ipvv chunkE-cit-acid-dvairasya (M00020:2400-3126) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

The passage

Passage excerpt exactly as hashed (from ipvv/passages.jsonl). Devanagari is not in the ledger, so none is rendered. The recorded hash covers this excerpt, not the edition volume.

kalodvalitametacca cittattvaṃ kartṛtāmayam |
acidrūpasya śūnyāderbhitaṃ guṇatayā sthitam || (3 | 22)

iti vakṣyate | prathāṃ nīyate iti | atrāpi vakṣyamāṇanayena iti saṃbandhaḥ | 
vakṣyate hi

mukhyatvaṃ kartṛtāyāstu bodhasya ca cidātmanaḥ |
śūnyādau tadguṇe jñānaṃ tatsamāveśalakṣaṇam || 3 | 23)

iti | tacca idaṃ cidrūpasya anyatra anupakaraṇīkaraṇaṃ śarīrādau, 
kāyaprāṇādervā kāyādirūpatānimajjanena cidrūpatodrecanamiti | etadeva 
prabhāvaḥ-prakarṣeṇa yadvaśāt bhāvyate anyavilakṣaṇatayā ca kartavyaṃ 
bhāvayatīti | etacca parāparasiddhiprādhānyeneti

(page 87)

vakṣyāmaḥ | siddhasya iti svarūpato jñaptitaśca | nanu ca siddhe vastuni yat 
pramāṇaṃ, tat kila vyavahārasādhanamiti prasiddham | tataśca tadanusāreṇaiva 
vṛttau vācyaṃ pratyabhijñānamātraṃ sādhyate itītyāśaṅkya āha sarva iti | 
jaḍapadārthaviṣaye hi siddhe'pi yat pramāṇaṃ vyavahārasādhanaṃ, 
tadavaśyamasiddhasya kasyacidaṃśasya antatastathā prakhyopākhyārūpasya 
vyavahārasaṃpattimapūrvāṃ karoti | ātmani tu īśvare na kiṃcidasaṃpannaṃ 
sādhyamasti prakhyopākhyayorapi siddhatvāt, tadasiddhau prameyaleśasyāpi hi na 
kācit siddhiriti uktam | atastadvyavahāramātramapi neha sādhyate, apitu upāṃśu 
cchannaṃ sthitaṃ sat, upasamīpe iti hṛdayasaṃgamanena pradhānatayā darśyate | 
ātmani īśvararūpe ye prakhyopākhye te mā anyatra dehādau nīlādau ca 
upakaraṇīye bhavetām, apitu te eva pradhānatayā paśyateti | tena vṛttau 
sūtrānusāreṇaiva upadarśyate iti uktam | loke jaḍaviṣaye yat vyavahāramātrasya 
sādhanaṃ, tadapi iha ajaḍe kriyamāṇaṃ pradarśanena samamavikalaṃ 
pradarśanamātrāvaśeṣaṃ pradarśanena ca paśya-paśyeti 
avadhānadāpanārūpeṇa tulyam | tadatra sūtre dṛṣṭe iti karmaṇi dṛṣṭāntā-
veśena akarmakatvāt kartari eva dārṣṭāntikābhiprāyeṇa vyākhyāne 
nirvivādasiddhatā nāma dṛṣṭatvamubhayatra tulyam || 3 ||

     bhāvisūtrārthaṃ saṃkṣepeṇa nirūpayati evaṃ ca iti | ātmaiva īśvaraḥ, 
sa ca siddhaḥ iti yaduktam, tadevaṃ; tasya yā pratyabhijñā karaṇabhāvasādhana-
tvena āviṣkriyamāṇā śaktistatkṛtaśca dṛḍhaniścayaḥ, tadapi evamityetadvastu 
sopapattikaṃ kṛtvā niścayaparyantaṃ darśayitumāha | upoddhātānantaraṃ 
vakṣyamāṇasya śāstrasya sā pratyabhijñaiva jñānakriyāśaktirūpā 
artho'bhidheyo jñānakriyādhikā-

(page 88)

rābhyāmāgamasaṃvāditārthābhyāṃ tattvārthasaṃgrahanirūpitatāt-
paryābhyāṃ jñānakriyāśaktyorvistarato nirūpaṇāt | dṛḍhaniścayaśca 
samastasya śāstrasya prayojanam | jaḍabhūtānāṃ jīvadāśrayaṃ pratiṣṭhānam, 
jīvatāṃ ca jīvanaṃ jñānakriye eva yasmāt, tasmāt tatheti ātmaiva īśvaraḥ 
sadā siddhaḥ iti hi śabdo hetuhetumadbhāvaṃ dyotayati | ātmanaḥ siddhatvam, 
aiśvaryaṃ ca yaduktaṃ kartari jñātari iti, tena prakāreṇa, yasmādidaṃ 
sakalalokasaṃmataṃ jaḍānāṃ jīvanmagnā siddhiḥ, jīvanasya jñānakriye 
tattvamiti upapadyate | nanu jaḍājaḍavargasyaiva ayaṃ vṛttānto nirūpito, natu 
anyasya | satyam | anyastu na ko'pyastītyāha vṛttikṛt vastūnām iti | nanu evaṃ 
sarvabhāvānāṃ yadi dvairāśyaṃ, tadā

     kriyāsaṃbandhasāmānyadravya------| (2 | 9)
ityādau
     dvayātmā tadrajo duḥkhaṃ śleṣi sattvatamomayam | (4 | 6)

ityādau ca yastṛtīyarāśisaṃbhavo vakṣyate, sa kathamityāśaṅkya āha ṭīkā-
kāraḥ bhāvābhāvayoḥ iti, nīlaṃ bahirabahiratatpracyavaḥ, tatpracyavāvinā-
bhūtāśca pītādaya iti na nīlaṃ te, nāpi te'nīlam, kintu ābhāsaparamārthā eva 
sarve'rthā iti ābhāsasthāne pramātari sāmānādhikaraṇyena vaiyadhikaraṇyena 
vā nīlānīle tāvat viśrāmyataḥ | pramātṛviśrāntaṃ ca vastūnāṃ 
pāramārthikaṃ rūpam | tacca tatsamanvayaśabdena uktam | tasmin rūpe sati 
tathaiva yat bāhyatvena adhyavasīyate, tadapi pramātrā na tatkālasṛṣṭam; apitu 
adhyavasitamīśvarasṛṣṭavastupṛṣṭhe tathaiva arthakriyākaraṇāt vastveva | 
bhagavacchivaśaktisadāśiveśvaravidyāmāyāsṛṣṭiḥ pramātṛsṛṣṭiścetyādi hi 
satyāsatyataddvayādirūpeṇeti vakṣyāmaḥ

(page 89)

     taddvayālambanā------------| (2 | 11)

ityādau | tataśca yadā vaiyadhikaraṇyena sṛjyate sṛṣṭyā artharūpaṃ nīlasya 
anīlaṃ kāryaṃ kāraṇaṃ sahakāri virodhi vyavadhi vā ādhāra ityādi, tadā 
bahirasau saṃbandhaḥ | sāmānādhikaraṇyasṛṣṭāvapi pāratantryeṇa sṛṣṭau 
citraṃ rūpam, paṭasya rūpaṃ yadeva nīlaṃ tadeva anīlamiti; atra 
tādātmyasaṃbandhaḥ sṛṣṭa ekārthasamavāyo vā | ekānekacitravādena ca 
virodhastasya anābhāsanasārasya pramātṛkṛtatvāt, anābhāsanābhāve 
tadabhāvāt | svātantryeṇa nirmāṇe'vayavi dravyam, yo nīlaḥ paṭaḥ sa eva 
anīlaḥ iti | yadyapi paramāṇorapi citratā upagatā, ākāśāderapi ghaṭena 
saṃyogaḥ, paṭena vibhāgaḥ iti yugapadviruddhasaṃyogatadabhāvamayatā; 
tathāpi sakalapramātṛgocare vastuni vicāraḥ | yā ca paramāṇvākāśādiprati-
pattirlaukikī, sāpica yogināṃ taddvārikaiveti avayavipadaṃ dravyaviśeṣaṇam | 
pṛthageva vā dravyagrahaṇaṃ tatsaṃgrahārthaṃ prasiddhatvena, prādhānyāt tu 
pṛthagavayavipadamupāttam | upalakṣaṇaṃ vā avayavidravyapadam | atra ca 
sarvatra pramātṛviśrāntirūpaḥ samanvaya eva prāṇitam | bahirapica tathaiva 
arthakriyākaraṇāt vastutaivātretyāha vastu saṃbhavet iti | nanu evaṃ 
tṛtīyarāśerūbhayātmano'nubhayātmano vā saṃbhave vipakṣāt vyāvṛtto'pi 
heturna sādhyena vyāpyeta gatyantarakṣayāyogāt | na | te--------nīlāt vyāvṛttaṃ 
hi nīlānīlādapi vyāvṛttam, nīlamapi hi tadanubhayarūpaṃ 
pāśavavikalpasṛṣṭameva bhavati na bāhyamiti tatrāpi na śaṅkitavyam | kiṃca 
anumānasya īśvaranīyatyupajīvanena prāmāṇyaṃ vakṣyate

     yoginirmāṇatābhāve------| (2 | 43)

