva 
mukhyaṃ suṣuptarūpamiti | tatra prāṇāpānayoryaḥ kaṃcit kālaṃ bhedo 
viśrāntistadātmā sakalarasādivargasya urdhvādharatiryakṣu 
samānīkaraṇavyāpārato'ta eva hṛdayakamalaṃ 
vikāsayannaśitapītajaraṇakārī 
dinarātrirūpaprāṇāpānasāmyavicchedātmakatvāt viṣuvattulyaḥ 
samāno nāma viśeṣaḥ, tanmayī sā prāṇanakriyeti paśuvargaḥ 
pralayākalāntaḥ, tacchedātmā yaḥ samānastasmin

(page 343)

viśeṣarūpe ā samantāt prādhānyena khyānaṃ prakhyā yasya; saivaca 
tadānīṃ saṃjñā yasya prāṇasya, sa tādṛk sauṣupta iti sambandhaḥ | 
viṣuṃ vyāptimarhatīti tadarham (pā. sū. 5|1|117) iti vatiḥ | upamāne 
vaterevaca avyayatvaṃ svābhāvikaṃ

     taveme lokāḥ pradiśo diśaśca parāvato nivata udvataśca | 
(tai. brā. 2|8|1|3)

iti darśanāditi kecit | yadāha parāśaraḥ

     vyāptiyoge hi kālāṃśe tadyogādviṣuvaddinam |

iti |

     sāmyaṃ vaiṣamyajanakaṃ viṣuvat santataṃ smṛtam |

iti tu śrīkālapādāyām | sūtre śatari muhurmuhurevamiti kathitam | 
viśeṣaṃ dinarātritadūnādhikatvalakṣaṇaṃ viṣamatātmakamavirataṃ 
suvati prerayatīti vā viṣuvat sandhyā api | madhye madhye samānena 
vyavadhānaṃ yat suṣuptasya, idameva pradhānatayā 
prāṇāpānarūpatāṃ satīmapi adhaspadīkurvadiva suṣuptarūpamiti 
sūtrārthaḥ | tamavatārayati idānīm ityādinā | vibhajan iti 
avicchinnavyāpāratāṃ darśayan dvitīyaślokavyāpāramapi spṛśati | sa ca 
iti yatra pūrvaṃ

     ------------prāṇe'hantā---------------------------| (3|2|14)

iti jīvanarūpatā uktā | ātmabhūtaḥ iti prāṇātmā iti vṛttau 
karmadhārayo'yamiti yāvat | nanu iti pratyekam ityasya 
vyavacchedyamuktam | tatsahabhāvinī iti anyathāhi jīvanaṃ vicchidyate | 
anayoḥ iti prāṇo'vabhāsanena dehādi riktīkurvanneva viṣayaṃ 
prakāśayan sūrya iti tatkālo dinaṃ, apāno vimarśanena 
antarviśrāntyānandadāyī dehādipramātṛbhāvamāpyāyayatīti 
candrastatkālo niśeti pramātrapekṣāpradhānatayā evaṃ vibhavajyate,

(page 344)

