ipvv chunkM-jnanadhikara-reflexion-core (M00020:6900-7600) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.
The passage
Passage excerpt exactly as hashed (from ipvv/passages.jsonl). Devanagari is not in the ledger, so none is rendered. The recorded hash covers this excerpt, not the edition volume.
bāhyārthakṛta eva bhavatīti dṛḍhābhyāsavāsanāmahimnā prathamata eva
prabhṛti sa ābhāsaḥ saṃvidi adhyavasāye ca nirbhāsamānaḥ samākṛṣṭa-
bāhyatāka eva nirbhāsate mandamaterindrajālatimirādāviti prathamata eva
prabhṛti bhrāntatvamuktam |
(page 249)
yastu timirādikāraṇatvamavaiti gacchan kakṣādyābhāsasya, sa bāhyatāṃ na
adhyavasyati | tathāca nāvārūḍhaṃ paśya paśya taṭataravaḥ pratilomaṃ
tūrṇaṃ tūrṇaṃ dhāvantīti savismayamācakṣāṇaṃ śiśukaṃ pratyāha
naivaṃ vṛkṣā bhavanti, dṛśyate kevalamitthamiti | anena pratibhāsadharma eva
ayamiti uktaṃ bhavati | evaṃ nirvikalpakena etat bādhiṣyamāṇabāhyatāsvīkārāt
sahyamātmani bhrāntatvam, śuktirajatabhrame tu prathamanirvikalpakena rajata-
svīkārābhāvāt na sahyamiti anyābhiprāyaḥ iti | tāvat iti | iha tāvadupayogi
darśitam, anyattu darśayiṣyate | bhavatām iti svadarśane bhrāntitattvaṃ yat, tadiha
na tāvat darśitamiti yāvat | yat nareśvaravivekaḥ
pareṣāmapi keśādau bhrāntā saṃvidbahirmukhā |
iti | evaṃ lokaprasiddhe bhramarūpe yastṛtīyo'dhyavasāyāṃśaḥ, tannidarśanena
sarvatra adhyavasāye bhrāntirūpaṃ pradarśya bhrāntirūpeṇa adhyavasāyena
vyavatiṣṭhāpayiṣitasya bāhyasya vyavasthā na ghaṭate tatra aṃśe tasya
jaḍarūpatvāt | yatra aṃśe ca ajaḍatvamabāhye, tatra vyavasthāsaṃpādanānaut-
sukyāditi darśayati smṛtijñānaṃ hi iti | hi iti yasmādevaṃbhūto'tra vibhāga
itīti, tasmāt viṣayavyasthāpakatvamadhyavasāyasya na yujyate yathā prakṛtasya
smṛtijñānasyeti | smṛtirupalakṣaṇamatra | etadeva ghaṭayati sa iti | yoṃ'śo na
bhrānto nirvikalpakasvasaṃvedanalakṣaṇaḥ, sa na arthasya vyavasthāpakastena
anyasyaiva svarūpasya svābhāsasya ca prakāśanāt | yataḥ soṃ'śaḥ
pratibhāsamānaḥ svarūpasvābhāsasvabhāvaḥ, tasmāt smṛtijñānādabhinno na
vyatiriktaḥ, na bāhyasvabhāvo
(page 250)
jñānādavyatiriktaṃ ca---------|
iti nyāyāt | yastu vikalpanavyāpārātmā adhyavasāyaḥ, sa yadyapi
svāṃśādavatīrṇa iva lakṣyate ityato'rthe vyavasthāpakatayā
saṃbhāvayitumārabdhaḥ, tathāpi na nirvahati asya saṃbhāvanā | tadāha
yāvatā iti pūrvaprakrāntasaṃbhāvanānirvāhābhāvadyotakamavyayam | nanu
bhrāntaṃ ca bhaviṣyati, vyavasthāpakaṃ ca bhaviṣyati | duṣyati kiṃ hi tata iti
bhrāntatvena saha samuccīyamānaṃ vyavasthāpakatvamāśaṅkitaṃ niṣedhati
bhrāntasyāpi iti | atra hetuḥ jaḍatvāt iti | nanu viṣayasya vyavasthāpaka iti
ko'rthaviṣayasya vyavasthāṃ karoti | tatra yathā kāṣṭhasya ploṣaṃ
karotyagnirityukte jāḍyamagnerna pratibandhakam, tathaiva avasāyo vyavasthāṃ
viṣayasya karotīti kimasya jāḍyājāḍyacintayetyāśaṅkya āha
vyavasthāpanaṃ hi iti | ātmani saṃvedanaṃ prakhyāpramukhaṃ
pāryantikopākhyā-lakṣaṇādhyavasāyarūpam, paratra ca pramātrantare
tathābhūtasya svātmani yādṛgarthākāro'dhyavasāyaḥ, tatsadṛśasya
arthākārasya adhyavasāyasya pūrvaṃ vā tena arthākāraprakāreṇa abhūtasya
jananārthaṃ vācakasya saṃketitasya śabdasya udīraṇamupākhyāprasādakaṃ
yadvaśāt taddhānopādānādiyoga iti,-ityetat vyavasthāśabdavācyam, natu
arthasya asau kāṣṭhasya iva kaścit vikāraḥ | hi iti yata evaṃ, tataḥ
prakhyopākhyāvattvaṃ vastuviṣayaṃ jaḍasya svātmaniṣṭhasya vastu aspṛśataḥ
kathaṃ syāt | co'nvācaye | ata eva upasaṃhariṣyati
vastusaṃvedanarūpatvalābhaḥ iti | tūṣṇīkenāpi hi viṣayaṃ
saṃvedayamānena vyavasthāpito'rthaḥ, kiṃtu vyāhāravyāpārādinā sā
vyavasthāpanā niśceyetyupākhyānaṃ prakhyāyāḥ karāvalambanamādadhat
tatsācivyena vyapadiṣṭamiha | nanu viṣayadhamra eva vyavasthā astu
bhāṭṭanyāyena |
(page 251)
atra āha pratipramātṛ iti | viṣayadharmo hi pratipramātṛ na bhidyate | nahi ekasya
śuklaḥ paṭaḥ, anyasya pītaḥ, anyasya na śuklo na pīta iti bhavati | iha punarekasya
spaṣṭaṃ pratibhāto'parasya apratibhāta eveti dṛṣṭam | viṣayadharmatāyāṃ tu
idaṃ na ghaṭate | yaḥ pratipramātṛ bhidyate dharmaḥ, sa viṣayadharmo na bhavati
sukhādiriva; tathā ca vyavastheti viṣayadharmatvasya vyāpakaṃ vyavasthānaṃ,
tadviruddhena avyavasthitatvena vyāptaṃ pratipramātṛbhinnatvamiti vyāpaka-
viruddhavyāptopalabdhiḥ | pramātuḥ iti pramātṛdharma eva ayam | yasya ca ayaṃ
viṣayaprakhyopākhyālakṣaṇo dharmaḥ, sa eva ajaḍa ucyate | apiśabdo vṛttau
parābhyupagamasya ayuktatādyotakaḥ | yadyapi tvayā cidrūpo'ṅgīkṛtaḥ,
tathāpi na nirdoṣatvamiti | sa eva iti tatraiva tena prakhyopākhye kartavye | saca
bāhya eva iti bāhyaḥ prakhyātaśca upākhyātaśca tatra bhavan pūrṇa eva
prakāśitaḥ syāditi pratyakṣādasya smṛtyadhyavasāyasya na bhedo bhavet; ata eva
saṃvidātmanā iti uktam | saṃvitsvabhāvasya hi yo vyāpāraḥ, sa ko'nyaḥ
saṃvedanātirikto bhavitumarhati | tadadhyavasāyādiśabdairapi abhidhīyamāno-
'sau prakāśa eva pūrṇaḥ | tataśca yat yatra pūrṇaprakāśarūpaṃ na bhavati, tat
tatra bhramātmakamapi na bhavati, sukha iva svasaṃvedanam | tathāca smṛtya-
vasāye atīrthe'rthe yat kila yatra na pūrṇaṃ prakāśanaṃ, tat bhrāntaṃ rajata iva
tatsaṃvedanaṃ kiṃciditi vyāpakānupalabdhiḥ | abhrāntatve prasakte'pi na kaścit
doṣaḥ, pratyakṣatulyatāyāṃ tu saṃvedanavirodha ityāśayena vṛttau saiva
doṣatvena uktā | ṭīkāyāṃ ca tata eva ubhayamuktam | anarthaḥ svātmā
svollekhaśca yaḥ, sa eva adhyavasāyasya pratibhāsyo'rthaḥ, bāhyastu naiva
pratibhāsyaḥ | tarhi bāhyo jaḍo'yam |
(page 252)
nahi jāḍyasya śṛṅgamasti | yadeva yatra apratibhāsarūpaṃ, tadeva tatra
jaḍamucyate nīlamiva anyatreti bhāvaḥ | arthāṃśe iti vyavatiṣṭhāpayiṣite
bāhye ityarthaḥ | svātmā saṃvidrūpaḥ, ullekhaśca utprekṣaṇena svavyāpāreṇa
utkīryeva svātmani arthādutkṛṣyeva likhyamānaścitrakalpaśchāyāmātrarūpo
nīla iti | ubhayamapi etadabāhyaṃ prakāśanayogena spṛśatā adhyavasāyena
tatraiva prakhyopākhyāvatā vyavasthājanakena bhūyatām, natu bāhya iti
mātraśabdārthaḥ | iyatā saugatamate arthasya vyavasthaiva na kathaṃcidupapadyate
