ipvv chunkF-upoddhata-k1-7 (M00020:3126-3700) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.
The passage
Passage excerpt exactly as hashed (from ipvv/passages.jsonl). Devanagari is not in the ledger, so none is rendered. The recorded hash covers this excerpt, not the edition volume.
śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptaviracitāyāmīśvarapratyabhijñ
āvivṛtivimarśinyāmupoddhātavimarśaḥ prathamaḥ || 1 ||
atha dvitīyo vimarśaḥ |
ānandamamṛtapūrṇaṃ sāmanase parapade paraṃ satyam |
ghaṭitānuttaradṛḍhatamanirūḍhibhājaṃ śivaṃ vande ||
ātmana eva sadbhāve ye vipratipannāḥ, ta eva kathaṃ tasya aiśvaryamupagaccheyu-
riti ta eva iha mūlavipakṣāḥ | tatra laukāyatikāḥ svapakṣasthāpanāvihīnāḥ
parapakṣamapi kathaṃ dūṣayeyuḥ pramāṇādiprakriyāmaryādānupraveśena
taddūṣaṇāt, tadanupraveśe tu cārvākatāhāniriti saugatā eva iha
pūrvapakṣavādinaḥ | ye hi ātmānamupayanti anekamanīśvaraṃ ca ekaṃ vā
channaiśvaryam, te tāvat na atyantāya iha dūraṃ sphuṭitāḥ | asādhāraṇena
dharmeṇa dharmiṇo'ṅgīkaraṇe anaṅgīkṛtadharmābhyupagamanā hi sughaṭāḥ,
natu sarvathānupagame iti saugatīyameva pūrvapakṣaṃ
nanu svalakṣaṇābhāsaṃ-------|
ityādinā
------------tena kartāpi kalpitaḥ ||
ityantena ślokaikādaśakena āha | tathāca vakṣyati taddarśanāpekṣayaiva
ayamākṣepaḥ iti |
(page 113)
tatra ślokadvayena pratyakṣātmavādī dṛśyānupalabdhyā nirākriyate,
anumeyātmavādī tu smṛtyanusandhānāderanyathāsiddhatāṃ vadatā trayeṇa,
jñānādīnāṃ guṇatvāt guṇisiddhirityapi vadannekeneti iyatā ātmani dharmiṇi
nirākṛte jñānakriyāsaṃbandhalakṣaṇamaiśvaryavyavahārasādhanaṃ hetuṃ
nirākartuṃ jñānasvarūpaṃ paramate ślokadvayena anupapannamāvedyate,
kriyāsaṃbandhastu sādhakābhāvāt bādhakayogācca na kvacidupapadyate, tat na
ātmana aiśvaryamiti trayeṇeti saṃgatitātparyam | ātmanaḥ ityādinā dharmiṇaṃ
hetuṃ vyavahāryatvena sādhyaṃ ca bruvatā padatrayeṇa siddhāntimataṃ
pūrvapakṣavādī dūṣaṇāya saṃkṣepeṇa anubhāṣate | ātmaiva tu ityādinā
pūrvapakṣī svamataṃ sārdhaślokoktaṃ saṃkṣipya darśayati | tuśabdaḥ
svapakṣasya viśeṣaṃ dyotayannupapannatāṃ dhvanayan siddhāntimatasya
dūṣyamāṇatvaṃ sūcayati | siddhāntī khalu anupalabdherasiddhatāṃ
brūyādityāśaṅkya yamardhaślokaṃ brūte, tasya arthaṃ saṃkṣepeṇa āha
ahaṃpratyayenāpi ityādinā | ādiśabdena indriyaprāṇajñānādisaṃtānasya
saṃgrahaḥ | ityāha iti etadvastu ślokadvayena āhetyarthaḥ | katham | ākṣipan
ākṣepeṇa lakṣitā vacanakriyā iyamiti yāvat | anena nanuśabdasya
ākṣepadyotakatā vyākhyātā | ākṣepeṇa ca pūrvapakṣī
yuktividagdhaṃmanyatākrāntahṛdayo'tra vipratipanno yatnena svābhiniveśāt
saujanyāṅgīkṛtaparopakāraprāvaṇyena siddhāntinā nivartyate iti
sūcayannajñasasaṃśayau daṇḍāpūpikayaiva iha vyutpādyete iti darśayati
nanu svalakṣaṇābhāsaṃ jñānamekaṃ paraṃ punaḥ |
sābhilāpaṃ vikalpākhyaṃ bahudhā nāpi taddvayam || 1 ||
(page 114)
nityasya kasyaciddraṣṭustasyātrānavabhāsataḥ |
ahaṃpratītirapyeṣā śarīrādyavasāyinī || 2 ||
svamātmā ātmīyameva vā lakṣaṇaṃ yasyeti svarūpeṇa
tadupādhibhyāṃ ca deśakālābhyāṃ yat sarvathaiva saṃkucitaṃ
samānabhinnādyākārairna tadgrāhyaṃ kathaṃcana |
bhedānāṃ bahubhedānāṃ tatraikasminnayogataḥ ||
tadūpaṃ sarvato bhinnaṃ--------------|
iti
-----------------------pratipādikā |
na śrutiḥ kalpanā vāpi sāmānyenaiva vṛttitaḥ ||
iti svasāmarthyotthanirvikalpakajñānaikalakṣaṇīyamuktam, tadābhāsate
pratibhāsate yasmin sati, tasya vā ābhāsaśchāyārūpa ākāro yasmin jñāne;
tadekam | jātāvekavacanam | rāśyabhiprāyeṇa ca ekaśabdaḥ, tena
svalakṣaṇapratibhāsāni nirākāravādimate, svalakṣaṇākārāṇi sākāravādi-
mate jñānānīti ako'yamavikalpakarāśiḥ | ekaśabdena vā avikalpakajñānasya
viṣayabhedakṛtaṃ bhedaṃ muktvā vikalpavat svarūpaniṣṭho'vāntarajātyutthā-
pako bhedo nāstītyucyate | tatraiva hi viṣaye smṛtirūpo vikalpo'nyathā,
utprekṣārūpaśca anyatheti adhyavasāyaviṣayābhede'pi svarūpagatameva
vikalpasya vacitryam | anubhavastu nīle na kaścit prakārāntareṇa ṛte
tatpratibhāsatvāt tadākāratvāt vā | ekaśabdo vā anyavācī, ekaṃ kiñciditi
yāvat | madhyamapakṣastu ṭīkākṛtā sūtre yojitaḥ | paramiti anyat,
anubhavottarakālabhāvi ca tadupajīvitvāt sarvavikalpānām | abhilapyate
ābhimukhyena viṣayiviṣayaparavaśatātyāgena bodhasvātantrye śabdena ca
viṣayasya
(page 115)
tādātmyāpādanena vyaktatayā pramātṛsātkāraparyantatayā ucyate
parāmṛśyate yena, so'bhilāpaḥ āntaraśabdalakṣaṇaḥ saṃjalpaḥ |
yadāhurbhartṛharipādāḥ
so'yamityabhisaṃbandhādrūpamekīkṛtaṃ yadā |
śabdasyārthena taṃ śabdamabhijalpaṃ pracakṣate || ( vā. 2 | 130)
iti | tena saha vartate iti | anena so'yamitisaṃbandhātmakasaṃketavyutpattikāla-
vyavahārakālānugāmitvaṃ viṣayasya vadatā sāmānyaviṣayatvaṃ darśitam |