(page 90)


ityādyuddeśeṣu | niyatiśca prācyaprasiddhyupajīvanī na vipakṣavyāvṛttiṃ 
pradhānatvena upajīvati | tadastu atra tṛtīyo rāśiḥ | cittattve tu bhāvānāṃ 
viśrāntiḥ, natu cittattvasya anyatra, yena cidacitoḥ sāmānādhikaraṇyena anyathā 
vā nīlānīlavat tṛtīyarāśirunmīlet | nanu bhagavatparamaśivavijambhārūpāt 
śaktitattvādeva ārabhya sadāśiveśvaravidyābhūmiṣu parāparadaśāyāṃ 
sāmānādhikaraṇyena ahamidamiti ca vakṣyate

     sāmānādhikaraṇyaṃ ca sadvidhā---------| (3 | 3)

ityādau | māyāpade ca śūnyadhīprāṇadehādeścidrūpatābhiṣekeṇa 
cidacidrūpatā vakṣyate | tathā ca nareśvaravivekaḥ

     aṇavaścidacidrūpāḥ------------------|

iti | mahāpramātari ca māyāpramātṛprameyayoryugapat prakāśa iti 
nirūpayiṣyate 

'grāhyagrāhakatābhinnāvarthau bhātaḥ pramātari |' (1 | 31)

iti | tat kathamuktaṃ natu cidacitoraparacittatvānupraveśaḥ iti | atrocyate-iha tāvat 
paradhāmni na kiñcit jaḍaṃ nāma, māyāpade tu nīlādayaḥ sṛjyante | teṣāṃ ca 
iyameva sṛṣṭiḥ-yadanyonyataścidrūpā acidrūpāśca nāneti bahuśākhena 
vaiviktayena ābhāsanam | iyaṃ hi sā pūrṇatvākhyātiriti vakṣyate | atrāpitu pade 
na cittattvasya sṛṣṭiḥ kācit tathātve jaḍatāpatteḥ | ahamidamiti ca prakāśe 
yo'hamaṃśaḥ, sa paramaśiva eva pūrṇaḥ | tatra paramidamaṃśaḥ unmīlan 
ahamaṃśe eva pratiṣṭhāṃ labhate | yat vakṣyate

     atrāparatvaṃ----------------| (3 | 5)
iti upakramya
     paratāhantayācchādāt------------| (3 | 5)

(page 91)

iti | nahi cidacidrūpayostulyakakṣyatā | cidrūpasya deśakālasvarūpavaicitryaṃ hi 
na kadācit, acidrūpasya tu na tadvaicitryavirahaḥ kadācit | sāmānādhikaraṇyaṃ 
tu vaiyadhikaraṇyaniṣṭhitapṛthaktvaprakāśābhāvamātre upacaritam | natu 
ahantedantayostṛtīyamadhikaraṇaṃ kiñcit samānamasti | naca yathā nīlameva 
anīlam, anīlameva nīlamiti ekaprāṇīkaraṇe'pi tadvibhaktobhayarūpaprakāśaḥ; 
tadvat yo'haṃ, tat nīlam, yat nīlaṃ, tadahamiti prakāśe, apitu nīlametat svayaṃ 
niḥsāramahaṃprakāśaprāṇitameveti | ata eva 

     aṇavaścidacidrūpā---------|
ityatra
     ------cittvādeko maheśvaraḥ |
     te na kecidacittvāt------------||

iti uktam | māyāpramātuśca yaḥ prakāśaḥ parame prakāśe, na asau 
pṛthagbhūtasya cidrūpasya, apitu śarīraprāṇādervedyarūpasyaiva | tasya tu 
pramātṛtā paramaśivaprakāśa eva, māyākṛtāt tu abhimānamātrāt tasya 
cidrūpatākalpanaṃ na tāttvikam | tathāhi ajaḍapramātṛsiddhiḥ

     yadyapyarthasthitiḥ prāṇapuryaṣṭakaniyantrite |
     jīve niruddhā tatrāpi paramātmani sā sthitā ||
     tadātmanaiva tasya syātkathaṃ prāṇena yantraṇā | (21)

ityādi | etacca sarvaṃ cittattvasya svayaṃprakāśatvāt ityanena uktam | yat 
svayameva prakāśate na anyatra prakāśata eva ca, natu prakāśyate'nyeneti, tadeva 
tattvataścidrūpam | tasya kathamanyatra ābhāsanam, anyat tu atattvataściditi | 
māyīya iti

(page 92)

bhedavyavahāro hi ayaṃ grāhyagrāhakabhāvalakṣaṇaḥ sarvasya prasiddhaḥ, 
tadapekṣayā tadanuvādena tattvopadeśaḥ kartavyaḥ iti dvaividhyamuktam | nanu 
pañca bhūtānītyāhuḥ pañcānāṃ bhūtaśabdavācyatvam ityādau tat 
kathamuktaṃ sūtre bhūtānāṃ jīvatām iti | etadāśaṅkya āha jīvo'pica iti | 
siddhaṃ bhavatikriyākartṛrūpaṃ hi bhūtamucyate | tat paramārthato jīvata eva 
bhūtatvamucitam, tatprasādena tu aparasya | pārṣadasamayastu aniyataḥ | so'pica 
atra astyeva | bhagavadgītāsu ca yadyapi

     buddhirbuddhimatāmasmi---------| (7 | 10)

ityādau saṃbandhaṣaṣṭhī, tathāpi bāhulyena nirdhāraṇaṣaṣṭhyaḥ

     ---------pāṇḍavānāṃ dhanañjayaḥ | (10 | 37)

ityādayaḥ śrūyante | samānajātīyānāmeva ca nirdhāraṇamiti cetanāpi 
bhūtarūpaiveti vastugrahaṇamiti vṛttau | tadapekṣayaiva iti | sā uktapūrvā yā 
apekṣā lokayātrāpekṣārūpā guṇabhūtāpivā lokayātrā buddhyā 
pṛthakkṛtya parāmṛśyate iti ṣaṣṭhīsamāsaḥ | lokayātrāyāṃ lokavyavahāre hi 
grāhyagrāhakavyatiriktaṃ na vastu bhāti | saṃsāriṇām iti 
tattvapratyabhijñānena anugrāhyāṇāmityarthaḥ | sākṣātkāre'nubhavātmani 
yat pratibhāsate, tadeva vāstviti dṛḍhasaṃbhāvitapṛthaktākatvena cidrūpe yatnena 
praveśanīyamiti yāvat | nanu smaryamāṇavikalpyamānāderapi arthasya citpraveśo 
nirūpya eva, natu kevalamanubhūyamānasyaivetyāśaṅkya āha na tadatiriktam 
iti | anubhavavāsanopajīvitvāt smṛtermanorājyotprekṣādivikalpānāṃ ca na 
tadvicāra iti | asphurato hi kathaṃ bhedābhedādi nirūpyate | nanu śāstritānāṃ 
yat bhāti, tat kimidānīṃ cidrūpāt bhinnameva astvityāśaṅkya āha 
śāstrasaṃskṛtānāmapi iti |

(page 93)

sāṃkhyasya yadyapi pañcaviṃśatistattvāni sphuranti, tathāpi pañcaiva bhūtāni 
cetanā cetyetāvanmātre tāvat sākṣātkārarūpo'nubhavaḥ, na adhike | tata eva 
tatrabhavato dhātuṣaṭkanirūpaṇe eva viśvaṃ nirūpitaṃ bhavatītyāśayena 
tatsamīkṣodyamaḥ | saṃbhāvanānumānāgamajaniteṣvapi jñāneṣu tadeva 
bhāsate, kevalaṃ yojanāmātramadhikam | yathā pṛthivī eva yā 
surabhyasurabhyādivicitragandhā tatraiva viśeṣatyāgena saukṣmyeṇa ca 
gandhatanmātrarūpateti | anubhūtameva iti adhyāruhyavādena evamuktam | 
sukhaduḥkhamohānāṃ hi guṇānāṃ sāmyavyāpakatvādi samāropya 
pradhānamupakalpitam | tatra ca sarvamanubhūtameva sukhādi tāvat dṛṣṭameva, 
sāmyaṃ ca madhurakaṭukāderdṛṣṭam, vyāpakatvaṃ ca paṭe rūpasyeti | 
tasmādidaṃ tātparyam-iha dvayī gatiḥ pradhānamidamiti | kiṃcit pṛthak sphurati 
cet, rūpādimayameva | atha na idantayā sphurati, athaca sphurati;  tadahantayaiva vā 
pṛthaktayā vā gatyantarābhāvāt | atha na sphurati, tat na kiṃcit | nanu sphurati ca 
idantayā rūpadyatiriktaṃ ca tathaiva ca utprekṣitatvāt | satyaṃ, tathāpitu jānāti, 
mamāntare tat sphurati, pramātrantaḥsphurattaiva ca upadeśyā | 
pramātraikātmyamāntaryamiti hi vakṣyate | sā cet siddhā, kimanyena | ata eva āha 
sukara iti | sukaraṃ sarvajanavedyaṃ pramātari antarbhāvanamapṛthagbhāvanaṃ 
yasya tat tathā | yatastadavastunā khapuṣpādinā vāhyena tulyamiti tadanūdya yadi 
tasya pramātrapekṣayā dvayaṃ pramāturabhinnatvaṃ sādhayitumārabhyeta, 
tadanyebhyaḥ śāstrebhyaḥ pṛthaktvapradhānebhyo na asya vailakṣaṇyaṃ syāt | 
tathāhi khapuṣpaṃ pramāturna pṛthagiti ukte ghaṭādernirbhāsamānasya na 
advayarūpatvamupapāditaṃ bhavati | yasya ca khapuṣpasya upapāditaṃ, na tat 
pṛthagbuddhyā kaścana pratipadyate | kathaṃ sukarapramātrantarbhāvanam iti |

(page 94)

āha tathāhi iti | yeṣāṃ vikalpanamekaṃ prayojanaṃ, natu bāhyaṃ kiñcit; 
vikalpane eva ca ye bhāvāḥ, natu bahistatra asphuraṇāt, te vaikalpikāḥ | 
teṣāmātmarūpāṇāṃ jñānākāramayānāmavabhāsaṃ bhūyasā iti 
saugatavedāntādidṛśā pratipannāḥ

     ---------bhrāntiḥ sā vāsanāmayī |

ityuktatvāt | nanu ātmā vā jñānaṃ tadvāsanāṃ vā tadākāro vā tattvena na 
bhāti, apitu idaṃ rajatamiti idaṃrūpabāhyākāreṇa | saca eṣāmasan, asataśca 
ko'ntarbhāva ityāśaṅkya āha satkhyātāvapi iti | iha antarbhāvena na kiṃcit 
kṛtyam, kevalamātmaiva asti, natu anyaditi pṛthaktvena dvaitaparivarjanamupa-
deśyam | avastunaśca avastutvāt pṛthaktvaparivarjanaṃ svataḥsiddhameva | nanu 
yadyapi tadavastu vaikalpikaṃ, tathāpi bāhyarajatatayā tadadhyavasīyate sā ca 
astyeveti avastubhūtā kathamityāśaṅkya āha adhyavasāyāpekṣayāpica iti | 
adhyavasānaṃ na vastuspṛk, kathamasya tat vastutāṃ vitarediti tāvadāstāmiha | 
pradhānavikalpe tu idaṃ tat bāhyaṃ ghaṭādimadhyaniviṣṭaṃ pradhānamiti 
adhyavāsāyo nāsti | sahi avikalpakadarśanamūlaḥ | tacca iha nāsti, 
vikalpāntaramūlatāyāṃ tu anavastheti iyato'rthasya dyotanāya apiśabdaḥ | 
caśabdaḥ pūrvapakṣaśaṅkāṃ sūcayan prameyaṃ samuccinoti | na kiñcit iti | 
pradhānāderna tādṛśaṃ rūpaṃ kiñcit, yat kṛcchreṇa yatnanirūpaṇena 
parihriyate dvaitarūpeṇa pṛthaktvena parivarjyate | sāṃkhyaiśca amunaiva 
āśayena anumānāgamādivedyatve'pi pradhānāderasaṃvedyaparvatvaṃ 
pradarśitam | smaraṇavikalpanādau ityādeḥ na kiñcit duṣpariharaṃ syāt 
ityantasya granthasya itiśabdena

(page 95)

heturūpatāṃ dyotayan prakṛtopayogamāha | niḥsandehaprasiddhatvaṃ 
sākṣātkārajñeyatvaṃ na kiñcit prati asiddhatvaṃ ca upapādayitavyam iti 
upapādanārhaṃ yatnenetyāśayaḥ | uktaṃ bhavati iti sūtravṛttibhyāmiti śeṣaḥ 
| evaṃ dṛḍhanyāyaghaṭanā uktā tāvat-yat yatra lokasya siddhaṃ, na tat tatra 
yatnena upapādyaṃ nīlasya iva nīlatvam | tathāca pradhānamāyādāva-
pṛthaktvamiti yatnena upapādyasya vyāpakamaprasiddhatvam | prasiddhatve'pi hi 
yadi syāt, tat sarvatra bhavediti na jātu tūṣṇīko janaḥ syāditi tadvyāpakakādā-
citkatvaviruddhasārvatrikatvaprasaṅgādaprasiddhatvena yatnasādhyatā vyāpyate, 
tasya ca viruddhaṃ prasiddhatvamiti vyāpakaviruddhopalabdhiḥ | atha ye 
dṛḍhanyāyanibandhaṃ na sahante kṛpālośca na vyutpādyāḥ, tān prati 
sāvahelaṃ pakṣāntaraṃ parigṛhya sūtravṛttī vyācaṣṭe athavā iti | bhūta-
śabdena sūtre bhavatītivyutpattibhājā, vastuśabdena vṛttau vasatīti vyutpannena 
kiṃ kiṃ na saṃgṛhītamiti yāvat | pratyakṣaṃ pṛthivyādi, parokṣaṃ tadgataṃ 
deśakālāvasthābhinnaṃ vaicitryamatyantātīndriyaṃ ca asmadādyapekṣayā, 
natu mantreśvarādyapekṣayā, pradhānādi | saṃvedyalakṣaṇam iti jaḍaśabdena 
viśeṣaṇāditi bhāvaḥ | tathā nirdeśaḥ iti sūtre jaḍabhūtānām iti 
vastūnāṃ jaḍa iti vṛttau | nanu bahūnāṃ tanukaraṇabhuvanādirūpāṇāṃ 
vedyānāṃ brahmādīnāṃ sthāvarāntānāṃ vedakānāṃ ca tenaiva rūpeṇa 
īśvaraikātmakatvaṃ kiṃ na-ucyate, kimavāntare jaḍājaḍatayā vargadvaya-
siddhaye sūtre jaḍajīvadgrahaṇaṃ vṛttau ca jaḍājaḍabhedapadamityā-śaṅkya 
āha dvairāśyena ca iti | cakāraḥ prameyaṃ samuccinvānaḥ pūrvapakṣaṃ 
dyotayati | evamanyatrāpi yathāyogaṃ yojyam | ayaṃ bhāvaḥ-niḥsaṃkhyākā 
api amī bhāvāstāvat jaḍamajaḍamiti  ityatā rūpeṇa vimṛśyante ca prakāśyante

(page 96)

ca tadvimarśaprakāśaparavaśatvācca bahutvamujjhitvā dvaidhe śiṣyante | 
tadekatāpi abhinnadurlabhā | prakāśavimarśarūpāṃśca īśvara eva 
svatantrastānātmabhūtān yathāruci racayati, naiṣāṃ kimapi prātisvikaṃ 
tattvamiti | jhaṭiti ca anantānāmaikyaṃ kathamaṅgīkurute hṛdayamityapi 
vargīkaraṇam | nanu ajaḍo vargaḥ pūrvaṃ vācyaḥ prādhānyāditi | nirākaroti 
jaḍasyaiva ca iti | jaḍaṃ hi pūrvasiddhamanūdya cidrūpe'ntarabhāvanīyaṃ 
yatnena, natu cidrūpasya cidrūpāntarbhāvanaṃ yatnasādhyam | vyāmohāttu yat 
tatra anaiśvaryaṃ bahutvaṃ ca abhimanyate, tat kevalamapasāraṇīyam | tena 
yatnasādhyacidantarbhāvanaṃ pūrvaṃ jaḍamuddiṣṭam | tatra iti vṛttipadaṃ 
paṭhitvāvyācaṣṭe tayorjaḍājaḍayoḥ iti | itthaṃ ca atra avataraṇikā-viśvasya 
tāvadīśvaramayatvaṃ vaktavyam | tatra jaḍasya īśvaramayatve

     puruṣa evedaṃ sarvam |

ityādinyāyena vaktavye kimantarālanirūpitayā jīvallagnatayeti | tatra āha 
jaḍātmanaḥ iti | anirūpitasya aprakāśitasya ca jaḍasya kharaśṛṅgapratimādapi 
śocyasya kiṃ nirūpyatām | prakāśavimarśau ca na tasya nijau | mama prakāśate, 
mayā vimṛśyate iti hi vyavahāraḥ | nanu īśvarasadāśivaśaktibhuvi ahamidamiti 
prakāśavimarśatādātmyameva bhāvānāmityāśaṅkya āha tadāca iti | tatra ca 
kiṃ dvaitabhrānterapāsanena tasyā abhāvādeveti āśayaśeṣaḥ | adya tu iti 
māyāpade yatnopadeśyatādaśāyām | dvaitavādibhirapi yadaṅgīkṛtaṃ 
saṃvinniṣṭhatvaṃ viṣayavyavasthānāṃ, tat krameṇa saṃvittādātmyaṃ 
paryavasāyayati jīvatparatantrā jīvallagnā jīvadbhūtamagnā ityādinā | 
niṣṭhā hi tadāyattatvaṃ, tadapi tadviśrāntatā, sāpica tadantarlīnatvamiti jīvata 
evaṃbhūtatvaṃ

(page 97

vastutvamavaśiṣyate ityantavyākhyānapade bhūtaśabdasya āśayaḥ | 
siddhaparatantrabhāvāḥ iti | parairapi tāvadeṣāṃ saṃvitpāratantryamaṅgī-
kṛtam, yadbalācca saṃvittādātmyamāyāntītyarthaḥ | vakṣyamāṇanayena iti

     prakāśātmā prakāśyo'rtho nāprakāśaśca sidhyati | (1 | 34)

iti | ajaḍapramātṛsiddhirapi

     evamātmanyasatkalpāḥ prakāśasyaiva santyamī |
     jaḍāḥ-----------------|| (15)

iti | anena iti jaḍānāmantarāle jīvanniṣṭhatānirūpaṇena | amumeva 
jīvatsopānā-rohaṇadvāreṇa jaḍānāmīśvarabhāvopadeśamabhipretya 
tattvārthasaṃgrahā-dhikāre

     ātmaiva sarvajantūnāmeka eva maheśvaraḥ | (1)
iti jantugrahaṇam |
     ātmaiva sarvabhāveṣu------------------| (2)

iti śivadṛṣṭau saptamyarthaṃ yatnasvīkṛtaṃ vyākhyātuṃ paṭhiṣyati 
bhūtatvāviśeṣe'pi iti | na anyadeṣāṃ jaḍāt vailakṣaṇyakāri rūpamiti 
abhiprāyaḥ | jīvanasaṃbandhaḥ ityanena kriyāsaṃbandho'tra pravṛttinimittamiti 
hṛdi nidhāya samāsakṛttaddhiteṣu saṃbandhābhidhānamiti manyamānaḥ 
śatrantaṃ jīvacchabdaṃ sādhyamānāvyuparatajīvanakriyāvadabhidhāyakaṃ 
sūcayati | jīvatāmityupakramya jīvanaṃ jñānakriye ityekavacanena 
saṃvidaikyaṃ pāramārthikamāha | nanu jīvanaṃ yadi jñānakriye, tadā 
tatsaṃbandhaḥ svātantryasya heturiti kiṃ kena saṃgatamityāśaṅkya āha te eva hi 
svātantryaṃ vakṣyate iti |

     citipratyavamarśātmā parā vāksvarasoditā |
     svātantryametanmukhyaṃ tadaiśvaryaṃ paramātmanaḥ || (1 | 45)

(page 98)

ityatra hi prakāśarūpaṃ jñānaṃ, vimarśarūpā ca kriyetyetadeva svātantryamiti 
nirṇāyiṣyate | nanu bhavatāṃ jñānakriye svātantryaṃ, jīvanaṃ tu te iti kutaḥ | 
tat hi prāṇadhāraṇamātramityāśaṅkya āha jīvanaṃ hi iti | hiśabdena asya 
granthasya prāguktajñānakriyātmakajīvanasamarthanāya hetutāṃ dyotayan 
pūrvapakṣāśaṅkāṃ sūcayati | satyaṃ prasiddhaṃ prāṇadhāraṇatvena 
jīvanam, prāṇaśabdastu atra prāṇādipañcake vartate | tasya ca dhāraṇaṃ 
yathāsthānaṃ yathākriyaṃ ca avicaladrūpatākaraṇam | tacca cakṣurādīnāṃ ca 
buddhīndriyāṇāṃ vāgādīnāṃ ca karmendriyāṇāṃ 
mano'haṅkārabuddhyā-tmanā antaḥkaraṇatrayeṇa saha militānāṃ 
trayodaśānāṃ bāhyāt rūpadarśanādeḥ 
śabdoccāraṇādernīlādisaṃkalpādeśca vṛttiviśeṣāt yā anyā āntarī 
vṛttiraśaktiviśeṣāndhyādividhvaṃsitarūpadarśanādibāhya-vṛttitve'pi 
eṣāmapratihanyamānā vṛttiḥ saṃrambhodyamanaprayatnādiparyāyā, tayā hi 
paravaśīkṛto vāyurnaisargikīṃ tiryaggatimavadhūya 
prāgavāksamordhvavyāptinayanādanvarthaprāṇādipañcakātmatāṃ bhajati | 
saṃrambhodyamanaprayatnāśca jñānarūpāḥ parāmarśātmānaśceti | tatra 
jīvane jīvanavyavahāre jñānakriyayorantarlīnatā apṛthaktvena abhidhānāt vana 
iva dhavādīnām | nanu jāgratsvapnayoḥ stāṃ jñānakriye, suṣṭhusuptatāyāṃ 
tu gāḍhanidrārūpāyāṃ kathaṃ te, naca tadā na jīvatīti vyavahāra iti 
śaṅkitvā āha suṣuptāvasthāyāmapi iti | atra hetumāha-
buddhikarmendriyāṇāṃ militānāṃ satāṃ trayodaśānāṃ yasmāt kāryaṃ 
suṣuptāvasthāyāmapi prāṇādipañcakapreraṇaṃ, tasmāt jñānakriyātmakam | 
buddhīndriyakāryaṃ hi jñānaṃ, karmendriyakāryā ca kriyā | nanu evaṃ 
jānāmi karomīti suṣupte'pi bhāseta, ajñāsiṣamakārṣamiti ca smaryate, naca 
evamityāśaṅkya āha antarlīne

(page 99)

iti anudbhinnaviśeṣe ityarthaḥ | etaduktaṃ bhavati-trayodaśānāmindriyāṇāṃ 
sattārūpāyāṃ prāṇanalakṣaṇāyāṃ vṛttau jāgrati iva guṇapradhānabhāvā-
bhāvāt samānābhihārāt adhyavasyāmītyādi yāvadānandajananakriyāvān 
bhavāmītyantaṃ ye viśiṣṭā jñānakriyābhedāḥ, teṣāmanyatamo na 
udriktatayā bhātīti na viśeṣāṃśollekhanaṃ vinā sphuṭastatpratyavabhāsaḥ, 
sāmānyarūpatayā tu jñānakriye sta eva | nahi prabuddhasya pratyavamarśe 
ahamityetadrūpaṃ vicchinnaṃ punaruditamapūrvamiti bhāti | etacca vitatya uktaṃ 
tadātmaviviktapūrvakāladṛśvanā ityatra | jāgratsvapnayorapi sā tādṛśī 
sāmānyajñānakriyārūpā jīvanaśaktiranullikhitaviśeṣā āntarī 
sāmānyakaraṇavṛttirastyeva; kevalaṃ tatra guṇapradhānabhāvamahimnā bāhyā 
kasyacidindriyasya vṛttirullasati, tataḥ saiva sphuṭatvena bhāti; natu sāmānyarūpā 
śāvaleyapratītāviva gotvam | tena iha tatra ca suṣuptāvasthāyāmapi iti 
sāmānādhikaraṇyenāpi yojyam | tat jīvanaṃ jāgradādāvapi suṣuptāvasthaika-
rūpaṃ yadyapi uktāt nyāyāt, tathāpi antarlīnajñānakriyākameva | nanu 
buddhiprāṇādāvahamaṃ śarasābhiṣeko bhagavanmāyāśaktyupakalpito 
jīvanam, ahamityeva ca jñānakriye, tat naisargikyāveva te, tatra 
buddhikarmendriyakāryatvaṃ katham | satyam, kintu saṃsārijano'ṅgīkṛtabheda-
graha iti pratibodhyate | naca tasya bhagavacchaktyādi kiñcit viditamiti tena rūpeṇa 
kathaṃ pratibodhyatām, viditatve vā kimanyat pratibodhyatām | sarvatra ca aiśvare 
pāramārthike svātantrye sthite'pi tanniyatiśaktimahimnā avāntaro'pi ayaṃ 
kāryakāraṇabhāvo nirbhāsamānatvena satya iti so'pi aṅgīkriyata eva | tatra ca 
buddhikarmendriyāṇāṃ bahirvṛttiryathā ghaṭamadhyavasyāmītyādikā, tathā 
anullikhitaviśeṣā

(page 100)

antarapi jīvanarūpā astyeveti na kiñcit duḥstham | nanu evaṃ svātmavarttina eva 
jñānakriyātmano jīvanasya avabhāsanaṃ syāt | tataḥ kim | parajīvatāṃ na 
aiśvaryamuktaṃ syāt | tato'pi kim | tarhi dvaitaṃ bhāsate | bhoḥ prāmāṇikā yadi 
te pare jīvanto jīvattayā na bhānti, tadamī jaḍāḥ, teṣāṃ ca jīvallagnataiva ukteti 
kathaṃ tairdvaitam | atha bhānti,  tathāpi jīvanaṃ jñānakriye eveti kathaṃ 
dvaitam | bhāntītyeva ca pakṣo yukto jīvati viparīte ca vyavahārabhedāt | nanu 
āntarī vṛttirjīvanarūpā, sā kathaṃ parasaṃvedyetyāśaṅkya āha bahirapi iti | 
antastāvat jīvanaṃ darśitam, bahirapitu yat viśeṣavṛttirūpaṃ vacanādānādi, 
tadapi viśeṣasya sāmānyāvinābhāvāt vā sāmānyapariṇā-matvāt vā 
jīvanarūpam, na kevalaṃ svasaṃvedyam, yāvat parairapi saṃvedyate | atra arthe 
tatrabhavadbhartṛharipaṭhitamāgamaṃ likhati tadutkrāntau iti |

     arthakriyāsu vāksarvānsamīhayati dehinaḥ |
     saiṣā saṃsāriṇāṃ saṃjñā bahirantaśca vartate ||
     tadutkrāntau visaṃjño'yaṃ dṛśyate kāṣṭhakuḍyavat | (vā. pa. 1 | 128)

tasyā utkramaṇe kāṭhakuḍyatulyo'yaṃ naṣṭasaṃjña iti pratyakṣeṇaiva dṛśyate 
| tacca naṣṭamiti bhāti yat saditi pratyakṣeṇaiva bhāti | tena vāgādidvāreṇa tat 
tādātmyāpannamāntaramapi jīvanaṃ pratyakṣatvenaiva abhimanyate, natu

     buddhipūrvāṃ kriyāṃ dṛṣṭvā svadehe'nyatra tadgrahāt |
     kalpyate yadi dhīḥ----------------||

(page 101)

iti nītyā kevalānumānagocaratayaiveti | etaduktaṃ bhavati-paraśarīre'pi yāvat 
gauratvaśyāmatvakṣuttṛṣṇāsukhaduḥkhādi vedyabhūtaṃ, tāvadanyajaḍavat 
jīvati pratibimbitaṃ bhāti; jīvanaṃ tu jñānakriyārūpaṃ svātmatādātmyenaiva 
| tathābhāsanasya ca pramātṛbhedonmūlanaphalasya śuddhavidyārūpasya 
saṃsārarakṣaṇa------loko'tra

     buddhipūrvāṃ------------|
     --------------||

iti nayena anumāna eva sātiśayaṃ nibaddhādaro bhavati || 4 ||

     nanu jñānakriyātmakaśaktyabhijñānahetunā ātmani 
aiśvaryavyavahāraḥ sādhyatāṃ nāma | sa eva tu hetuḥ kathaṃ siddhaḥ 
ityāśaṅkya tatra jñānaṃ iti yat sūtraṃ, tatsaṃkṣepābhidheyaṃ ṭīkākāro 
nirūpayati evaṃca iti |

     tatra jñānaṃ svataḥ siddhaṃ kriyā kāyāśritā satī |
     parairapyupalakṣyeta tayānyajñānamūhyate || (5)

tatreti tayormadhye svātmani jñānaṃ svaprakāśaṃ, kriyāpi āntarī 
saṃvedanādavyatiriktā vimarśarūpā svaprakāśā | saiva śarīraparyantībhūtā 
tu bāhyadarśanasparśanādigamyāpi parapramātari tu kāyaparyantībhūtā 
vyāpāravyāhārarūpā darśanādipramāṇagamyā tādātmyāt tatkāryatvāt 
tatparyantatvādāntarasaṃvedananirbhāsamapi karotīti svaparapramātṛgataṃ 
jīvanaṃ jñānakriyātma siddhaṃ heturūpaṃ, tata aiśvaryavyavahāra-
sādhanamiti ślokasya tātparyārthaḥ | ūhyate  iti na anumeyatāmātraṃ 
parasaṃvedanasyetyāha ūhanaṃ tarkaṇaṃ saṃbhāvanam iti | atrāṃśe 
indriyavyāpāraṇamapi asti, tataśca sākṣātkāramupalakṣayati ūhaḥ | so'pi hi 
paramārthataḥ parasaṃvedane'sti, paratvaṃ tu māyāmohakṛtamabhimānamātra-
sāramiti hi uktamavataraṇikāyāṃ

(page 102)

svaparopakrame'pi svasaṃvedanasiddhamiti sāmānyābhidhānāt | nanu jñānaṃ 
viṣayaprakāśasamaye na ekāntena prakāśate, apitu viṣayaḥ prakāśate, na 
tatprakāśaḥ | sa tu yadā prakāśate, tadā jñānāntaragrāhyatayaiveti 
ākṣapādīyamāśaṅkya āha parapakṣe prakāśate iti | viṣayaḥ prakāśate iti 
hi yadi viṣayasya dharmaḥ, tanmameti niyamena pramātṛlagnatā na syāt | 
pramātṛkāryatvena tatheti cet, na kāraṇena kāryasya tallagnatāvabhāsaniyama-
karaṇaṃ, na dṛṣṭaṃ yataḥ | evaṃ hi sati kuvindasyaiva paṭa iti syāt, 
pramātṛlagnatābhāve ca sa viṣayaprakāśaḥ sarvān prati, na kaṃcit vā pratīti 
sarvajñaṃ suptaṃ vā jagat syāt | atha prakāśate iti nāyaṃ viṣayasya dharmaḥ | 
tarhi kasya | ātmana iti cet, viṣayaḥ prakāśate iti ātmani rūpaṃ samavetamiti 
ātmā viṣayaprakāśamaya eveti āyātam | tathātvaṃ ca tasya yadi ātmano na 
bhāsate, tadatathābhūtarūpatvāt ko'sya viśeṣaḥ | śuklaguṇayogāt hi yaḥ 
śuklaḥ paṭaḥ, sa yathā jaḍastathāprakāśamānatve svātantryavirahāt; tathā 
ātmāpi bhavet | viṣayaprakāśayoga eva vāstavena vṛttena bhavan 
jaḍatvādātmānaṃ rakṣatīti cet, astvevaṃ tāvat; tathāpitu svātmapa-
rātmaviveko na syāt | parātmāpi hi vāstavena viṣayaprakāśātmakajñānaguṇa-
samavāyabalena jñātā cetano naca prakāśate, svātmāpyevamiti, ahaṃ 
jānāmīti yadātmani svātantryamanubhūyate parātmavivekena tat 
kathamupapadyate svātmani jñānāntareṇa jñātṛtārūpaṃ gṛhyate na 
parātmani, tatkathaṃ na svātmaparātmanorvivekaḥ | tadapi jñānāntaraṃ yadi 
anyat jñānamapekṣate, tadanavasthā | tathāpi ca svātmaparātmavivekasiddhiḥ | 
tata eva uktaṃ

     vijñātāramare kena vijānīyāt |

(page 103)

iti | kiṃca viṣayasya tāvat na prakāśo dharma iti sa tāvat na prakāśate, 
viṣayaprakāśarūpamapi jñānaṃ na prakāśate, 
tadgrāhakajñānāntaramālāpi kalpitā na ābhāti, tatsamavāyakāraṇabhūto'pi 
ātmā na prakāśate, tatprakāśarūpamapi jñānaṃ na svayaṃ bhāti, 
tajjñānāntaramālāpi evamiti anavasthānāt na kiṃcit bhātīti andhaṃ jagat syāt 
| tadetadāha paraprakāśatve ca anavasthādi iti | 
ādigrahaṇādanyonyāśrayacakrakāsaṃbhavānubhavaviro-dhāḥ | 
viṣayaprakāśātmanā hi jñānena ātmānumānarūpaṃ jñānam, ahaṃ 
ghaṭaṃ jānāmi ityevaṃbhūtaśca viṣayaprakāśaḥ | ghaṭo'yamityatrāpi hi 
mayā vedyate iti antaḥ praviṣṭam |------------------tyaṃvālasyādanuccā-raṇe'pi 
iyataḥ ahamiti ca idamātmajñānaminyonyāśrayam | sukhādijñānānu-mitena 
śabdādijñanāntareṇa ātmānumāne'dhikānupraveśakṛtaṃ cakrakam | 
hetuprakāśa eva na saṃbhavatīti asaṃbhavaḥ | naca ātmani nirbhāsamāne 
vyavadhānalavo'pi saṃvedyate iti anubhavavirodhaḥ | anyatra iti, athavā 
pratyakṣasādhana evendriyadhiyaḥ kalpanāvirahaḥ iti | jitaṃ jaḍaiḥ ityādi | 
arthajñānaṃ ca nāma buddhisādhanaṃ pratyeti, na buddhimiti 
ślāghanīyaprajñaḥ iti | apratyakṣopalambhasya na arthadṛṣṭiḥ | nahi 
viṣayasattayā viṣayopalambhaḥ, kiṃ hi tarhi, tadupalambhasattayā | sā ca 
apramāṇikā | sattānibandhanān vyavahārī uparuṇaddhi, tadaprasiddhau viṣayasya 
aprasiddhiḥ-ityastaṃgataṃ viśvaṃ syāt | upalabhate saṃvedanamanyena iti cet 
ityādi, tat na tāvadayaṃ puruṣaḥ kaṃcidarthaṃ pratyeti upalambhaniṣṭhāṃ 
pratīkṣamāṇaḥ, naca sā astītyādi viniścayavārtikādipradeśeṣu | nanu na 
kārikāyāṃ jīvadgrahaṇamasti, tat kathaṃ vṛttāvuktaṃ jīvatāmiti | 
etadāśaṅkya āha jīvatvākṣipte iti |

(page 104)

jñānaṃ kriyā ca jīvatāṃ jīvanam iti pūrvasūtrārthaparyālocanādevaṃ 
labhyate | tacca vispaṣṭīkaraṇārthaṃ vṛttau vyākhyātamityarthaḥ | tat iti 
jīvatvavyavahārasya nibandhanaṃ nimittam | yato jñānakriyāsaṃbandhaḥ, ato 
jīvannayamityevaṃbhūtanirbhāsopakramo jānāti karotyayamiti vyavahāraḥ, 
so'pi jānāmi karomītyatra bhavan anyadehāṃśaṃ svadehamiva kurvannahantā-
paramārtha eva | nanu jīvanaṃ jñānakriye eva iti pūrvamuktam, tacca anena 
ākṣepanibandhanabhāvavyavahāreṇa virudhyate tasya bhedamūlatvāt | satyaṃ, 
kintu jīvatīti prāṇān dhārayatītyarthe jñānakriye antarlīne; yadi vā jīvatva-
śabdena jīvanavyavahāra eva ucyate | jīvatyayamiti hi vyavahāre kuta iti praśne 
jānāti karoti yata iti uttaramāhuḥ, tathā jānāti karotyayamiti vyavahāre kuta iti 
paryanuyoge yato jīvatīti āhuḥ | parasparāvinābhāvāttu pūrvamuktaṃ jīvanaṃ 
jñānakriye eveti | abhede'pi vā vikalpoparacitastāvadasti bhedaḥ, jīvatīti hi anyo 
vikalpaḥ, anyaśca jānāti karoti iti | tadvyāvṛttibhedopakalpitabhedatvāntar-
nibandhanatā  tādātmye'pi yuktā saugatamate iva ākārayogasya 
pramitinibandhanatā | yathoktaṃ

     tadvaśāttadvyavasthānāt------|

iti | nanu jñānaṃ kriyā ca iti sūtraṃ, tadullaṅghya vṛttau kriyā kasmāt 
pūrvaṃ vyākhyāyate ityāha kriyā ca iti | caḥ pūrvapakṣaṃ sūcayati | 
kāyaspandarūpatvaṃ prāptā satī tasya kriyāvataḥ pramātuḥ svātmani 
prasiddhā, yat pramātṛvyatiriktasya ca pramātrantarasya dārśanaspārśanasphuṭa-
pratyakṣāvaseyeti nirvivādasiddhā, ato'tra aiśvaryaprasādhakahetvabhidhāna-
prasaṅge saiva pūrvamupādeyā hetoravivādasiddhasya upādānayogyatvā-
danyathā sādhyasamatvānavasthādidūṣaṇayogāt | parapramātari

(page 105)

ca dharmiṇi yadaiśvaryaṃ sādhyaṃ, tatra svātmana iva parapramāturdharmiṇaḥ 
sarvātmagataiśvaryānumāpakapramātrapekṣayā ahamitisvaprakāśatvābhāve 
dharmyasiddhatārakṣaṇārthaṃ kriyayaiva siddhiḥ kartavyā | tadanena 
utkarṣadvayena vṛttau kriyā pūrvaṃ vyākhyātā | tarhi sūtre'pi evaṃ kasmāt 
noktamityāśaṅkya āha paravāgvṛttyādikā iti | sā hi kriyā mūlabhūmau 
saṃvedanameva avalambate vimarśarūpatvāt | vimarśasya ca 
saṃvedanāvalambitvāt śabdanarūpatāsvīkāreṇa vimarśarūpatābhidhānāya 
vākpadamupāttam | tathāhi avyatiriktaprakāśasya yā svātmani viśrāntirahamiti 
anullikhitapratiyogikalpanatadāropaṇatadapasāraṇādikā, sā parā pūrṇā 
sarvasya svarūpaparamārtharakṣaṇena pālanena sarvotkṛṣṭā ca vāgrūpā 
vṛttirvimarśakriyā | ullikhitamapi idaṃbhāgamahaṃbhāvagrastatayā praroha-
rahitamāsūtrayantī paśyantī ahamidamiti | tameva ahaṃbhāvādākarṣantī 
madhyamā ahamidaṃ jānāmi karomīti | tathaiva paraṃ prati jijñāpayiṣuḥ 
prāṇe sphuṭībhūtā vaikharī, śarīre tu spandanarūpā kriyā | iyati ca sarvatra 
vimarśarūpataiva anugatā | calāmi śiraścālayāmītyevaṃ bhūtavimarśasā-
raiva hi  śarīre tadavyayave ca kriyā | aparispandarūpāpi tiṣṭhāmītyādikā kriyā 
kartari kramikatāparāmarśaparamārthaiva | tata eva sā jaḍajalaśilādigatacalana-
sthānādikriyāto vilakṣaṇākārā | jaḍagatāpi tu kriyā jaḍasya 
svātmaniṣṭhatānupapatteryanniṣṭhā tatpramātṛsaṃvinniṣṭhaiva 
jñānaśaktirūpamūle ahamityātmani idaṃbhāvasyāpi calatītyātmano 
viśrāntatvāditi sarvā kriyā vimarśarūpeti | vṛttau ca ayamarthaḥ pūrvāvasthā-
saṃbhavasūcakacvipratyayaprayogeṇa svīkṛtaḥ ṭīkākāreṇa vyākhyātaḥ, 
sautraśca kramo vyākhyātaḥ | yata eva jñānasyaiva kriyā pucchabhūtā, 
jñānaṃ ca pramāturapṛthagbhūtaṃ, saṃvedya-

(page 106)

bhedātkalpitabhedam, tata eva svabhāvaheturayaṃ vastutaḥ, na kāryahetuḥ | 
vitatasya srotasa iva aṃśamātrarūpaṃ hi vyāpārātmakaṃ spandanam | 
svabhāvahetuśca sarvo 
mohavaśāropitāpāramārthikarūpāntaraparākaraṇamātraparyavasita iti 
vyavahārasādhaka eva abhidhīyate, natu aprasiddhaprasādhanarūpa iti vāstavaṃ 
svaprakāśatvaṃ jñānasya pramātustadaiśvaryasya ca maulikaṃ na vighaṭate iti 
atra granthakārasya āśayaḥ | nanu kriyayā yadi dharmī cikīrṣitaḥ paraḥ pramātā 
anumīyate, hetubhāgaśca jñānātmā; tadā vedyarūpatvena pramāturjñānasya 
ca idantāparāmṛśyatvena jaḍatāprasaktirityāśaṅkya āha pramātṛtā ca iti | 
pramātṛtā saṃvidrūpatā, yayā caitraḥ pramātāḥ maitraḥ pramāteti 
vyavahāraḥ | sā ca yādṛśī svātmani prakāśitā ahamityananyāpekṣaprakāśa-
jīvitocitavimarśā, tata eva idantāvimarśāsahiṣṇuḥ; tādṛśyeva anumānena 
anumātuṃ yuktā | nahi anyena vyāptiranyacca anumīyate, svaprakāśarūpeṇaiva 
ca vyāptiḥ | nanu ayaṃ caitraḥ pramātā, idamasya jñānam, ayamahaṃ pramātā, 
mamedaṃ jñānamiti idantāpratibhāso vikalpe tāvat dṛṣṭaḥ, vikalparūpaṃ 
vyāptivikalpamūlaṃ ca anumānam, tat kathaṃ na tatra anayoridantayā pratibhāsa 
ityāśaṅkya āha nahi vikalpaḥ iti, svayaṃ yatsvarūpaparikalpito yaḥ svabhāvaḥ 
pramāturahamityanavacchinnaprakāśasvātantryātmā, jñānasya ca 
vedyonmukhatvāvacchinnaprakāśasvācchandyalakṣaṇaḥ; sa yasmāt naiva vikalpe 
prakāśate, apitu śarīraprāṇādyupādhisaṃvṛta eva pramāturnīlādiprameyā-
kārapracchanna eva ca jñānasya svabhāvo bhāti, tasmāt pramātṛtā na 
vedyatāmāpadyate iti saṃgatiḥ | nanu evaṃ tarhi pramātṛtā anumīyate, jñānaṃ 
ca anumīyate iti katham | yat kila anayoḥ prātisvikaṃ

(page 107)

vapuḥ, tadanumānavikalpe na bhātyeva yacca bhāti, tat pratyuta tadāvaraṇarūpaṃ 
śarīrādi nīlādi vā | naca tatra kiñcidanumānena kṛtya pratyakṣādināpi 
siddhatvāt | naca tatra animitatvaṃ saṃvedyate | api ca sarveṣāṃ 
pramātṝṇāmaiśvaryaṃ jñānakriyāyogādanumīyate iti prakṛtamiha | tatra 
kriyāviśeṣāṇāṃ bhedāt dharmiṇo'pi ātmāno bahava iti tanniṣṭhamai-
śvaryamapi bhidyeteti kathamekeśvarasiddhiriti śaṅkāṃ parākartumāha 
tathāvidha evaca iti | na śarīrādi pramātṛrūpamanumīyate, nāpi jñānarūpaṃ 
nīlādi; apitu yādṛgeva pramāturjñānasya ca svabhāvaḥ svātmani ahamiti 
svaprakāśatayā vimṛṣṭaḥ, tathāvidha eva viṣayīkriyate'numānena 
idantāgrāhiṇāpi | nanu idantāhantayoḥ pāratantryasvātantryarūpayorvirodhāt 
kathametadityāha ahantā iti | ahamiti avyayamavyatirikte prakāśe vartate, tasya 
bhāvo'hamitivimarśasvarūpamahantā | sa eva prakāśasya svabhāvo nijaṃ 
lakṣaṇamaprakāśāt bhedakaṃ tena yadvyavadhānaṃ tenedaṃ saṃvedanamiti 
anumānasaṃvedanānantaramavaśyaṃbhāvitvena ahantāviśrāntaṃ vedanaṃ hi 
utpadyate | yato hi ayaṃ karoti jānāti ca, tataḥ saṃvedanamasya karomi 
jānāmyahamityetadrūpavimarśocitam | etacca sarvamahaṃ jānāmi, 
matprakāśaviśrāntaṃ matprakāśavimarśamātramayamiti paryante'pi anumātā 
ahaṃprakāśavimarśamayatvena bhāti,-ityevaṃ pāryantikaṃ yat pratiṣṭhitaṃ 
rūpaṃ, tat svaprakāśameva prakāśitaṃ bhavati | nanu madhye yatsaṃvedanasya 
idantayā saṃvedyatvaṃ, tasya pāryantikamahantāviśrāntitvaṃ viruddham | nahi 
madhye nīlaṃ pītatāyāṃ viśrāmyatītyucitam | etatpariharati svātmano'pi iti | 
etadeva svātantryaṃ yadatidurghaṭakāritvam | durghaṭaṃ ca tat 
niyatiśaktikṛtādeva māyādaśāyāṃ

(page 108)

virodhāt | svātantryapāratantrye ca ativiruddhe api anyonyamatirodadhatī api 
anuttarasvātantryāt parameśvaro yojayati īśvara ātmā ityādivikalpasṛṣṭau | 
tathāhi tatra idantatāṃśayogāt bhāvyatvapūjyatvopadeśyatvādyupapattiḥ; 
anācchāditāhantāṃśayogācca pāramārthikatadrūpaprāptiriti vakṣyate

     svātantryāmuktamātmānaṃ svātantryādadvayātmanaḥ |
     prabhurīśādisaṃkalpairnirmāya vyavahārayet || (1 | 47)

iti | evaṃca iti | vakṣyamāṇāduktācca 
svātantryapāratantryasaṃghaṭanopapattilakṣaṇāt nyāyāt paraśarīre jñānaṃ 
pramātṛrūpaṃ ca anumīyamānaṃ prārambhe idantāviṣayīkṛtaṃ yadyapi, 
tathāpi paryante svaprakāśameva siddhaṃ bhavati; natu sādhyamiti saṃbhāvyate; 
yata ādisiddhaṃ pramāṇāntarairasādhyaṃ; kriyayā ca saha vyāptigrahaṇakāle 
anumānakālāt pūrvasiddhaṃ, caitanyasvabhāvaṃ yadanusandhānaṃ 
nīlādijaḍapratiṣṭhātmakamahamitirūpaṃ, tadeva prādhānyena rūpaṃ yasya 
pramātustatsvabhāvaṃ tat | etacca vṛttau siddha eva natu sādhyaḥ ityanena 
darśitam | sidhyati ityapi vṛttau svaprakāśatāṃśaprādhānyāya uktam | 
anumānaṃ hi atra vidyutprabhānyāyena madhye paramidantāṃ bhāsayati mūle 
vyāptigrahaṇāvasare paryante ca anumitapratipattipratiṣṭhākāle ahamityatraiva 
viśrāntatvāt | yathāhi nīlādyapi prameyaṃ pramātaryeva viśrāmyati, tathā 
anumānaprameyamapīti | tatra asāvidantāṃśo'numātṛgatāyāmahantāyāmeva 
līnaḥ | dharmibhedo'pi idantārūpatvāt saṃvinmātra eva viśrāmyati, 
ahantābhāgastu na ahantāntarāt bhidyate saṃvedanasya deśakālābhyāṃ 
vedyarūpatayā saṃvedana eva nimagnābhyāṃ bhettumaśakyatvāt saṃvedanasya 
ca saṃvedanāntarāt svarūpabhede sati asaṃvedanatāprasaṅgāt | nīlasyāpi 
nīlāntarāt

(page 109)

nīlābhāsena na bhedo nīlābhāsasya traikālyatrailokyayorekatvāt | tatra tu 
ābhāsāntareṇa deśakālādinā bhedaḥ, nirābhāse tu saṃvedane na 
ābhāsāntaravyāmiśraṇaṃ miśrīkāryatve saṃvidantarāpekṣāyāṃ 
saṃvedyatvasaṃvedanatvāyogāt | savedyatve'pi saṃvidviśrāntatvameveti 
abhinnameva saṃvittatvaṃ paramārthataḥ siddhyati | anyasyāpi anumāturevameva | 
dhūmādapi hi anagnivyāvṛttimātraṃ sidhyat pāramārthikaparvatakāntāra-
mahānasaprabhṛtidharmibhedavaśāt bhidyatāṃ nāma, iha tu dharmiṇo'pi 
śarīrādeḥ svato na kiṃcit pāramārthikaṃ vapurasti saṃvedanamātraviśrānta-
tvāt; kevalaṃ svaśaktyaiva tatsaṃvedanaṃ vicitravedyāvabhāsamullāsayat 
dharmyādikalpanāmapi na asatyāṃ darśayati aparasṛṣṭivaditi 
madhyavartībhavannapi ayamanumānavyavahāro na abhedaṃ bādhate | sarvo hi 
ayaṃ pramāṇakṛto bhedavyavahāraḥ paramārthasaṃvedane eva viśrāmyati | 
yathāca dikkālākāśasāmānyādi naiyāyikaistalliṅgānāṃ pūrvāparacirakṣi-
praśabdābhidhānapratyayābhedāt iti------nāmaviśeṣāt ekamiti sādhitaṃ, tathā 
ātmaliṅgānāṃ jñānakriyādīnāmapi aviśeṣāt kiṃ na aikyam, vyavasthā ca 
digādiṣvapi dṛṣṭā, aupādhikatā ca ātmanyapi na na  susamartheti siddhamīśvara 
eka eveti | saugatānāmapi anumitamapoharūpamavastu pūrva-
dṛṣṭasvalakṣaṇarūpatāvyavasāyaviśrāntameva arthakriyārthināmarthanīyaṃ 
pravartakaṃ ca bhavati | teṣāṃ tu etat svalakṣaṇātmakaniraṃśavastuvādināṃ 
samarthayitumaśakyaṃ girivartino'dṛṣṭatvādanadhyavaseyatvāt 
mahānasavartinaśca tato'nyatvāt | asmākaṃ tu vahnyābhāsa eva vastu ca ekaśca 
sarvatreti na doṣaḥ | tadvat prakṛte'pi anumitamahamiti yadātma svalakṣaṇaṃ 
svatantraṃ, tadrūpādhyavasāyenaiva paraḥ pramātā anumito bhavati; 
vyavahārasādhaneṣu ca pramāṇeṣu maulikapramāṇasiddha-

(page 110)

mevarūpaṃ prapatati | tadihāpi maulikaṃ svaprakāśatvameva vijṛmbhate | parasya 
aikyopapādanādanumātṛrūpapramātṛvyatiriktāni pramātrantarāṇi 
paramārthata ekarūpāṇīti uktam | vivṛtau ca pramātṛjñānadvayopakrame'pi 
ekatarābhidhānaṃ vastuta ekarūpatāṃ pratipādayitum | jñānamiti hi 
jñātṛtaiva uktā | paratra anumeyamānā jñātṛtā pramātṛrūpatvamiti yāvat | 
athavā evaṃceti vākyena pramātṛdṛṣṭāntena jñānasyaiva etadrūpamuktamiti 
dvayasyaiva upakrāntasya abhidhānaṃ dharmimukhena dharmamukhena ca tadeva 
rūpaṃ nirūpayitum | nanu yadi ātmā īśvaraḥ, sarvaḥ sarvajño na kasmāt | sarva 
iti yadi pramātṛbhedāśayena uktiḥ, tadasat pramātṛbhedasya apāramārthikatvāt | 
kevalaṃ svātantryaśaktyaiva tadbhedāvabhāsanam, ekastu pramātā 
śivādisthāvarāntaḥ, saca sarvajña eveti | etadāha sarvapramātṝṇām iti 
vastutaḥ saṃvidabhedāt | taduktaṃ śrīparameṣṭhipādaiḥ śivadṛṣṭau

     ghaṭo madātmanā vetti vedmyahaṃ ca ghaṭātmanā |
     sadāśivātmanā vedmi sa vā vetti madātmanā ||
iti uktvā
     nānābhāvaiḥ svamātmānaṃ jānannāste svayaṃ śivaḥ | (5 | 109)

iti | tata eva ca ādisiddhatāsamarthanāvasare yaduktaṃ rāmāvataraṇakāle nāhaṃ 
babhūvetyatrāpi pramātrantarasaṃvedanātmanā vaktaiva tatkālānubhaviteti, 
tadidānīmayatnaghaṭitamiti | yattu tatra sārvajñyasamarthanārthamuktaṃ

     sarva eva hi sarvajñamanaḥsaṃkalpanāvaśāt |
     sarvabhāvagrahaṇatāyogyatvādvā kramasthiteḥ ||
     pratyakṣādyairupāyairvā nirupāyatayāpivā | (5 | 103)

(page 111)

iti, tat māyāpade'pi | iha tu paramārthavicāre śivaikātmakatvameveti 
tadupekṣitaṃ guruṇā | saṃkṣepeṇa vastvabhidhānaṃ na uktivaicitryapoṣaṇāmā-
traphalam, apitu adhikāriviśeṣaṃ tīvraśaktipātaṃ śaradabhrabhaṅgībhraśyan-
mohāvaraṇamanupayogipūrvapakṣopakṣepapratikṣepavistaramanugrahītumiti 
darśayati etāvataiva iti | īśvaratvapradarśanaṃ tadvyavahārasiddhinibandhanaṃ 
pramāṇaṃ, tato yā pratipattirīśvaratāvimarśarūpā pramātmikā, tasyā 
dārḍhyaṃ paravikalpairbādhakābhāsairunmūlayitumaśakyatvaṃ, tato 
hetorīśvarapratyabhijñākṛto'bhyudayo jīvanmuktivibhūtilābhalakṣaṇaḥ 
śrotṝṇāṃ bhavatīti granthakārasya tatpratyabhijñopapādanātmakamabhīṣṭaṃ 
saṃpannameva | nanu evaṃ samāptaṃ śāstramiti uttaragranthena kimityāśaṅya 
āha atimātra iti | ye mandaśaktipātāsteṣāṃ sātiśayaṃ prarūḍho 
māyākṛtastrividhaḥ svātmasaṃkocavedyabhedasukṛtaduṣkṛtāvabhāsalakṣaṇo 
malaḥ, tata eva pratipadamasāvunmūlanīyaḥ | anyathā hi ya eva aṃśaḥ 
śṛṅgagrāhikayā na nirmūlitaḥ, sa eva svayaṃ vā paraprabodhanayā vā 
prabudhya dūṣayedeva īśvaratāniścayamasya | yathoktaṃ śrībhaṭṭanārāya-
ṇena

     namaste bhavasaṃbhrāntabhrāntimudbhāvya bhindate | (71)

iti | tasya iti karmaṇi ca kartari śleṣeṇa ṣaṣṭhī | yaḥ svaparayorahaṃmātrapratye-
yatayā nirbhāsanayogyo'ta eva sa māyāśaktitirohitairmūkhairvimanyate 
uktarūpavirūddhena rūpeṇa abhimanyate, sa evaca īśvaro vipratipadyate tasyaiva 
sarvatra kartṛtvāt | ubhayatra māyāśaktikṛtamāvaraṇāvabhāsanaṃ hetuḥ | yat 
śivadṛṣṭiḥ

     vāditvaprativāditve kasmāccettasya tatsthiteḥ | (3 | 76)

iti | evam iti vakṣyamāṇapūrvapakṣarūpatayā | upāṃśu saṃkṣepeṇa 

(page 112)

ūrdhvamādau hanyate gamyate ṭaṅkyate ca artho yeneti upoddhāta iti śivam ||

atriguptakulotpannaśarīrādhārasaṅgataḥ |
īśvarapratyabhijñāyāmupoddhātaṃ vyapāvṛṇot ||

iti 
śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptaviracitāyāmīśvarapratyabhijñ

Reading translation: withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible) The verify pack carries the layer bytes; no English is quoted without a verified verse mapping.

Claim table

ClaimStatusBasis
Link completenessFAIL (7 gaps named)assurance.trace_links_present + gaps
Human reviewUNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off)assurance.review
Deterministic chunk gateBLOCKED (PROOF_NOT_RUN)proofs.chunk_gate
Manuscript witnessUNPINNED (0 verified corpus-wide)identity.witness
Source-span completenessUNKNOWNassurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed

What this does NOT establish

Verify it

  1. Fetch the trace: curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkE-cit-acid-dvairasya.json
  2. Fetch the pack manifest: curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkE-cit-acid-dvairasya/manifest.json
  3. For each artifact: curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkE-cit-acid-dvairasya/<name> | sha256sum, then compare that hash with the same artifact's 'sha256' above and in the trace. If every artifact matches and the trace's recorded verdict/gaps agree with what you read, the chain is intact. A mismatch means the upstream bytes changed after the trace was made: treat the trace as stale, not the hash as wrong.
  4. If every hash matches and the verdict/gaps here agree with the trace, the chain is intact. A mismatch means upstream bytes changed: treat the trace as stale, not the hash as wrong.

Hashes

source excerpt: ca44f003f1ca6722797cbe0bd6929091a0e5674c27e4f5348e4664c4b1e7592e
  ledger: ipvv/passages.jsonl · edition: edition unrecorded (UNKNOWN)
layer argmap: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer c1: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer c2: NOT-APPLICABLE (no bytes recorded)
layer l0: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer l2: a32b4e5acb952677…  ipvv/data/chunkE-cit-acid-dvairasya.l2.json  BOUND
layer l3: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer l4: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer t1: UNKNOWN (no bytes recorded)
song proof :   UNKNOWN (0 warnings)
trace bundle traces/ipvv-chunkE-cit-acid-dvairasya.json: 53497efc7225082f9a55e1a249ec9f90006d666729d3db45fd5eec7b938a2ba1
verify pack artifacts (bytes):
source.txt  ca44f003f1ca6722…  47010B
chunkE-cit-acid-dvairasya.l2.json  a32b4e5acb952677…  2821B

Chain

HopValueStatus
SOURCE edition + spanedition unrecorded; verses M00020:2400-3126 excerptUNKNOWN; span UNKNOWN
LAYERSshas below; song-file pathsBOUND, NOT-APPLICABLE, UNKNOWN
GATE deterministicPROOF_NOT_RUNBLOCKED
FORMAL theoremsregistry references, run_bound falsenone
TRACE bundle53497efc7225082f…PARTIAL (links incomplete — see gaps)
PACK manifest2 artifactslinks present
WITNESSnone verifiedUNPINNED
REVIEWnone boundUNREVIEWED
PUBLICATIONhuman sign-off required; never automaticNOT_AUTHORIZED

Cite this

Svatantrya Reader, “ipvv chunkE-cit-acid-dvairasya (M00020:2400-3126)”, https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkE-cit-acid-dvairasya/, version trace 53497efc7225082f9a55e1a249ec9f90006d666729d3db45fd5eec7b938a2ba1 (full sha256 of the trace bundle). Retrieve and re-verify: curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkE-cit-acid-dvairasya.json | sha256sum must print this digest. Translators/editors of record: not established here — see edition record. The URL serves the live version; the digest pins the cited bytes. There is no archival resolver: the digest is integrity evidence, not durable storage or scholarly validation. “Complete” means links present — not approval, proof, or witness verification.

Related

Provenance