ipvv chunkM-jnanadhikara-reflexion-core (M00020:6900-7600) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

The passage

Passage excerpt exactly as hashed (from ipvv/passages.jsonl). Devanagari is not in the ledger, so none is rendered. The recorded hash covers this excerpt, not the edition volume.

bāhyārthakṛta eva bhavatīti dṛḍhābhyāsavāsanāmahimnā prathamata eva 
prabhṛti sa ābhāsaḥ saṃvidi adhyavasāye ca nirbhāsamānaḥ samākṛṣṭa-
bāhyatāka eva nirbhāsate mandamaterindrajālatimirādāviti prathamata eva 
prabhṛti bhrāntatvamuktam |

 (page 249)

yastu timirādikāraṇatvamavaiti gacchan kakṣādyābhāsasya, sa bāhyatāṃ na 
adhyavasyati | tathāca nāvārūḍhaṃ paśya paśya taṭataravaḥ pratilomaṃ 
tūrṇaṃ tūrṇaṃ dhāvantīti savismayamācakṣāṇaṃ śiśukaṃ pratyāha 
naivaṃ vṛkṣā bhavanti, dṛśyate kevalamitthamiti | anena pratibhāsadharma eva 
ayamiti uktaṃ bhavati | evaṃ nirvikalpakena etat bādhiṣyamāṇabāhyatāsvīkārāt 
sahyamātmani bhrāntatvam, śuktirajatabhrame tu prathamanirvikalpakena rajata-
svīkārābhāvāt na sahyamiti anyābhiprāyaḥ iti | tāvat iti | iha tāvadupayogi 
darśitam, anyattu darśayiṣyate | bhavatām iti svadarśane bhrāntitattvaṃ yat, tadiha 
na tāvat darśitamiti yāvat | yat nareśvaravivekaḥ

     pareṣāmapi keśādau bhrāntā saṃvidbahirmukhā |

iti | evaṃ lokaprasiddhe bhramarūpe yastṛtīyo'dhyavasāyāṃśaḥ, tannidarśanena 
sarvatra adhyavasāye bhrāntirūpaṃ pradarśya bhrāntirūpeṇa adhyavasāyena 
vyavatiṣṭhāpayiṣitasya bāhyasya vyavasthā na ghaṭate tatra aṃśe tasya 
jaḍarūpatvāt | yatra aṃśe ca ajaḍatvamabāhye, tatra vyavasthāsaṃpādanānaut-
sukyāditi darśayati smṛtijñānaṃ hi iti | hi iti yasmādevaṃbhūto'tra vibhāga 
itīti, tasmāt viṣayavyasthāpakatvamadhyavasāyasya na yujyate yathā prakṛtasya 
smṛtijñānasyeti | smṛtirupalakṣaṇamatra | etadeva ghaṭayati sa iti | yoṃ'śo na 
bhrānto nirvikalpakasvasaṃvedanalakṣaṇaḥ, sa na arthasya vyavasthāpakastena 
anyasyaiva svarūpasya svābhāsasya ca prakāśanāt | yataḥ soṃ'śaḥ 
pratibhāsamānaḥ svarūpasvābhāsasvabhāvaḥ, tasmāt smṛtijñānādabhinno na 
vyatiriktaḥ, na bāhyasvabhāvo

 (page 250)

     jñānādavyatiriktaṃ ca---------|
iti nyāyāt | yastu vikalpanavyāpārātmā adhyavasāyaḥ, sa yadyapi 
svāṃśādavatīrṇa iva lakṣyate ityato'rthe vyavasthāpakatayā 
saṃbhāvayitumārabdhaḥ, tathāpi na nirvahati asya saṃbhāvanā | tadāha 
yāvatā iti pūrvaprakrāntasaṃbhāvanānirvāhābhāvadyotakamavyayam | nanu 
bhrāntaṃ ca bhaviṣyati, vyavasthāpakaṃ ca bhaviṣyati | duṣyati kiṃ hi tata iti 
bhrāntatvena saha samuccīyamānaṃ vyavasthāpakatvamāśaṅkitaṃ niṣedhati 
bhrāntasyāpi iti | atra hetuḥ jaḍatvāt iti | nanu viṣayasya vyavasthāpaka iti 
ko'rthaviṣayasya vyavasthāṃ karoti | tatra yathā kāṣṭhasya ploṣaṃ 
karotyagnirityukte jāḍyamagnerna pratibandhakam, tathaiva avasāyo vyavasthāṃ 
viṣayasya karotīti kimasya jāḍyājāḍyacintayetyāśaṅkya āha 
vyavasthāpanaṃ hi iti | ātmani saṃvedanaṃ prakhyāpramukhaṃ 
pāryantikopākhyā-lakṣaṇādhyavasāyarūpam, paratra ca pramātrantare 
tathābhūtasya svātmani yādṛgarthākāro'dhyavasāyaḥ, tatsadṛśasya 
arthākārasya adhyavasāyasya pūrvaṃ vā tena arthākāraprakāreṇa abhūtasya 
jananārthaṃ vācakasya saṃketitasya śabdasya udīraṇamupākhyāprasādakaṃ 
yadvaśāt taddhānopādānādiyoga iti,-ityetat vyavasthāśabdavācyam, natu 
arthasya asau kāṣṭhasya iva kaścit vikāraḥ | hi iti yata evaṃ, tataḥ 
prakhyopākhyāvattvaṃ vastuviṣayaṃ jaḍasya svātmaniṣṭhasya vastu aspṛśataḥ 
kathaṃ syāt | co'nvācaye | ata eva upasaṃhariṣyati 
vastusaṃvedanarūpatvalābhaḥ iti | tūṣṇīkenāpi hi viṣayaṃ 
saṃvedayamānena vyavasthāpito'rthaḥ, kiṃtu vyāhāravyāpārādinā sā 
vyavasthāpanā niśceyetyupākhyānaṃ prakhyāyāḥ karāvalambanamādadhat 
tatsācivyena vyapadiṣṭamiha | nanu viṣayadhamra eva vyavasthā astu 
bhāṭṭanyāyena |

(page 251)

atra āha pratipramātṛ iti | viṣayadharmo hi pratipramātṛ na bhidyate | nahi ekasya 
śuklaḥ paṭaḥ, anyasya pītaḥ, anyasya na śuklo na pīta iti bhavati | iha punarekasya 
spaṣṭaṃ pratibhāto'parasya apratibhāta eveti dṛṣṭam | viṣayadharmatāyāṃ tu 
idaṃ na ghaṭate | yaḥ pratipramātṛ bhidyate dharmaḥ, sa viṣayadharmo na bhavati 
sukhādiriva; tathā ca vyavastheti viṣayadharmatvasya vyāpakaṃ vyavasthānaṃ, 
tadviruddhena avyavasthitatvena vyāptaṃ pratipramātṛbhinnatvamiti vyāpaka-
viruddhavyāptopalabdhiḥ | pramātuḥ iti pramātṛdharma eva ayam | yasya ca ayaṃ 
viṣayaprakhyopākhyālakṣaṇo dharmaḥ, sa eva ajaḍa ucyate | apiśabdo vṛttau 
parābhyupagamasya ayuktatādyotakaḥ | yadyapi tvayā cidrūpo'ṅgīkṛtaḥ, 
tathāpi na nirdoṣatvamiti | sa eva iti tatraiva tena prakhyopākhye kartavye | saca 
bāhya eva iti bāhyaḥ prakhyātaśca upākhyātaśca tatra bhavan pūrṇa eva 
prakāśitaḥ syāditi pratyakṣādasya smṛtyadhyavasāyasya na bhedo bhavet; ata eva 
saṃvidātmanā iti uktam | saṃvitsvabhāvasya hi yo vyāpāraḥ, sa ko'nyaḥ 
saṃvedanātirikto bhavitumarhati | tadadhyavasāyādiśabdairapi abhidhīyamāno-
'sau prakāśa eva pūrṇaḥ | tataśca yat yatra pūrṇaprakāśarūpaṃ na bhavati, tat 
tatra bhramātmakamapi na bhavati, sukha iva svasaṃvedanam | tathāca smṛtya-
vasāye atīrthe'rthe yat kila yatra na pūrṇaṃ prakāśanaṃ, tat bhrāntaṃ rajata iva 
tatsaṃvedanaṃ kiṃciditi vyāpakānupalabdhiḥ | abhrāntatve prasakte'pi na kaścit 
doṣaḥ, pratyakṣatulyatāyāṃ tu saṃvedanavirodha ityāśayena vṛttau saiva 
doṣatvena uktā | ṭīkāyāṃ ca tata eva ubhayamuktam | anarthaḥ svātmā 
svollekhaśca yaḥ, sa eva adhyavasāyasya pratibhāsyo'rthaḥ, bāhyastu naiva 
pratibhāsyaḥ | tarhi bāhyo jaḍo'yam |