bahudhātve ca avāntarajātibhedakṛte yuktiḥ sūcitā | sa ityanusandhāne smṛtiḥ,
so'yamityanuvedhe pratyabhijñā, sa ivāyamityanurodhe utprekṣā, sa
evāyamityanuyoge vyavacchedaḥ,-ityādayo vikalpabhedā abhilāpabhedamūlā
eva | smṛtyutprekṣādeśca avāntarajātibhedayoge'pi vikalpa-
lakṣaṇamahāsāmānyayoga ityapi sābhilāpaśabdena sūcitam | tṛtīyaśca eṣa
pakṣo vivṛtikṛtā sphuṭīkṛtaḥ | apiśabdo bhinnakramaḥ | dvayamapi tat na nityasya
kasyacit draṣṭṛśabdavācyasya parairupagatasya saṃbandhitvena yuktam | tasya
nityasya atra jñānadvaye bhāsamāne sati atra dvaye ādhāratayā ca pareṇa
svaprakāśatābhyupagataprakāśabhāvayogyasyāpi aprakāśanāt, tasyeti vā
jñānadvayasya atra ātmani ādhāre anavabhāsāt svatantratayaiva tat
jñānadvayaṃ bhāti, natu kvacit nitye āśritaṃ sadityarthaḥ | nanu ahaṃ ghaṭaṃ
jānāmīti ghaṭavat tajjñānavat taddharmā ātmā ahamiti bhātyeveti
anupalambho'siddhaḥ | ucyate | eṣa tāvadvikalpo na avaśyaṃ viṣayatathātvamā-
viṣkurute, bhavatu vā pramāṇaṃ, tathāpi atra kṛśādisāmānādhikaraṇyaṃ cet
bhāti kṛśo'haṃ jānāmīti, taccharīrameva itthaṃ jñānena saha
ekasāmagryadhīnatayā adhyavasīyamānatvena pratibhāsate | athāpi
(page 116)
śarīrātiriktaṃ, tadapi jñānasaṃtānamātramatra vane vṛkṣa iti yatheti
apiśabdārthaḥ | ṭīkākāro vikalpamādau vyācaṣṭe | tadapekṣamavikalpasya
pramāṇādirūpamiti parakīyamatamāgūrya ucitavikalpajananāt nīlāṃśe
pramāṇamavikalpakaṃ tadabhāvāt pramāṇaṃ na bhavati, kṣaṇikatvāṃśe
nīlāvyatirekiṇi gṛhīte'pi tadanucitavikalpasaṃpādanāt tu apramāṇaṃ
sthiratvādyaṃśa iti hi paro manyate | grahaṇakavākye ca vivṛtigate yadavikalpakaṃ
paṭhitam, tatra avaśyaṃ niṣedhyatvena pūrvaṃ vikalpo vyākhyeyaḥ | vikalpaka iti
kartṛpratyayena vikalpajñānasyaiva svātantryeṇa kartṛtāropaṇāt vikalpakatvamiti
vadan vikalpotthāpako'nyaḥ pramātāstīti saṃbhāvanāṃ parasya parāsyati |
sakalaṃ kālaṃ tadavinābhāvāt kālopalakṣitaṃ ca deśadharmāntaraṃ ca yat
gacchati, tato na vyāvartate, tādṛśaṃ yadapoharūpaṃ jñānākāramātramanan-
tarbahīrūpaṃ vā āropitanīlarūpamabhimananamātropapāditaśarīraṃ vā tata
eva niḥsvarūpeṇa avaṣṭambhāyoge kramākramāyoge deśasaṃkocābhāvāt
vyāpakatvena kālasaṃkocābhāvāt nityatvena vyāvṛttyayogakṛtācca
dharmasaṃkocavailyāt vyaktyanuyāyitvena adhyavasīyamānaṃ sāmānyam,
tadeva svalakṣaṇaparāmarśavandhyatvāt tanmātram | tat pratibhāsate grāhyatvena
yasmin, tat vikalpakamiti viṣayo'sya nirdiṣṭaḥ | yataśca asya evaṃvidho viṣayaḥ,
tato'yaṃ vikalpaḥ śabdasaṃbandhinaṃ vyavahāraṃ śabdābhijalpyamānatāṃ
sahate | sā hi na jñānasya vikalpātmano'pi svātmani svalakṣaṇasvabhāve
svasaṃvedanagrāhye śabdyamānatvāyogāt, yadāha
sukhādīnāṃ------svasaṃvedanamavikalpakam |
aśakyasamayo hyātmā sukhādīnāmananyabhāk |
(page 117)
iti, apitu viṣayasyaiva; tasyāpi na svalakṣaṇasya deśakāla dharmasaṃkucite tatra
saṃketasya kartumaśakyatvāt vyavahārakālaparyantamasaṃbhavena
anupayogāccā | tat nīlacchāyāyā anīlavyāvṛtterapoharūpāyā eva
vikalpanasahiṣṇutvena saṃketakaraṇayogyāyā vyavahārakālānugāminyāśca
sā yuktā | tātkālikam iti tasminneva kāle bhavaṃ na kālāntaramanuvartate |
ataḥ saṃketavyutpatteryaḥ kālo dṛṣṭvā vikalpanaṃ
śabdasaṃketanamityevaṃrūpastaṃ na spṛśati | tameva yo na spṛśati, sa
vyavahārakālaṃ spṛśatīti kā saṃbhāvanā |
tadevamanupapadyamānasaṃketaṃ vacasā uktaṃ gamyamānatvena
anupayujyamānasaṃketamupari sphuṭamiti deśaniyataṃ vyāvṛttiniyataṃ ceti
deśāntaradharmāntarānugamanāyogyatvādapi anupayujyamānasaṃketaṃ yadi
īdṛk svalakṣaṇaṃ tadābhāsaṃ tadākāratvena tadekasāmagryadhīnatayā
tajjanyatvena tannirbhāsyatvena vā tadābhāsyate sākṣātkriyate yena tat tathā |
svalakṣaṇaviṣayamityeva spaṣṭaṃ kasmāt noktamityāśaṅkya āha vikalpe'pi iti |
tenāpi svalakṣaṇamadhyavasīyate pravṛttiprāptyādivyavahārāt |
anubhavarūpastu asau svalakṣaṇena bhavati yo hi bhavanneva tat
svalakṣaṇamanukaroti anukurvanneva ca bhavati |
------arthasya sāmarthyena samudbhavāt |
iti nyāyena nirākāratāyāṃ
tatrānubhavamātreṇa jñānasya sadṛśātmanaḥ |
bhāvyaṃ tenātmanā yena pratikarma vibhajyate ||
iti nītyā sākāratāyāmasau bodho'nubhavatīti ucyate | tathāca viniścaye yo
jñānapratibhāsamātmano'nvayavyatirekāvanukārayatīti anubhavasya
anukartṛtvamuktam | naca evaṃ vikalpaḥ | ata eva
(page 118)
iti anubhavarūpatvena yadarthasāmarthyodbhavatvamākṣiptam, tata eva sphuṭo
deśakālākāraniyato'tra artho bhāti | nanu evaṃ jñānamityukte
nīlapītādijñānabhedo na kaściditi bodharūpa ātmaiva ayamukto bhavati
sūtravṛttyorityāśaṅkāṃ śamayati tasya ca iti | bahudhā iti vyācaṣṭe,
vikalpasya tu iti, natu viṣayabhedena iti tasya nirviṣayatvādadhyavaseya-
viṣayābhede'pi smaraṇotprekṣādīnāṃ svarūpeṇaiva vaicitryādityāśayaḥ |
tathāca iti pātañjalaṃ mataṃ saṃvādakatvena upanyasyati | vikalpāt iti