prameyāpekṣayā vaiparītyena api | ata eva āha arthānāṃ sarge'pi asau 
prāṇasya pravṛttiḥ pramātuḥ pralaya eva iti | bahiḥ praśamasthānaṃ 
viṣayo dvādaśāntaśca, antastu ahamiti hṛtsadanaṃ ca | pramātuḥ 
punarbhāvātmatayā sṛṣṭireveti sambandhaḥ | etāvataiva iti 
bhāvātmatvabhāgāpekṣāmātreṇetyarthaḥ | tadāha nanu iti | jāgrataṃ 
vyākhyāya svapnaṃ sūtre yatnapratipādyatvāt prathamoktamapi 
jāgraddṛśaiva vyākhyeyo'yamityāśayena paścāt vyācaṣṭe bhedena iti | 
atha tacchedātmā iti vyākhyāsyan jāgarādāvapi na na asti samāna iti 
vadan sarvatra sarvasaṃbhave'pi pradhānatākṛto vibhāga iti vyācaṣṭe 
bahiḥ iti | tuḥ pūrvato viśeṣadyotakaḥ | dvayoḥ ityetadeva sphuṭīkṛtaṃ 
bahirantaḥ iti viṣaye dvādaśāntapatite pramātari ca hṛdayabhūmigate yau 
viśrāntirūpau kṣaṇau, tayoḥ | vakṣyamāṇa iti tadānīmeva vivṛtau 
pralayatvam iti | grāhyagrāhakayorapi iti sarvapralayo'sāvityarthaḥ | 
idānīṃ tacchedātmā ityādi vivṛṇoti yadā tu iti | nyūnādhikatayā 
nāntarīyakastāṃ vinā na bhavati yaḥ, so'vaśyaṃ yatra bhavati 
pravṛttinivṛttikrame tasya abhāvādityenena viṣuvaddrūpatāmāsūtrayati | 
chedaḥ sāmyena vyākhyāyate ityatra upapattiṃ ghaṭayati prāṇa iti | 
jāgarasvapnayoḥ kṣaṇamātrarūpe'ntarāle | anyadā iti 
mūrcchāgāḍhanidrādiṣu cirakālaṃ tayoranullasanam, 
ubhayorvicchedameva sāmyamiti bījatāgamanaṃ 
vaiṣamyātmakollāsanivṛttiriti yāvat | anvartha iti samaṃ kṛtvā ā 
nijavyāpāraviṣayamaniti prāṇitīti hi samānaḥ | prāṇanaṃ ca tatra 
sūkṣmavṛttyā praśāntāṅgārajvalanavat sthitameva |

     ṣaṭtriṃśadaṅgulaścāraḥ---------------------------|

(page 345)

ityādidiśā tu dīrghaprasaraṇātmanā yā prāṇāpānarūpatā, sā 
vicchinneti ucyate; sūkṣmā tu astyeva | chedaḥ sāmyam iti danturamiva 
paśyannanyathā vivṛṇoti athavā iti | nanu sūtre nyūnatādi na 
śrūtameva, tat sarvanāmnā kathamāmṛśyate | atra āha rātrindiva ityādi 
| prāṇāpānau rātrindivātmānau sūtre tāvat nirdiṣṭau | tau ca 
pravṛttinivṛttirūpau, naca samatulādhṛtau bhavataḥ, apitu avaśyaṃ tatra 
nyūnādhikabhāvena vicitreṇa bhavitavyam, tataḥ so'vyabhicārī 
dharmastadantargataḥ sarvanāmnā nirdiṣṭa iti bhāvaḥ | vivṛtaśca iti 
nirodhe viccheda ti hi yuktā paryāyatā | ata eva pañcamīnirdeśāt 
tacchedāt samānākhya itipāṭhaṃ kecidāhuḥ | atra vṛttimapi 
sākṣiṇīmāhuḥ sa ca iti | nanu pūrvavyākhyāne sāmyeti saṃjñāyāṃ 
nimittatvena uktam, sāmye hetuḥ nirodhāt iti; adhunā tu etadeva 
saṃjñāyāṃ hetūkṛtam, sāmya iti tu kathaṃ neyam | itthamityāha tatra 
ca iti bījabhūmau yat sāmyaṃ 
prāṇāpānayorlokaprasiddhabāhyarātrindivayoriva, tat 
hetvantarānuktāvapi lokaprasiddhimeva apekṣya tatra nirodhe nimittabhāvena 
saptamīdyotitena āśritam | yuktaṃ ca etat yataḥ pūrvanirdiṣṭaṃ tat, nimittī 
tu nirodhaḥ paścāt nirdiṣṭaḥ; nimittakṛtā ca saṃjñā gārgyo'smi 
gotreṇetivat | tadāca iti prāṇāpānasāmyakṛte nyūnādhikatānirodhe 
kālādhikārāgamaprasiddhā viṣuvatsaṃjñā | laukikatadrūpatulyatvena 
tadeva darśayati tadāpi iti laukike meṣatulāviṣuvaddvaye prasiddho 
nyūnādhikabhāvaḥ prasariṣyate | nanu sakalameva dinaṃ rātrirvā 
viṣuvaditi loke prasiddham, na kṣaṇamātram | satyaṃ, prasiddhistu iyaṃ 
tatkṣaṇānugṛhītatvena tatpravāhapatitatvādupacāra iti darśayati 
tadānīṃ tu na ityādi |