(page 252)

nahi jāḍyasya śṛṅgamasti | yadeva yatra apratibhāsarūpaṃ, tadeva tatra 
jaḍamucyate nīlamiva anyatreti bhāvaḥ | arthāṃśe iti vyavatiṣṭhāpayiṣite 
bāhye ityarthaḥ | svātmā saṃvidrūpaḥ, ullekhaśca utprekṣaṇena svavyāpāreṇa 
utkīryeva svātmani arthādutkṛṣyeva likhyamānaścitrakalpaśchāyāmātrarūpo 
nīla iti | ubhayamapi etadabāhyaṃ prakāśanayogena spṛśatā adhyavasāyena 
tatraiva prakhyopākhyāvatā vyavasthājanakena bhūyatām, natu bāhya iti 
mātraśabdārthaḥ | iyatā saugatamate arthasya vyavasthaiva na kathaṃcidupapadyate 
nirvikalpakena tasyāḥ pūrvāparaparāmarśaprāṇitāyā asaṃpatter-
avasāyātmanaśca vikalpasya bāhye'rthe jaḍatvāt tadvyavasthākāritā-
nupapatteriti darśitam | prakhyānaṃ hi kevalaṃ nirvikalpakarūpamupākhyā-
rūpaśūnyam | na tat vyavasthānamarthasya | nāpi upākhyā kevalā 
prakāśaśūnyeti | yaśca pratyakṣāyate vikalpa iti, tatra kimasāvācarati yat 
pratyakṣeṇa upamīyeteti uktameva | ataśca bāhyārthasiddhirapi kathamiti sūcitam | 
ata eva svadarśane sidhāntī prakāśavimarśayoranyonyamaviyogaṃ darśayiṣyati 
yena arthavyavasthā sulabheva bāhyatvenāpi | sā hi prakhyopākhyāmayī | te eva 
ca prakāśavimarśāvarthasyeti tadātmako bodhaḥ kathamarthavyavasthārūpo na 
bhavediti na kiṃcit duḥsamarthamatra | avasāyo darśanībhūto'vasāyībhūtaṃ 
darśanamityapi puruṣabuddhyaviśeṣābhidhānasamānamatāttvikameva | 
paśyāmītyapi na darśanasya niḥśamaśamasya vapurucitaṃ yena iyatā 
darśanībhūtamavasāyarūpaṃ bhavet | paśyāmīti hi parāmarśo-
'yamavasāyasyaiva vapuriti parasya asamañjasamiti āstām || 5 ||

     evamanyonyabhinnānāmaparasparavedinām |
     jñānānāmanusandhānajanmā naśyeñjanasthitiḥ || 6 ||

(page 253)

tadevaṃ ityādinā sūtraṃ saṃkṣepeṇa avatārayati | jñānaṃ iti 
tadīyamanyajñānasaṃbandhinaṃ viṣayaṃ na āskandati na svīkurute | kathaṃ 
tatsvīkaraṇaṃ saṃbhāvyate | āha nija iti svarūpe svaviṣayamātre ca niṣṭhā 
viśrāntiryasya tādṛśaṃ yadaparaṃ svīkartavyo viṣayo yadīyastajjñāna-
dvāreṇa | nanu tadviṣayasvīkāre kathaṃ tajjñānaṃ dvāratāmeti | ucyate 
tadapara iti tat svīkartavyaviṣayaṃ yadaparaṃ jñānaṃ, tat yataḥ saṃvedyaṃ 
bhavati | nanu jñānaṃ yadi saṃvedyam, tarhi viṣayastadīyaḥ kathaṃ 
svīkriyetetyevamāśaṅkya idameva uktaṃ tadapara iti tasya aparasya jñānasya 
yataḥ saṃvedyo viṣayaḥ | svaviṣayaprakāśanasvabhāvaṃ hi tajjñānaṃ 
vedyīkurvatā jñānena avaśyaṃ tadviṣayo'pi svīkṛto bhavediti yāvat | nanu yadi 
ayaṃ paraviṣayasvīkāre jñānasya jñānāntaravedyatvamupāyaḥ, tadā-
śrīyatām | tarhi tadāśrīyeta, yadi ghaṭeta; natu ghaṭate ityāha krameṇa 
yadbhavanaṃ, tena bhinnāni kila jñānāni | nanu tataḥ kim | āha svābhāse 
svarūpe svākāracchāyārūpe ca viṣaye prakāśanarūpāṇi, natu parasvarūpe 
paraviṣaye vyatirikte vā viṣaye | tathā vṛttiḥ svātmamātra iti | atra heturanantaro-
papādito nyāyaḥ | tena hi nyāyena kiṃ kṛtamiti | āha svarūpamātra iti | iyatā 
prathamaṃ kārikārdhaṃ vyākhyātam, dvitīyaṃ vyācaṣṭe tataśca iti | tataḥ 
parajñānaviṣayasvīkārābhāvācca arthināmarthakriyālābhaḥ pravṛttipūrvako 
na syādarthitāyā eva anudayāt | sā hi pravṛttiviṣayasya prārthanīyasya artha-
viśeṣasya niścaye sati bhavati | prārthanīyaśca itthamartho bhavati yadi sa pūrvaṃ 
sukhasādhanatvena dṛṣṭa iti niścayaḥ | evaṃ ca viṣayasaṃmelanātmā niścayaḥ 
prārthanākāraṇaṃ, tat nāstīti kāraṇānupalabdhyā prārthanāyā abhāve 
tayaiva uttarottara

(page 254)

kāryāṇāmabhāvaḥ iti prārthanādhyavasāyapravṛttiprāptihānādānasaṃvya-
vahārādirlokayātrā utsīdet | kramopajātasya saṃvitprabandhasya vicitraṃ kṛtvā 
saṃyojanaviyojanādinā bahuprakāreṇa vaicitryeṇa yat kasmiṃścit viṣaye 
melanaṃ-yastvayā adya viṣayo dṛśyate, sa pūrvamapi mayā itthamavalokitaḥ 
ityevaṃrūpaṃ; tena kila tatsamarthācaraṇaṃ pravṛttiviṣayasya arthaviśeṣasya 
niścaye kriyeta | tadeva tu na ghaṭate | anena anusaṃdhānajanmā iti vyākhyātam 
| ālayavijñānamekamapi kalpitaṃ kṣaṇikatvādaviṣayamelanāya prabhavati | 
smṛtijñānaṃ ca vicārayitumārabdhamiti akhilapadam | prathamajñānamapi 
ahamidaṃ jānāmīti ahantāparyavasitam, ahamiti ca pūrvāparasvātmarūpa-
parāmarśaviśrāntaṃ prathate iti tadviśrāntatvābhāve tadapi na kiṃcit bhavet | 
sukhaduḥkhādāvapi eṣaiva vartanīti | sa ca ayamanusandhyekarasatayā pramātā 
vyavaharan tadabhāve mūrcchitaprāyībhavediti anusandhiravaśyasamarthanīyaḥ | 
nanu mā bhūvan svābhāsamātraprakāśanarūpāṇi vijñānāni, santu 
bāhyārthaprakāśanarūpāṇi | bāhyaśca saṃtānavṛttyā vā sthairyeṇa vā 
tajjātīyatvena vā pūrveṇa jñānena yo dṛṣṭaḥ, sa eva uttareṇa jñānena 
dṛśyate iti siddhaṃ viṣayamelanam | sidhyet, yadi dṛṣṭatā tasya arthasya dharmaḥ 
syāt | yāvatā pūrvajñānarūpameva sā | naca anyonyaṃ jñānayoḥ svarūpa-
tādātmyam | jñānabhedasya apāramārthikatve hi evaṃ syāditi | etat darśayati 
vyatirikta ityādi | viṣayamelanaṃ hi dṛṣṭatāyā viṣayadharmatvena vā 
jñānayoḥ svarūpaikatvena vā parasparavedakatvena vā syāt, na anyatheti 
ekānto'yam | nanu tṛtīyo'stu ayaṃ pakṣaḥ | netyāha tadapi iti tathābhūtamapi 
vyatiriktārthaprakāśanarūpamapi tat jñānam | svātantryeṇa iti pūrvajñāna-
yogakṣemāsparśenaiva |

(page 255)

nanu yadi tajjñānaṃ pūrvajñānapuraḥsarīkāreṇa taṃ viṣayaṃ svīkuryāt, kā 
khaṇḍanā; pratyuta asmin vastuni pratītiḥ sākṣiṇī jñāto'yamartha iti | etad-
āśaṅkya mahatā prabandhena jñānasya jñānāntaravedyatāmākṣa-
pādābhyupagatāṃ parākartumupakramate jñānānām ityādinā | atra 
saṃkṣepeṇa yuktiḥ jaḍatāpatteḥ iti | uktam iti

     dṛk svābhāsaiva-----------| (1 | 3 | 2)

ityatra | atra paro vitatya svābhiprāyaṃ prakaṭayan jñānāntaravedyatāṃ na 
upagate svaprakāśatve'pi samarthayate svasaṃvidrūpatvāt ityādinā nātra 
kaścidbādhaḥ ityantena | bhavanti ityantena siddhāntimataṃ pūrvapakṣa-
vādinā anūditam, anena ca aparasaṃvedyāni iti vṛttau nañaḥ saṃvedanena 
saṃbandho vyākhyātaḥ | paraśabdena saṃbandhe sādhyāviśiṣṭo heturbhavet | 
evamanūdya kutaḥ ityanena svamatamāha | idaṃ ca asya ākūtam-yathā dīpe 
prajvalite dīpāntaramagacchat prakāśate na kaścidvirodhaḥ, tathā jñāne'pi 
jñānāntaram | etāvatā hi na tasya grāhakasya jñānasya kiṃcit duṣyati, tat hi 
jaḍaṃ vā gṛhṇīyādajaḍaṃ vā | grāhakatve kā hāniḥ | tadāha yathā jaḍa 
ityādi | grāhyasyāpi kā khaṇḍanā | jaḍatvāpattiriti cet, naivam | jñānaṃ hi 
prakāśamānamapi tathā svayaṃ prakāśate yathā parasya prakāśanarūpameva 
bhavati,-iti 
ātmaprakāśananāntarīyakaparaprakāśanayogādāmtānātmaprakāśanarūpa-
masya anapetameva | tadeva ca ajaḍatvam | prakāśyatā ca nāma na tasya svarūpī-
bhavati ghaṭavadeva | tena sāpi asya na jaḍatāmānayati | etadāha prakāśyatvā-
prakāśyatvayoḥ iti | aprakāśyatvaṃ na prakāśito'yamiti vyavahāraḥ, sa na 
viṣayasya