vikalpaviśeṣāditi bhāvaḥ | bhede'pi abhedasya abhede'pi bhedasya yā vikalpanā,
sā tatra vikalpa ityuktā | smṛtistu pūrvānubhūtāvabhāsarūpā buddhivṛttiḥ |
tathāhi sūtre
śabdajñānānupātī vastuśūnyo vikalpaḥ | (yo. sū. 1 | 9)
anubhūtaviṣayāsaṃpramoṣaḥ smṛtiḥ | (yo. sū. 1 | 11)
iti | nanu evaṃ bhavatā tarhi vikalpanaiva smṛteḥ kathamuktetyāśaṅkya āha
vācaka iti | vācakena sāmānyātmanā āntareṇa śabdanena, natu
svalakṣaṇarūpeṇa saṃketayitumaśakyena, saṃsargaḥ śavalīkaraṇena
ekajñānāveśastatra yogyo'rtho'nugāmitvena avasturūpo'pi arthatvena
adhyavasīyamānastasya atr pratibhāsa ityetadeva lakṣaṇaṃ vikalpasya,
śabdajñānānupātīti tu vikalpaviśeṣasya kalpanāparaparyāyasya lakṣaṇamiti
abhiprāyaśeṣaḥ | prāgeva iti lakṣyanirdeśāt pūrvamityarthaḥ | nanu yadi eṣa
vikalpānubhavayorbhedaḥ, tarhi dvayasyāpi jñānatvamekaṃ rūpaṃ kuta iti | āha
ubhayamapi evam iti anena prakāreṇa bodharūpamiti | etat vastu agre siddhāntinā
madīyapakṣamanubhāṣamāṇena vakṣyate
dṛk svabhāsaiva---------------------| (1 | 18)
(page 119)
ityatra | tat tasmādubhayamapi jñānamiti padayojanā | etaduktaṃ bhavati-
avāntarabhede'pi anayoḥ svasyaiva prakāśaḥ svasya prakāśa eva sva eva asya
prakāśo na paraḥ, svaśca asya prakāśa eveti yat bodhalakṣaṇaṃ siddhāntino'pi
abhimataṃ, tadastyeveti dvayorapi jñānatvaṃ yuktam | tadeva tarhi ātmā
bhaviṣyatīti | āha tat ca iti | ubhayaṃ nirvikalpakaṃ svaviṣayamātramiti,
viṣayaśca ananuyāyīti pratikṣaṇaṃ vibhinnalakṣaṇa iti | tadapi asthiram, tathā
vikalpakamapi adhyavaseyaṃ viṣayabhedāt | tathā sa ityayamityādyabhilāpabhedāt
nīlapītādiviṣayaṃ bhinnam, ekasthiranīlādhyavasāyyapi pratikṣaṇaṃ bhedāt
bhinnamiti ubhayathāpi parasaṃmataṃ nityādidharmayogitvamātmalakṣaṇaṃ
nāsti | dvitīyasya ca iti | ubhayasyāpi bhinnabhinnasvabhāvatvaṃ tāvadekaṃ
rūpaṃ tatastu dvitīyo bhavet yadi abhinnasvabhāvo bodho bhavedityāśayena
tṛtīyasyeti vaktavye dvitīyasyeti uktam | bodhātiriktasya iti vṛttiṃ vyākhyātuṃ
jñānaikajātīyatayā vā vikalpāvikalpasaṃcaya eko rāśirityabhipretya
dvitīyasyeti | jñātuḥ iti jñānātiriktasya svānubhava ityanena
dṛśyatvasaṃbhāvanamāha | tasya iti ātmano'nupalabdheḥ, tasyeti vā ubhayasya
anyasaṃbandhitayā anupalabdhiriti vṛttiyojanā | jñeyarūpaḥ iti , natu
pramāṇāviṣayatopanatajñātṛrūpo'rthaḥ kaściditi atra tātparyaṃ
jñeyaśabdasya, natu jaḍaikarūpavācī jñeyaśabdo'tra jñānasaṃtānasya
jaḍatvābhāvāt | ata eva uktaṃ vṛttau kaścit iti | tadeva atra ṭīkāyāṃ
viparyayapradarśanadvāreṇa vyākhyātam | sūtre hi ahaṃpratītirapi iti
vidhidvāreṇa asya anupalabdhiḥ sūcitā | sā svakaṇṭhena vṛttau vyākhyātā,
taddvāreṇa tu yaḥ sūtrārtho vidhyātmā sūcitaḥ, sa ṭīkāyāṃ
(page 120)
svakaṇṭhena vyākhyāta iti | evaṃ iti tatra tatra sūtravṛttiṭikāsu avadhātavyam |
nanu bhavatā yadi vyatirikto na avadhāryate, tāvatā prādeśiki anupalabdhirna
abhāvaṃ sārvatrikaṃ gamayet | tasmādayamātmopalambhanivṛttimeva
pramāṇayan paraṃ pratikṣipati, sā ca viprakṛṣṭeṣu api asti, naca te na
santyevetyāśaṅkya yat lokaiḥ iti vṛttāvuktaṃ, tat sarvapramātṛbhiḥ ityanena
vyākhyāya tatra hetumāha sajātīyaiḥ iti | tatrāpi hetuḥ sarvavyavahāra iti |
anyathā hi nīlamapi hi kasyacidanīlatayā bhātītyapi hi bhavet | tataśca
tādātmyābhāvavyavahāro'pi na sidhyediti ucchinnaiva
bhāvābhāvavyavasthetyāśayaḥ | taduktaṃ pratyakṣanivṛttireva
anupalabdhirabhāvasādhanī sakalakāraṇakasya asya arthasattāyā
bhāvāsaṃbhavārthaṃ, tatra arvāgdarśanasya ātmapratyakṣani-vṛtīṃ
pramāṇayatastadgrahaṇayogyapratiṣedho yuktaḥ iti | natu ātmeti
sūtrasūcito'rthaḥ spaṣṭīkṛto yathoktalakṣaṇaḥ iti deśakālākārasaṃkocāsa-
hiṣṇurādisiddhatvādanupayuktapramāṇavyāpāraḥ svatantrajñātṛkartṛtāpara-
mārtha ityarthaḥ | nanu ahaṃpratyayaśabde sābhilāpagrahaṇaṃ viśeṣaṇaṃ
vṛttau kimarthamiti | āha sābhilāpa iti | nīlānubhavo'yamityatra nirvikalpake'pi
nīlaśabdo viṣayasvarūpamavadhārayituṃ yathā upāttaḥ, tathā tatrāpi
ahaṃśabda iti kaścit saṃbhāvayeta, sa sūtre avasāyinī itipadena pratyāyitaḥ |
tasyaiva artho vṛttau sābhilāpapadena vyākhyātaḥ | siddhāntinirūpyamāṇasya ca
ātmaprasādhakasya pramāṇasya daurbalyanivedanena pūrvapakṣiṇā svapakṣe
balavattvamāviṣkṛtam | avasyati tacchīleti pratyayabhāgena tācchīlyaṃ
nimittānapekṣitvaparyavasitamabhidadhatā anubhavānusāryadhyavasāyarū-
patvābhāvanirūpaṇāt ya eva ahaṃ hyaḥ,
(page 121)
sa eva ahaṃ prātaḥ, naca jñānādayaḥ ityevamādeḥ pratyayasya
sthiraguṇirūpatāniścayanaṃ, na kalpanāmātrameveti uktam | vṛttāvapi
sahaśabdena ahaṃpratīterabhilāpāvyabhicāro darśita iti vyākhyeyam | ata eva
āha kalpanātvena iti | nirvikalpakānusaraṇavirahasyātantryāyogena
ahaṃpratītervastuvyavasthāpanāyāmahetutvaṃ sūcitam | leśenāpi iti na
kiñcidasādhāraṇena dharmeṇa nityatvādyanyatameneti yāvat | samayaśabdena
upapattiviraha uktaḥ | yadyapi śāstrasamayapratiṣṭhānāmapi na
laukikātirikto'vabhāsa ityuktaṃ pūrvaṃ śāstrasaṃskṛtānāmapi ityādinā,
tathāpi śāstravāsanājanitagāḍhavikalpabalāt ya evaṃ brūyāt sthiro
mamātmā anubhave bhātyeveti, sa laukikapramātrantarasādhāraṇapratibhāsā-
bhyupagamanāyaiva pratyāyya iti ṭīkākārasya āśayaḥ | tadayaṃ prayogaḥ-nā
stīha ātmā nityatādilakṣaṇayogī upalabdhilakṣaṇaprāptasya anupalabdheriti || 1, 2
||
ghaṭādiviṣayāḥ sarvenubhavā utpannāpavargiṇastāvat | anubhavaṃ ca
anurudhyamānā smṛtirdṛṣṭā, anyathā yatraiva kutracit sā syāt | naca
anubhavodbhavamātrātsā bhavati caitrasya dṛṣṭe bhaitrasya tadabhāvāt |
tadayamanubhavo bahirmukhena vapuṣā dhvasto'pi antarmukhena adhvasta eva
upagantavya iti parasya siddhāntino matam | athaśabdadyotitasaṃbhāvanārū-
pāśaṃkopalakṣitaṃ kārikayā pūrvapakṣavādī āheti saṃgatiḥ | tadanubhava
iti tasya dhvastasyānubhavasya yo viṣayastam |
athānubhavavidhvaṃse smṛtistadanurodhinī |
kathaṃ bhavenna nityaḥ syādātmā yadyanubhāvakaḥ || 3 ||
(page 122)
anubhavasya vidhvaṃse anubhavasvīkārādvārā parigṛhītaniyataviṣayā smṛtiḥ
kena prakāreṇa bhavet yadi tadanubhavāntarmukharūpo'nubhavitā sthira ātmā na
syāt | asti ca iyaṃ smṛtiḥ, tat tenāpi bhāvitavyamiti yadi paro brūyāditi
kārikārthaḥ | smṛtikāle iti yaḥ saṃbhāvyate kālaḥ, udbubhūṣitāyāṃ
smṛtāvityarthaḥ | na anubhave pūrvabhāvini paścādabhāvamātraṃ
tadanurodhitvamiti darśayati vṛttikṛt | pūrvo yo'rthaviṣayo'nubhavastasya
yo'vaṣṭambhastadrūpāparityāgaḥ, sa dharmo yasyāḥ | tadāpi iti smṛtikāle
smṛtirūpatāyāmityarthaḥ | yadi kaścidācakṣīta-arthānubhava eva atītaviṣayo
viśiṣṭaḥ smṛtirucyate, tat kimasyā anubhavavirodhitvena viṣayasya svamukhenaiva
svīkārāditi | taṃ prati smṛteranubhavarūpatvaṃ tāvat nirākaroti
anubhavavidhvaṃse iti ca sūtroktiṃ ghaṭayati artha iti | arthasya saṃnidhānaṃ ca
iha sattāyāṃ janakatayā asattāyāmapi viṣayatayā upayogaḥ | saṃnihitaḥ iti
sanneva sāṃkhyadarśane iva cchanno'pi viṣayatāṃ svātantryeṇa prāpta iti
yāvat | sākṣātkāraḥ iti avikalpaka ityarthaḥ | vikalpastāvat na viṣayaṃ sākṣāt
svīkaroti, adhyāruhyavādena tu ucyate iti | etadāha apivā iti |
anubhūyamānatayā iti anubhavāyamāno vā svayamanubhavarūpo vā
vikalpo'yamiti bhavet, natu anubhūtatvena pūrvānubhavollekhanena sa ityevaṃ
bhavet | etadeva ca smṛteḥ prātisvikaṃ rūpam | tataśca yadi smṛtivyāpte
kālakṣaṇe'nubhavaḥ, tarhi na smṛtistadvyāpakaḥ sa iti pratyayaviruddho'ya-
mitipratyayopalabdheḥ | vorodhaśca svamukhaparamukha-viṣayasvīkārayorvirodhāt
tadrūpatvācca idaṃbhāvatadbhāvapratītyoḥ | tasmādayaṃ prayogaḥ-smṛtikāle
na pratīyamāno'sti
(page 123)
arthaḥ sa-itipratyayaviṣayatvāt | astitvaṃ hi arthasya pratīyamānasya
ayamitipratyayaviṣayatvena vyāptaṃ, tadvirudhasya iyamupalabdhiriti | nanu
naṣṭavastuviṣayāṃ smṛtiṃ muktvā anyatra idaṃ
pratyakṣādipramāṇāntaraviruddhamanumānam | maivam | smaryamāṇo hi sarvaḥ
pūrvānubhūta eva | saca naṣṭa eva kṣaṇikatvāditi kṣaṇāntarasadbhāvaḥ kutra
upayogī | bhavatu sthiro'rtho ghaṭādiḥ sāṃkhya iva vānaṣṭo'pi
sannupasthānakṣaṇabhaṅgopanyāsajanakatvena tu viṣayatāṃ nāsau svatantrāṃ
pratilabdhumalamiti darśayati satyapivā iti nipātābhyām | naitat tattvam, apitu
abhyupagamyavādo'yamityāha anubhavābhāvāt iti smṛteranubhavarūpatvā-
bhāvādityarthaḥ | anubhavaviṣayatvena iti smṛtijñāne svātantryeṇa viṣayatayeti
yāvat | atītasya arthasya kālāntarabhāvini svātantryeṇa viṣayatve trayī gatiḥ |
sthira eva bodho viṣayopanipātakṛtaṃ tadākāratvaṃ tatpratibhāsatvaṃ vā
viṣayāpagame'pi viṣayāntarāpāte'pi ca na tyajati | evaṃ
bhūtavartamānaviṣayasākṣātkārastāvat, vartamānānāṃ ca bhāvānāṃ
yāvatī arthakriyāntaraparaṃparākṣepiṇī arthakriyāviśeṣe yogyatā, sāpi
atyantanairmalyāt sākṣātkṛtā bhavatīti anāgataviṣayamapītyevaṃ pūrvaṃ
sarvajñasaṃvedanamiti ekā gatiḥ | astiro'pi nīlaviṣayo'nubhavo nīle dhvaste
samanantarapratyayatvena nailasākṣātkāratāmatyajantameva bodhaṃ
pītasaṃnidhānāt tu svārthakriyāsaṃtatiyogyatākrāntapītaviṣayamapi ārabhate,
-ityevaṃ bodhāntareṣvapīti aparā | tadetadubhayamuktaṃ ṭīkāyāṃ
prabandhapravṛttastadāpi pūrvānubhava eva iti | sthire saṃtānavṛttau ca
prabandhaśabdaḥ | evaṃ sadā sarvajñe dve gatī | yastu jijñāsitasarvajñaḥ, sa
yadeva yadaiva didṛkṣate, tadeva tadaiva apūrvatvena ānumānikā-
(page 124)
tītavṛttipratyayavat pratibhānanairmalyāt jānātīti tṛtīyā | tadāha tatkālodito
vā ityādi | etāsu tisṛṣvapi gatiṣu svātantryeṇa viṣayasvīkāre'nubhavāt
vailakṣaṇyakāri yat smṛteḥ svarūpamucyate-pūrvānubhavamukhena
viṣayalābhādanubhūtasya viṣayasya yo'saṃpramoṣo'napahāro'nubhūtatayaiva