nirvikalpakena tasyāḥ pūrvāparaparāmarśaprāṇitāyā asaṃpatter-
avasāyātmanaśca vikalpasya bāhye'rthe jaḍatvāt tadvyavasthākāritā-
nupapatteriti darśitam | prakhyānaṃ hi kevalaṃ nirvikalpakarūpamupākhyā-
rūpaśūnyam | na tat vyavasthānamarthasya | nāpi upākhyā kevalā
prakāśaśūnyeti | yaśca pratyakṣāyate vikalpa iti, tatra kimasāvācarati yat
pratyakṣeṇa upamīyeteti uktameva | ataśca bāhyārthasiddhirapi kathamiti sūcitam |
ata eva svadarśane sidhāntī prakāśavimarśayoranyonyamaviyogaṃ darśayiṣyati
yena arthavyavasthā sulabheva bāhyatvenāpi | sā hi prakhyopākhyāmayī | te eva
ca prakāśavimarśāvarthasyeti tadātmako bodhaḥ kathamarthavyavasthārūpo na
bhavediti na kiṃcit duḥsamarthamatra | avasāyo darśanībhūto'vasāyībhūtaṃ
darśanamityapi puruṣabuddhyaviśeṣābhidhānasamānamatāttvikameva |
paśyāmītyapi na darśanasya niḥśamaśamasya vapurucitaṃ yena iyatā
darśanībhūtamavasāyarūpaṃ bhavet | paśyāmīti hi parāmarśo-
'yamavasāyasyaiva vapuriti parasya asamañjasamiti āstām || 5 ||
evamanyonyabhinnānāmaparasparavedinām |
jñānānāmanusandhānajanmā naśyeñjanasthitiḥ || 6 ||
(page 253)
tadevaṃ ityādinā sūtraṃ saṃkṣepeṇa avatārayati | jñānaṃ iti
tadīyamanyajñānasaṃbandhinaṃ viṣayaṃ na āskandati na svīkurute | kathaṃ
tatsvīkaraṇaṃ saṃbhāvyate | āha nija iti svarūpe svaviṣayamātre ca niṣṭhā
viśrāntiryasya tādṛśaṃ yadaparaṃ svīkartavyo viṣayo yadīyastajjñāna-
dvāreṇa | nanu tadviṣayasvīkāre kathaṃ tajjñānaṃ dvāratāmeti | ucyate
tadapara iti tat svīkartavyaviṣayaṃ yadaparaṃ jñānaṃ, tat yataḥ saṃvedyaṃ
bhavati | nanu jñānaṃ yadi saṃvedyam, tarhi viṣayastadīyaḥ kathaṃ
svīkriyetetyevamāśaṅkya idameva uktaṃ tadapara iti tasya aparasya jñānasya
yataḥ saṃvedyo viṣayaḥ | svaviṣayaprakāśanasvabhāvaṃ hi tajjñānaṃ
vedyīkurvatā jñānena avaśyaṃ tadviṣayo'pi svīkṛto bhavediti yāvat | nanu yadi
ayaṃ paraviṣayasvīkāre jñānasya jñānāntaravedyatvamupāyaḥ, tadā-
śrīyatām | tarhi tadāśrīyeta, yadi ghaṭeta; natu ghaṭate ityāha krameṇa
yadbhavanaṃ, tena bhinnāni kila jñānāni | nanu tataḥ kim | āha svābhāse
svarūpe svākāracchāyārūpe ca viṣaye prakāśanarūpāṇi, natu parasvarūpe
paraviṣaye vyatirikte vā viṣaye | tathā vṛttiḥ svātmamātra iti | atra heturanantaro-
papādito nyāyaḥ | tena hi nyāyena kiṃ kṛtamiti | āha svarūpamātra iti | iyatā
prathamaṃ kārikārdhaṃ vyākhyātam, dvitīyaṃ vyācaṣṭe tataśca iti | tataḥ
parajñānaviṣayasvīkārābhāvācca arthināmarthakriyālābhaḥ pravṛttipūrvako
na syādarthitāyā eva anudayāt | sā hi pravṛttiviṣayasya prārthanīyasya artha-
viśeṣasya niścaye sati bhavati | prārthanīyaśca itthamartho bhavati yadi sa pūrvaṃ
sukhasādhanatvena dṛṣṭa iti niścayaḥ | evaṃ ca viṣayasaṃmelanātmā niścayaḥ
prārthanākāraṇaṃ, tat nāstīti kāraṇānupalabdhyā prārthanāyā abhāve
tayaiva uttarottara
(page 254)
kāryāṇāmabhāvaḥ iti prārthanādhyavasāyapravṛttiprāptihānādānasaṃvya-
vahārādirlokayātrā utsīdet | kramopajātasya saṃvitprabandhasya vicitraṃ kṛtvā
saṃyojanaviyojanādinā bahuprakāreṇa vaicitryeṇa yat kasmiṃścit viṣaye
melanaṃ-yastvayā adya viṣayo dṛśyate, sa pūrvamapi mayā itthamavalokitaḥ
ityevaṃrūpaṃ; tena kila tatsamarthācaraṇaṃ pravṛttiviṣayasya arthaviśeṣasya
niścaye kriyeta | tadeva tu na ghaṭate | anena anusaṃdhānajanmā iti vyākhyātam
| ālayavijñānamekamapi kalpitaṃ kṣaṇikatvādaviṣayamelanāya prabhavati |
smṛtijñānaṃ ca vicārayitumārabdhamiti akhilapadam | prathamajñānamapi
ahamidaṃ jānāmīti ahantāparyavasitam, ahamiti ca pūrvāparasvātmarūpa-
parāmarśaviśrāntaṃ prathate iti tadviśrāntatvābhāve tadapi na kiṃcit bhavet |
sukhaduḥkhādāvapi eṣaiva vartanīti | sa ca ayamanusandhyekarasatayā pramātā
vyavaharan tadabhāve mūrcchitaprāyībhavediti anusandhiravaśyasamarthanīyaḥ |
nanu mā bhūvan svābhāsamātraprakāśanarūpāṇi vijñānāni, santu
bāhyārthaprakāśanarūpāṇi | bāhyaśca saṃtānavṛttyā vā sthairyeṇa vā
tajjātīyatvena vā pūrveṇa jñānena yo dṛṣṭaḥ, sa eva uttareṇa jñānena
dṛśyate iti siddhaṃ viṣayamelanam | sidhyet, yadi dṛṣṭatā tasya arthasya dharmaḥ
syāt | yāvatā pūrvajñānarūpameva sā | naca anyonyaṃ jñānayoḥ svarūpa-
tādātmyam | jñānabhedasya apāramārthikatve hi evaṃ syāditi | etat darśayati
vyatirikta ityādi | viṣayamelanaṃ hi dṛṣṭatāyā viṣayadharmatvena vā
jñānayoḥ svarūpaikatvena vā parasparavedakatvena vā syāt, na anyatheti
ekānto'yam | nanu tṛtīyo'stu ayaṃ pakṣaḥ | netyāha tadapi iti tathābhūtamapi
vyatiriktārthaprakāśanarūpamapi tat jñānam | svātantryeṇa iti pūrvajñāna-
yogakṣemāsparśenaiva |
(page 255)
nanu yadi tajjñānaṃ pūrvajñānapuraḥsarīkāreṇa taṃ viṣayaṃ svīkuryāt, kā
khaṇḍanā; pratyuta asmin vastuni pratītiḥ sākṣiṇī jñāto'yamartha iti | etad-
āśaṅkya mahatā prabandhena jñānasya jñānāntaravedyatāmākṣa-
pādābhyupagatāṃ parākartumupakramate jñānānām ityādinā | atra
saṃkṣepeṇa yuktiḥ jaḍatāpatteḥ iti | uktam iti
dṛk svābhāsaiva-----------| (1 | 3 | 2)
ityatra | atra paro vitatya svābhiprāyaṃ prakaṭayan jñānāntaravedyatāṃ na
upagate svaprakāśatve'pi samarthayate svasaṃvidrūpatvāt ityādinā nātra
kaścidbādhaḥ ityantena | bhavanti ityantena siddhāntimataṃ pūrvapakṣa-
vādinā anūditam, anena ca aparasaṃvedyāni iti vṛttau nañaḥ saṃvedanena
saṃbandho vyākhyātaḥ | paraśabdena saṃbandhe sādhyāviśiṣṭo heturbhavet |
evamanūdya kutaḥ ityanena svamatamāha | idaṃ ca asya ākūtam-yathā dīpe
prajvalite dīpāntaramagacchat prakāśate na kaścidvirodhaḥ, tathā jñāne'pi
jñānāntaram | etāvatā hi na tasya grāhakasya jñānasya kiṃcit duṣyati, tat hi
jaḍaṃ vā gṛhṇīyādajaḍaṃ vā | grāhakatve kā hāniḥ | tadāha yathā jaḍa
ityādi | grāhyasyāpi kā khaṇḍanā | jaḍatvāpattiriti cet, naivam | jñānaṃ hi
prakāśamānamapi tathā svayaṃ prakāśate yathā parasya prakāśanarūpameva
bhavati,-iti
ātmaprakāśananāntarīyakaparaprakāśanayogādāmtānātmaprakāśanarūpa-
masya anapetameva | tadeva ca ajaḍatvam | prakāśyatā ca nāma na tasya svarūpī-
bhavati ghaṭavadeva | tena sāpi asya na jaḍatāmānayati | etadāha prakāśyatvā-
prakāśyatvayoḥ iti | aprakāśyatvaṃ na prakāśito'yamiti vyavahāraḥ, sa na
viṣayasya
(page 256)