(page 346)

na kevalaṃ viṣuvati evam, anyatra api dṛṣṭamevamityāha saṅkrāntau ca 
iti | rāśeryat rāśyantaracaraṇaṃ sūryasya, tat bodharūpasya prakāśasya 
vedyāt vedyāntaragamane iva

     ekacintāprasaktasya---------------------------| (spa. kā. 41)

iti

     ubhayorbhāvayorjñānaṃ jñātvā mādhyam-------| (vi. bhai. 61)

iti

     bhāve tyakte niruddhā cit---------------------------| (vi. bhai. 62)

itiśāstroktanyāyena svātmaviśrāntirūpaṃ paraṃ puṇyam | yaducyate

     ayaṃ sa paramo dharmo yadyogenātmadarśanam |

iti | tatra kṣaṇamātrarūpe'pi

     ------------------------daśa pūrvāndaśāparān |

itinyāyena ubhayato dvātriṃśaddhaṭikaḥ puṇyaḥ kāla iti kecana 
pratipannāḥ, pare tu ubhayataḥ ṣaṣṭighaṭika iti | tadvat viṣuvati apīti 
tātparyam | nanu apavedye suṣupte grāhyābhāvāt tadanusāreṇa 
prasaraṇādyabhāvāt bhavatu samānarūpatā, savedye tu sā 
kathamityāśaṅkya āha suṣupta ityādi | atra pratijñāte hetumāha 
cakṣurādi ityādinā | etaduktaṃ bhavati-grāhakāt vicchinnaṃ 
yadavabhāti, tatra avaśyaṃ prāṇasya prasaraṇena bhavitavyam, natu 
vedyamātre | sukhādi ca grāhakādavicchinnamiva bhavati | grāhakasya hi

     api tvātmabalasparśāt---------------------------| (spa. kā. 8)

itinyāyena svaprakāśataiva, kastatra prasaraṇāvakāśa iva | nanu svapne 
cakṣurādivyāpāro nāstyeva | atra āha svapne'pi iti | yadyapi manasā 
kevalena tadarthadarśanaṃ, tathāpi tat manobalenaiva cakṣurādikṛtatvena api 
sthāpitam | evaṃhi manasā utthāpitaṃ cakṣuṣā api

(page 347)

paśyāmi sati api manovyāpāre iti sā bhrāntiriti tu anyadetat grāhako'pi 
ityādi siddhāntavādī svayameva yatpūrvapakṣavādino hṛdaye sthitaṃ, tat 
kathayati, vastudṛṣṭyā na etat mama bādhakamityāśayena tāmeva 
darśayati yadica ityādinā | māyīyagrāhake'pi iti 
vedyagrāhakībhūte'vabhāsamāne | na caivam iti na atra pramāṇavṛttiḥ 
saṃvedyate tasyāsturyatadatītadaśāyāṃ sarvathaiva vigalanāt | yadūce

     yatroparamate prāṇo hyanirodhāt svabhāvataḥ |
     sā brahmaniṣṭhā turyātmā------------------------||

iti | nanu tasyāṃ māyīyaṃ grāhakamastītyāśaṅkya āha anyathā iti 
māyīyagrāhakābhāve parasaṃvittattve yā yuk ekatā, tayā saha vartate 
yastasya bhāvaḥ sāyujyam | prāṇaśūnyāderapi grāhakībhāvābhāvāt 
grāhyabhāvaikarasaireva vāyuśūnyādibhiḥ sāyujyaṃ 
prakāśamānatvācca paramārthacidrūpeṇa,-iti punaryadidaṃ 
vividhamutthānaṃ śarīraceṣṭāparyantaṃ, tat na syāt taddaśāpannasya 
yogino yadi māyīyo na syāt tadā grāhakaḥ | asti ca etat, tataḥ so'pi asti; 
naca tatra prāṇavṛtteḥ saṃbhava iti vyatiriktasaṃmate vedyate'syā ullāso, 
na vedyamātre; sukhādi ca na vyatiriktamiti | tadāha sukhādi ca iti | nca 
bāhyāmātreṇa evam, apitu grāhakatādātmyāditi darśayati tathāhi iti | 
nanu tadā api sukhādi smaryamāṇaṃ yathānubhavameva 
grāhakanirdiṣṭaṃ smartavyam, naca grāhake 
prāṇāpānavyapekṣetyāśaṅkya āha ātmāpi hi iti | etaduktaṃ bhavati-
svasaṃvedanabhāgastāvat nityānastamitaḥ |