prakāśa iti, tadeva vighaṭeta | evaṃ svātantryeṇa viṣayasvīkāro na yuktaḥ
smṛteriti upasaṃhāreṇa anuvadannāha tat iti | arthasya tirodhānaṃ svātantryeṇa
aviṣayatā | tato'sau smṛtiranubhavaviśeṣarūpā tāvat na bhavati | anubhavaṃ ca
upajīvituṃ sā yatate | sa ca prācyo naṣṭaḥ kathamupajīvyaḥ iti kaścidaṃśo'sya
nūnamanaṣṭaḥ | natu viṣayavyāpṛto bahirmukhatāṃśa eva na naṣṭa iti yuktaṃ
smṛtitvābhāvaprasaṅgāditi anubhavasya yo'nubhavaḥ svasaṃvedanātmā
antarmukhaḥ, sa na naṣṭa iti āyātam | sarveṇa hi prakāreṇa tadananvaye yadi
smṛtirudiyāt caitradṛṣṭe'pi maitrasya udiyāt niyamanidānābhāvāt, tadvadvā
svadṛṣṭe'pi na udiyāt sarveṇa prakāreṇa upajīvanīyasya dhvastatvāt | ucyate
niyamaḥ | tadanuyāyinā kenacidapradhvastena rūpeṇa bhāvyameva | nanu
anubhavasya anubhavarūpo bodhaḥ kiṃ naiyāyikabodhavat
jñānāntarasvabhāvaḥ | netyāha svasaṃvidrūpo'ntarmukhaḥ iti |
arthapratibhāsavattvameva arthasya vyāpṛtatā bahirmukhatvam | bahiriti
svarūpavyatirikte'rthe mukhaṃ pradhānaṃ prakāśatālakṣaṇaṃ rūpaṃ yasya,
tat tathā | buddhernīlasaṃvitteḥ saiva grāhikā, tata ātmani jñānarūpe'ntarmu-
khā | antariti avyatirikte rūpe mukhaṃ prakāśatvaṃ yasyāḥ | cakārau
yaugapadyaṃ dharmadvayasya āhatuḥ | nanu astu tāvadantarmukhāṃśo'nuyāyī,
siddhāntinastu kiṃ siddhyati iti | āha antarmukhaśca iti | vakṣyamāṇanītyā iti
cetyadharmadeśakālānāveśe vyāpitvanityatvasiddheriti || 3 ||
(page 125)
evaṃ siddhāntimataṃ saṃbhāvyaṃ darśitam, adhunā etannirākaraṇaprakāraṃ
svameva ayaṃ vakṣyati,-ityāśayena siddhāntinaṃ pūrvapakṣavādī pṛcchati
satyapyātmani ityādinā kena ityanena
satyapyātmani dṛṅgāśāttaddvārā dṛṣṭavastuṣu |
samṛtiḥ kena-----------------------------
praśnasya ca ayamāśayaḥ-iha anubhavasya nīlaṃ prakāśatā ceti
dharmadvayaṃ vyāvṛttyupakalpitaṃ vā vāstavaṃ veti tāvadāstām |
kimasthāne'nena vikalpitena, idaṃ tu vikalpyam-smṛtau saviṣayatālābhāya
nīlaprakāśatāṃśa upajīvitavyaḥ, na antarmukhasvaprakāśatāṃśastasya
viṣayaviśeṣasamarpaṇāyogyatve pramātṛbhedābhedayornīlānīlayośca
smṛtyaviśeṣaprasaṅgāt | saca upajīvanīyo'śo'rthasya abhāvādvā
asaṃnikarṣādvā indriyavyāpārābhāvādvā ādipadāt vakṣyamāṇāt
sarvajñatopayogyadṛṣṭinairmalyasamādhānādyabhāvādvā naṣṭa eva artha
ābhāsate yāvatā sāmagryeṇa uktena tasya abhāve tāvat nīlānubhavarūpā
darśanarūpatā naṣṭā | saiva ca kevalā avicchinnabodhamātropayogamanapekṣa-
māṇā avalambanaṃ dvāramupāyo'nubhūtavastuviṣayatālābhe yasyāḥ
smṛteḥ, sā satyapi ātmani nirviṣayaśuddhāntarmukhasaṃvedane'pi abhyupagate
kena prakāreṇeti na kaścidasau prakāro'sti, yena sā syāt, tato naiva bhavediti
sūtrāvataraṇikayorarthaḥ | antarmukhaḥ sidhyatu bodhaḥ, kiṃ smṛtyeti
paśyannātmavādī tūṣṇīmāsītetyāśayena tamāgūrayati tataśca iti |
vyavahāro laukikastāvadavaśyasamarthanīyaḥ | saca smṛtyā vinā katham |
ātmavyavahāro'pi ca tvayā smṛtidvāreṇa kartumārabdhaḥ
------smṛtistadanurodhinī |
kathaṃ bhavenna nityaḥ syādātmā yadi------|| (3)
iti ||
(page 126)
atha siddhāntino vacanaṃ hṛdayasthaṃ saṃbhāvanayā upanyasyati
---------atha yatraivānubhavastatpadaiva sā || 4 ||
etat vṛttikṛt vyācaṣṭe asato'pi iti | yadiśabdena athaśabdasya
saṃbhāvanāṃ dyotyatvena āha | kathaṃ sā naṣṭasya viṣayeṇa viṣayavatī iti ||
4 ||
atra hetumāha-
yato hi pūrvānubhavasaṃskārātsmṛtisaṃbhavaḥ |
yataḥ pūrvānubhavasaṃskārāt smṛteḥ saṃbhavastasmāt tadviṣayeṇa tatpadaiva
sā | hi yasmādevaṃ, tasmāt kena dṛṅnāśe smṛtiriti paryanuyogāsaṃbhava
ityāśayaśeṣaṃ hi śabdena darśayati ||
paro labdhāvakāśa āha-
yadyevamantargaḍunā ko'rthaḥ syātthāyinātmanā || 5 ||
evaṃ yadi ucyate, tarhi antargaḍunā kalpanāśalyadāyinā kvacidapi
anupayoginā ko'rtha ātmanā sthireṇa, na kaściditi yāvat |
tamanubhavamābhāsayati iti | nanu nīlavat kiṃ viṣayatayā | netyāha, kiṃtu
pūrvānubhavānukaraṇena tatsadṛśatvena saṃsakārajatvena pratilabdhena hetunā |
tatsadṛśī hi sā | saca nīlaṃ viṣayatvena avagāḍhavāniti sāpi tathā bhātīti |
tenaiva ca iti saṃskāreṇa | ṭīkākāraḥ atha yatraiva ityādeḥ yadyevam
ityantasya sūtrasya tātparyaṃ pūrvārtha ityādinā viṣayavattābhiṣṭau
ityantena ākhyāya ko'rthaḥ ityāderāha ātmopagamo vyarthaḥ itiśabdena
antargaḍuśabdasya vyarthaḥ ityanena ko'rthaḥ ityasya | arthāvabhāsakṛtā
vāsanā saṃskārarūpā yasya ātmano'ntarmukhabodharūpasya, sa yadā
tādṛśadarśanakṛtavāsanāprabodha-dvāreṇa prabodhito bhavati; tadā
(page 127)
tasminnupādāne'ntaraṅge kāraṇe svasaṃvedanāntarmukhabodhalakṣaṇe ātmani
kāryarūpā smṛtirjāyate, anubhavasadṛśatvena ca bhātīti saviṣayatvamiyadeva
yasyāḥ | anubhavāt paṭvabhyāsādarapratyayarūpādātmani vāsanātmā
saṃskāraḥ, tasya sadṛśādṛṣṭādeḥ prabodhastataḥ smṛtiriti iyat siddhāntino
matamuktvā dūṣayitumāha evaṃ ca iti | etaduktaṃ bhavati-bahirmukhatāṃ-