svarūpaṃ prakāśito'yamitivyavahāravat; pramātrā ca asya jñānasya grahaṇe
paraprakāśyatvameva upapannamiti darśayati na svaprakāśena iti | yena hi
prakāśarūpeṇa viṣayasya asau prakāśastenaiva cet pramātuḥ saṃvedyatāmeti,
ghaṭasyāpi saṃvedyatāmante; jñānāntarānudaye hi ko viṣeṣa ātmadravyasya
ghaṭadravyasya vā | tasmādasya saṃvedyatā nāma jñānasya ghaṭavadeva
jñānāntaram, ghaṭāt vilakṣaṇatvanidānaṃ tu iyameva asya prakāśatā yā
viṣayaṃ svaṃ prati prakāśarūpatā | nahi viṣayasya prakāśarūpatā nijaṃ
vapuḥ | tadetadāha tatprakāśa eva hi iti | svapakṣaṃ paro nigamayati tadevam iti |
jñānasya prakāśyatā jñānāntarameva, svarūpaṃ tu prakāśamānasya
paraprakāśanarūpatvamiti darśitaṃ prakāśātmatvāt paraprakāśanasvabhāva-
tvācceti jñānarūpaṃ jaḍarūpaṃ veti grāhakasya jñānasya na kācit
khaṇḍaneti darśitam | jñānāntareṇāpi evam ityādinā grāhyasya jñānasya
na kiṃcit hīyate iti uktam | yat yatra na lakṣaṇaṃ svamapabādhate, tat tatra
viruddhaṃ darpaṇasvacchatāyāmiva svacchadarpaṇāntarasaṃkrāntiḥ | tathāca
jñāne jñānāntareṇa grāhyatā na jñānasya svaṃ lakṣaṇaṃ prakāśa-
mānasya sataḥ paraprakāśanarūpatvaṃ bādhate iti vyāpakānupalabdhiḥ |
virodho hi kvacideva bhavati, na sarvatra | yadi ca lakṣaṇānapabādhako'pi viruddhaḥ
syāt, sarvaṃ sarvasya viruddhaṃ bhavediti nīlasya kāryatvakāraṇatvādyapi
rūpaṃ na bhavet viruddhatvāt | evaṃ niyamavattvasya vyāpakasya anupalambha-
prasaṅgāt virodhavyavahāro lakṣaṇānapabādhakarūpāt pratipakṣataḥ pracyuto
lakṣaṇāpabādhakatvena vyāpyate | tacca iha na upalabhyate iti | etat pariharati atra
ucyate ityādinā | anena ca lakṣaṇānapabādhakatvasya asiddhiṃ nirūpayan
virodhameva samarthayate |
(page 257)
jñānaṃ hi ghaṭasya prakāśanarūpam | tatra prakāśamānatvaṃ na
ghaṭaniṣṭhaṃ kiṃcidrūpam, apitu jñānasvarūpameva tat | yadi ca tat
prakāśamānatvam jñānagatamapi jñānāntarasvarūpameva, tarhi prakāśyasya
jñānasya niḥsvarūpatvameva syāt | grāhakasyāpi jñānasya yā
prakāśamānatā, sāpi grāhakajñānāntaramevetyanena paryāyeṇa sarvameva
jñānaṃ niḥsvarūpaṃ bhavedityabhiprāyeṇa upakramate yathā ityādi |
prakāśyamāne'pi iti vacanamātreṇa abhyupagame satyapītyarthaḥ |
ahamitipratyeyaḥ iti arhe kṛtyaḥ | prakāśamānatāyāmananyāpekṣatvaṃ
bodhalakṣaṇam | tacca grāhyatāyāmanyāpekṣatārūpāyāṃ bādhitameva syāt |
evagrahaṇena ananyāpekṣāmāha | ahamityevaprakāśārhaḥ sa eva hīti
saṃbandhaḥ | madhyagranthastu ahamityasyaiva ityādiratra hetutvena uktaḥ | nanu
ahamiti na jñānametat, apitu jñāturayaṃ parāmarśaḥ; jñānaṃ ca iha
mīmāṃsyate ityāśaṅkya āha yadā tu iti | tuśabdadvayaṃ vāstave satyapi
abhede arthāvacchedānavacchedakṛtaṃ jñānatvaṃ jñātṛtvaṃ ceti viśeṣa-
dvayaṃ dyotayati | etaduktaṃ bhavati-na khalu ātmā nāma kiṃcit dravyāntaraṃ
yasya jñānena ghaṭavadeva jñānaṃ prakāśyate | tathātve hi na kiṃcit
prakāśeta | tathā hi ghaṭasya prakāśamānatvaṃ na svarūpam, apitu jñānam |
tasyāpi prakāśamānatvaṃ yat, tat na svarūpam, apitu jñānāntaramiti
aprakāśādvaitaṃ bhavediti suptaṃ jagat syāt | tasmāt saṃvideva pramātṛrūpā
antaḥ śarīraprāṇaśūnyādikāvacchedaparigṛhītasaṃkocā api bahirmukhān-
avacchedāt bahiralabdhasaṃkocā māyāpramātṛrūpā bahirapitu labdhasaṃkoca-
tāyāṃ jñānarūpā | tatrāpi bahirasaṃkucitaṃ rūpamanuyāyi bhāsate eva
anyathā anusaṃdhānāyogāditi jñānamātmadharma ucyate iti |
(page 258)
saugatairapi iyādinā sarvasya itthameva ayamavabhāsa ityāha | sthiramasthira-
viṣayacchāyoparaktarūpānuviddhaṃ prakāśalakṣaṇaṃ sarvasya tāvad-
adhyātmasiddhamanapahnavanīyam | tattu samarthayitumaśaknuvadbhiḥ
kuśakāśamavalambyate | tathāhi bauddhairasthirameva asya pāramārthikaṃ
rūpamaṅgīkriyate, sthairyaṃ tu saṃtānaniṣṭhatayā vikalpakalpitaṃ jñāna-
mātravādibhiḥ, sāṃkhyairasthiraṃ rūpaṃ viṣayacchāyoparāgakṛtaṃ,
prakāśarūpatvaṃ ca puruṣacchāyopanataṃ buddhitattvavādibhiḥ | mukhyayā iti
na vāstavamatra mukhyatvam, apitu pratibhāsānusāreṇeti mantavyam ata eva āha
prakāśamānāyām iti | vāstavaṃ hi pramātṛtvaṃ puruṣasyaiva | yadivā
puruṣasya citimātrarūpatvāt pramātṛtvādivyavahāra upacaritaḥ pramāṇa-
viparyayādivṛttisārūpyakṛtaḥ | buddhivṛttyaviśiṣṭā hi vyāvṛttiḥ ityupagamāt
tu puruṣacchāyoparakte buddhitattve eva mukhyaḥ pramātṛbhāvaḥ | ubhaya-
rūpaḥ iti idaṃ jñānam, ayaṃ pramāteti ca | yeṣāmapi iti naiyāyikadīnāṃ
jñānalakṣaṇo yaḥ prakāśaḥ, jñānodaya eva hi eṣāṃ mate viṣayaprakāśaḥ,
tato'tirikta ātmaśabdavācyo nityavyāpidravyaviśeṣaḥ pramāteti | tatrāpi sa
viṣayaprakāśastāvat tasmādātmadravyādavyatirekeṇa nirbhāsamāno'ṅgī-
kṛtaḥ | kevalaṃ tathānirbhāsane samavāyasya nimittatvamuktam | yathā tu
raktaśuklaḥ paṭa iti rāgaśauklyānuviddha eva citrapaṭo bhāti, tathaiva jñātā
ahamātmetipratyaye'pi ghaṭajñānātmanā prakāśena paṭajñānajñānātma-
nā ca prakāśena otaprotasvabhāva eva asāvātmā syāditi vicitraprakāśarūpā-
nuviddha eva ātmā,-iti yuktamavocāma | sa eva jñānaṃ pramātā ceti | nanu
samavāyaḥ saṃbandhaḥ, sa ca bhedenaiva bhavati saṃyogavadityāśaṅkya satyam,
kiṃtu ayutasiddhatvāt jñānasya na jātu bhedena avabhāso yukta iti darśayati |
(page 259)
anyathā iti vyāpitvanityatvābhyāṃ tadviparītābhyo vyaktibhyo'tyantabhinna-
yogakṣemā api jātirvyaktitādātmyenaiva avatiṣṭhate nirbhāsate cetyevaṃ bhūto
yaḥ samavāyasya mahimā, sa kathaṃ guṇaguṇinoratyantamabhinnayogakṣemayor-
bhedena avasthānanirbhāsāvaṅgīkuryādityāśayena jātimatra dṛṣṭāntīkaroti
nahi ityādinā | dṛṣṭāntasya hetusvarūpaparipoṣakatvena prakṛtaprasādhanāṅga-
tetyāśayena hetutādyotako hiśabdaḥ | yadi jātiḥ svatantrā āsīta bhāseta vā,
tadā tat dravyameva syāt prakāśeta ca | bhīnneṣu abhinnapratyayajanakatvaṃ hi
jāterjīvitam | nanu yadi sarvajñaḥ ṣaṭ padārthān viviktānālocayati, tadā jātiṃ
pṛthaktvenāpi avalokayet, mahāpralaye ca vyaktyabhāve'pi avaśyaṃ jātīḥ
paśyet nityatvena ca tadāpi tāsāṃ bhāvādityāśaṅkya āha sarvajñasyāpi iti |
nahi ayathāsvarūpaṃ sarvajñaḥ padārthān paśyati | evaṃ hi sa bhrānta eva
bhavet | sarvajñatvācca pralaye'pi asāvatītānāgatāḥ sākṣāt vyaktiḥ paśyan