     natvevaṃ smaryamāṇatvam------------------------| (spa. kā. 13)

itinyāyena smaryamāṇārhaḥ vikalpitastu tathā syāt | 
vikalpanapūrvakatāmeva

(page 348)

smaraṇasya abhidhātumadhunā eva vakṣyati vikalpyamāne smaryamāṇa 
iti | vikalpane ca ātmā api buddhibhūmipatitaḥ pṛthak sṛṣṭa eva 
vedyastādṛśamevaca sukhādi,-iti pṛthagasya smaraṇaṃ 
vikalpanapūrvatvāt yathānubhavameveti | tadātmano 
grāhyībhāvanāyāṃ bhavati eva prāṇaprasaropayogaḥ, grāhakatāyāṃ 
tu ekaghanāyāṃ na eṣa krama ityāha tataḥ iti prāṇamayoparohāt yadyapi 
vedyo vastutaḥ, tathāpi grāhakībhāvabhūmikārūḍho na tathā; 
tathātve'navasthā bhinne vedye grāhakāntarasya api 
grāhakāntarāpekṣaṇādityādiḥ | ata eva iti yato na grāhakāpekṣā 
grāhakatāyāṃ, tataḥ | śarīramapi iti sphuṭo yasya vedyabhāva iti apiḥ | 
āntarasparśarūpam iti netranimīlanādāvapi 
sthūlo'hamityādipratyayāt | ayam iti grāhakāntarāpekṣaṃ 
spandagranthamabhagnaṃ paṭhan

     yataḥ karaṇavargo'yam---------------------------| (kā. 6)

ityādi samagrakaraṇārthaṃ smārayati | nanu evaṃ cet dehasya 
cetanarūpāveśaḥ, tarhi pūrnaḥ svātantryalābhaḥ kasmāt na 
bhavatītyāśaṅkya āha śarīragatarūpādīnām iti | idantāyāḥ iti 
pañcamī hetau | ahamityekarasena anuvedhe tu yadā idantā ācchāditā 
bhavati bhāvanāsātmyādīśvarasadāśivasaṃvidi iva turyadaśāyāṃ 
rasaviddhatāmrakanakanyāyena, yadāvā sarvathaiva pradhvaṃsitā 
vidrāvitā vā bhavati turyātītadaśāyāṃ śāktasaṃvidi iva 
tannijarūpasamyagviddhakanakarūpatātyantajaraṇāpāditatatsaṃskāra-
vaśapītalatāvaśeṣavidrutarasanyāyena; tadā pūrṇasvātantryollāsa eva 
deha eva sati api niḥśeṣavibhūtilābhāt sadāśivādiśarīravat | evaṃ 
prasaṅgāduktvā prakṛtameva sukhādiprameyasya svasaṃvedanakāle 
prasarānapekṣatvamanubadhnāti manasāmapi ca iti | evaṃ 
sthūlaprasaraṇasvabhāvaḥ

(page 349)

saṃvedanapūrvakaḥ prāṇaprasaraḥ savedye'pi nāstīti uktam, 
abuddhipūrvakastu īśvarecchākṛto bhastrādhmānatulyaḥ so'pavedye'pi 
asti | yaditu śāntāṅgārajvalananyāyena antarapi sūkṣmaspando vicāryate, 
tadā astu prāṇāpānayogaḥ sūkṣmaḥ; saivatu samānateti dṛḍhametadeva | 
tadeva pakṣāntareṇa darśayati athavā iti || 19 ||

     evaṃ sarvatra pramātṛviṣaye'vasthātraye prāṇāditrayasya 
prādhānyamuktam, taddṛḍhatāvaśena evahi sati api 
pratikṣaṇamanekavedyadehatve bhāvabhūtaśarīravibhāgo 
bhaṭṭaśrīkallaṭādibhiḥ śrīśivasūtre

     prāṇākhyanimittadārḍhyam---------------------------|

ityatra uktaḥ | adhunā lokottarapramātṛviṣaye daśādvaye 
udānavyānapradhānatāṃ darśayati sūtreṇa

     madhyordhvagāmyudānākhyasturyago hutabhuṅmayaḥ |
     vijñānākalamantreśo vyāno viśvātmakaḥ paraḥ || 20 ||