śādeva jñānīyāt saviṣayatā smṛtyā pratilabdhavyā | naca sā naṣṭāt yujyate,
nacāpi anaṣṭādantarmukhatāṃśāt | naca bahirmukhatāṃśasyāpi anāśe
smṛtitvamupapannam, anubhava eva sa syāditi hi uktam | tadayaṃ bahirmukhatāṃśo
naṣṭo'pi anaṣṭa iva tiṣṭhatīti upagamyam | naṣṭaśca kathamanaṣṭo bhavati yadi
tadanukaraṇaṃ tatsadṛśaṃ jñānāntaraṃ janayituṃ yogyatā na bhavet | sa eva
tasya naṣṭasyāpi anāśaḥ | jīvati droṇācāryo yasya aśvatthāmā putra iti hi
vyavahāraḥ | smṛtirūpaṃ tadīyamanukaraṇamavaśiṣyate iti īdṛksadṛśatvaṃ
mukhyaṃ saṃskārarūpatvam, upacārāttu tajjananayogyatāpi saṃskāro yā
tāvadaprabuddhā, tajjananavyāpṛtatvaṃ tu prabuddhaḥ saṃskāraḥ; yadi vā
prabubhutsamāno'sau, prabuddhastu saṃskāraḥ smaraṇameva tasyaiva
anubhavānukaraṇarūpatvāditi | evaṃ bhūte bahirmukhatvasya anukaraṇamātreṇa
avaśiṣyamāṇatārūpe saṃskāralakṣaṇe'rthe ātmavādināpi avaśyopagantavye
śuddhasya bodhamātrasya antarmukhasya tadbahirmukhatārū-
patārūpatādātmyavṛttitvena nyāyāyātavicchedasya avicchedaḥ kasya
anupapattyā kalpyate iti | nanu tadabhāve kutra saṃskāraḥ | āha jñānakṣaṇe iti |
nīlānubhavāt nīlaprakāśarūpāt samanantarapratyayāt pītācca
viṣayādudbhavan jñānakṣaṇo nīlaprakāśarūpo'pi bhavati tāvat tatsadṛśatvāt
pītaviṣayodrekāt tu na tathā bhāti avidyādṛṣṭādi-
(page 128)
māhātmyādvā | nahi svaprakāśe'pi saṃvedane yadasti tena bhātavyaṃ
kṣaṇikatvādyaṃśasya anirbhāsanāt, avidyādinivṛttau tu nairmalyāducyate
saṃskārasākṣātkaraṇāt pūrvajātijñānam | (yo. sū. 3 | 18)
iti | tataḥ pītapratyayāt haritapratyayo nīlapītaharitaprakāśanaśaktimānapi
haritaprakāśa eva | uktayuktestāvadeṣā paripāṭī-yāvat nīlasya tajjātīyatvatat-
sādṛśyatadvirodhādinā kiṃcitsaṃbaddhaṃ dṛśyaṃ bhavati,
tatastādṛśatopalakṣitaḥ saṃbaddhadarśanarūpāt tādṛśadarśanāt
samanantarapratyayāt viṣayaṃ kaṃcidapi anapekṣamāṇāt tatpūrvavṛttinīla-
pratyayānukārī pratyaya utpadyate | sa prabuddhaḥ saṃskāra ucyate smaraṇamiti |
taduktam anubhavaḥ paṭīyān smṛtibījamādhatte, tādṛśadarśanādasya
prabodhaḥ iti | prabodhaśca asau smṛtireva | anukaraṇamātrāvaśeṣatā hi
saṃskāraḥ iti uktamācāryapādaiḥ | tena yadāśaṅkante-tādṛśadarśanāt na
kutrāpi asya saṃskārasya prabodhaḥ, na tāvat pūrvavijñānagatasya, tat
vinaṣṭam; na uttaravijñānagatasya nīlatādṛśajñānānantaraṃ
pītajñāne'ntarālāsaṃcetite nīlasaṃskāraprabodhābhāvāditi, samarthayante ca
nīlatādṛśadarśanena nīlavikalpo'buddhasaṃskārajanitaḥ smṛtiṃ karotīti;
tadasadeva anyonyāśrayādyāpatteḥ | nīlavikalpo'pi abhilāpasmaraṇāt, tadapi
saṃketasmṛteḥ, sāpi nīlārthasmaraṇāditi bahirmukho mukhe voplavaḥ | dvitīyaṃ
tādṛśadarśanaṃ yatra prabuddhasaṃskāratā tato nīlārthasmaraṇamityapi
kalpane smaraṇasya vikalparūpatvena abhilāpasaṃketasmaraṇapūrvabhāvitā
upagamyā, tatrāpyevamiti anavastheti āstāṃ tāvadiha | agre hi aṇuśaḥ etat
vicārayiṣyate | sthire tāvadetadanukaraṇarūpā smṛtiḥ, sā ca vikalpa-
(page 129)
paryantaṃ pūrvadarśanamanukarotīti viṣayaprakāśarūpā sābhilāpā ca na
anyadiyamupayācate iti paramagurupādānāṃ matam | nanu kutra asthire
saṃtānavāhini tadanukaraṇatā dṛṣṭā | tilānāṃ hi sthirāṇāṃ mālatīkusuma-
saurabhānukāritvaṃ dṛṣṭamiti | āha bhūrjapatramapi iti | pelavāvayavatvāt
saṃbhāvyamānāvayavasphuṭanaṃ kriyāvibhāgasaṃyogavināśakrameṇa
naśyati, anyadutpadyate bhūrjadalamiti apiśabdasya abhiprāyaḥ | saṃvartitaṃ
cirakālaṃ tato'pi prasāritaṃ punaḥ pūrvasaṃniveśameti | naca tat kūṭasthaṃ
sat nityam, apitu saṃtānanityam | kūṭe rāśirūpe tiṣṭhati, na kiṃcidasya calati;
kūṭe kvacana anullaṅghanīye tiṣṭhati, na kenacidanyathā kartuṃ śakyam; kūṭe
viśvato dāhe vināśakāraṇopanipāte'pi tiṣṭhati, kūṭe vyāje'pi apahnavātmani
kriyamāṇe tiṣṭhati na anyathābhavatīti acalarūpatayā bhavat
kūṭasthanityamucyate | etaduktaṃ bhavati-tileṣu tāvat na kaścit
saṃskārārtho'bhyupagataḥ sthirapadārthavādibhiḥ | sūkṣmamakarandagandho hi
tatra saṃyuktasamavāyādupalabhyate, nirgandhe'pi jale iveti | naca atra bhāvanā
kalpyā | sā hi ātmanyeva, vegasthitasthāpakau tu sakriyaviṣayau kathaṃ syātāmiti
na tileṣu saṃskāraḥ kaścit | tatsthāyini saṃskāro bhavati tilādāviti asadeva |
vegaśca nadyāmasthirāyāṃ śarādau ca pavanajavakriyāsaṃbhavasaṃbhāvya-
mānāvayavavibhāganāntarīyake nāśe dravyāntararūpe dṛśyate eva,
sthitasthāpako'pi bhūrjapatre | tadvat jñānasaṃtāne'pi bhāvānātmako
bhaviṣyati | anukaraṇameva hi vastutaḥ saṃskāraḥ | śarasyāpi
prayatnakṛtasakriyatvānukaraṇam | ata eva sthitaṃ pūrvaṃ rūpaṃ sthāpayatīti
sthitasthāpakataiva saṃskārasya paramārthaḥ |
deśāntaragatatadrūpasthāpanaviśeṣāt tu 17
(page 130)
vegaḥ pṛthagucyate | bhāvanā tu na sakriyatvānukārarūpā, sthitasthāpakastu
saṃniveśānukāra iti vastuto'nukaraṇameva saṃskārārthaḥ | naca tatra
nityatvasya leśenāpi upayogaḥ | yat yāvataiva siddhaṃ, na tat tadadhikaṃ kalpayati
aṅkura iva bījādinā; tathāca smṛtiḥ saṃskāreṇeti | adhikakalpanasya hi
kāraṇaṃ tāvataiva asiddhatvamanyathā adhikakalpanā na viramet | viratiśca asyā
vyāpikā dṛṣṭaiva, tadviruddhaṃ ca iha upalabhyate iti || 5 ||
nanu saṃskāro dharmarūpo guṇaḥ, na svatantraḥ iti dharmiṇā asya
bhavitavyam | jñānasaṃtāna eva asya dharmī,-iti cet, na tāvat saṃtānaḥ
kaścidanyo jñānebhyaḥ | tat yadi jñāneṣveva saṃskāra ityucyate, tadayuktam |
nahi anyatra anubhavarūpatā, anyatra saṃskāraḥ, anyatra smṛtiriti yuktaṃ
prasiddhe caitramaitrādipramātṛbhede evaṃvidhavṛttāntānava-lokanāt | tasmāt
anubhavasaṃskārayorabhedaḥ samarthanīyaḥ | saca svarūpeṇa na upalabhyate ato
vilakṣaṇatvāditi āśrayābhedādekārthasamavāyalakṣaṇādeva sa siddhyati |
anubhavasaṃskārayośca āśrayadvāreṇa abhede siddhe sukhādīnāmapi
pratisandhiḥ siddhyatyeva sarvasya pratisandherya eva ahaṃ sukhānubhavena sukhī
samabhavam, sa eva icchāmi, duḥkhī dveṣmi, icchādveṣayuk ca ādātuṃ hātuṃ
vā prayate ityādeḥ smaraṇasāratvāt | anenaiva āśayena
saṃkṣepavyākhyārūpāyāmavatāriṇyāṃ saṃskārasya dharmatvaṃ
vyākhyātaṃ na sukhādīnāṃ pṛthak | tasmāt saṃskārasya āśraya ekaḥ,
ekatvādeva ca sthiro yaḥ; sa eva ātmeti pūrvapakṣavādino matamāśaṅkya
kārikāṃ saṃkṣepeṇa vyācaṣṭe pūrvakārikārthameva upajīvan tadevam iti |
yato nitya ātmā ato yathā asāvanuditasaṃskāro'pi na smṛtau vyāpariṣṭa; tathā
uditasaṃskāro'pi na vyāpriyeta
(page 131)
tatsvarūpasya aṃśenāpi availakṣaṇyāt | vailakṣaṇyaṃ hi saṃskāra eva, tatkṛte
vā vyatirekarāhitye tasya pūrvarūpāpāyādanityatvam | vyatirikte tu tasya na tat
kiṃcitsyāt | tataḥ saṃskārasya kimāśrayeṇa smṛtau janyāyāmanupayukteneti
mātrapadam | ubhayamapīha kalpanārūpaṃ kevalaṃ pūrvasiddhatvādekaṃ
sūtre upamānatvena uktamityāśayena āha draṣṭāyaṃ smartā ca iti |
tato bhinneṣu dharmeṣu tatsvarūpāviśeṣataḥ |
saṃskārātsmṛtisiddhau syātsmartā draṣṭeva kalpitaḥ || 6 ||
tata ātmano vyatirikteṣu dharmeṣu saṃskārādiṣu satsvapi vyatirikte ca
samavāye satyapi tasya ātmanaḥ svasmin rūpe'nuditasaṃskārādidharmāt
pūrvarūpāt na viśeṣaḥ | viśeṣe hi anityatvam | tasmāt saṃskārādeva
pūrvoktanyāyena smṛtiḥ siddhāḥ | saṃskārabhāvābhāvābhyāṃ
pramātrabhedabheda vyavahāraḥ, tāvapi upādāne
upādeyabhāvatadabhāvakṛtau, | yat tu ahaṃ smarteti bhāsate, tatra tāvadasau
ahaṃpratītireva; na ātmā kṣaṇikatvādasthiratvāt | tatpratyeyaṃ tu vastu
svalakṣaṇaṃ yadi anubhavagocarīkṛtaṃ bhāti, tadasthirameva | atha vikalpyaṃ, tat
śarīraṃ saṃtāno veti tathāpi vedyavedanātirikto na kaścit vedakaḥ
smartṛdraṣṭṛrūpo bhāti | tato bhinneṣu iti pūrvapakṣasūcakatvena
siddhāntopayogitvena ca sūtram | tatra ādyena rūpeṇa tāvat vṛttikṛt vyācaṣṭe
sukhaduḥkha ityādi | sukhādayo hi dharmāḥ pratisandhīyamānā dṛṣṭāḥ,
teṣāṃ ca bhinnānāṃ kathaṃ pratisandhiriti āśraya eko vācyaḥ | tata eva
ṭīkākāro vyācaṣṭe parasparasamanvayo na syāt iti | atha siddhāntopayogitvena
vyākaroti bhinnairdharmairasaṃbhinnasya iti alabdhatadāveśasyeti yāvat | etat
ṭīkāyāṃ tairetaiḥ iti bahuvacanena vyākhyātam |
(page 132)
bhinnānāmekatādātmye kathaṃ bahutvam, anekatādātmye vā tasya abhinnasya
kathamekatvamiti āśayaḥ | tatkṛto yaḥ sukhādīnāmupakāraviśeṣaḥ
saṃskārajanmā pratisandhilakṣaṇaḥ, tatra asya ātmano'nupayogāt na asau tatra
upayujyate iti yāvat | guṇakṛtādvā upayuṅkte svīkaroti | evaṃ
sukhādipratisandhau tāvat na asya ko'pi upayogaḥ | na kevalaṃ
sukhādibhiraveśeṣitatvāt saṃskāreṇa ca asau pratisaṃdhātā yāvat
saṃskārasya yat mūlamanubhavātmakaṃ tenāpi asya na kaścit viśeṣaḥ kṛta iti
kathamasau smṛtiṃ janayedityāha nirviśeṣasya ca iti | anena smṛtāvavyāpṛteḥ
iti vṛttigranthaṃ ṣaṣṭhyantamātmano viśeṣaṇatvena hetutāsamuccayagarbhaṃ
vyācaṣṭe | asaṃbhīnnatvena anupajātaviśeṣatvāt pratisandhāvātmano'nu-
payogaḥ smṛtāvavyāpṛtatvāt ca |
-------śarīrādyavasāyinī | (2 | 2)
ityatratya eva iha artha ityāśayena tat draṣṭṭavat ityādivṛttiḥ ṭīkāyāṃ na
vyākhyātā | tadayaṃ saṃkṣepaḥ-yat kalpitamapi yatsiddhaye na saṃbhavati, na
tat tatsiddhaye prakalpyate khapuṣpamiva aṅkurasiddhaye; tathā ca nityaḥ
kaścidātmā smaraṇapratisandhisiddhaye | iha hi kalpanāyā niyamavattvaṃ
vyāpakam, anyathā sā na viramet | yadi ca tadaprabhaviṣṇu tatsiddhaye kalpyate, tat
vyāpakamasyā hīyeteti tatsiddhaye prakalpanaṃ tatprabhaviṣṇuviṣayatvena
vyāptaṃ; tacca vyāpakamiha na upalabhyate iti vyāpakānupalabdhiḥ | tadāha
varṣātapābhyāṃ kiṃ vyomnaścarmaṇyasti tayoḥ phalam |
carmopamaścetso'nityaḥ khatulyaścedasatsamaḥ ||
iti,
(page 133)
Reading translation: withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible) The verify pack carries the layer bytes; no English is quoted without a verified verse mapping.
Claim table
| Claim | Status | Basis |
|---|---|---|
| Link completeness | FAIL (7 gaps named) | assurance.trace_links_present + gaps |
| Human review | UNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off) | assurance.review |
| Deterministic chunk gate | BLOCKED (PROOF_NOT_RUN) | proofs.chunk_gate |
| Manuscript witness | UNPINNED (0 verified corpus-wide) | identity.witness |
| Source-span completeness | UNKNOWN | assurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed |
What this does NOT establish
- That any translation is correct — matching bytes never prove correctness; no English is quoted on this page.
- That a human reviewed anything — review UNREVIEWED, publication NOT_AUTHORIZED.
- That a manuscript witness exists — witnesses are UNPINNED until manuscript records exist.
- That a formal count is proved for this passage — theorems are REGISTERED via reference; no per-declaration run digest is bound.
- That the excerpt is the whole span — span completeness is UNKNOWN.
Verify it
- Fetch the trace:
curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkF-upoddhata-k1-7.json - Fetch the pack manifest:
curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkF-upoddhata-k1-7/manifest.json - For each artifact: curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkF-upoddhata-k1-7/<name> | sha256sum, then compare that hash with the same artifact's 'sha256' above and in the trace. If every artifact matches and the trace's recorded verdict/gaps agree with what you read, the chain is intact. A mismatch means the upstream bytes changed after the trace was made: treat the trace as stale, not the hash as wrong.
- If every hash matches and the verdict/gaps here agree with the trace, the chain is intact. A mismatch means upstream bytes changed: treat the trace as stale, not the hash as wrong.
Hashes
source excerpt: d817d82a7e7f204c69de2c22cc30ad5235e931fc9460b3dde90f4fb6bf77ca02 ledger: ipvv/passages.jsonl · edition: edition unrecorded (UNKNOWN) layer argmap: UNKNOWN (no bytes recorded) layer c1: UNKNOWN (no bytes recorded) layer c2: NOT-APPLICABLE (no bytes recorded) layer l0: UNKNOWN (no bytes recorded) layer l2: 97d8fd820b10df48… ipvv/data/chunkF-upoddhata-k1-7.l2.json BOUND layer l3: UNKNOWN (no bytes recorded) layer l4: UNKNOWN (no bytes recorded) layer t1: UNKNOWN (no bytes recorded) song proof : UNKNOWN (0 warnings) trace bundle traces/ipvv-chunkF-upoddhata-k1-7.json: 22a67813130bb66cc7d41723680ccab36fd91a5e1b2ad65654f0bd826e204ea8 verify pack artifacts (bytes): source.txt d817d82a7e7f204c… 37864B chunkF-upoddhata-k1-7.l2.json 97d8fd820b10df48… 3295B
Chain
| Hop | Value | Status |
|---|---|---|
| SOURCE edition + span | edition unrecorded; verses M00020:3126-3700 excerpt | UNKNOWN; span UNKNOWN |
| LAYERS | shas below; song-file paths | BOUND, NOT-APPLICABLE, UNKNOWN |
| GATE deterministic | PROOF_NOT_RUN | BLOCKED |
| FORMAL theorems | registry references, run_bound false | none |
| TRACE bundle | 22a67813130bb66c… | PARTIAL (links incomplete — see gaps) |
| PACK manifest | 2 artifacts | links present |
| WITNESS | none verified | UNPINNED |
| REVIEW | none bound | UNREVIEWED |
| PUBLICATION | human sign-off required; never automatic | NOT_AUTHORIZED |
Cite this
Svatantrya Reader, “ipvv chunkF-upoddhata-k1-7 (M00020:3126-3700)”, https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkF-upoddhata-k1-7/, version trace 22a67813130bb66cc7d41723680ccab36fd91a5e1b2ad65654f0bd826e204ea8 (full sha256 of the trace bundle). Retrieve and re-verify: curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkF-upoddhata-k1-7.json | sha256sum must print this digest. Translators/editors of record: not established here — see edition record. The URL serves the live version; the digest pins the cited bytes. There is no archival resolver: the digest is integrity evidence, not durable storage or scholarly validation. “Complete” means links present — not approval, proof, or witness verification.
Related
- Previous claim in work: chunkE-cit-acid-dvairasya
- Next claim in work: chunkG-k1.2.7-1.8-citsvarupam
- Work index: ipvv
Provenance
- Edition:
edition unrecorded(UNKNOWN). Source record: unrecorded (status: unknown). Licence: unestablished. A hash is not a licence. - Ledger:
ipvv/passages.jsonl(translation-work lane; read-only from here). - Generated by
tools/emit_claim_pages.pyfrom byte-verified trace + pack (every file hashed against trace and manifest by role). Regenerates byte-identically or fails closed.