taduparañjakatvajīvitāmeva jātimavaiti | tadetat arhati ityanena uktam | dṛṣṭāntaṃ
vyākhyāya dārṣṭāntike yojayati tadvat iti | ahaṃprakāśapratibhāsyo hi
pramātā ātmā | tadabhedenaiva jñānamucitaprakāśaṃ ghaṭābhedena iva
śuklastadguṇatvāt | tato hi bhedena prakāśamānaṃ yadi tadguṇaḥ syāt,
viśvamapi tadguṇaḥ syāditi tadguṇatvamaniyamaprasaṅgena vipakṣāt vyāvṛttaṃ
sādhyena tadabhedaprakāśena vyāpyate iti svabhāvahetuḥ | evaṃca jñānaṃ
jñātā ahamityeva ucitābhāsam | idamiti tu avabhāse jñāturbahirbhūtamatad-
guṇarūpaṃ svatantramanyaguṇarūpaṃ vā bhāsamānaṃ jñānameva bhātaṃ
bhavet | evamahaṃprakāśayogyasya pramāturantarniṣṭhatayaiva jñānasya
prakāśanaṃ sarvadarśaneṣu uditam |
(page 260)
jñānam iti jñānasya jñānāntaravedyatā na yuktā | nanu mā bhūdidamiti
jñānasya prakāśaḥ, bhavatu ca ahamiti; kiṃtu yathā sukhī aham, icchāmi
dveṣmi prayate'hamityādau sukhecchāderātmasamavetatvena ātmasamavetenaiva
vyatiriktena jñānena prakāśanaṃ, tadvat jñātā ahamiti jñānasyāpi
jñānāntareṇaiva ekārthasamavāyinā bhaviṣyatītyāśaṅkya dṛṣṭānta eva
ayamayukta iti hṛdaye gṛhītvā ahaṃprakāśasyaiva rūpaṃ nirūpayati svayam iti |
ahaṃprakāśamayatvametaducyate-prakāśyatāyāṃ svātantryamananyamukha-
prekṣitvam, anyathā prakāśāntarāvyuparame'navasthānāt na kiṃcit prakāśe-
teti asakṛt nirṇītaṃ
prakāśasyātmaviśrāntirahaṃbhāvo hi---------| (a. pra. si. 22 kā.)
iti | yasya hi naiyāyikasya sadā parokṣa eva ātmā, tasya tatparokṣavṛttirdharmaḥ
prakāśeteti | etadetāvat katham | pṛthakprakāśamānaśca kathamayutasiddho
bhavet | nabhaso'pi anirbhāse śabdasya nirbhāsa iti cet, etadapi katham | tarupavana-
saṃyogāpratyakṣatvaṃ ca kathaṃ syāt | atha ahamitijñāne prakāśate eva ātmā
| tatrāpi ahamityapi jñānaṃ na svakāśam | tadapi jñānāntaragrāhyam | tattu
jñānāntaraṃ kena ākāreṇa udetīti cintyam | yadi tāvadidamiti, tadā ātmabahir-
bhāvo'sya syāt | atha ahamiti, tarhi ātmajñānamidaṃ bhavet, na ātmajñāna-
jñānam; anavasthānācca na kiṃcit prakāśeta | jñānasya udayo viṣayasya
prakāśa ityuktirhi jñānaviṣayayostādātmyaṃ vā ānayet; ghaṭasya udakā-
haraṇaṃ yat, tadeva paṭasaṃbandhi prāvaraṇamityetattulyatayā vā vakturunmatta-
tām | tasmādananyāpekṣaprakāśatvaṃ jñānasya svarūpaṃ tadanyāpekṣa-
prakāśatvena viruddham, tadeva ca jñānāntaragrāhyatvamiti na jñānaṃ
jñānāntaravedyam |
(page 261)
tadviṣaya iti jñānānāṃ ye viṣayāsteṣāṃ yā vyavasthitayaḥ, tāsāṃ niṣṭhā
anavasthābhāvena parisamāptiriti yāvat | tadeva iti yadasya jñānasya svarūpaṃ
viṣayonmukhāhaṃprakāśamānarūpatvam | kimanyat iti anyat hi tadīyaṃ guṇa-
tvādi tāvat na bhāti arthaprakāśamātrasyaiva nirbhāsāt | bhāsamānamapica tad-
rūpādi guṇāntarasādhāraṇajñānarūpatayā naiva nirbhātaṃ syāditi
jñānaṃ na ābhātaṃ bhavet | etadupasaṃharati tat iti yadetaduktaṃ, tasmāt hetoḥ
| idamiti prakāśasvātantryarūpādahaṃbhāvāt pṛthakkṛtaṃ sat jñānaṃ yadā
prakāśate, tadā ahaṃ jñātā viṣayaprakāśamayaḥ ityevaṃbhūtāṃ
pāryantikīṃ pratipattimadhiśayya prakāśitaṃ bhavati | yathā ayaṃ śuklo guṇaḥ
paṭāt padārthāntarabhūtastatra paraṃ samavāyena vartate itivikalpe ayaṃ paṭaḥ
śuklaḥ iti vikalpāntaravyavadhinā guṇasvarūpamāmṛṣṭaṃ bhavati, na sākṣāt;
tathā mama jñānamidamiti idānīmiti anyasya prakāśabalāt yasya prathate iti
vyavahriyamāṇatā idantārūpā, tat jaḍam; svaprakāśatābalāt yasya ahantā-
rūpā, tadajaḍamiti | itthaṃca yadi parādhīnaprakāśaṃ prakāśyaṃ ceti jaḍa-
lakṣaṇam, tadastu; anyena tu prakāreṇa prakāśabhinnatvena idantā, tadabhinna-
tvena ahanteti jaḍājaḍatvamiti tyaktvā yat prakāśyaṃ, tat jaḍamityukte kiṃ tasya
prakāśyatvam | jñānasya udaya ityukte tasya na kiṃcit svarūpamuktaṃ bhavet |
evaṃca jaḍalakṣaṇena ayuktamiti ajaḍaṃ nīlādi syāt | uktam iti bhavataiva |
pūrvapakṣe evamasaṃbhavāt na lakṣaṇamativyāptiśca atreti hṛdaye gṛhītvā
bhaṅgyantareṇa jaḍājaḍalakṣaṇasya avirodhāpādanena jaḍājaḍayor-
avyavasthāṃ darśayati ataśca iti | na kevalaṃ svarūpāsvarūpāsparśanāt,
yāvadabhyupagate'pi svarūpasparśitve |
(page 262)
itaśca avirodhāt jaḍājaḍalakṣaṇayoḥ prasaktāt jaḍamapi ajaḍaṃ syāt | avirodha-
meva apiśabdadvayena dyotayati | adya iti asmaduktāyāṃ vyavasthāyām | artha-
svarūpam iti idantayā artha eva pravṛttiprāptiniyojanādinā bhāsamānatayā
vyavahriyate, ahaṃtayā tu svaprakāśarūpaṃ jñātṛjñānarūpam | prakāśācca
yau bhedābhedau, tāvanyonyavirudhau svavyāptayorjaḍājaḍayorvirodhaṃ
vidadhānāvanyonyasaṃsparśākṣamatvena pravibhaktaṃ rūpaṃ tayorvyavasthā-
payataḥ | tadāha suvyavasthitaḥ iti suṣṭhu vyavasthito niyata ityarthaḥ | iyatā na
kiṃcit jñānaṃ jñānāntaravedyaṃ bhavatīti upapāditam | adhunā yadi kaścid-
ācakṣīta-mā bhūdanyatra jñānānāmanyonyavedyavedakatā, smṛtau tu sā
anubhavaviṣiṣṭārthanirbhāsanāyāṃ kathamavajñāyate-iti, taṃ prati pratyuta
jñānasya vedyatve jñānaviṣayaṃ jñānaviśiṣṭārthaviṣayaṃ vā
anubhavāntarameva bhavet, na smṛtiriti hṛdaye gṛhītvā smaraṇajñānena asya
anubhavajñānaṃ vedyaṃ na bhavati,-iti prakṛtaṃ ghaṭayati pūrvānubhūtasya
ca iti | cakāro yuktisamuccaye | na kevalaṃ pūrvoktayuktibhirjñānasya
jñānāntaravedyatvaṃ nāstītyetāvataiva smaraṇajñānena pūrvānubhavasya
viṣayīkāro niṣidhyate, yāvat yuktyantareṇa api | tathāhi ghaṭaṃ smarāmīti
jñāne ghaṭasyaiva viṣayatayā pratibhāsaḥ, na pūrvānubhavasya | sa kevalaṃ
smaraṇajñānenaiva saha milito bhāti | anyathā tasya pṛthagavabhāse smaraṇaṃ
ghaṭena saviṣayaṃ na bhavet yogina iva paracittajñānaṃ paracittaviṣayena |
yadāha
naca sālambanaṃ tasyāviṣayībhūtatvāt |
iti | nanu ghaṭamanubhūtamanubhavāmīti smaraṇasya vapuḥ, tatra
anubhūtatvamarthasya viśeṣaṇaṃ na smaraṇena aikyamāpadyate | ucyate |
(page 263)
eṣā khalu smaryamāṇadṛśyamānānusandhirūpā pratyabhijñā, natu śuddhaṃ
smaraṇam | tatra tu anubhūtamiti yadullikhyate bhūtatvamanubhavasya, idameva
smaraṇasya prātisvikaṃ vapuḥ | tatrāpi bhūtatā viṣayopādhisaṃkocakalpitā
anubhavadaśāyogena svayaṃvartamānatve'pi | anubhūtaṃ smarāmītyapi
pratipattāvanubhūtamityasyaiva spaṣṭīkaraṇaṃ smarāmīti, natu atikrāntānu-