     prāṇa eva hṛdayabhuvi madhyasthāne viśrāntaḥ samānatāṃ 
pratipadya yadā pārśvapravāhavicchedāt tena eva ūrdhvaṃ 
suṣiramārgeṇa pravahati, tadā ūrdhvamā samantādanitīti udānaḥ | saca 
bhedaṃ dahannagnikalpaḥ | tata eva sa turyabhūmau | sa evaca tadānīṃ 
pramāteti vijñānākalarūpāt māyordhvavartina ārabhya yat 
sadāśivapramātrantaṃ, tat tasya eveti sa eva vijñānākalaśca, mantraśca 
vividhaḥ, īśaśca sadāśivātmeti karmadhārayaḥ; sa eva tu samastaṃ 
dehavarti tattvabhuvanādi yadā vyāpya ā samantādaniti, tadā 
paramaśivasvabhāvasturyātītarūpatayā paraḥ pūrṇo vyānaḥ itīyatā 
yogijñānipramātṛviṣayaṃ rūpadvayamupādeyamuktam, jñānino'pi 
tatsaṃvedanalakṣaṇastadāveśātmaiva, yoginastu bahirdehāntatayā 
vibhūtaye bhagavataśca | sakalā eva prasaraṇaviśramaṇayogāt 
prāṇāpānarūpaṃ dvayam, 

(page 350)

pralayākalā vijñānākalāḥ samānaḥ, mantrādaya udānaḥ, śivarūpatā 
vyānaḥ,-ityapi darśitamiti sūtrārthaḥ | tamavatārayati udāna ityādinā | 
nidarśanamudāharaṇam, vijñānākalādi viṣayaḥ 
turyādilakṣaṇamūrdhvabhāktvādīti vibhāgaḥ, samānadaśāpūrvikā 
iyaṃ daśeti pārśvadvaya ityādinā labhate ityantena darśayan 
pūrvapūrva uttarottararūpamāpadyate iti sūcayati yadyapi iti | tataśca tau 
pravāhau naṣṭāveveti kathaṃ prāṇāpānau madhye ūrdhvena 
ekatāpannau pravahata iti vṛttau bhaṇitam | nahi gatireva sthitirbhavatīti 
bhavati, prāṇāpānayośca kathaṃ vyatirekeṇa tiryakpravāha uktaḥ iti 
ākūtam | etat pratisamādhatte tathāpi iti | pañcasvarūpatayā iti eka eva 
vāyurdharmī pañca rūpāṇi pratipadyate iti nirdiṣṭamiha | tataśca 
prāṇāpānaśabdena sa vāyureva ukta iti upapannā tasyaiva udānatā | 
tadāha cirakāla iti tayā pravāho dharmo yukta iti vyatirekanirdeśo 
nirdoṣaḥ | tadāha dharmadharmibhāvo'pi iti | uktam iti samānarūpatā, 
tāvatī seti yāvat | dvandvaṃ dvaitadṛṣṭiḥ | yathā tṛtīyaṃ 
cakṣuragnisvabhāvaṃ hetutrayāt, tathā so'pi,-iti sambandhaḥ | yat 
vijñaptaṃ mayā

brahmādikīṭāntamanantakaṃ yallokatraye vedakacakravālam |
taddvaitadṛṣṭyaiva svavarṇamitthaṃ tadīyacakṣuryugalaṃ vyanakti ||
itthaṃ vimṛśyāhamanantaśaktiṃ viśrāntadhīrdvaitadṛśaṃ jihāsuḥ |
tvadbhaktisandarśitaśuddhamārganirargalībhāvitabhūribhāvaḥ ||
samaṃ samagrodgatavedanākhyabindusthanetrāntaraśobhamānam |
bhavantamantaḥkṛtaviśvarūpamadvaitadṛṣṭiṃ śiva saṃśrito'smi ||
yattatparaṃ dhāma yadanyadhāmavidhvaṃsanādhāyi---------|

ityādi | etadeva saṃvādayati uktaṃ ca iti sadasatī sṛṣṭisaṃhārarūpe

(page 351)

prāṇāpānadinarātrijanmamṛtyurāgadveṣādirūpe parasparāvyabhicā-
riṇī yadā dvandvarūpatāsaṅghaṭṭayogena madhyaṃ praviśatastadā 
prāṇārkāpānacandrayorbhoktabhogyabhāvena 
anyonyasaṅgharṣātmakamelanāt jhagiti udgata urdhvavāhī yo hutāśanaḥ 
sarvasya arpitasya idantāpadapatitasya bhogyagramasya grasitā, yadāgamaḥ