(page 256)

svarūpaṃ prakāśito'yamitivyavahāravat; pramātrā ca asya jñānasya grahaṇe 
paraprakāśyatvameva upapannamiti darśayati na svaprakāśena iti | yena hi 
prakāśarūpeṇa viṣayasya asau prakāśastenaiva cet pramātuḥ saṃvedyatāmeti, 
ghaṭasyāpi saṃvedyatāmante; jñānāntarānudaye hi ko viṣeṣa ātmadravyasya 
ghaṭadravyasya vā | tasmādasya saṃvedyatā nāma jñānasya ghaṭavadeva 
jñānāntaram, ghaṭāt vilakṣaṇatvanidānaṃ tu iyameva asya prakāśatā yā 
viṣayaṃ svaṃ prati prakāśarūpatā | nahi viṣayasya prakāśarūpatā nijaṃ 
vapuḥ | tadetadāha tatprakāśa eva hi iti | svapakṣaṃ paro nigamayati tadevam iti | 
jñānasya prakāśyatā jñānāntarameva, svarūpaṃ tu prakāśamānasya 
paraprakāśanarūpatvamiti darśitaṃ prakāśātmatvāt paraprakāśanasvabhāva-
tvācceti jñānarūpaṃ jaḍarūpaṃ veti grāhakasya jñānasya na kācit 
khaṇḍaneti darśitam | jñānāntareṇāpi evam ityādinā grāhyasya jñānasya 
na kiṃcit hīyate iti uktam | yat yatra na lakṣaṇaṃ svamapabādhate, tat tatra 
viruddhaṃ darpaṇasvacchatāyāmiva svacchadarpaṇāntarasaṃkrāntiḥ | tathāca 
jñāne jñānāntareṇa grāhyatā na jñānasya svaṃ lakṣaṇaṃ prakāśa-
mānasya sataḥ paraprakāśanarūpatvaṃ bādhate iti vyāpakānupalabdhiḥ | 
virodho hi kvacideva bhavati, na sarvatra | yadi ca lakṣaṇānapabādhako'pi viruddhaḥ 
syāt, sarvaṃ sarvasya viruddhaṃ bhavediti nīlasya kāryatvakāraṇatvādyapi 
rūpaṃ na bhavet viruddhatvāt | evaṃ niyamavattvasya vyāpakasya anupalambha-
prasaṅgāt virodhavyavahāro lakṣaṇānapabādhakarūpāt pratipakṣataḥ pracyuto 
lakṣaṇāpabādhakatvena vyāpyate | tacca iha na upalabhyate iti | etat pariharati atra 
ucyate ityādinā | anena ca lakṣaṇānapabādhakatvasya asiddhiṃ nirūpayan 
virodhameva samarthayate |

(page 257)

jñānaṃ hi ghaṭasya prakāśanarūpam | tatra prakāśamānatvaṃ na 
ghaṭaniṣṭhaṃ kiṃcidrūpam, apitu jñānasvarūpameva tat | yadi ca tat 
prakāśamānatvam jñānagatamapi jñānāntarasvarūpameva, tarhi prakāśyasya 
jñānasya niḥsvarūpatvameva syāt | grāhakasyāpi jñānasya yā 
prakāśamānatā, sāpi grāhakajñānāntaramevetyanena paryāyeṇa sarvameva 
jñānaṃ niḥsvarūpaṃ bhavedityabhiprāyeṇa upakramate yathā ityādi | 
prakāśyamāne'pi iti vacanamātreṇa abhyupagame satyapītyarthaḥ | 
ahamitipratyeyaḥ iti arhe kṛtyaḥ | prakāśamānatāyāmananyāpekṣatvaṃ 
bodhalakṣaṇam | tacca grāhyatāyāmanyāpekṣatārūpāyāṃ bādhitameva syāt | 
evagrahaṇena ananyāpekṣāmāha | ahamityevaprakāśārhaḥ sa eva hīti 
saṃbandhaḥ | madhyagranthastu ahamityasyaiva ityādiratra hetutvena uktaḥ | nanu 
ahamiti na jñānametat, apitu jñāturayaṃ parāmarśaḥ; jñānaṃ ca iha 
mīmāṃsyate ityāśaṅkya āha yadā tu iti | tuśabdadvayaṃ vāstave satyapi 
abhede arthāvacchedānavacchedakṛtaṃ jñānatvaṃ jñātṛtvaṃ ceti viśeṣa-
dvayaṃ dyotayati | etaduktaṃ bhavati-na khalu ātmā nāma kiṃcit dravyāntaraṃ 
yasya jñānena ghaṭavadeva jñānaṃ prakāśyate | tathātve hi na kiṃcit 
prakāśeta | tathā hi ghaṭasya prakāśamānatvaṃ na svarūpam, apitu jñānam | 
tasyāpi prakāśamānatvaṃ yat, tat na svarūpam, apitu jñānāntaramiti 
aprakāśādvaitaṃ bhavediti suptaṃ jagat syāt | tasmāt saṃvideva pramātṛrūpā 
antaḥ śarīraprāṇaśūnyādikāvacchedaparigṛhītasaṃkocā api bahirmukhān-
avacchedāt bahiralabdhasaṃkocā māyāpramātṛrūpā bahirapitu labdhasaṃkoca-
tāyāṃ jñānarūpā | tatrāpi bahirasaṃkucitaṃ rūpamanuyāyi bhāsate eva 
anyathā anusaṃdhānāyogāditi jñānamātmadharma ucyate iti |

(page 258)

saugatairapi iyādinā sarvasya itthameva ayamavabhāsa ityāha | sthiramasthira-
viṣayacchāyoparaktarūpānuviddhaṃ prakāśalakṣaṇaṃ sarvasya tāvad-
adhyātmasiddhamanapahnavanīyam | tattu samarthayitumaśaknuvadbhiḥ 
kuśakāśamavalambyate | tathāhi bauddhairasthirameva asya pāramārthikaṃ 
rūpamaṅgīkriyate, sthairyaṃ tu saṃtānaniṣṭhatayā vikalpakalpitaṃ jñāna-
mātravādibhiḥ, sāṃkhyairasthiraṃ rūpaṃ viṣayacchāyoparāgakṛtaṃ, 
prakāśarūpatvaṃ ca puruṣacchāyopanataṃ buddhitattvavādibhiḥ | mukhyayā iti 
na vāstavamatra mukhyatvam, apitu pratibhāsānusāreṇeti mantavyam ata eva āha 
prakāśamānāyām iti | vāstavaṃ hi pramātṛtvaṃ puruṣasyaiva | yadivā 
puruṣasya citimātrarūpatvāt pramātṛtvādivyavahāra upacaritaḥ pramāṇa-
viparyayādivṛttisārūpyakṛtaḥ | buddhivṛttyaviśiṣṭā hi vyāvṛttiḥ ityupagamāt 
tu puruṣacchāyoparakte buddhitattve eva mukhyaḥ pramātṛbhāvaḥ | ubhaya-
rūpaḥ iti idaṃ jñānam, ayaṃ pramāteti ca | yeṣāmapi iti naiyāyikadīnāṃ 
jñānalakṣaṇo yaḥ prakāśaḥ, jñānodaya eva hi eṣāṃ mate viṣayaprakāśaḥ, 
tato'tirikta ātmaśabdavācyo nityavyāpidravyaviśeṣaḥ pramāteti | tatrāpi sa 
viṣayaprakāśastāvat tasmādātmadravyādavyatirekeṇa nirbhāsamāno'ṅgī-
kṛtaḥ | kevalaṃ tathānirbhāsane samavāyasya nimittatvamuktam | yathā tu 
raktaśuklaḥ paṭa iti rāgaśauklyānuviddha eva citrapaṭo bhāti, tathaiva jñātā 
ahamātmetipratyaye'pi ghaṭajñānātmanā prakāśena paṭajñānajñānātma-
nā ca prakāśena otaprotasvabhāva eva asāvātmā syāditi vicitraprakāśarūpā-
nuviddha eva ātmā,-iti yuktamavocāma | sa eva jñānaṃ pramātā ceti | nanu 
samavāyaḥ saṃbandhaḥ, sa ca bhedenaiva bhavati saṃyogavadityāśaṅkya satyam, 
kiṃtu ayutasiddhatvāt jñānasya na jātu bhedena avabhāso yukta iti darśayati |