bhūtatāsmaraṇāt sadā vartamāno hi bodhaḥ prācyena jñānena udriktāvasthena
upalakṣitaḥ smaraṇamiti ucyate | tadāha anubhavaikyāpannam iti | kevalaṃ
saugatena etat kathaṃcit sāmarthyate anubhavena svasaṃtatau vāsanātmaka-
śaktyādhāradvāreṇa, naiyāyikena api ātmani saṃskārādhānadvāreṇa, natu
smaraṇena | anubhavo jñāyate iti tayordarśanam | evaṃ hi pūrvajñānajñāna-
rūpamanubhavāntarameva bhavet, natu smaraṇam | cirātītasya ca jñānasya
niḥsvabhāvasya kathamarthaprakāśarūpatā | naśyadavasthaṃ ca jñānaṃ
jñānena jñāyatāṃ nāma ekārthasamavāyāt, ayogī tu ciranaṣṭamadhunā
vettīti kā saṃbhāvanā | na jānāti, apitu smaratīti cet, tarhi jñānajñānaṃ
jānātīti āyātaṃ syāt | tatrāpica ayameva doṣaḥ,-iti yuktamuktam | natu
antarālavarti iti | smaraṇasya viṣayasya ca antarāle madhye bhavannanubhavo
viṣayaṃ prakāśayan smaraṇena prakāśamānaḥ samaraṇasya taṃ viṣayam-
arpayatīti na yuktamitthamananubhavāt | etadeva ca yuktam-yat smaraṇavigrahapatita
eva viṣayaprakāśātmā anubhavaḥ | tathāhi smṛtiranubhavaṃ prakāśayati taṃ
yo viṣayaṃ prakāśayatīti upagame viṣayasya yā prakāśanā, sā viṣayaniṣṭhā
tāvat na bhavati prakaṭatāvādasya dūṣitatvāt; apitu iyameva tasya prakāśanā
yā tadviṣayo'nubhavaḥ | saca yadi na svayaṃ prakāśate, na kiṃcit prakāśeta |
(page 264)
atha ucyate tasya prakāśanā smaraṇena tathāhi anubhavasya prakāśyasya na
dharmo viṣayasyaiva, kintu smaraṇameva tasya anubhavasya prakāśanā abhavaditi
viṣayakakṣyāpatito'sāvanubhavo jaḍākāraḥ prakāśabhinnaḥ kathaṃ
mārgasya prakāśo bhavediti ghaṭaṃ smarāmīti andhapadaṃ paryavasyet |
tadetadāha sā iti viṣayaprakāśarūpatā na syāt pūrvānubhavasya idantayā
prakāśamānatvena jaḍasya | anyatra smaraṇajñāne tanmukhastadadhīnaprakāśo
hi asāvanubhavaḥ | evamidantā nāma prakāśyatvaṃ prakāśāt bhinnatvaṃ
jaḍasvarūpamiti sthāpite svapakṣaprakopaṃ śaṅkamāna āha evaṃca iti | anena
jaḍājaḍalakṣaṇavibhāgena ahamidamitiprakāśa īśvarātmā | tatra jaḍājaḍayoḥ
kathamekatvamiti | tatra ucyate-iha idamityapi bhāsamāne prakāśaparamārthataiva
rūpamanyathā aprakāśayoge idantāyā api andhatamasatvāt | kevalaṃ māyā-
śaktyā prakāśābhinne'pi prakāśabhinnatvābhimāna iti yathocitamātṛmeya-
sṛṣṭiprabhāvita iti jaḍatā ucyate | īśvaradaśā ca prakāśabhinnatvābhimāna-
viṣayā ye paśupramātṝṇām, te'rthāḥ paramārthataḥ prakāśātmāna iti
parāmarśarūpā | tat paśupramātrapekṣayā te jaḍāḥ santu nāma, paśu-
pramātṛrūpasyāpitu prakāśabhāgasya vastuta aiśvaraprakāśāvyatireka iti
tadanusāreṇa idamityasya rūpasya vidyunnyāyena unmiṣato'pi prarohābhāvād-
ahaṃbhāve eva viśrāntiriti sāmānādhikaraṇyamahantedantayorucyate | evaṃca
anūdyamānā iyamidantā prathamaṃ yadyapi bhāti, tathāpi anubhavādasya
svaviśrāntyayogyatvena vidhīyamānāhantānudhāvanenaiva kṛtitvamiti ahaṃ-
mātrataiva | tadāca iti īśvaradaśāyām | nādhikyam iti idantā nāma tatra na
adhikā prakāśasya ahantātmanaḥ | svātantryamahimaiva hi vastuta idantā |
(page 265)
tadatra parasya svaprasiddhenaiva dṛṣṭāntena mohamapohati yathāhi iti | eṣa
bhaṅgyā dṛṣṭānta eka eva sādharmyavaidharmyābhyāṃ granthakāreṇa uktaḥ |
yathā rūpaṃ saṃniveśasya udaye bhraṃśe ca rūpameva tathātadityupagamāt,
evaṃ bodho viśvasya udayapralayayorbodha eva; na asya atiśaya ādhikyamiti
sādharmyadṛṣṭāntaḥ | rūpe tu kṣaṇikatvāt tathā tatheti kaścit yo'tiśayo-
'ṅgīkṛtaḥ, sa bodhe na upapadyate | bodhasya ekarūpatvāt viśeṣaleśo na yujyate
iti hi uktam | yat nareśvaravivekaḥ
nīlādikoparāgeṇa na prathaiva viśiṣyate |
aviśiṣṭaprathārūpopagamātsarvavādinām ||
iti | etacca vitatya vakṣyate ityāha tadāstām iti | asya prameyasya audāsīnyaṃ
prāptakālamiti yāvat | yathā rūpasya na saṃniveśo'rthāntaram, evaṃ bodha-
rūpe'pi naiva kaścidatiśayaḥ saṃbhavatīti sādharmye yojanā | turevakārārthe
atra, vaidharmye tu viśeṣadyotakaḥ | yathā rūpasya viśiṣṭatā syāt, evaṃ
bodharūpe'pi viśiṣṭatātmā atiśayaḥ śaṅkyate; satu naiva astīti vaidharmye
yojanā | hīti yasmādevaṃ, tadīśvaradaśāyāṃ bodharūpatāyā na ādhikyaṃ
kiṃciditi saṃbandhaḥ | prakṛtalakṣaṇavibhāgasya hetumupasaṃharati siddhaṃ
tāvat iti | parasaṃvedyatā bodhasya iti parasaṃvedyatā bodhasya niṣedhyā
svasaṃvidrupatvena hetunā | tat hi niṣedhyasya vyāpikā yā idantā, tadviruddhayā
ahantayā vyāptam | ahantaiva hi saṃvido lakṣaṇam | tena vyāpakaviruddhavyāpte-
na svasaṃdrūpatvena parasaṃvedyatvaṃ niṣidhyate | atra hi svasaṃvidrūpatvaṃ
jñānasya pareṇa aṅgīkṛtaṃ, kevalaṃ tathābhāve'pi parasaṃvedyatvamicchati |
sahi-svātmanā saṃvidrūpatā paraprakāśā parasaṃvedyatvaṃ tu tadviṣaya-
jñānāntarodayaḥ,
(page 266)
tadanayoḥ ko virodhaḥ-ityāha sma ko hi virodhaḥ ityādinā | tasya idānīṃ
virodhapratipādanena mohaḥ śamitaḥ | parasaṃvedyatāyā hi lakṣaṇaṃ prakāśa-
bhinnatvaṃ jaḍatvamidantā, saṃvidrūpāyāstu svasaṃdrūpatāyāḥ prakāśa-
tādātmyamajaḍatvamahantā,-iti lakṣaṇadvāreṇa tayorvirodha eveti parasaṃvedya-
tā svasaṃvidrūpatvena niṣidhyate | sā hi hetoḥ svasaṃvidrūpatvasya yat
vyāpakamahamiti rūpaṃ, tasya yat viruddhamidamiti prakāśabhinnatvaṃ; tena
vyāptā tallakṣaṇiketi | yaśca vidhau svabhāvahetuḥ, sa eva tadviparyaye niṣedhye
viruddhopalabdhirūpo'nupalabdhiheturbhavatīti darśayati yathā iti | anityatve
kṣaṇikatve sādhye kramikārthakriyākāritvalakṣaṇaṃ yat sattvaṃ tat svabhāva-
hetuḥ, nityatve tu niṣedhye vyāpakaviruddhavyāptopalabdhiḥ | nityasya lakṣaṇaṃ
vyāpako dharma ekasvabhāvatvaṃ nāma, tadvirūddhaṃ ca bhinnasvabhāvatvaṃ;
tadeva vyāpakaṃ lakṣaṇaṃ kramikārthakriyākāritvasya | krameṇa arthakriyāṃ
karotīti hi bhāṣitasya ayaṃ paramārthaḥ-nānāsvabhāvo'yamiti na avṛkṣo'yaṃ
śiṃśipātvādityatrāpi avṛkṣatvasya vyāpakaṃ yat lakṣaṇamaśākhādi-
mattvaṃ, tadvirūddhena śākhādimattvena śiṃśipātvaṃ vyāptamiti vyāpaka-
viruddhavyāptopalabdhireva | atha lakṣaṇātmā yo vyāpako dharmaḥ, sa na pṛthag-
vyāvṛttyā samākṛṣyate pṛthagākarṣaṇasya parapratyāyanaphalasya prasiddhe
viṣaye niṣprayojanatvāt; tadā avṛkṣatvaviruddhena vṛkṣatvena śiṃśipātvaṃ
vyāptamiti viruddhavyāptopalabdhirbhavati | yadā tu śiṃśiṃpāyāmapi
vṛkṣatvaṃ na pṛthak kriyate prasiddhatvāt, kevalaṃ bhrāntyā āropitaṃ
yadavṛkṣatvaṃ, tadapasāryate; tadā svabhāvaviruddhopalabdhireva bhavati |
prakṛte'pi parasaṃvedyatvamidanteti ekaṃ tattvaṃ cet, tadviruddhavyāptopalabdhiḥ
| ahantā svasaṃvidrūpatvamityapi cedekaṃ tattvaṃ, tat svabhāvaviruddho-
palabdhireva |
(page 267)
iha tu parasaṃvedyatāsvasaṃvedyate parasya lakṣaṇato na tattvataḥ siddhe | tata eva
hi sa tayoravirodhamabhimanute ityāśayena lakṣaṇāt sa vyāpako dharmastayoḥ
pṛthakkṛtya pradarśita iti vyāpakaviruddhavyāptopalabdhirvivṛtikṛtā darśitā | na
anagnirdhūmādityapi viruddhakāryopalabdhireva bhavatīti | evaṃ tatra tatra
avadhātavyamiti alamavāntareṇa | evamajaḍe parasaṃvedyatāmapākṛtya para-
saṃvedye'pi svasaṃvidrūpatā nāstīti darśayati ghaṭasyāpi iti | yadyapi
ghaṭasya svasaṃvidrūpatvaṃ na kenacidupagatam, tathāpi virodhasphuṭīkaraṇāya
idamuktam | yathārthadharmaprakaṭatāvādinastat balāt prasajyate, naca yuktaṃ
virodhādityetadanena darśayati | anayaiva iti saiva iyamanupalabdhijātirityarthaḥ |
svasaṃvidrūpatvasya niṣedhyasya vyāpakamahamiti | tadviruddhamidamiti, tena
vyāptaṃ parasaṃvedyatvamiti | etadupasaṃharati tadevam iti | aśeṣamapi viśvaṃ
yadi krameṇa yadivā yugapadapi saṃvedyate, tathāpi vartamānamekaṃ jñānaṃ
svaviṣayamātrameva gṛhṇāti; natu kasyacit viṣayasya jñānāntarasvīkṛtatāṃ
vetti | jñānaṃ hi na jñānāntareṇa jñāyate jaḍatāpatteḥ | jñānāntara-
svīkṛtatve ca ajñātā iyaṃ mayā pūrvaṃ duḥkharūpā, arthakriyāsādhano
niścito'yaṃ sukhasādhana iti saṃvedanābhāvāt bhūtagrasta iva na tasmin dṛṣṭe
titikṣopāditsātmikāmicchārūpāmarthitāṃ bhajet | tadabhāve tyajāmi-gṛhṇā-
mītiprayatnopakramaḥ kāyaspandamadhyastattyāgādānarūpaprāptyanto
vyavahāro na syādicchādveṣayoḥ smṛtipūrvakatvāt tadabhāve'nutpattestat-
pūrvakaparyatnābhāve prayatnajaśarīrakarmāsaṃbhave tatkṛtārthasaṃyoga-
vibhāgādyasaṃpatteriti sadyojātanālikīradvīpavāsibhiriva pramātṛbhiḥ sthīyeta
| teṣāmapivā asti anusandhānādi kiṃciditi tebhyo'pi śocyāḥ pramātāro na
pramātāraḥ syuḥ |
(page 268)
iyatā sūtraṃ vyākhyātam | jñānānāṃ yadekamanusandhānaviṣaye melanaṃ,
tato janma yasyāḥ sā janasthitistyāgopādānādivyavahāro naśyediti | vṛttirapi-
jñānānāṃ yat parasparaṃ viṣayeṣu saṃghaṭṭanaṃ, tat yathā vikalpajñānam-
anubhavasya viṣaye-idaṃ dṛṣṭaṃ vikalpayāmīti, so'pi vikalpajñānasya-yadeva
anumānena vikalpitaṃ, tadeva paśyāmītyādau, ubhayasyāpi smṛtiḥ, tasyā api
pratyabhijñānamityādibahuprakāram, tadeva prakṛtaṃ mūlakāraṇaṃ yasya
lokavyavahārasya sa tasmin saṃghaṭṭanātmani mūlanidāne niraste kena
prakāreṇa bhavet | saṃskārādinā kevalena tasya na saṃpattiriti hi bhaṇitameva |
vṛttauca iti jñānānām ityeva ṣaṣṭhī vṛttau prayuktā teṣām iti |
parāmarśena sūtre anusandhānasya nityasāpekṣatvāt samāsaḥ, anyathā caitrasya
citrā gāvo'syetivat na syāt | anusandhānaṃ tu nityasāpekṣaṃ sakarmakatvād-
asyāḥ kriyāyāḥ | vṛttau viṣayasaṃghaṭṭanāyāḥ prādhānyāt teṣām itya-
pekṣaṇe'pi samāsasya yadyapi na virodhaḥ, tathāpi viṣayārthasya apradhānasya
teṣāmityapekṣaṇe samāsābhāvaḥ prāpnoti, sa viṣayasya nityasāpekṣatvaṃ
viṣayāpekṣaṇāditi parihṛtaḥ | samāsena ca atra taddhitavṛttirapi upalakṣyate | nahi
bhavati dhānyānāmapūpamayī yātreti | iha tu viṣayasaṃghaṭṭanā
viṣayadvāreṇa nityasāpekṣeti bhavatyeva dhanasya arjanasamaye ityādivat | nanu
vyavahāro'yaṃ mūḍhānāṃ viplavamātramavicāritaramaṇīyam | kā tatra
tattvaparīkṣā | asadetat viplavena vyavahāraniyamānupapatteḥ | kiñcideva hi ayaṃ
jahāti, kiñcideva ca upādatte | tat niyatanidānābhāve kutastyo niyamaḥ | astuvā
mūḍhavyavahāro viplavaḥ, yastu amūḍhānāṃ vyavahāraḥ, sa kathaṃ
samarthyeteti darśayati vṛttikṛt paramārtha ityādi |
(page 269)
etat vyācaṣṭe viditavedyairapi iti | tattvam iti natu lokavyavahāraḥ | ayameva
kramaḥ iti anubhūtānusandhānādiḥ | kuta iti cet, āha te'pi hi iti | na kevalaṃ
mūḍhā evaṃ, yāvat te'pi,-iti apiśabdaḥ | viditapūrvam iti anubhavaṃ
darśayati | evamayam iti smaraṇānusandhānapūrvakaṃ vikalpanam | śiṣye-
bhyo'pi iti avatāraṇīyebhya iti yāvat | yadivā na kevalaṃ śāstrakaraṇātmani
upadeśe'yaṃ kramaḥ, yāvat saṃnihitāntevāsisaṃkramaṇopadeśāvasare'pīti
apiśabdaḥ | etaduktaṃ bhavati-asarvajñastāvat tattvamāgamānumānayogi-
pratyakṣādinā svātmani prasiddhaṃ śāstre nibandhan parasmai vā nirūpayan
smṛtvā smṛtvā vikalpya nirūpayediti tāvat sthitam | yo'pi sarvajño viśvaṃ
sākṣāt paśyati, so'pi śiṣyamupasaṃkrāntabodhaṃ cikīrṣurūpadidikṣuḥ
śāstraṃ vā cikīrṣuḥ śabdopārohayogyatāṃ śiṣyajanabhāvanā yogyatāṃ ca
sākṣātkriyamāṇasya svalakṣaṇasya paśyan tasmāt sākṣātkārātmakāt
sārvajñyāt svātantryarasena karuṇārasena vā vyutthāya ayamiti sākṣātkṛtam-
api arthamevamiti vikalpanena anusandhāya upadiśet | vikalpanaṃ ca pūrvadṛṣṭa-
tāsamullekhena śabdādyanusmaraṇaprāṇatayā ca bhavatīti | so'pi tadānīṃ
pūrvāparajñānamelanāṃ vinā kathamupadiśet | yathoktaṃ bhavadbhireva
tathatāvyutthito buddhastathatāmupadekṣyati |
iti | āgameṣu api
puṃsāmanugrahārthāya paro'pyaparatāṃ gataḥ |
iti | tathā
yathā prakṣyanti te śiṣyāstathā sthāsyati śaṅkaraḥ |
ityādi ca |
(page 270)
teṣāmapi iti prabudhānām | lokayātrā iti paroddhāraṇādikā | svātma iti
svaviṣayaprakāśatāyāmātmamātraprakāśatāyāṃ ca
viśrāntairvartamānairevetyarthaḥ | sarve eva iti prabuddhāśca aprabuddhāśca |
niḥstimitāḥ iti bhūtagrastaprāyāḥ | nahi sarvajño'pi bhūtagrasta iva āste
tasyāpi vikalpayitumaśaktāvasvātantryāpatterjaḍatāprasaṅgāt | ata eva parama-
śivasya api bhagavataḥ śaktyupakramaṃ layabhogādhikāraiḥ sadāśiveśvara-
vidyeśvarādikrameṇa māyāpramātṛparyantatayā prakāśanameva vikalpanavyā-
pārarūpamiti niḥstimitatvaṃ jāḍyameva | niḥstimitatvavipakṣa eva hi vimarśaḥ
sphurattāspandādivyapadeśyo bhagavataḥ śaktiviśeṣo yannyūnatātāratamya-
kṛtaṃ sthāvarāntaṃ jaḍatvam, yadutkarṣatāratamyakṛtaṃ ca bhagavatparama-
śivāntaṃ prabuddhatvamiti vakṣyāmaḥ
sā sphurattā------------| (1 | 5 | 14)
ityādau | nanu ayamupadeśo'pi viplavatvāt pāramārthikaṃ viṣayaṃ naiva
spṛśatīti śaṅkitvā āha paramārthopadeśasyāpi iti | laukikasya vyavahārasya
astu tāvat viplavatā; asyāpitu viplavatve yaḥ paramārtha upadiṣṭo bhāvitaśca,
tasya paramārthaḥ pūrvaprakāśitaparamārtharūpatvābhāve paramārtho-
'spṛṣṭa eva kathaṃ prāpyeta | mithyāparamārthopadeśapūrvikā hi bhāvanā
mithyāparamārtha eva kṛtā tameva sphuṭīkuryāt
------------yadyadevātibhāvyate |
iti nyāyāt; atha satyaparamārthameva sphuṭīkaroti prācyānubhavaviṣayīkṛtaṃ,
tato na viplavatā | evaṃca saṃvedanānāṃ viṣayamelanamāyātamiti ākū-
tāntaram | nanu kimatra viṣayamelanena | yathāhi bījādādyātiśayādikrameṇa
antyātiśayaṃ prāptādaṅkuro mṛdaśca ghaṭa ityādirvicitraḥ kāryakāraṇa-
bhāvo loke prasidhaḥ;
(page 271)
naca tatra viṣayamelanaṃ kiṃcidupayujyate samarthyate vā; tathaiva pūrvam-
anubhavaḥ, tato vikalpaḥ, tata upadeśanam, tato bhāvanābhiyogaḥ, tato
bhāvanāniṣpattiḥ, tataḥ parisphuṭā bhavati jñānodaye iyameva paramārtha-
prāptiriti | kimatra viṣayamelanasamarthanāprayāsenetyāśaṅkya brūte nacedam
iti | kāryakāraṇabhāvo'yaṃ bhavati, natu bījāṅkurādijaḍatulyavṛttānta iti
mātrapadam | ayaṃ bhāvaḥ-iha kāryakāraṇabhāvamātreṇa
anubhavavikalpādīnāṃ jaḍatulyavṛttāntatve svarūpamātraniṣṭhatvena paratra
akiñcitkaratvāt viṣayasya sākṣātkaraṇaṃ vikalpanaṃ smaraṇamityādayo
viṣayaniṣṭhāprakāśanavimarśanaparamārthā vyāpārātmāno vyavahārāḥ
kathaṃ bhaveyuḥ, adhyātmasiddhāśca amī na apahnotuṃ śakyāḥ | ete ca
ekaviṣayatayā vinā kathaṃ prakalpyeran | dṛṣṭaṃ vikalpayāmi smarāmīti hi
teṣāṃ prāṇitam | tasyāśca asamarthanīyatāyāṃ vikalpāḥ pratyakṣāyante,
anubhavaḥ smṛtibījamādhatte svapratibhāse'narthe'rthādhyavasāyenetyādi
kimarthamuddhoṣyate | taddhi ekaviṣayatāyāḥ saṃpattaye jālamutthāpyate | sā tu
tāvatā na sidhyatītyetāvadasmābhirucyate iti | etadāha pratītireṣā iti anubhava-
vikalpanopadidikṣopadeśabhāvanādirūpaṃ yadupadeśanaṃ, tat kila pratīti-
viṣayaniṣṭhaṃ saṃvedanam; natu bījādijaḍavat svaniṣṭhaṃ kiṃcidrūpam | tataḥ
kimiti | āha pratītiśca iti | bhūtaṃ yat paramārthajñānamupadeṣṭurajñato-
padeśe vitārakatvādupadeṣṭṭatāyogāt bhaviṣyacca yat paramārthajñānaṃ
sphuṭaṃ phalarūpaṃ bhāvayitustayorjñānayoryo viṣayaḥ, sa eva yadi smaraṇa-
vikalpanopadidikṣopadeśavikalpanabhāvanāparamparāṇāṃ na bhavet; tarhi anyat
jñātamanyat vikalpitamanyadupadiṣṭamanyat bhāvitamanyat prāptamiti bhavet |
naca etat samañjasaṃ
(page 272)
------------------------------------yadyadevātibhāvyate |
bhāvanāpariniṣpattau tatsphuṭaṃ kalpadhīphalam ||
iti yattadbhyāmekaviṣayatvasya darśitatvāt | pramāṇādapi hi pravṛttiprāptyā-
dikamekaviṣayatayaiva saṃtānāśayena nirvāhyate, anyathā pramāṇāpramāṇa-
vibhāgāyogaḥ | tadetat sarvaṃ nigamayati tasmāt iti | ayamiti prabuddhāpra-
buddhaniṣṭho vyavahāro'nyonyaṃ viṣayāṇāṃ prāpaṇaṃ, jñānāntaragatasya
hi viṣayasya jñānāntare smṛtyādau pramātrantaraviṣayasya ca pramātrantare
niyogopadeśādau prāpaṇaṃ svātmani paramātmani ca vyavahāra ucyate | vyaveti
vyatihāre, haratiḥ prāpaṇe | sa vyavahāra ekaviṣayatvena vyāptaḥ | tadviruddhā
anekaviṣayatā | anekātmatve ca jñānānāṃ sā vyāpikā prasajyate | prakāra-
trayeṇa hi tadupapadyate | prakāradvayaṃ ca dūṣitam | nahi dṛṣṭatā viṣaya-
dharmaḥ | yadāha bhaṭṭaḥ
vyāpṛttiḥ pratyayasyārthe tatra kiṃcidakurvataḥ |
iti | pratipadyate iti | pratipattireva kathaṃcidbhāva uktaḥ syāt, natu arthasya
rūpātiśayo nirvartyate | tathātve anyendriyādivyāpāramanyasya na pratītaye-
'pekṣeta, yathā kṛto na punaranyasya karaṇamityādi ca | tat viṣayadharmatā na
yuktā | vedyatā ca saṃvidāṃ nirastā | yadi ca ayamavaśiṣyamāṇo'pi prakāro
na syāt jñānānāmekātmakatālakṣaṇaḥ, tadayaṃ vyavahāro vyāpakaviruddha-
vyāptopalabdhyā na bhavedeva | naśyet iti sūtrasya vṛttiḥ katham iti vivṛtā na
syādeva iti saṃbhāvanāliṅā | kathamitica praśnena anapahnavanīyatāṃ
vyavahārasya bruvāṇaḥ pāriśeṣyāta siddhaiva jñānānāmekā antarmukha-
saṃvittattvasvarūpatetyāha | ata eva samanantaralagnatayaiva na cet iti sūtrārtho-
'tra sphurati || 6 ||
(page 273)
na cedantaḥkṛtānantaviśvarūpo maheśvaraḥ |
syādekaścidvapurjñānasmṛtyapohanaśaktimān || 7 ||
tasya ca vyavahārabalādanapahnavanīyāt sidhyati ekātmateti tātparyaṃ
niṣedhamukhenāpi pravṛttau | etadartha eva hi yadyarthaścecchabdaḥ | sahi
svamatasya dārḍhyamāha parapakṣe'napahnavanīyasyāpi avaśyamāpatati
saṃbhava iti dyotayan | tadetattātparyamavatāraṇikāyāmāha yujyeta iti
hetuhetumatorliṅā | vyavahārasaṃbhavasya jñānānāmekātmatā heturiti |
etādṛśaḥ iti prabuddhāprabuddhaniṣṭha ekaviṣayatāmaya ityarthaḥ | cinmātra-
sāratvena iti cidvapuḥ ityasya vyākhyā viśvātmanaḥ iti antaḥ kṛta ityādeḥ
parameśvarasya iti maheśvaraḥ ityasya | ātmā iti svabhāvaḥ | etāḥ iti sarva-
janaprasiddhāḥ | vicitrāḥ iti tattatsvātantryabalāt vicitronmeṣanimeṣabhājaḥ |
śaktayaḥ iti tadāśritāḥ, natu svatantrāḥ, nāpi tatsvarūpātiriktā dharmadharmi-
bhāvena paraṃ vartamānā ityāha śaktiyogalakṣaṇaṃ ca iti | etadeva asya
māheśvaryam | anena jñāna ityādi vyākhyātam | evaṃ tātparyaṃ vyākhyāya
na cet iti sautraṃ spṛśati anyathā tu iti | prakāśarūpaṃ tāvat saṃvittattvaṃ
sakalapramābhittibhūtaṃ svayaṃ siddhaṃ, na sādhyamiti tadbhittipṛṣṭhe anyat
nirūpyamityāśayena vṛttikṛt tadanuvādena viśvarūpatvaṃ sautraṃ vyācaṣṭe iti
ṭīkākāro vivṛṇoti prakāśarūpam iti | hi iti yasmādevaṃ, tasmāt vṛttikāra
idaṃ vidhyanuvādarūpamāha | tatra ca upapattimāha iti dūreṇa saṃgatiḥ |
etāvatā ādisiddhasūtrārthaḥ smāritaḥ | nīlasukhādeḥ iti bāhyasya āntarasya
ca sarvasyeti yāvat | jaḍābhimatasya iti paramārthataścidrūpasya api cicchakter-
eva māyātmikāyā abhimānamātreṇa gṛhītajaḍabhāvasyetyarthaḥ |
(page 274)
svayam iti jaḍasya hi lakṣaṇamuktaṃ-na asya ātmīyaḥ prakāśaḥ iti | tarhi
paro'sya prakāśo bhaviṣyati | netyāha atadrūpatve ca iti | yasya yat na rūpaṃ, sa
tena na samānādhikaraṇatayā paramārthato vyapadiśyate nīlena iva sindūram |
tathāca aprakāśātmā bhāva iti prakāśena tathā na vyapadiśyeta, tattad-
vyapadeśasya niyamavattvāt tādrūpyaṃ kāraṇamiti kāraṇānupalabdhiḥ |
vyapadiśyate ca ekādhikaraṇatayā prakāśena parābhimato jaḍaḥ prakāśate iti,
tasmāt tadrūpa eveti svabhāvaheturvyāptiḥ kāraṇānupalabdhyā adhunaiva
prasādhitā yataḥ | nanu ca vyatiriktena śvetaguṇena dharmī tathā vyapadiśyate,-
ityanena anaikāntiko hetuḥ | maivaṃ vipakṣato bādhakena ākṛṣṭasya hetoḥ
sādhyena vyāptisiddhau vyabhicārasya niravakāśatvāt | nahi vyatiriktena śveta-
guṇena śvetamānatā yuktā | yat nareśvaravivekaḥ
svayaṃ prāsādo na śveto nāpyaśveta-------|
iti aprāmāṇikoktiḥ | nahi vastudharmayoranyonyaparihāreṇa avasthitayoranyatareṇa
ayuktaṃ vastu saṃbhavediti | upapādayiṣyate iti
prakāśātmā prakāśyo'rtha-------| (1 | 5 | 3)
ityādisthāneṣu | nanu ca iha jñānānāmeka ātmā,-iti samarthayituṃ
prakrāntaṃ, tat kiṃ jaḍānāmapi tadekātmatābhidhānenetyāśaṅkya āha
bhinnāvabhāsinām iti | caḥ uktāśaṅkāsūcakaḥ | apiśabdo daṇḍāpūpīya-
nyāyena prakrāntaprameyasiddhidyotakaḥ | yatra bhinnā api abhimananātmaka-
svātantryavimarśabalāt pratibhānta idantayā parigṛhyamāṇatvāt paramārthato-
'hamitiprakāśamātrasvarūpāḥ,
Reading translation: withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible) The verify pack carries the layer bytes; no English is quoted without a verified verse mapping.
Claim table
| Claim | Status | Basis |
|---|---|---|
| Link completeness | FAIL (7 gaps named) | assurance.trace_links_present + gaps |
| Human review | UNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off) | assurance.review |
| Deterministic chunk gate | BLOCKED (PROOF_NOT_RUN) | proofs.chunk_gate |
| Manuscript witness | UNPINNED (0 verified corpus-wide) | identity.witness |
| Source-span completeness | UNKNOWN | assurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed |
What this does NOT establish
- That any translation is correct — matching bytes never prove correctness; no English is quoted on this page.
- That a human reviewed anything — review UNREVIEWED, publication NOT_AUTHORIZED.
- That a manuscript witness exists — witnesses are UNPINNED until manuscript records exist.
- That a formal count is proved for this passage — theorems are REGISTERED via reference; no per-declaration run digest is bound.
- That the excerpt is the whole span — span completeness is UNKNOWN.
Verify it
- Fetch the trace:
curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkM-jnanadhikara-reflexion-core.json - Fetch the pack manifest:
curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkM-jnanadhikara-reflexion-core/manifest.json - For each artifact: curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkM-jnanadhikara-reflexion-core/<name> | sha256sum, then compare that hash with the same artifact's 'sha256' above and in the trace. If every artifact matches and the trace's recorded verdict/gaps agree with what you read, the chain is intact. A mismatch means the upstream bytes changed after the trace was made: treat the trace as stale, not the hash as wrong.
- If every hash matches and the verdict/gaps here agree with the trace, the chain is intact. A mismatch means upstream bytes changed: treat the trace as stale, not the hash as wrong.
Hashes
source excerpt: 0e2027fc91ff8d3d67d81dd735920425e07072cfeecc002b7e7abce636d10d07 ledger: ipvv/passages.jsonl · edition: edition unrecorded (UNKNOWN) layer argmap: UNKNOWN (no bytes recorded) layer c1: UNKNOWN (no bytes recorded) layer c2: NOT-APPLICABLE (no bytes recorded) layer l0: UNKNOWN (no bytes recorded) layer l2: 45fd5bc4c1317e88… ipvv/data/chunkM-jnanadhikara-reflexion-core.l2.json BOUND layer l3: UNKNOWN (no bytes recorded) layer l4: UNKNOWN (no bytes recorded) layer t1: UNKNOWN (no bytes recorded) song proof : UNKNOWN (0 warnings) trace bundle traces/ipvv-chunkM-jnanadhikara-reflexion-core.json: 00bf86c62c39945c3f54c1d85538c4df9a31c981e5b09e6e14006e6a570c9213 verify pack artifacts (bytes): source.txt 0e2027fc91ff8d3d… 49351B chunkM-jnanadhikara-reflexion-core.l2.json 45fd5bc4c1317e88… 3227B
Chain
| Hop | Value | Status |
|---|---|---|
| SOURCE edition + span | edition unrecorded; verses M00020:6900-7600 excerpt | UNKNOWN; span UNKNOWN |
| LAYERS | shas below; song-file paths | BOUND, NOT-APPLICABLE, UNKNOWN |
| GATE deterministic | PROOF_NOT_RUN | BLOCKED |
| FORMAL theorems | registry references, run_bound false | none |
| TRACE bundle | 00bf86c62c39945c… | PARTIAL (links incomplete — see gaps) |
| PACK manifest | 2 artifacts | links present |
| WITNESS | none verified | UNPINNED |
| REVIEW | none bound | UNREVIEWED |
| PUBLICATION | human sign-off required; never automatic | NOT_AUTHORIZED |
Cite this
Svatantrya Reader, “ipvv chunkM-jnanadhikara-reflexion-core (M00020:6900-7600)”, https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkM-jnanadhikara-reflexion-core/, version trace 00bf86c62c39945c3f54c1d85538c4df9a31c981e5b09e6e14006e6a570c9213 (full sha256 of the trace bundle). Retrieve and re-verify: curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkM-jnanadhikara-reflexion-core.json | sha256sum must print this digest. Translators/editors of record: not established here — see edition record. The URL serves the live version; the digest pins the cited bytes. There is no archival resolver: the digest is integrity evidence, not durable storage or scholarly validation. “Complete” means links present — not approval, proof, or witness verification.
Related
- Previous claim in work: chunkL-memory-error-sankaranandana
- Next claim in work: chunkN-close-mahesvara-saktis
- Work index: ipvv
Provenance
- Edition:
edition unrecorded(UNKNOWN). Source record: unrecorded (status: unknown). Licence: unestablished. A hash is not a licence. - Ledger:
ipvv/passages.jsonl(translation-work lane; read-only from here). - Generated by
tools/emit_claim_pages.pyfrom byte-verified trace + pack (every file hashed against trace and manifest by role). Regenerates byte-identically or fails closed.