     śucirnāmāgnirudbhūtaḥ saṅgharṣāt somasūryayoḥ |
     madhyanāḍīmadhyasaṃsthabindusūtrarucitrayā ?||

iti, etadudānasya paramaṃ pradhānaṃ rūpaṃ brāhmaṇā brahmāṇi 
vyānamaye vakṣyamāṇe viśrāntibhājo vidustadārohe 
tadudānabhūmikāyāḥ sopānakalpatvāt | ata eva 
māyāmaladāhaprādhānyena advaitapradhānatāyāṃ 
viśeṣavaiṣṇavādyāgameṣu viṣṇuviriñcāderapi

     vīreśvaratodaye bhinnaprameyaprasaraḥ |

iti uktapūrvarūpaparākriyayā tṛtīyanayanasya darśitameva unmīlanamiti 
alam | asyāṃ daśāyāṃ vijñānākalā vyavasthitāḥ,-iti sambandhaḥ | te 
ca pūrvameva uktāḥ | nanu iyaṃ nirmalā daśā, tasyāṃ te 
kathamityāśaṅkya āha yato'tra daśāyāṃ śuddhirasti maladvayasya 
mūlata eva abhāvāt, āṇavamalasya api anātmani puryaṣṭakādau jaḍe 
ātmabhāvābhimānaḥ,-ityevaṃbhūtasya nivṛtterbodha eva 
ātmatvābhimānāt; natu aśuddhirūpo viparyayaḥ, vijñānākalānāṃ ca 
etadrūpamityato hetorasyāṃ daśāyāṃ te'vasthitāḥ | nanu evamāgame 
teṣāṃ bahuśākhaḥ suṣuptāvasthāyogaḥ | yaduktam

akalau dau parijñeyau samyak svapnasuṣuptayoḥ | (mā. vi. 2|28)

iti,

     trayodaśātmake bhede svarūpamakalāvubhau |
     pralayākalabhede'pi svaṃ vijñānākalābubhau | (mā. vi. 2|30)

(page 352)

iti, tat virudhyate | netyāha teṣāṃ ca iti | ihatu saṃsārāduttitīrṣataḥ sā 
eva upādeyā prathamā avasthā yā bhagavatsvarūpāpekṣayā heyatamā 
adhamasya prathamaṃ prabubhūṣata iva 
āpatitasenāpatitvaparitrāṇaprakārasadṛśī daśeti, tatasturyatvena 
gaṇanamiti āśayaḥ | mantreśvarā apica iti mantreśaśabdo vyākhyāyate 
| asyāmeva iti turyāyām | yadyapica iti tataśca pūrṇarūpalābhāt 
turyātītatā yukteti yāvat | mantraśabdāt pṛthageva īśaśabda ityevaṃ 
vyācaṣṭe yadivā iti | anunmīlitavimarśāḥ ityetat mantreṣu 
dṛṣṭāntābhiprāyeṇa punaranūditam | tatraiva iti turyadaśāyām | tathā 
īśvaro'pi turye'vasthānaṃ yasya turyāvastha eveti sambandhaḥ | nanu 
bahavasta uktāḥ | āha tadā na jānāti iti | īśvaraścāsau iti atra 
ekatvaṃ nirvivādamitibhāvaḥ | karmadhārayaṃ 
jātivyaktyorekatābhiprāyeṇa samarthayate tasyāśca ityādinā | nanu atra 
vyākhyāne mantreśvarāḥ kena saṅgṛhītāḥ | mantrapadena 
tajjātīyatvādīśapadena samānavācyatākṛtena tantranyāyeneti darśayati 
athavā iti | tāstāḥ iti | savedyāpavedyādirūpatayā malatānavaṃ yathā 
prakṛṣyamāṇaṃ vividhabhūmikodbhāvanaṃ karoti, tathā kartṛtā api 
krameṇa prakṛṣyamāṇetyarthaḥ | īśvaraśaktyāveśāt iti 
ahamitipramātṛśaktyāveśāt, pramātṛviśeṣarūpatā samalā nirmalā 
kartṛtātiśayavatī ca tasyaiva yukteti yāvat | vyāno'pi iti vyāno 
viśvātmakaḥ paraḥ | ityatra | vivṛtam iti vṛttau | pūrvam iti 
sūtravṛttibhyām | vyāna iti vyācaṣṭe turyātītapade tu iti 
pravahaṇavyāpārāsaṃsparśanahetuḥ, deśakālabhedāpekṣaṃ gamanaṃ 
pravahaṇaṃ, deśakālāvapica atra ahantaikamātrasārajātau; natu kathañcit