(page 259)

anyathā iti vyāpitvanityatvābhyāṃ tadviparītābhyo vyaktibhyo'tyantabhinna-
yogakṣemā api jātirvyaktitādātmyenaiva avatiṣṭhate nirbhāsate cetyevaṃ bhūto 
yaḥ samavāyasya mahimā, sa kathaṃ guṇaguṇinoratyantamabhinnayogakṣemayor-
bhedena avasthānanirbhāsāvaṅgīkuryādityāśayena jātimatra dṛṣṭāntīkaroti 
nahi ityādinā | dṛṣṭāntasya hetusvarūpaparipoṣakatvena prakṛtaprasādhanāṅga-
tetyāśayena hetutādyotako hiśabdaḥ | yadi jātiḥ svatantrā āsīta bhāseta vā, 
tadā tat dravyameva syāt prakāśeta ca | bhīnneṣu abhinnapratyayajanakatvaṃ hi 
jāterjīvitam | nanu yadi sarvajñaḥ ṣaṭ padārthān viviktānālocayati, tadā jātiṃ 
pṛthaktvenāpi avalokayet, mahāpralaye ca vyaktyabhāve'pi avaśyaṃ jātīḥ 
paśyet nityatvena ca tadāpi tāsāṃ bhāvādityāśaṅkya āha sarvajñasyāpi iti | 
nahi ayathāsvarūpaṃ sarvajñaḥ padārthān paśyati | evaṃ hi sa bhrānta eva 
bhavet | sarvajñatvācca pralaye'pi asāvatītānāgatāḥ sākṣāt vyaktiḥ paśyan 
taduparañjakatvajīvitāmeva jātimavaiti | tadetat arhati ityanena uktam | dṛṣṭāntaṃ 
vyākhyāya dārṣṭāntike yojayati tadvat iti | ahaṃprakāśapratibhāsyo hi 
pramātā ātmā | tadabhedenaiva jñānamucitaprakāśaṃ ghaṭābhedena iva 
śuklastadguṇatvāt | tato hi bhedena prakāśamānaṃ yadi tadguṇaḥ syāt, 
viśvamapi tadguṇaḥ syāditi tadguṇatvamaniyamaprasaṅgena vipakṣāt vyāvṛttaṃ 
sādhyena tadabhedaprakāśena vyāpyate iti svabhāvahetuḥ | evaṃca jñānaṃ 
jñātā ahamityeva ucitābhāsam | idamiti tu avabhāse jñāturbahirbhūtamatad-
guṇarūpaṃ svatantramanyaguṇarūpaṃ vā bhāsamānaṃ jñānameva bhātaṃ 
bhavet | evamahaṃprakāśayogyasya pramāturantarniṣṭhatayaiva jñānasya 
prakāśanaṃ sarvadarśaneṣu uditam |

(page 260)

jñānam iti jñānasya jñānāntaravedyatā na yuktā | nanu mā bhūdidamiti 
jñānasya prakāśaḥ, bhavatu ca ahamiti; kiṃtu yathā sukhī aham, icchāmi 
dveṣmi prayate'hamityādau sukhecchāderātmasamavetatvena ātmasamavetenaiva 
vyatiriktena jñānena prakāśanaṃ, tadvat jñātā ahamiti jñānasyāpi 
jñānāntareṇaiva ekārthasamavāyinā bhaviṣyatītyāśaṅkya dṛṣṭānta eva 
ayamayukta iti hṛdaye gṛhītvā ahaṃprakāśasyaiva rūpaṃ nirūpayati svayam iti | 
ahaṃprakāśamayatvametaducyate-prakāśyatāyāṃ svātantryamananyamukha-
prekṣitvam, anyathā prakāśāntarāvyuparame'navasthānāt na kiṃcit prakāśe-
teti asakṛt nirṇītaṃ

     prakāśasyātmaviśrāntirahaṃbhāvo hi---------| (a. pra. si. 22 kā.)

iti | yasya hi naiyāyikasya sadā parokṣa eva ātmā, tasya tatparokṣavṛttirdharmaḥ 
prakāśeteti | etadetāvat katham | pṛthakprakāśamānaśca kathamayutasiddho 
bhavet | nabhaso'pi anirbhāse śabdasya nirbhāsa iti cet, etadapi katham | tarupavana-
saṃyogāpratyakṣatvaṃ ca kathaṃ syāt | atha ahamitijñāne prakāśate eva ātmā 
| tatrāpi ahamityapi jñānaṃ na svakāśam | tadapi jñānāntaragrāhyam | tattu 
jñānāntaraṃ kena ākāreṇa udetīti cintyam | yadi tāvadidamiti, tadā ātmabahir-
bhāvo'sya syāt | atha ahamiti, tarhi ātmajñānamidaṃ bhavet, na ātmajñāna-
jñānam; anavasthānācca na kiṃcit prakāśeta | jñānasya udayo viṣayasya 
prakāśa ityuktirhi jñānaviṣayayostādātmyaṃ vā ānayet; ghaṭasya udakā-
haraṇaṃ yat, tadeva paṭasaṃbandhi prāvaraṇamityetattulyatayā vā vakturunmatta-
tām | tasmādananyāpekṣaprakāśatvaṃ jñānasya svarūpaṃ tadanyāpekṣa-
prakāśatvena viruddham, tadeva ca jñānāntaragrāhyatvamiti na jñānaṃ 
jñānāntaravedyam |

(page 261)

tadviṣaya iti jñānānāṃ ye viṣayāsteṣāṃ yā vyavasthitayaḥ, tāsāṃ niṣṭhā 
anavasthābhāvena parisamāptiriti yāvat | tadeva iti yadasya jñānasya svarūpaṃ 
viṣayonmukhāhaṃprakāśamānarūpatvam | kimanyat iti anyat hi tadīyaṃ guṇa-
tvādi tāvat na bhāti arthaprakāśamātrasyaiva nirbhāsāt | bhāsamānamapica tad-
rūpādi guṇāntarasādhāraṇajñānarūpatayā naiva nirbhātaṃ syāditi 
jñānaṃ na ābhātaṃ bhavet | etadupasaṃharati tat iti yadetaduktaṃ, tasmāt hetoḥ 
| idamiti prakāśasvātantryarūpādahaṃbhāvāt pṛthakkṛtaṃ sat jñānaṃ yadā 
prakāśate, tadā ahaṃ jñātā viṣayaprakāśamayaḥ ityevaṃbhūtāṃ 
pāryantikīṃ pratipattimadhiśayya prakāśitaṃ bhavati | yathā ayaṃ śuklo guṇaḥ 
paṭāt padārthāntarabhūtastatra paraṃ samavāyena vartate itivikalpe ayaṃ paṭaḥ 
śuklaḥ iti vikalpāntaravyavadhinā guṇasvarūpamāmṛṣṭaṃ bhavati, na sākṣāt; 
tathā mama jñānamidamiti idānīmiti anyasya prakāśabalāt yasya prathate iti 
vyavahriyamāṇatā idantārūpā, tat jaḍam; svaprakāśatābalāt yasya ahantā-
rūpā, tadajaḍamiti | itthaṃca yadi parādhīnaprakāśaṃ prakāśyaṃ ceti jaḍa-
lakṣaṇam, tadastu; anyena tu prakāreṇa prakāśabhinnatvena idantā, tadabhinna-
tvena ahanteti jaḍājaḍatvamiti tyaktvā yat prakāśyaṃ, tat jaḍamityukte kiṃ tasya 
prakāśyatvam | jñānasya udaya ityukte tasya na kiṃcit svarūpamuktaṃ bhavet | 
evaṃca jaḍalakṣaṇena ayuktamiti ajaḍaṃ nīlādi syāt | uktam iti bhavataiva | 
pūrvapakṣe evamasaṃbhavāt na lakṣaṇamativyāptiśca atreti hṛdaye gṛhītvā 
bhaṅgyantareṇa jaḍājaḍalakṣaṇasya avirodhāpādanena jaḍājaḍayor-
avyavasthāṃ darśayati ataśca iti | na kevalaṃ svarūpāsvarūpāsparśanāt, 
yāvadabhyupagate'pi svarūpasparśitve |

(page 262)

itaśca avirodhāt jaḍājaḍalakṣaṇayoḥ prasaktāt jaḍamapi ajaḍaṃ syāt | avirodha-
meva apiśabdadvayena dyotayati | adya iti asmaduktāyāṃ vyavasthāyām | artha-
svarūpam iti idantayā artha eva pravṛttiprāptiniyojanādinā bhāsamānatayā 
vyavahriyate, ahaṃtayā tu svaprakāśarūpaṃ jñātṛjñānarūpam | prakāśācca 
yau bhedābhedau, tāvanyonyavirudhau svavyāptayorjaḍājaḍayorvirodhaṃ 
vidadhānāvanyonyasaṃsparśākṣamatvena pravibhaktaṃ rūpaṃ tayorvyavasthā-
payataḥ | tadāha suvyavasthitaḥ iti suṣṭhu vyavasthito niyata ityarthaḥ | iyatā na 
kiṃcit jñānaṃ jñānāntaravedyaṃ bhavatīti upapāditam | adhunā yadi kaścid-
ācakṣīta-mā bhūdanyatra jñānānāmanyonyavedyavedakatā, smṛtau tu sā 
anubhavaviṣiṣṭārthanirbhāsanāyāṃ kathamavajñāyate-iti, taṃ prati pratyuta 
jñānasya vedyatve jñānaviṣayaṃ jñānaviśiṣṭārthaviṣayaṃ vā 
anubhavāntarameva bhavet, na smṛtiriti hṛdaye gṛhītvā smaraṇajñānena asya 
anubhavajñānaṃ vedyaṃ na bhavati,-iti prakṛtaṃ ghaṭayati pūrvānubhūtasya 
ca iti | cakāro yuktisamuccaye | na kevalaṃ pūrvoktayuktibhirjñānasya 
jñānāntaravedyatvaṃ nāstītyetāvataiva smaraṇajñānena pūrvānubhavasya 
viṣayīkāro niṣidhyate, yāvat yuktyantareṇa api | tathāhi ghaṭaṃ smarāmīti 
jñāne ghaṭasyaiva viṣayatayā pratibhāsaḥ, na pūrvānubhavasya | sa kevalaṃ 
smaraṇajñānenaiva saha milito bhāti | anyathā tasya pṛthagavabhāse smaraṇaṃ 
ghaṭena saviṣayaṃ na bhavet yogina iva paracittajñānaṃ paracittaviṣayena | 
yadāha

     naca sālambanaṃ tasyāviṣayībhūtatvāt |

iti | nanu ghaṭamanubhūtamanubhavāmīti smaraṇasya vapuḥ, tatra 
anubhūtatvamarthasya viśeṣaṇaṃ na smaraṇena aikyamāpadyate | ucyate |

(page 263)

eṣā khalu smaryamāṇadṛśyamānānusandhirūpā pratyabhijñā, natu śuddhaṃ 
smaraṇam | tatra tu anubhūtamiti yadullikhyate bhūtatvamanubhavasya, idameva 
smaraṇasya prātisvikaṃ vapuḥ | tatrāpi bhūtatā viṣayopādhisaṃkocakalpitā 
anubhavadaśāyogena svayaṃvartamānatve'pi | anubhūtaṃ smarāmītyapi 
pratipattāvanubhūtamityasyaiva spaṣṭīkaraṇaṃ smarāmīti, natu atikrāntānu-
bhūtatāsmaraṇāt sadā vartamāno hi bodhaḥ prācyena jñānena udriktāvasthena 
upalakṣitaḥ smaraṇamiti ucyate | tadāha anubhavaikyāpannam iti | kevalaṃ 
saugatena etat kathaṃcit sāmarthyate anubhavena svasaṃtatau vāsanātmaka-
śaktyādhāradvāreṇa, naiyāyikena api ātmani saṃskārādhānadvāreṇa, natu 
smaraṇena | anubhavo jñāyate iti tayordarśanam | evaṃ hi pūrvajñānajñāna-
rūpamanubhavāntarameva bhavet, natu smaraṇam | cirātītasya ca jñānasya 
niḥsvabhāvasya kathamarthaprakāśarūpatā | naśyadavasthaṃ ca jñānaṃ 
jñānena jñāyatāṃ nāma ekārthasamavāyāt, ayogī tu ciranaṣṭamadhunā 
vettīti kā saṃbhāvanā | na jānāti, apitu smaratīti cet, tarhi jñānajñānaṃ 
jānātīti āyātaṃ syāt | tatrāpica ayameva doṣaḥ,-iti yuktamuktam | natu 
antarālavarti iti | smaraṇasya viṣayasya ca antarāle madhye bhavannanubhavo 
viṣayaṃ prakāśayan smaraṇena prakāśamānaḥ samaraṇasya taṃ viṣayam-
arpayatīti na yuktamitthamananubhavāt | etadeva ca yuktam-yat smaraṇavigrahapatita 
eva viṣayaprakāśātmā anubhavaḥ | tathāhi smṛtiranubhavaṃ prakāśayati taṃ 
yo viṣayaṃ prakāśayatīti upagame viṣayasya yā prakāśanā, sā viṣayaniṣṭhā 
tāvat na bhavati prakaṭatāvādasya dūṣitatvāt; apitu iyameva tasya prakāśanā 
yā tadviṣayo'nubhavaḥ | saca yadi na svayaṃ prakāśate, na kiṃcit prakāśeta |

(page 264)

atha ucyate tasya prakāśanā smaraṇena tathāhi anubhavasya prakāśyasya na 
dharmo viṣayasyaiva, kintu smaraṇameva tasya anubhavasya prakāśanā abhavaditi 
viṣayakakṣyāpatito'sāvanubhavo jaḍākāraḥ prakāśabhinnaḥ kathaṃ 
mārgasya prakāśo bhavediti ghaṭaṃ smarāmīti andhapadaṃ paryavasyet | 
tadetadāha sā iti viṣayaprakāśarūpatā na syāt pūrvānubhavasya idantayā 
prakāśamānatvena jaḍasya | anyatra smaraṇajñāne tanmukhastadadhīnaprakāśo 
hi asāvanubhavaḥ | evamidantā nāma prakāśyatvaṃ prakāśāt bhinnatvaṃ 
jaḍasvarūpamiti sthāpite svapakṣaprakopaṃ śaṅkamāna āha evaṃca iti | anena 
jaḍājaḍalakṣaṇavibhāgena ahamidamitiprakāśa īśvarātmā | tatra jaḍājaḍayoḥ 
kathamekatvamiti | tatra ucyate-iha idamityapi bhāsamāne prakāśaparamārthataiva 
rūpamanyathā aprakāśayoge idantāyā api andhatamasatvāt | kevalaṃ māyā-
śaktyā prakāśābhinne'pi prakāśabhinnatvābhimāna iti yathocitamātṛmeya-
sṛṣṭiprabhāvita iti jaḍatā ucyate | īśvaradaśā ca prakāśabhinnatvābhimāna-
viṣayā ye paśupramātṝṇām, te'rthāḥ paramārthataḥ prakāśātmāna iti 
parāmarśarūpā | tat paśupramātrapekṣayā te jaḍāḥ santu nāma, paśu-
pramātṛrūpasyāpitu prakāśabhāgasya vastuta aiśvaraprakāśāvyatireka iti 
tadanusāreṇa idamityasya rūpasya vidyunnyāyena unmiṣato'pi prarohābhāvād-
ahaṃbhāve eva viśrāntiriti sāmānādhikaraṇyamahantedantayorucyate | evaṃca 
anūdyamānā iyamidantā prathamaṃ yadyapi bhāti, tathāpi anubhavādasya 
svaviśrāntyayogyatvena vidhīyamānāhantānudhāvanenaiva kṛtitvamiti ahaṃ-
mātrataiva | tadāca iti īśvaradaśāyām | nādhikyam iti idantā nāma tatra na 
adhikā prakāśasya ahantātmanaḥ | svātantryamahimaiva hi vastuta idantā |

(page 265)

tadatra parasya svaprasiddhenaiva dṛṣṭāntena mohamapohati yathāhi iti | eṣa 
bhaṅgyā dṛṣṭānta eka eva sādharmyavaidharmyābhyāṃ granthakāreṇa uktaḥ | 
yathā rūpaṃ saṃniveśasya udaye bhraṃśe ca rūpameva tathātadityupagamāt, 
evaṃ bodho viśvasya udayapralayayorbodha eva; na asya atiśaya ādhikyamiti 
sādharmyadṛṣṭāntaḥ | rūpe tu kṣaṇikatvāt tathā tatheti kaścit yo'tiśayo-
'ṅgīkṛtaḥ, sa bodhe na upapadyate | bodhasya ekarūpatvāt viśeṣaleśo na yujyate 
iti hi uktam | yat nareśvaravivekaḥ

     nīlādikoparāgeṇa na prathaiva viśiṣyate |
     aviśiṣṭaprathārūpopagamātsarvavādinām ||

iti | etacca vitatya vakṣyate ityāha tadāstām iti | asya prameyasya audāsīnyaṃ 
prāptakālamiti yāvat | yathā rūpasya na saṃniveśo'rthāntaram, evaṃ bodha-
rūpe'pi naiva kaścidatiśayaḥ saṃbhavatīti sādharmye yojanā | turevakārārthe 
atra, vaidharmye tu viśeṣadyotakaḥ | yathā rūpasya viśiṣṭatā syāt, evaṃ 
bodharūpe'pi viśiṣṭatātmā atiśayaḥ śaṅkyate; satu naiva astīti vaidharmye 
yojanā | hīti yasmādevaṃ, tadīśvaradaśāyāṃ bodharūpatāyā na ādhikyaṃ 
kiṃciditi saṃbandhaḥ | prakṛtalakṣaṇavibhāgasya hetumupasaṃharati siddhaṃ 
tāvat iti | parasaṃvedyatā bodhasya iti parasaṃvedyatā bodhasya niṣedhyā 
svasaṃvidrupatvena hetunā | tat hi niṣedhyasya vyāpikā yā idantā, tadviruddhayā 
ahantayā vyāptam | ahantaiva hi saṃvido lakṣaṇam | tena vyāpakaviruddhavyāpte-
na svasaṃdrūpatvena parasaṃvedyatvaṃ niṣidhyate | atra hi svasaṃvidrūpatvaṃ 
jñānasya pareṇa aṅgīkṛtaṃ, kevalaṃ tathābhāve'pi parasaṃvedyatvamicchati | 
sahi-svātmanā saṃvidrūpatā paraprakāśā parasaṃvedyatvaṃ tu tadviṣaya-
jñānāntarodayaḥ,

(page 266)

 tadanayoḥ ko virodhaḥ-ityāha sma ko hi virodhaḥ ityādinā | tasya idānīṃ 
virodhapratipādanena mohaḥ śamitaḥ | parasaṃvedyatāyā hi lakṣaṇaṃ prakāśa-
bhinnatvaṃ jaḍatvamidantā, saṃvidrūpāyāstu svasaṃdrūpatāyāḥ prakāśa-
tādātmyamajaḍatvamahantā,-iti lakṣaṇadvāreṇa tayorvirodha eveti parasaṃvedya-
tā svasaṃvidrūpatvena niṣidhyate | sā hi hetoḥ svasaṃvidrūpatvasya yat 
vyāpakamahamiti rūpaṃ, tasya yat viruddhamidamiti prakāśabhinnatvaṃ; tena 
vyāptā tallakṣaṇiketi | yaśca vidhau svabhāvahetuḥ, sa eva tadviparyaye niṣedhye 
viruddhopalabdhirūpo'nupalabdhiheturbhavatīti darśayati yathā iti | anityatve 
kṣaṇikatve sādhye kramikārthakriyākāritvalakṣaṇaṃ yat sattvaṃ tat svabhāva-
hetuḥ, nityatve tu niṣedhye vyāpakaviruddhavyāptopalabdhiḥ | nityasya lakṣaṇaṃ 
vyāpako dharma ekasvabhāvatvaṃ nāma, tadvirūddhaṃ ca bhinnasvabhāvatvaṃ; 
tadeva vyāpakaṃ lakṣaṇaṃ kramikārthakriyākāritvasya | krameṇa arthakriyāṃ 
karotīti hi bhāṣitasya ayaṃ paramārthaḥ-nānāsvabhāvo'yamiti na avṛkṣo'yaṃ 
śiṃśipātvādityatrāpi avṛkṣatvasya vyāpakaṃ yat lakṣaṇamaśākhādi-
mattvaṃ, tadvirūddhena śākhādimattvena śiṃśipātvaṃ vyāptamiti vyāpaka-
viruddhavyāptopalabdhireva | atha lakṣaṇātmā yo vyāpako dharmaḥ, sa na pṛthag-
vyāvṛttyā samākṛṣyate pṛthagākarṣaṇasya parapratyāyanaphalasya prasiddhe 
viṣaye niṣprayojanatvāt; tadā avṛkṣatvaviruddhena vṛkṣatvena śiṃśipātvaṃ 
vyāptamiti viruddhavyāptopalabdhirbhavati | yadā tu śiṃśiṃpāyāmapi 
vṛkṣatvaṃ na pṛthak kriyate prasiddhatvāt, kevalaṃ bhrāntyā āropitaṃ 
yadavṛkṣatvaṃ, tadapasāryate; tadā svabhāvaviruddhopalabdhireva bhavati | 
prakṛte'pi parasaṃvedyatvamidanteti ekaṃ tattvaṃ cet, tadviruddhavyāptopalabdhiḥ 
| ahantā svasaṃvidrūpatvamityapi cedekaṃ tattvaṃ, tat svabhāvaviruddho-
palabdhireva |

(page 267)

iha tu parasaṃvedyatāsvasaṃvedyate parasya lakṣaṇato na tattvataḥ siddhe | tata eva 
hi sa tayoravirodhamabhimanute ityāśayena lakṣaṇāt sa vyāpako dharmastayoḥ 
pṛthakkṛtya pradarśita iti vyāpakaviruddhavyāptopalabdhirvivṛtikṛtā darśitā | na 
anagnirdhūmādityapi viruddhakāryopalabdhireva bhavatīti | evaṃ tatra tatra 
avadhātavyamiti alamavāntareṇa | evamajaḍe parasaṃvedyatāmapākṛtya para-
saṃvedye'pi svasaṃvidrūpatā nāstīti darśayati ghaṭasyāpi iti | yadyapi 
ghaṭasya svasaṃvidrūpatvaṃ na kenacidupagatam, tathāpi virodhasphuṭīkaraṇāya 
idamuktam | yathārthadharmaprakaṭatāvādinastat balāt prasajyate, naca yuktaṃ 
virodhādityetadanena darśayati | anayaiva iti saiva iyamanupalabdhijātirityarthaḥ | 
svasaṃvidrūpatvasya niṣedhyasya vyāpakamahamiti | tadviruddhamidamiti, tena 
vyāptaṃ parasaṃvedyatvamiti | etadupasaṃharati tadevam iti | aśeṣamapi viśvaṃ 
yadi krameṇa yadivā yugapadapi saṃvedyate, tathāpi vartamānamekaṃ jñānaṃ 
svaviṣayamātrameva gṛhṇāti; natu kasyacit viṣayasya jñānāntarasvīkṛtatāṃ 
vetti | jñānaṃ hi na jñānāntareṇa jñāyate jaḍatāpatteḥ | jñānāntara-
svīkṛtatve ca ajñātā iyaṃ mayā pūrvaṃ duḥkharūpā, arthakriyāsādhano 
niścito'yaṃ sukhasādhana iti saṃvedanābhāvāt bhūtagrasta iva na tasmin dṛṣṭe 
titikṣopāditsātmikāmicchārūpāmarthitāṃ bhajet | tadabhāve tyajāmi-gṛhṇā-
mītiprayatnopakramaḥ kāyaspandamadhyastattyāgādānarūpaprāptyanto 
vyavahāro na syādicchādveṣayoḥ smṛtipūrvakatvāt tadabhāve'nutpattestat-
pūrvakaparyatnābhāve prayatnajaśarīrakarmāsaṃbhave tatkṛtārthasaṃyoga-
vibhāgādyasaṃpatteriti sadyojātanālikīradvīpavāsibhiriva pramātṛbhiḥ sthīyeta 
| teṣāmapivā asti anusandhānādi kiṃciditi tebhyo'pi śocyāḥ pramātāro na 
pramātāraḥ syuḥ |

(page 268)

iyatā sūtraṃ vyākhyātam | jñānānāṃ yadekamanusandhānaviṣaye melanaṃ, 
tato janma yasyāḥ sā janasthitistyāgopādānādivyavahāro naśyediti | vṛttirapi-
jñānānāṃ yat parasparaṃ viṣayeṣu saṃghaṭṭanaṃ, tat yathā vikalpajñānam-
anubhavasya viṣaye-idaṃ dṛṣṭaṃ vikalpayāmīti, so'pi vikalpajñānasya-yadeva 
anumānena vikalpitaṃ, tadeva paśyāmītyādau, ubhayasyāpi smṛtiḥ, tasyā api 
pratyabhijñānamityādibahuprakāram, tadeva prakṛtaṃ mūlakāraṇaṃ yasya 
lokavyavahārasya sa tasmin saṃghaṭṭanātmani mūlanidāne niraste kena 
prakāreṇa bhavet | saṃskārādinā kevalena tasya na saṃpattiriti hi bhaṇitameva | 
vṛttauca iti jñānānām ityeva ṣaṣṭhī vṛttau prayuktā teṣām iti | 
parāmarśena sūtre anusandhānasya nityasāpekṣatvāt samāsaḥ, anyathā caitrasya 
citrā gāvo'syetivat na syāt | anusandhānaṃ tu nityasāpekṣaṃ sakarmakatvād-
asyāḥ kriyāyāḥ | vṛttau viṣayasaṃghaṭṭanāyāḥ prādhānyāt teṣām itya-
pekṣaṇe'pi samāsasya yadyapi na virodhaḥ, tathāpi viṣayārthasya apradhānasya 
teṣāmityapekṣaṇe samāsābhāvaḥ prāpnoti, sa viṣayasya nityasāpekṣatvaṃ 
viṣayāpekṣaṇāditi parihṛtaḥ | samāsena ca atra taddhitavṛttirapi upalakṣyate | nahi 
bhavati dhānyānāmapūpamayī yātreti | iha tu viṣayasaṃghaṭṭanā 
viṣayadvāreṇa nityasāpekṣeti bhavatyeva dhanasya arjanasamaye ityādivat | nanu 
vyavahāro'yaṃ mūḍhānāṃ viplavamātramavicāritaramaṇīyam | kā tatra 
tattvaparīkṣā | asadetat viplavena vyavahāraniyamānupapatteḥ | kiñcideva hi ayaṃ 
jahāti, kiñcideva ca upādatte | tat niyatanidānābhāve kutastyo niyamaḥ | astuvā 
mūḍhavyavahāro viplavaḥ, yastu amūḍhānāṃ vyavahāraḥ, sa kathaṃ 
samarthyeteti darśayati vṛttikṛt paramārtha ityādi |

(page 269)

etat vyācaṣṭe viditavedyairapi iti | tattvam iti natu lokavyavahāraḥ | ayameva 
kramaḥ iti anubhūtānusandhānādiḥ | kuta iti cet, āha te'pi hi iti | na kevalaṃ 
mūḍhā evaṃ, yāvat te'pi,-iti apiśabdaḥ | viditapūrvam iti anubhavaṃ 
darśayati | evamayam iti smaraṇānusandhānapūrvakaṃ vikalpanam | śiṣye-
bhyo'pi iti avatāraṇīyebhya iti yāvat | yadivā na kevalaṃ śāstrakaraṇātmani 
upadeśe'yaṃ kramaḥ, yāvat saṃnihitāntevāsisaṃkramaṇopadeśāvasare'pīti 
apiśabdaḥ | etaduktaṃ bhavati-asarvajñastāvat tattvamāgamānumānayogi-
pratyakṣādinā svātmani prasiddhaṃ śāstre nibandhan parasmai vā nirūpayan 
smṛtvā smṛtvā vikalpya nirūpayediti tāvat sthitam | yo'pi sarvajño viśvaṃ 
sākṣāt paśyati, so'pi śiṣyamupasaṃkrāntabodhaṃ cikīrṣurūpadidikṣuḥ 
śāstraṃ vā cikīrṣuḥ śabdopārohayogyatāṃ śiṣyajanabhāvanā yogyatāṃ ca 
sākṣātkriyamāṇasya svalakṣaṇasya paśyan tasmāt sākṣātkārātmakāt 
sārvajñyāt svātantryarasena karuṇārasena vā vyutthāya ayamiti sākṣātkṛtam-
api arthamevamiti vikalpanena anusandhāya upadiśet | vikalpanaṃ ca pūrvadṛṣṭa-
tāsamullekhena śabdādyanusmaraṇaprāṇatayā ca bhavatīti | so'pi tadānīṃ 
pūrvāparajñānamelanāṃ vinā kathamupadiśet | yathoktaṃ bhavadbhireva
     
tathatāvyutthito buddhastathatāmupadekṣyati |

iti | āgameṣu api

     puṃsāmanugrahārthāya paro'pyaparatāṃ gataḥ |

iti | tathā

     yathā prakṣyanti te śiṣyāstathā sthāsyati śaṅkaraḥ |

ityādi ca | 

(page 270)

teṣāmapi iti prabudhānām | lokayātrā iti paroddhāraṇādikā | svātma iti 
svaviṣayaprakāśatāyāmātmamātraprakāśatāyāṃ ca 
viśrāntairvartamānairevetyarthaḥ | sarve eva iti prabuddhāśca aprabuddhāśca | 
niḥstimitāḥ iti bhūtagrastaprāyāḥ | nahi sarvajño'pi bhūtagrasta iva āste 
tasyāpi vikalpayitumaśaktāvasvātantryāpatterjaḍatāprasaṅgāt | ata eva parama-
śivasya api bhagavataḥ śaktyupakramaṃ layabhogādhikāraiḥ sadāśiveśvara-
vidyeśvarādikrameṇa māyāpramātṛparyantatayā prakāśanameva vikalpanavyā-
pārarūpamiti niḥstimitatvaṃ jāḍyameva | niḥstimitatvavipakṣa eva hi vimarśaḥ 
sphurattāspandādivyapadeśyo bhagavataḥ śaktiviśeṣo yannyūnatātāratamya-
kṛtaṃ sthāvarāntaṃ jaḍatvam, yadutkarṣatāratamyakṛtaṃ ca bhagavatparama-
śivāntaṃ prabuddhatvamiti vakṣyāmaḥ

     sā sphurattā------------| (1 | 5 | 14)

ityādau | nanu ayamupadeśo'pi viplavatvāt pāramārthikaṃ viṣayaṃ naiva 
spṛśatīti śaṅkitvā āha paramārthopadeśasyāpi iti | laukikasya vyavahārasya 
astu tāvat viplavatā; asyāpitu viplavatve yaḥ paramārtha upadiṣṭo bhāvitaśca, 
tasya paramārthaḥ pūrvaprakāśitaparamārtharūpatvābhāve paramārtho-
'spṛṣṭa eva kathaṃ prāpyeta | mithyāparamārthopadeśapūrvikā hi bhāvanā 
mithyāparamārtha eva kṛtā tameva sphuṭīkuryāt

     ------------yadyadevātibhāvyate |

iti nyāyāt; atha satyaparamārthameva sphuṭīkaroti prācyānubhavaviṣayīkṛtaṃ, 
tato na viplavatā | evaṃca saṃvedanānāṃ viṣayamelanamāyātamiti ākū-
tāntaram | nanu kimatra viṣayamelanena | yathāhi bījādādyātiśayādikrameṇa 
antyātiśayaṃ prāptādaṅkuro mṛdaśca ghaṭa ityādirvicitraḥ kāryakāraṇa-
bhāvo loke prasidhaḥ;

(page 271)

naca tatra viṣayamelanaṃ kiṃcidupayujyate samarthyate vā; tathaiva pūrvam-
anubhavaḥ, tato vikalpaḥ, tata upadeśanam, tato bhāvanābhiyogaḥ, tato 
bhāvanāniṣpattiḥ, tataḥ parisphuṭā bhavati jñānodaye iyameva paramārtha-
prāptiriti | kimatra viṣayamelanasamarthanāprayāsenetyāśaṅkya brūte nacedam 
iti | kāryakāraṇabhāvo'yaṃ bhavati, natu bījāṅkurādijaḍatulyavṛttānta iti 
mātrapadam | ayaṃ bhāvaḥ-iha kāryakāraṇabhāvamātreṇa 
anubhavavikalpādīnāṃ jaḍatulyavṛttāntatve svarūpamātraniṣṭhatvena paratra 
akiñcitkaratvāt viṣayasya sākṣātkaraṇaṃ vikalpanaṃ smaraṇamityādayo 
viṣayaniṣṭhāprakāśanavimarśanaparamārthā vyāpārātmāno vyavahārāḥ 
kathaṃ bhaveyuḥ, adhyātmasiddhāśca amī na apahnotuṃ śakyāḥ | ete ca 
ekaviṣayatayā vinā kathaṃ prakalpyeran | dṛṣṭaṃ vikalpayāmi smarāmīti hi 
teṣāṃ prāṇitam | tasyāśca asamarthanīyatāyāṃ vikalpāḥ pratyakṣāyante, 
anubhavaḥ smṛtibījamādhatte svapratibhāse'narthe'rthādhyavasāyenetyādi 
kimarthamuddhoṣyate | taddhi ekaviṣayatāyāḥ saṃpattaye jālamutthāpyate | sā tu 
tāvatā na sidhyatītyetāvadasmābhirucyate iti | etadāha pratītireṣā iti anubhava-
vikalpanopadidikṣopadeśabhāvanādirūpaṃ yadupadeśanaṃ, tat kila pratīti-
viṣayaniṣṭhaṃ saṃvedanam; natu bījādijaḍavat svaniṣṭhaṃ kiṃcidrūpam | tataḥ 
kimiti | āha pratītiśca iti | bhūtaṃ yat paramārthajñānamupadeṣṭurajñato-
padeśe vitārakatvādupadeṣṭṭatāyogāt bhaviṣyacca yat paramārthajñānaṃ 
sphuṭaṃ phalarūpaṃ bhāvayitustayorjñānayoryo viṣayaḥ, sa eva yadi smaraṇa-
vikalpanopadidikṣopadeśavikalpanabhāvanāparamparāṇāṃ na bhavet; tarhi anyat 
jñātamanyat vikalpitamanyadupadiṣṭamanyat bhāvitamanyat prāptamiti bhavet | 
naca etat samañjasaṃ

(page 272)

     ------------------------------------yadyadevātibhāvyate |
     bhāvanāpariniṣpattau tatsphuṭaṃ kalpadhīphalam ||

iti yattadbhyāmekaviṣayatvasya darśitatvāt | pramāṇādapi hi pravṛttiprāptyā-
dikamekaviṣayatayaiva saṃtānāśayena nirvāhyate, anyathā pramāṇāpramāṇa-
vibhāgāyogaḥ | tadetat sarvaṃ nigamayati tasmāt iti | ayamiti prabuddhāpra-
buddhaniṣṭho vyavahāro'nyonyaṃ viṣayāṇāṃ prāpaṇaṃ, jñānāntaragatasya 
hi viṣayasya jñānāntare smṛtyādau pramātrantaraviṣayasya ca pramātrantare 
niyogopadeśādau prāpaṇaṃ svātmani paramātmani ca vyavahāra ucyate | vyaveti 
vyatihāre, haratiḥ prāpaṇe | sa vyavahāra ekaviṣayatvena vyāptaḥ | tadviruddhā 
anekaviṣayatā | anekātmatve ca jñānānāṃ sā vyāpikā prasajyate | prakāra-
trayeṇa hi tadupapadyate | prakāradvayaṃ ca dūṣitam | nahi dṛṣṭatā viṣaya-
dharmaḥ | yadāha bhaṭṭaḥ

     vyāpṛttiḥ pratyayasyārthe tatra kiṃcidakurvataḥ |

iti | pratipadyate iti | pratipattireva kathaṃcidbhāva uktaḥ syāt, natu arthasya 
rūpātiśayo nirvartyate | tathātve anyendriyādivyāpāramanyasya na pratītaye-
'pekṣeta, yathā kṛto na punaranyasya karaṇamityādi ca | tat viṣayadharmatā na 
yuktā | vedyatā ca saṃvidāṃ nirastā | yadi ca ayamavaśiṣyamāṇo'pi prakāro 
na syāt jñānānāmekātmakatālakṣaṇaḥ, tadayaṃ vyavahāro vyāpakaviruddha-
vyāptopalabdhyā na bhavedeva | naśyet iti sūtrasya vṛttiḥ katham iti vivṛtā na 
syādeva iti saṃbhāvanāliṅā | kathamitica praśnena anapahnavanīyatāṃ 
vyavahārasya bruvāṇaḥ pāriśeṣyāta siddhaiva jñānānāmekā antarmukha-
saṃvittattvasvarūpatetyāha | ata eva samanantaralagnatayaiva na cet iti sūtrārtho-
'tra sphurati || 6 ||

(page 273)

     na cedantaḥkṛtānantaviśvarūpo maheśvaraḥ |
     syādekaścidvapurjñānasmṛtyapohanaśaktimān || 7 ||

tasya ca vyavahārabalādanapahnavanīyāt sidhyati ekātmateti tātparyaṃ 
niṣedhamukhenāpi pravṛttau | etadartha eva hi yadyarthaścecchabdaḥ | sahi 
svamatasya dārḍhyamāha parapakṣe'napahnavanīyasyāpi avaśyamāpatati 
saṃbhava iti dyotayan | tadetattātparyamavatāraṇikāyāmāha yujyeta iti 
hetuhetumatorliṅā | vyavahārasaṃbhavasya jñānānāmekātmatā heturiti | 
etādṛśaḥ iti prabuddhāprabuddhaniṣṭha ekaviṣayatāmaya ityarthaḥ | cinmātra-
sāratvena iti cidvapuḥ ityasya vyākhyā viśvātmanaḥ iti antaḥ kṛta ityādeḥ 
parameśvarasya iti maheśvaraḥ ityasya | ātmā iti svabhāvaḥ | etāḥ iti sarva-
janaprasiddhāḥ | vicitrāḥ iti tattatsvātantryabalāt vicitronmeṣanimeṣabhājaḥ | 
śaktayaḥ iti tadāśritāḥ, natu svatantrāḥ, nāpi tatsvarūpātiriktā dharmadharmi-
bhāvena paraṃ vartamānā ityāha śaktiyogalakṣaṇaṃ ca iti | etadeva asya 
māheśvaryam | anena jñāna ityādi vyākhyātam | evaṃ tātparyaṃ vyākhyāya 
na cet iti sautraṃ spṛśati anyathā tu iti | prakāśarūpaṃ tāvat saṃvittattvaṃ 
sakalapramābhittibhūtaṃ svayaṃ siddhaṃ, na sādhyamiti tadbhittipṛṣṭhe anyat 
nirūpyamityāśayena vṛttikṛt tadanuvādena viśvarūpatvaṃ sautraṃ vyācaṣṭe iti 
ṭīkākāro vivṛṇoti prakāśarūpam iti | hi iti yasmādevaṃ, tasmāt vṛttikāra 
idaṃ vidhyanuvādarūpamāha | tatra ca upapattimāha iti dūreṇa saṃgatiḥ | 
etāvatā ādisiddhasūtrārthaḥ smāritaḥ | nīlasukhādeḥ iti bāhyasya āntarasya 
ca sarvasyeti yāvat | jaḍābhimatasya iti paramārthataścidrūpasya api cicchakter-
eva māyātmikāyā abhimānamātreṇa gṛhītajaḍabhāvasyetyarthaḥ |

(page 274)

svayam iti jaḍasya hi lakṣaṇamuktaṃ-na asya ātmīyaḥ prakāśaḥ iti | tarhi 
paro'sya prakāśo bhaviṣyati | netyāha atadrūpatve ca iti | yasya yat na rūpaṃ, sa 
tena na samānādhikaraṇatayā paramārthato vyapadiśyate nīlena iva sindūram | 
tathāca aprakāśātmā bhāva iti prakāśena tathā na vyapadiśyeta, tattad-
vyapadeśasya niyamavattvāt tādrūpyaṃ kāraṇamiti kāraṇānupalabdhiḥ | 
vyapadiśyate ca ekādhikaraṇatayā prakāśena parābhimato jaḍaḥ prakāśate iti, 
tasmāt tadrūpa eveti svabhāvaheturvyāptiḥ kāraṇānupalabdhyā adhunaiva 
prasādhitā yataḥ | nanu ca vyatiriktena śvetaguṇena dharmī tathā vyapadiśyate,-
ityanena anaikāntiko hetuḥ | maivaṃ vipakṣato bādhakena ākṛṣṭasya hetoḥ 
sādhyena vyāptisiddhau vyabhicārasya niravakāśatvāt | nahi vyatiriktena śveta-
guṇena śvetamānatā yuktā | yat nareśvaravivekaḥ

     svayaṃ prāsādo na śveto nāpyaśveta-------|

iti aprāmāṇikoktiḥ | nahi vastudharmayoranyonyaparihāreṇa avasthitayoranyatareṇa 
ayuktaṃ vastu saṃbhavediti | upapādayiṣyate iti

     prakāśātmā prakāśyo'rtha-------| (1 | 5 | 3)

ityādisthāneṣu | nanu ca iha jñānānāmeka ātmā,-iti samarthayituṃ 
prakrāntaṃ, tat kiṃ jaḍānāmapi tadekātmatābhidhānenetyāśaṅkya āha 
bhinnāvabhāsinām iti | caḥ uktāśaṅkāsūcakaḥ | apiśabdo daṇḍāpūpīya-
nyāyena prakrāntaprameyasiddhidyotakaḥ | yatra bhinnā api abhimananātmaka-
svātantryavimarśabalāt pratibhānta idantayā parigṛhyamāṇatvāt paramārthato-
'hamitiprakāśamātrasvarūpāḥ,

Reading translation: withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible) The verify pack carries the layer bytes; no English is quoted without a verified verse mapping.

Claim table

ClaimStatusBasis
Link completenessFAIL (7 gaps named)assurance.trace_links_present + gaps
Human reviewUNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off)assurance.review
Deterministic chunk gateBLOCKED (PROOF_NOT_RUN)proofs.chunk_gate
Manuscript witnessUNPINNED (0 verified corpus-wide)identity.witness
Source-span completenessUNKNOWNassurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed

What this does NOT establish

Verify it

  1. Fetch the trace: curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkM-jnanadhikara-reflexion-core.json
  2. Fetch the pack manifest: curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkM-jnanadhikara-reflexion-core/manifest.json
  3. For each artifact: curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkM-jnanadhikara-reflexion-core/<name> | sha256sum, then compare that hash with the same artifact's 'sha256' above and in the trace. If every artifact matches and the trace's recorded verdict/gaps agree with what you read, the chain is intact. A mismatch means the upstream bytes changed after the trace was made: treat the trace as stale, not the hash as wrong.
  4. If every hash matches and the verdict/gaps here agree with the trace, the chain is intact. A mismatch means upstream bytes changed: treat the trace as stale, not the hash as wrong.

Hashes

source excerpt: 0e2027fc91ff8d3d67d81dd735920425e07072cfeecc002b7e7abce636d10d07
  ledger: ipvv/passages.jsonl · edition: edition unrecorded (UNKNOWN)
layer argmap: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer c1: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer c2: NOT-APPLICABLE (no bytes recorded)
layer l0: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer l2: 45fd5bc4c1317e88…  ipvv/data/chunkM-jnanadhikara-reflexion-core.l2.json  BOUND
layer l3: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer l4: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer t1: UNKNOWN (no bytes recorded)
song proof :   UNKNOWN (0 warnings)
trace bundle traces/ipvv-chunkM-jnanadhikara-reflexion-core.json: 00bf86c62c39945c3f54c1d85538c4df9a31c981e5b09e6e14006e6a570c9213
verify pack artifacts (bytes):
source.txt  0e2027fc91ff8d3d…  49351B
chunkM-jnanadhikara-reflexion-core.l2.json  45fd5bc4c1317e88…  3227B

Chain

HopValueStatus
SOURCE edition + spanedition unrecorded; verses M00020:6900-7600 excerptUNKNOWN; span UNKNOWN
LAYERSshas below; song-file pathsBOUND, NOT-APPLICABLE, UNKNOWN
GATE deterministicPROOF_NOT_RUNBLOCKED
FORMAL theoremsregistry references, run_bound falsenone
TRACE bundle00bf86c62c39945c…PARTIAL (links incomplete — see gaps)
PACK manifest2 artifactslinks present
WITNESSnone verifiedUNPINNED
REVIEWnone boundUNREVIEWED
PUBLICATIONhuman sign-off required; never automaticNOT_AUTHORIZED

Cite this

Svatantrya Reader, “ipvv chunkM-jnanadhikara-reflexion-core (M00020:6900-7600)”, https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkM-jnanadhikara-reflexion-core/, version trace 00bf86c62c39945c3f54c1d85538c4df9a31c981e5b09e6e14006e6a570c9213 (full sha256 of the trace bundle). Retrieve and re-verify: curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkM-jnanadhikara-reflexion-core.json | sha256sum must print this digest. Translators/editors of record: not established here — see edition record. The URL serves the live version; the digest pins the cited bytes. There is no archival resolver: the digest is integrity evidence, not durable storage or scholarly validation. “Complete” means links present — not approval, proof, or witness verification.

Related

Provenance