(page 353)

bhinnāviti | viśvātmakaḥ ityanena śabdena kvacidīśvara uktaḥ, ihatu śiva 
eveti darśayati yadyapica iti | prathamavyākhyāne mantreśapadamekamiti 
cetasi nidhāya āha athavā iti | prathama iti ayaṃ hi pūrṇatāyāḥ 
prārambho vijñānākala iva nirmalatāyāḥ | pralayākale 
māyākhyamalābhāve'pi na nirmalatā kārmamalayogena tadabhāvasya 
anātyantikatvāt | asya iti īśvarasya vedyarūpatāparityāgena iti | 
krameṇa saṃvedanaṃ vedyākāratāmavabhāsapradhānyena 
svīkurvāṇaṃ tadākārasaukṣmyāt bindvardhendubhūmī pratipadya 
taddhvaṃsatamorūpatayā nirodhitvādavabhāsabhāge nyakkṛte 
vimarśabhāgasvīkāre śabdanabhāgaviśrāntyā 
prāṇapathāvalambikramasaukṣmyāt nādanādāntarūpatāmārohati, 
tato'pi pravāhātmakavāyurūpatāprakṣaye saṅkocatyāgatāratamyena 
śaktivyāpinīsamanaskonmanaskabhāvaṃ pratipadyate, parataḥ 
śuddhasvabhāvonmīlane śuddhātmatayā paramaśivatāmiti | āstāmetat | 
tadeva āha prāṇaśaktiḥ ityādi parameśvarādhiṣṭhitā 
parameśvaronmeṣamātrarūpā cetyarthaḥ | kalpaśabdena iti vṛttigatena | 
kalpaśabdaḥ svabhāvavācī | tathāhi parameśvaraniḥśvasitarūpaḥ 
samasto'yaṃ prameyapramātṛvargaḥ | tatra uktaṃ

     bhūtatattvābhidhānānāṃ yo'dhiṣṭheyaḥ sa ucyate |
     piṇḍastha iti taṃ prāhuḥ padasthamaparaṃ viduḥ ||
     mantrāstatpatayaḥ seśā rūpasthamiti kīrtyate |
     rūpātītā parā śaktiḥ savyāpārāpyanāmayā ||
     niṣprapañco nirābhāsaḥ śuddhaḥ svātmanyavasthitaḥ |
     sarvātītaḥ śivo jñeyo yaṃ viditvā vimucyate || (mā. vi. 2|42)

(page 354)

iti | evaṃ parameśvarābhiprāyeṇa vyākhyāya asmadādyabhiprāyeṇa 
vyācaṣṭe yogināṃ tu iti | tadapekṣayā iti prāṇādigrāhakāpekṣayā, 
yuktirābhāsasaṃyojanaviyojanaprakārasahasrābhāsaparāmarśaḥ, tayā 
pratipāditāyāṃ asau iti āgamārthasāraḥ bahu vitatya iti vitatya vipulaṃ 
na vihita ityarthaḥ,-iti śivam || 20 ||

iti śrīmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptapādaviracitāyāmīśvara-
pratyabhijñāvivṛtivimarśinyāmāgadhikāre pramātṛtattva-
vimarśo dvitīyaḥ || 2 ||

samāptaśca ayamāgamārthasaṃgrahādhikāraḥ || 3 ||
```

## Reading

Withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible)

## Claims

| Claim | Status | Basis |
|---|---|---|
| Link completeness | FAIL (7 gaps named) | assurance.trace_links_present + gaps |
| Human review | UNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off) | assurance.review |
| Deterministic chunk gate | BLOCKED (PROOF_NOT_RUN) | proofs.chunk_gate |
| Manuscript witness | UNPINNED (0 verified corpus-wide) | identity.witness |
| Source-span completeness | UNKNOWN | assurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed |
