ipvv chunkL-memory-error-sankaranandana (M00020:6300-6900) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

The passage

Passage excerpt exactly as hashed (from ipvv/passages.jsonl). Devanagari is not in the ledger, so none is rendered. The recorded hash covers this excerpt, not the edition volume.

     svātantryāmukta------------| (1 | 5 | 16)

iti bhāvisūtrāśayena vakṣyate iti uktam | nanu yadi sākṣādātmā na prakāśate 
parakīyaḥ, kathaṃ paracittajñānaṃ sphuṭābhaṃ

(page 227)

bhavet parātmano'pratyakṣatvādanumānena sphuṭābhasvarūpāvedanācceti | 
āha sarvathā iti | yogipratyakṣaṃ hi idaṃ, na punaranumānam | tathāhi

     tasmādbhūtamabhūtaṃ vā---------|

iti

     pratyayasya paracittajñānaṃ saṃyamāt | (yo. sū. 3 | 20)

iti nyāyena dhāraṇādhyānasamādhibalāt paracittena saha abhedaṃ yadā 
bhāvayati, tadā vastvanusāreṇa sā bhāvanā, tathā vastuta aikyāt 
māyākṛtatvāt bhedābhimānasya sphuṭābhaṃ paracittaṃ prakāśate, natu 
anumīyate tadā paracittamiti | nanu anumānena mā bhūt sākṣātprakāśa 
ātmanaḥ, pratyakṣeṇa tu svalakṣaṇameva prakāśyate, tacca parātmani bhavatyeva 
yogipratyakṣaṃ paracittajñānādeḥ prasiddhatvāditi syāt 
paraprakāśyatvamātmana iti śaṅkāṃ vyapohitumāśayapadam | etaduktaṃ 
bhavati-tatra yogipratyakṣeṇa rāgādayaścaittāḥ prakāśyante | tatsaṃvedanena 
saha yogina aikyāpatteḥ saṃvedanaṃ svaprakāśameva bhāti, natu prakāśyatvena 
| evakāraḥ samāsānantaraṃ prayukto natu mātṛprakāśo'tra 
abhedabhāvanāsādhyastasya sadāprakāśatvāditi vadan parāśayasyaiva iti 
pūrvapadārthe svārthaṃ niveśayati rājapuruṣa eva ayamiti yathā, tathā 
svasthānagato'pi evamāha sākṣātkāra eva ayaṃ parāśayasya, natu 
anumānamadhyavasāyamātrarūpamiti sphuṭābhasya na sarvathā anumeyatvaṃ 
kathañciditi | evaṃ parapramāturapi prakāśyatvaṃ nāstīti samarthitam | 
bauddhasya tu parapramātṛsiddhiḥ saṃtānāntarasiddhividhvaṃsanaṃ 
vāsanāprabodhasūtre kurvatā ṭīkākāreṇa vitatya vicārayiṣyate iti viratamiha | 
evaṃ prasaṅgāt siddhāntinā svadarśane pramātṛvṛttānto vicārito

(page 228)

madhyagranthena amunā ata eva na yasya ityādinā natu tadanumānam ityantena | 
adhunā dṛk svābhāsaiva iti prakṛtameva prameyaṃ nirvāhayati bhaṅgyantareṇa | 
tathāhi kaścit brūyāt-jñānaṃ svaprakāśaṃ svasaṃtāne, parasaṃtāne tu 
pramātrantarāpekṣayā jñānāntaraprakāśyamapi bhaviṣyati viṣayabhedena 
viruddhadharmādhyāsasya akiñcitkaratvāt, saiva hi pramadā dayitasya sukhaṃ 
sapatnyāśca duḥkhaṃ janayati; naca virodhaḥ kaściditi | taṃ prati ucyate 
ekapramātṛniṣṭhatvenāpica iti | ayamanvabhūt, ahamanvabhūvamiti 
smṛtidvayaṃ vilakṣaṇaṃ bhāsate | tatra svānubhavaniṣṭhāyāṃ 
smṛtāvanubhavasya yadātmarūpatvamātmaviśrāntatvena 
ananyāpekṣāmayamasmadarthavimarśanīyam, tat cet na bhāti; paraniṣṭhānubha-
vanirbhāsanāt ko'sya viśeṣaḥ syāt | atha 
ayamasmadarthasdanubhavavedanarūpasmaraṇapariniṣṭhitaḥ san vedye'pi anubhave 
saṃkrāmatīti ucyeta, tarhi parānubhavasmaraṇavedanayoge'pi anvabhūvamityeva 
pratītiḥ syāt | atha yo'nubhavastadāpi asmadarthaviśrāntiyogya eva bhāti, 
tatsmṛtyā saṃvedyate iti kā bhāṣā | asmadartho hi prakāśasya 
ātmaviśrāntirananyāpekṣā, smṛtyā vedyatvaṃ ca anyāpekṣeti virodhaḥ | 
yadyapi parasaṃtānavartino'pi jñānasya paraprakāśyatvamanucitaṃ, 
svaprakāśatvameva hi jñānasya anaupādhikaṃ lakṣaṇam, naca tat 
viṣayābhedādanyathā bhavati, nahi nīlapṛthivyādi anyāpekṣayāpi jalādi 
saṃpadyate, aupādhikasyaiva rūpasya tajjanakatvāderviparivṛttidarśanāt, anyathā 
sarvaṃ viparivarteteti bhāvasya svarūpaniyama eva na syāditi anyathābhavanasya 
yadaupādhikatvaṃ vyāpakaṃ, 
tadviviruddhānaupādhikatvopalambhādanyathābhavanaṃ svaprakāśatvasya 
jñānīyasya niṣidhyate | tena jñānasya viruddhameva

 (page 229)

paraprakāśyatvam | anenaiva āśayena hi vakṣyati na 
jñānasvarūpamanyasaṃvedyaṃ svaprakāśaikarūpatvāt iti | ekagrahaṇena 
hi anaupādhikatvena tallakṣaṇatayā tādātmyamuktaṃ; tathāpi atra tāvat 
viṣayabhedaprathanaṃ dhūliprakṣepaṇaprāyaṃ virodhaparihārāya 
jātyuttaramapi syāt, iha tu tadapi nāstīti atyantapadam | atyantaviruddhatvameva 
hetunā ghaṭayati nahi iti | tadvedyaḥ iti smṛtivedyaḥ | tadāpi hi iti smṛtitvena yaḥ 
saṃmataḥ kālaḥ, tatra | tatsthaḥ iti svasaṃtatistha 
ātmaviśrāntirūpo'hamitiviśrāntiyogyo na bhātaḥ syāt | bhāsatāṃ tarhi tathā 
| āha svaprakāśe ca iti svaprakāśatvaparaprakāśatvayorvirodha iti hi uktam | 
anayā ṭīkayā sūtraṃ vṛttiśca bhaṅgyantareṇa vyākhyātam | svābhāsaiva yā 
dṛk svasaṃtānarūpā, tayā ātmaviśrāntiyogyamahaṃvimarśanīyaṃ yat 
jñānaṃ; tatra anyavedyatā na upapannā | svasaṃvedanaikarūpā 
svasaṃtānarūpatayā ātmatābhimānasthānaṃ yā kācit hi jñaptiḥ, sā 
anyasaṃvidvedyā na bhavatīti | nanu yathā nīlādi kāraṇatvāt saṃvido viṣaya iti 
ucyate, tathā anubhavo'pi smṛtijñānasya kāraṇamiti viṣayo'stu,-ityāśayena 
āśaṅkate athāpi anyavedyatā iti | ayaṃ bhāvaḥ-smṛtijñānasya 
tāvadanubhavajñānaṃ pāraṃparyeṇa kāraṇamiti yadi viṣaya ucyate, 
rūpajñānasyāpi rasādijñānaṃ samanantaratvena paraṃparayā vā avaśyaṃ 
kāraṇamiti rūpajñānenāpi aśeṣāṇi rasagandhādijñānāni viṣayīkriyeran | 
ekajñātṛsamavetapadena bauddhamate kāraṇatvena viśiṣṭaṃ kāṇādamate tu 
ekārthasamavāyena viśiṣṭaṃ jñānatvamaviśiṣṭamiti sūcitam | tena 
ekasamavāyijñānatvaviśeṣāditi mantavyam, natu jñānatvāviśeṣamātrāt | 
evaṃ hi nirmalameva abhidhīyamāne

(page 230)

sati vāsukijñānādyapi asmadādijñānasya viṣayo bhavediti sarvaḥ sarvajñaḥ 
syādityādirbhūyān viplavaḥ, yo'gre vakṣyate | nacāpi 
rūparasādijñānāmanyonyavedakatvaṃ yugapat krameṇa veṣyate, prasajyate tu,-
iti sahaiva prathamataḥ prasañjanīyaḥ syāt, natu indriyaniyamābhāvamātram | 
tena sūtre'pi evaṃ yojanā-rasaviṣayā dṛk svābhāsaiva yathā rūpadṛśā na 
vedyā, tathā anyā apīti | agre tu rūpadṛgeva rasadṛgiti aviśeṣeṇa yojayiṣyati | 
nanu rasajñānaṃ yadi prakāśate, tat kiṃ niyamena jñānopādhinā 
prakāśitavyam | nahi kumbhena prakāśamānena tadupādherviśiṣṭabuddhimat-
kṛtatvāderavaśyaṃ prakāśaḥ, tat kathamuktaṃ sūtrādhikaṃ vṛttau 
anyonyavedane anyonyaviṣayavedanamapi syāt iti yasya vyākhyānāya ṭīkeyam 
-raso'pi tadupādhiḥ prakāśetetyāśaṅkya āha jñānaprakāśa eva hi iti | na 
idamupādhimātmānaṃ kumbhavat, apitu tatprakāśarūpaṃ; tataśca rasasya 
prakāśo rūpaprakāśe prakāśate iti rasasyāpi prakāśanamaṅgīkṛtameva 
bhavati | tathāṅgīrācca svahetoścakṣurjñānaṃ rasādiviṣayaṃ 
rasādiprakāśanayogāt jātamiti indriyaniyamo hīyeta | sahi trividhaḥ prasiddhaḥ | 
indriyabalāt jñānasya kāryasya niyamaḥ-cakṣurjanitaṃ hi jñānaṃ rūpasya 
eva prakāśa iti | indriyasya ca niyamo yogyatātmā-yena nayanaṃ 
rūpajñānameva janayati, na anyaditi | indriyāṇāṃ ca niyama iyattā 
ṣaḍindriyāṇītyādi, tatra prathamaṃ prakāradvayaṃ vyākhyātuṃ tataśca 
ityādinā tāvatpadena tṛtīyaḥ sūcitaḥ | taṃ ca vyācaṣṭe tadabhāvācca 
ityādinā | indriyāṇāṃ svabhāve niyamābhāvāt tajjñānānāṃ ca 
viṣayaniyamābhāvāt cakṣurjñānasya sarvaviṣayābhāsanasāmarthyādane-
kendriyakalpanā vyarthā | atra hetuḥ-ekendriyasya tathābhūtaṃ sāmarthyam 
iti |

(page 231)

atrāpi hetuḥ-kāryasvabhāvasya ityādi | atrāpi hetuḥ-anyathā ityādi | na 
cakṣuṣā tāvat rūpajñānaṃ janyate | tena yadi nāma rasajñānaṃ prakāśyate, 
tāvatā śuddhe rase jñānaṃ prati anupādhibhūte pracikāśayiṣite 
rasanendriyopayogo bhaviṣyatīti anekendriyakalpanā na vyarthā | atra āha evaṃca 
iti | co hetau | evaṃ hi ucyamānenaiva hetunā kevalasyāpi rasasya cakṣureva 
prakāśakaṃ prāptam, kevalaṃ saṃbhavadadṛśyamānamupādhibhūtamapi na 
prakāśeta piśāca iva; dikkālasamavāyādayastu sarvadaiva upādhibhūtā 
bhavanti buddhādīnāṃ rūpādaya iveti | tatpratyakṣatāpakṣe'pi na teṣāṃ 
kevalānāṃ pratyakṣatāprasaṅgaḥ | tena upādhibhūtasya prakāśanaṃ 
saṃbhavat kevalaprakāśābhāvāt vyāvṛttaṃ kevalaprakāśena vyāpyate iti 
upādhibhūtaprakāśanasvabhāvena kevalaprakāśanasvabhāvaḥ sādhyate iti 
svabhāvahetuḥ | nanu upādhibhūtasya rasasya na cakṣurjñānaṃ prakāśaḥ, apitu 
tatra nirbhāsamānaṃ rasajñānamiti upādhibhūtaprakāśanamasiddho 
heturityāśaṅkya āha cakṣurjanitā iti | na tasya rasajñānaṃ prakāśastasya 
svarūpeṇa asattvāt | tat hi tadā bhavet yadi rasanendriyajanitaṃ vartamānaṃ tat 
syāt | kevalaṃ smṛtāviva atītānubhavo rasajñānamasadeva rūpajñānena 
prakāśyate iti rūpajñānameva tadānīṃ sabhramajñānasya 
upādhimatastadupādheśca rasasya prakāśanamiti na asiddho hetuḥ | 
indriyaniyamābhāve ca andhādyabhāvaprasaṅgaḥ, ekadā ca avalokitaviṣayasya 
tadviṣayatadanubhavanāśe'pi tatphuṭībhāvaprasaṅgaḥ iti na kiṃcit kasyacit 
naṣṭaṃ syāditi | evaṃ kramabhājāṃ jñānānāmanyonyavedakatve doṣa uktaḥ | 
idānīṃ vartamānānāṃ yaugapadyena jñānānāmanyonyavedakatve doṣamāha 
sākāravāde ca

(page 232)

iti | naṭamallanartakīprekṣādau nartakīṃ vayaṃ paśyāma ityasyāṃ pratipattau 
yāvanta ekaikavyatiriktāḥ sāmājikāḥ, tāvanti darśanāni pratyekaṃ vedyāni | 
tāni satyapi bāhye ākāravanti, tacchāyāyogena asatyeva bāhye tenaiva bāhyena 
ākāreṇeti ekaikasya anantanartakyavabhāso bhavet | ekanartakyavabhāsaśca 
saṃvedyate | tasmin viṣaye yat jñānamekaikasya saṃbandhi, tasya vedakāni yāni 
jñānāntarāṇi, tacca vedakaṃ yeṣāṃ jñānāntarāṇāṃ; 
teṣāmākāravatāmanyonyavedakarūpāṇāmanekatvādekanartakyābhāse'pi 
ābhāsānāmanekatvaṃ syāditi saṃgatiḥ | nanu satyaṃ tatra 
pratyekamanekāvabhāsaḥ, kiṃtu yādṛk deśakālasvarūpata ekasya ābhāsaḥ, 
tādṛgeva aparasyeti sarvathā tādṛgrūpyapraveśamayāt samānābhihārarūpāt 
sādṛśyādanekatvaṃ na ābhāti | jalajvālāprabhāsaṃmīlane'pi hi 
upacayo'dhikaḥ syāt | iha tu sarvathā tādrūpyāt kathamanekatvaṃ bhāsatāmiti 
parāśaṅkāṃ nivārayati yatra iti | ekasya sāmājikasya yadā cakṣuṣi 
kamalādoṣastatastasya mṛgamadānukārikeralalāsikāvadanabimbamapi 
kīrakāminīvadanamiva kanakagauramābhāsate, tadā tadābhāsasya pratyekaṃ 
vedyatvādanyābhāsānāṃ ca kāmalināpi vedyatvāt sarvasya 
śyāmalapītalarūpo milito'vabhāsaḥ syāt | nanu kva evaṃ vyāmiśrāvabhāso 
dṛṣṭaḥ iti | āha yathā iti | ekatra cakṣuṣi rekhātimiraduṣṭe, cakṣurantare ca vimale 
cañcalācañcalaghaṭasaṃvittirbhavati | evamekasaṃtatau krameṇa 
naṭādiprekṣāyāṃ ca yaugapadyena jñānaṃ jñānāntaravedyaṃ 
doṣamāpādayediti uktam | adhunā tu idamāha nacāpi ityādinā prasajyante tu 
ityantena-iha na dikparīkṣāyāṃ tāvadabādhitamasti jñānametairdṛśyamānaṃ 
paśyāmīti | pratyekaṃ ca tatra ekasaṃtatipatitatā | nacāpi yugadbhāvināṃ 
kāryakāraṇabhāvaḥ |

(page 233)

tathāpi ca dṛṣṭa eva vedyavedakabhāva iti sarvapramātṛgatānāṃ 
jñānānāmaniyamena vedyavedakatve mahān viplava iti | nanu saṃskārajatvamatra 
niyāmakaṃ bhaviṣyati, tat sarvo'yamukto doṣaḥ pratisamāhita ityāśayena āha 
athāpi iti | svabhāvaniyamāt iti saṃskārajatvābhāvakṛtāt | 
svabhāvavaicitryāt iti saṃskārajatvakṛtāditi vyatirekānvayadvāreṇa 
apaunaruktyam | yadi vā pūrveṇa kāryasya jñānasya svabhāvabheda uktaḥ, 
dvitīyena tu tatkāraṇasya saṃskārasyeti | paro yathā ekaprahāreṇa doṣān 
parijihīrṣati, tathā siddhāntavādī paraprakāśaṃ jñānamityasya pakṣasya 
mūlata eva utthāpanaṃ na bhavatīti darśayati uktaṃ hi tāvat iti dṛk 
svābhāsaiva ityatra | vastūnāṃ nijaṃ lakṣaṇamanaupādhikaṃ viparivartate iti 
āśayaḥ | saṃskārajatvena tarhi kiṃ kṛtamiti cet, āha tatrāpi iti 
svaprakāśaikarūpatvena anyathābhavati api bhinnātmano'nubhavādanyarūpa-
syāpi smaraṇasya sādṛśyaṃ viṣayacchāyākṛtaṃ syāt nāma | 
anantasaṃskārajatve'pi pūrvakaṃ jñānamābhāsyate tena | evaṃ hi sati dvayaṃ 
saṃbhāvyate-anubhavagatasya grāhyāṃśasya prakāśo grāhakāṃśasya vā 
prākkalpaṃ nirākaroti grāhyasya sphuṭābhāsasya anubhavasaṃcetane, natu 
smṛtāviti | anena yogijñāne grāhakātmani yathā parasaṃvedanaṃ pṛthageva 
grāhyapakṣanikṣiptaṃ prakāśate, na evaṃ smṛtijñāne svānubhavaḥ | ghaṭa eva 
hi atra asphuṭatayā grāhyabhūmikādhiśāyīti | anena dvitīyaṃ  
prakāramapākaroti | saṃskāreṇa tarhi kimapakṛtam | āha sādṛśyamātram iti | 
mātragrahaṇamatiriktaprakāśyatvanirāsāya | yat kila naṣṭaṃ, na tat saṃskāraje 
vastvantare āveśaṃ saṃbandhameti pūrvasaṃniveśa iva saṃniveśāntare | 
naṣṭaśca anubhava iti svasaṃskāraje'pi 

(page 234)

smaraṇe viṣayatayā na saṃbandhameti | saṃbandhagamananibandhanaṃ hi 
saṃnidhānam | asaṃnihitasaṃbandho rāmo'smākaṃ rājā,-iti 
rājanvadviśvamadyeti aniyamaḥ | tadviruddhatvaṃ ca naṣṭatvamiti 
kāraṇaviruddhopalabdhiḥ | nanu anubhavena smaraṇamekaviṣayaṃ kathaṃ syāditi 
ayaṃ yatno vartate | tatra anubhave smṛtyā anābhāsyamāne'pi sādṛśyaṃ tāvat 
saṃskārajatvāt siddham | tacca viṣayadvāreṇeti ekaviṣayatvamapi 
sādṛśyādupacariṣyate iti siddho vyavahāraḥ

     smaraṇādabhilāṣeṇa---------|

itītyāśaṅkya āha vastusthityaiva iti | yat vastu sthitaṃ prarūḍhaṃ bhavati, 
tadavaśyaṃ saṃskāramādhatte | prarohajo hi saṃskāralakṣaṇo viśeṣaḥ, 
keṣāṃcittu praroha eva paṭīyastvaṃ saṃskāro viśeṣaḥ | yatprajñālaṃkāraḥ

     praroho'syāḥ saṃvidaḥ paṭīyastvaṃ eva saṃskāro vācyaḥ |

iti | yatra ca saṃskāra ādhīyate, tatra sādṛśyamiti ubhayaṃ 
bhūrjasaṃniveśaśaragamanādau dṛṣṭam | iha ca pūrvajñānaṃ sthitamabhūt | 
tadavaśyaṃ saṃskārasādṛśyābhyāṃ bhāvyamiti kalpyate, natu sādṛśyaṃ 
jñātuṃ śakyam | dvayavedī hi kvāpi akrameṇaiva saṃniveśadvayaṃ 
gogavayayoriva, kvacit krameṇa bhūrja iva parāpararūpaṃ paśyan 
tṛtīyastatsādṛśyamaveyāt, natu iha tṛtīyo'sti | sthiramātmānamabhyupayatāpi 
vaiśeṣikeṇa duḥsamarthamekaviṣayatvam | smṛtyanubhavayorhi na grāhakaṃ 
tṛtīyaṃ jñānamasti yat tayoḥ sādṛśyamavagatya ekaviṣayatāmadhyavasyedupa-
caret vā | na anubhavasmaraṇayoḥ sādṛśyaṃ vedyaṃ tṛtīyānupalabdheriti 
kāraṇānupalabdhiḥ | nanu sādṛśyādeva niśceyamidametatsaṃskārajamiti | tatra 
yadi sādṛśyaṃ na vedyaṃ, tarhi saṃskārajatvamapi kathaṃkāraṃ niśceyam | 
nahi sarvaṃ vastu saṃskāraṃ

(page 235)

karoti bhūtalādapasārite laghuni tṛṇaprāye tadasaṃbhavāt | satyamidamevam, 
kintu abhyupagamyavādamātrametaditi siddhāntī pratyuta avajñāmatra darśayati | 
yadi nāma itinipātasahitena syāt ityanena tadavagatiḥ iti sādṛśyasya avagatiḥ 
ityanena tadgatiḥ iti sūtrāṃśasya vyākhyāntaraṃ kṛtam | upacāraśca na 
vastuvyavasthākārī ekasya jñānasya goviṣayatve'nyasya vāhīkaviṣayatve 
sādṛśyādekaviṣayatāyāmupacaritāyāmapi vāstavaikaviṣayasaṃvedanādhīna-
vyavahārānirvāhāt | tataśca upacārastāvadakiṃcitkaro'tra, tādṛgapica na 
upapadyate iti parapakṣasya sarvathā daurbalyamiti apiśabdaḥ sūtrārthaṃ prakṛte 
prameye yojayati upasaṃhāradvāreṇa tadevam iti | saṃskārajatve'pi iti 
kathaṃcidabhyupagate'pīti apiśabdaḥ || 2 ||

     athātadviṣayatve'pi smṛtestadavasāyataḥ |
     dṛṣṭālambanatā bhrāntyā tadetadasamañjasam || 3 ||

     nanu yadi smṛtyanubhavayorekaviṣayatvaṃ pāramārthikaṃ bhavet, tat 
tatsamarthanāyāṃ prayasyeta api; natu tathā | tathāhi-yastāvadatītaḥ pitā 
smaraṇe bhāti, sa tadā naṣṭaḥ kathaṃ smaraṇe bhāyāt | yathā sa nirdagdhaḥ 
pitā na hasati, na kaṇḍūyati, tathā bhātyapi neti niścayaḥ | naca asya 
vartamānātītakāladvayayogaḥ piturvirodhāt | abhyupagame ca sarvato vyāvṛttaṃ 
rajataṃ kathamanyatrāpi anekaṃ syāt | bhramaśca saḥ | naca asāvasphuṭaḥ 
smārtaḥ pitrābhāso deśakālasvarūpāniyatastadviparītena ānubhavikena 
ābhāsena ekatāmupagantumutsaheta | tena anirbhāsamāne eva tasmin 
viṣaye'bhimānamātrarūpāt tadadhyavasāyāt tadavabhāsiketi 
smṛtirdṛṣṭaviṣayā ucyate bhramavaśāditi kārikāpādatrayārthaḥ 
saṃkṣepavyākhyayā

(page 236)

avatārito bhramaḥ ityantena | tathāhi bhaṭṭaśaṅkaranandanaḥ smṛtidiśaiva 
arthadharmatāṃ prakāśamānatāyā nyaṣedhīt

     artho na bhāsate bhrāntismṛtyorayogāt buddhikālatvam, naca ekatā 
deśādibhedāt tattve vā nijadeśādivedanam |

iti | tadetadasamañjasam iti saṃkṣepeṇa vyācaṣṭe ityapi ityādinā | 
smṛtirasadeva asatkhyātipakṣe ālambate, vāsanopakalpitaṃ vā 
jñānākāramātmākhyātipakṣe ābhāsayati prakāśayati; natu 
prācyamanubhavaṃ tadviṣayaṃ vā ubhayasyāpi smṛtikāle nāstitvāt, tat 
kevalamabhimānasāratvena adhyavasyati tadanubhavakālāvalambanena 
adhyavasāyasya svarūpaṃ darśayati so'nubhūtaḥ iti | sa iti 
anubhavakālasparśaḥ | anubhūta iti anubhavasya arthasya ca adhyavasāyaḥ | 
asato'pi ātmano nirbhāsamānasya tena anubhūtena adhyavasīyamānena 
abhedānadhyavasāyamayādabhedādhyavasāyāt bhramādanubhūtālambanatvaṃ 
smṛterna vivekinaḥ pratiyanti | aso'san ātmākāro vā viṣayo yasyāḥ, sa ca 
anubhavo'rthaśca na viṣayo yasyā iti sūtrārthaḥ | bhrāntyā iti 
bhramarupatvenetyarthaḥ | asamañjasam iti vṛttau vyākhyātaṃ 
netisamastavākyārthaniṣedhena | cakāreṇa āśaṅkādyotakena atha iti 
vyākhyātam | anantara ityādinā ṭīkākāro'nantarasūtre etasminnarthe hetutvena 
vākyavṛttopanatena yojye iti darśayati | nanu ghaṭe jalamitivat na iyaṃ śuktau 
rajatamiti matiḥ, tat kathamuktaṃ śuktau iti vṛttāvityāśaṅya āha śuktideśa iti 
| taṃ deśamavaṣṭamya ālambanīkṛtya tadabhimukhatayā yataḥ pravartate, 
tatastadādhāratvamuktam | bādhakodayasamaṃ pramātrantarasaṃvedanaṃ ca 
apekṣya viparīta iti nāstyeva iti ākāra iti vacanaiḥ vita-

(page 237)

thāsadātmākhyātayastistro'pi sūcitāḥ | iha atra avajñāṃ darśayituṃ 
bhrāntistāvadiyaṃ smṛtiranyabhrāntyavailakṣaṇyāditi sādhyam | 
viparītakhyātimeva bhrāntimagre saugatadṛśi samarthayiṣyate

     bhrāntitve cāvasāyasya---------| (1 | 3 | 5)

iti sūtre | vaiparītyaṃ ca pravṛttiprāptiviṣayamapekṣya prepsitādhyavasitamartha-
kriyā kāritvaṃ saṃbhavadvastubhāvaṃ ca apekṣyeti śukteranyadeśācca 
rajatāt iti uktam | rajatavikalpa ityanena dṛṣṭāntaṃ vṛttau pūrayan atrāpi iti 
dārṣṭāntikaṃ smaraṇavikalpaṃ samīkaroti | tataḥ iti vitathādikhyātirūpatvāt || 
3 ||

     smṛtitaiva kathaṃ tāvadbhrānteścārthasthitiḥ katham |
     pūrvānubhavasaṃskārāpekṣā ca kimitīṣyate || 4 ||

     etat pūrvoktaṃ nirākaroti kathaṃ sarvatomukhaṃ samastoktavastudūṣaṇa-
dvāreṇa | tathāhi anyatra kiṃcit nirākriyate-yathā śrotragrāhyo varṇātmā 
nityaḥ śabdaḥ samayāpekṣī vācaka ityatra nityatvameva nirākriyate, na anyat; 
tadaṃśadūṣaṇena tu vākyārtho'yaṃ dūṣito bhavet | iha tu smṛtiḥ saṃskārajā 
bhrāntyā pūrvānubhūtārthavyavasthāpiketi pratipadārthaṃ taddvāreṇa ca 
vākyārtha iti sarvametat nirākriyate | yaḥ svarūpaviśeṣa iha vicāracitre bhittitvena 
avalambyate, sa eva na upapadyate iti tāvacchabdārthaḥ | pūrvasūtrārthaṃ 
ṭikākāro dūṣaṇāpādanāyāmanuvadati yadyasadeva iti tataḥ smṛtitvaṃ nāma 
mukhyaṃ rūpaṃ na yuktamiti saṃbandhaḥ | tacchabdena pūrvaślokoktaḥ iha 
anūdito'rthaḥ parāmṛṣṭaḥ | anubhūtasya anubhavaprakāśitasya viṣayasya 
asaṃpramoṣaḥ kaṃcitkālaṃ madhye muṣitasyeva na pūrṇaḥ pramoṣo'pahāraḥ 
punaḥprakāśanena lābhāditi smṛtermukhyaṃ rūpam, yena 
jñānāntarebhyo'syā viśeṣaḥ | tadeva pūrvasūtrārthena unmūlyate |

(page 238)

anubhavo na prakāśate iti tadviṣayo'pi naiva prakāśate, apitu samyak prakarṣeṇa 
muṣita eva asau jāta iti hi pūrvasūtrārthaḥ | anubhavānābhāsanāt ityanena 
pūrvānubhavāprakāśāt iti vṛttirvyākhyātā tadviṣaya ityādinā 
tadviṣayasaṃpramoṣe iti anubhūtaviṣaya ityādinā adhyavasāyamātrāt iti 
viśeṣavyapadeśa ityādinā smṛtitvaṃ na yuktam iti, mukhyapadena sautraṃ 
tāvatpadam | anyathā iti vastuviṣayatvena | nanu anumānaṃ 
bhrāntirvyavasthāpayati ca vastu, tadvat smṛtirapi sukhasādhanatvādi 
vyavasthāpayiṣyatītyāśaṅya āha anumānasya iti | bhavatu tāvat 
bhavanmate'numānaṃ bhrāntiḥ | yathoktaṃ bhavadbhiḥ

     atasmiṃstadgrahāt------------|

iti, kintu punarapi uktaṃ bhavadbhireva

     ---------bhrāntirapi saṃbandhataḥ pramā |

iti,

     yo hi bhāvo yathābhūtaḥ sa tādṛgliṅgacetasaḥ |
     hetustajjā tathābhūte tasmādvastuni liṅgadhīḥ ||
     liṅgaliṅgidhiyorevaṃ pāraṃparyeṇa vastuni |
     pratibandhāttadābhāsaśūnyayorapyavañcanam ||

iti | evaṃ yat pāraṃparyaṃ, tadiha smaraṇe yadi 
bhavedatītavṛṣṭyanumānavadapūrvaniścayarūpameva idaṃ pūrvānubhavaviṣa-
yamanubhūtavastuviṣayaṃ vā |

     pūrvābhyastasmṛtyanubandhāt jātasya harṣabhayaśokasaṃpratipatteḥ |
     pretyāhārābhyāsakṛtāt stanyābhilāṣāt |
     vītarāgajanmādarśanāt | (nyā. sū. 3 | 1 | 19, 22, 25)

(page 239)

ityādihetorbālakalpitasmṛtivilakṣaṇena pūrvajanmānubhavatadviṣayānumānena 
sadṛśaṃ sa ghaṭa iti jñānaṃ syāditi pūrvaprakāśanātmakaniścaya-
pratyujjīvanaparamārthasya smṛtitvasya hāniḥ | tasmādanumāne astu 
pāraṃparyam, iha tu asiddham | tadiha anumānabhrānteḥ smaraṇabhramasya 
viśeṣaḥ,-iti kathamarthaṃ vyavasthāpayedasau | dṛṣṭaṃ 
smṛterarthavyavasthāpakatvaṃ sarvatra vyavahāre svagṛhagamanārdhakṛta-
samāpanādau | evamiha bhrānterapi arthapratibandhena bhaviṣyati vyavasthā | satu 
smṛtau nāstīti kathamarthaṃ vyavasthāpayediti uktaṃ na kācana bhrāntirartha-
vyavasthāpikā | tat kathaṃ smṛtirapi tathā bhavediti tu anantarasūtre vakṣyate iti na 
punaruktatā | nanu vikalparūpā smṛtiḥ, vikalpaśca sarvo bhrānta iti tayāpi tathā 
avaśyaṃ bhāvyamityāha nacāpi iti | bahuvacanena idamāha-na autsargikaṃ 
sarvasya vikalpasya bhrāntatvaṃ yena smṛterapi kunṛpapravartitamaṇḍaladaṇḍa-
nyāyena āyātaṃ tat syāt | yāvatā vakṣyate etat dvicandre'pi tadavasāyo na 
bhrānto'pitu bāhyatāvasāya eva iti anantarasūtre | yato yadeva viparītārtha-
vedanaṃ, tadeva bhrāntam | naca tathā smṛtiḥ |  nahi tayā pūrvaprakāśa-
rūpatvamātmani anumānajñānavadaṅgīkriyate yena svapratibhāse anarthe 
arthādhyavasāyena pravṛtteriti upanataṃ bhrāntitvaṃ bhavet | smṛterhi 
pūrvānubhava eva pratyujjīvita eva prāṇabhūtaḥ | na asyāmapūrvaṃ kiṃcit 
prakāśate yena vaiparītyamāśaṅkyate | etadarthameva vṛttau pūrvānubhūta-
grahaṇamanumānavikalpanādāviva apūrvaprakāśatānirākaraṇatātparyeṇa 
prayuktamiti darśayati tadāha itivacasā | iyatā prathamaṃ vyākhyāya dvitīyaṃ 
kārikārdhaṃ vyācaṣṭe pūrvānubhavasya iti | anyathā tu iti avastuviṣayatve | 
asyā iti smṛteḥ saṃskārāt janma yat

(page 240)

kalpitaṃ, tena kiṃ prayojanam | tatsaṃskārāt hi tatsādṛśyaṃ pūrvasaṃniveśena 
iva aparasya saṃniveśasya, tadāveśo vā tatsaṃsargāvibhāgapratipattikārī 
caṇpakāmodena iva tailasya | naca smaraṇasya pūrvānubhavena sādṛśyaṃ, 
pratyuta viparītāviparītaviṣayatayā atyantavailakṣaṇyam | sādṛśyameva ca yatra 
na asti, tatra āveśaḥ śaṅkanīyo'pi na bhavati | sahi tādātmyamivetyevaṃrūpa-
prāṇaḥ | nanu etadeva saṃskārajatvam-yadanubhavajñānāt pāraṃparyeṇa 
tadutpadyate | tarhi pītajñānamapi samanantarapratyayādupādānakāraṇāt 
vyavahitāt vā upādānopādānāt nīlajñānādutpadyate | tat tadapi 
saṃskārajaṃ kiṃ na ucyate | pūrvānubhavena asparśo'sādṛśyamanāveśaśca 
saptamyā hetutvena nirdiṣṭo vṛttau bhinnayogakṣematve sādhya iti vivṛṇoti tataḥ 
iti | yogo'labdhalābhaḥ, iha tu tadupalakṣitaṃ prakāśalakṣaṇaṃ svarūpam, 
kṣemaṃ labdhaparirakṣaṇaṃ, tadupalakṣitastu iha viṣayāṃśaḥ | tadubhayam-
anubhavāt bhinnaṃ smṛteḥ prakāśasya apūrvatvāt viṣayasya ca avastutvāditi | 
nanu vṛttau yaduktaṃ bhrānteḥ saṃskārajatvam iti, tat katham | nahi bhrāntiḥ 
saṃskārajeti kasyacidupagamaḥ | naca bhrāntimātraṃ sarvaṃ smṛtiriti puro 
rajatajñānādau smṛtitvānupagamāt | tato bhrānteḥ saṃskārajatvaṃ na 
vaktavyam, viśeṣya vā vaktavyaṃ smṛtirūpāyāḥ | bhrānteḥ saṃskārajatve 
ko grahaḥ iti codyadvayaṃ nirasyati tata eva iti | bhranteḥ saṃskārajatvaṃ 
yaduktaṃ, yacca bhrānteriti kevalamuktam, tat smṛtitvenāpi abhimatasya jñānasya 
bhrāntitāmātram, natu kaścana viśeṣaleśaḥ | yataḥ sāraṃ nyāyopanataṃ 
rūpaṃ, tato hetorbhrāntitāmātrasāratvam | kuta ityāha anya iti | nīlaśabdo 
nīlajñāne, mātraśabdo nirviṣayatvaṃ tasya āha | tadayamarthaḥ-

(page 241)

anyat jñānaṃ samanantarapratyayarūpamupādānaṃ yasya nīlajñānasya 
viṣayarahitasya bhrāntātmanaḥ, tatsāratvāt tattulyatvāt nīlasmaraṇasya | 
tattulyatvaṃ kuta ityāha tata eva iti anubhavāsparśāyātādanubhavabhinnayoga-
kṣematvādityarthaḥ | bhrānteḥ saṃskārajatvam iti anye paṭhanti | tatra evaṃ 
yojanā-iha vṛttau saṃskārajatve ko grahaḥ iti vacanena saṃskārajatvaṃ 
grahasya abhiniveśasya mithyājñānasya viṣaya iti bhrāntirūpamuktam | tat katham 
| nahi saṃskārajatvaṃ smṛteḥ | bhrāntirbhānteriti viśeṣya vaktavyam; kathaṃ 
kevalamuktamiti codyadvayasya uttaram | tata evaca iti | bhānteḥ saṃskārajatvaṃ 
yaduktaṃ, bhrānteḥ iti ca kevalamiti aviśeṣya yaduktam, tat na ayuktaṃ 
vyākhyātāt hetoriti | etaduktaṃ bhavati-paramate smṛtirnāma vicāritā | naca 
asyā bhramāntarebhyo viśeṣaḥ kaścana sthāpayituṃ śakyate yena viśeṣyeta 
yatsiddhaye saṃskārajatvamaṅgīkriyamāṇamupayogabalena pramāṇasiddhatvād-
abhrāntirūpaṃ bhavediti yukta eva ayamuktikrama iti | tena smṛtireva na yadi 
bhrāntā, naca saṃskārajā, naca arthavyavasthāpiketi smṛtiḥ saṃskārajā 
bhrāntyā arthavyavasthāpiketi sarvatomukhametat nirākṛtaṃ bhavati || 4 ||

     bhrāntitve cāvasāyasya na jaḍādviṣayasthitiḥ |
     tato'jāḍye nijollekhaniṣṭhānārthasthitistataḥ || 5 ||

     nanu pūrvānubhavaḥ, tadviṣayaśca tayā adhyavasīyate iti iyatā 
sādṛśyam, natu sarvātmanā | sādṛśyasiddhaye ca saṃskārajatvam | 
pratyakṣavikalpena tu pratyakṣaviṣayo yadyapi adhyavasīyate, tathāpi sa 
pratyakṣānubhavo na adhyavasīyate iti na asya smṛtitulyatvena 
saṃskārajatvamucyate |

(page 242)

evaṃsthite ca tadadhyavasāya eva smṛtestadvyavasthāpakatvam | bhrānti-
svabhāvo'pica ayamadhyavasāyo yathāvastu pravṛtta iti na asya smṛtyadhya-
vasāyasya kiṃcit duṣyati |  sarvatra ca adhyavasāyādeva arthavyavasthā | sa ca 
bhrānta eveti bhrāntareva sāmānyamadhyavasīyate abhimanyate niścīyate 
vikalpyate iti śabdamālāprayoge'pi bhavantaṃ pṛcchāmaḥ-kimanena vastu 
prakāśyate vā na vā | yadi tāvat prakāśyate, bhrāntatvamanupapannam | 
prakāśanāṃśe prakāśyamānāṃśena bhrāntitvaṃ hi nirākariṣyate vitatya | 
atha avasāyasya bhrāntitvaṃ samarthayituṃ prakāśanarūpatvaṃ tyajyate, 
avasāyarūpatā anyaiva kāciducyate; tarhi tasmin vyavasthāpanīye 
pūrvānubhūte'rthe sa smṛtyadhyavasāyo jaḍaḥ, tadaprakāśanāt nīlajñānam-
iva nīlamiva vā pīte iti kathasau tasya vyavasthitaye syāt | saṃvinniṣṭhā hi asau | 
nanu prakāśarūpatvamasti smṛtyadhyavasāyasya svasaṃvedane svākāre ca, tat 
kathamasya jaḍatvam | tarhi tataḥ prakāśanāt svātmaniṣṭhāt svākāraniṣṭhācca 
yadajāḍyaṃ, tasmin satyapi tato'dhyavasāyādarthasya bāhyasya sthitirvyavasthā 
na ghaṭate tasya tasmāt svātmanaḥ svākārācca anyatvāditi sūtrārthaḥ | 
nijollekha iti svātmollekha iti sūtravṛttyordvandvasamāsaḥ | nirvikalpakasya 
bhrāntatvaṃ na kvacit saṃbhavatīti sūtre yadanuvādamukhena aspaṣṭamuktaṃ, 
yacca paramatamadhyavasāyasyaiva sarvatra vyavasthāpakatvam, saca bhramarūpa 
eva | tat ko'yaṃ paryanuyogo bhrānterarthavyavasthitiḥ kathamiti | tadubhayamapi 
etat vṛttau vidhimukhena sphuṭayati adhyavasāya eva iti | bhrāntyā bhramarūpeṇa 
upalakṣito yo viṣayavyavasthāpaka uktaḥ, so'dhyavasāya eva, natu svasaṃvit | 
nāpi svasya prakāśamānasya rūpasya saṃvit nirvikalpakarūpā |

(page 243)

tadiyamadhyavasāye eva kṛtapadā bhrāntirūpatā | sa eva ca arthasya 
vyavasthāpako bhramarūpeṇa dṛśyavikalpyaikīkārābhimāneneti | atra āha 
siddhāntī sa ca iti | caśabdastarhiśabdārthe paramatānupapattimāha | sa tarhi 
adhyavasāyo jaḍo vyavatiṣṭhāpayaiṣite bāhye'rthe tasya aprakāśarūpatvāt | 
yadi tu tatra prakāśarūpaḥ syāt, yogina iva tatra pūrvasminnarthe 
vikalpanīyābhimate sphuṭatayā pūrvaprakāśaḥ syāditi na smṛtitā, nāpi 
adhyavasāyatā  bhavedanubhavaikarūpatvāt | atha na bāhye'sau prakāśo yena 
anubhavarūpatvaṃ, nāpi sarvathaiva aprakāśo yena jaḍaḥ; kintu svātmani 
svollekhe ca svākāre prakāśarūpa eva asau | tarhi punarapi arthe bāhye jaḍa eveti 
na bāhyārthavyavasthāyā hetuḥ syāt | sā hi saṃvinniṣṭhā bhavati, natu kadācit 
jaḍaniṣṭheti | bhramarūpeṇa ca yadabāhyabāhyayorekīkaraṇaṃ, na tena 
bāhyasya kiṃcit spṛṣṭaṃ, tatsparśe bhrāntatvāyogāt | nahi rajatajñānena 
satyarajatasya śuktervā vyavasthā kāciditi tātparyeṇa vṛttyarthaḥ | evaṃ sūtre 
vṛttau ca adhyavasāyamātrasya rūpaṃ dūṣitam, taddvāreṇa tu smṛtyadhya-
vasāyasyeti | atītagrahaṇaṃ ca vṛttau vikalpopalakṣaṇamutprekṣāvikalpasyāpi 
pūrvānubhavopajīvanapraveśena vastuto'tītatvādeveti ṭīkāpi adhyavasāya-
mātraniṣṭhaiva | yattu tatra smṛtijñānaṃ hi iti, tadadhyavasāyodāharaṇa-
nyāyena prakṛtasamarthanābhiprāyeṇa ceti, mantavyam | saugatamate'pi 
ṭīkākāro bhrāntitattvaṃ darśayan nirvikalpake tāvat na bhrāntitā, nāpi sarvatra 
vikalpe iti ghaṭayati saṃvidābhāsamāna iti | svasaṃvidi tanniṣṭhe ca ākāre na 
kācana saṃvidavikalpikā, vikalpikā vā bhrāntirupapadyate | yasyā eva hi

 (page 244)

saṃvido bādhakapramāṇena viparītaniṣṭhatvamāvedyate, saiva 
anavasthitirūpatvāt bhrāntirbhavitumarhati | nanu vastuvṛttena yat viparītaṃ 
vedanaṃ, tat bhrāntiḥ, kiṃ bādhakena yasyā vaiparītyaniṣṭhatvamāvedyate 
ityanena viśeṣeṇa | āha anyathā iti yadi ayaṃ viśeṣo na āśrīyate ityarthaḥ | 
sukhasaṃvedanam iti nīlālambanameva jñānaṃ tadviparītasukhasaṃvedana-
rūpam | saugatadṛśi ityanena viśeṣeṇa paṭaviparītaghaṭasaṃvedanādi avadhīrya 
sukhasaṃvedanamapi bhrāntaṃ syāditi uktam | nanu vaiparītyaṃ 
taddeśāvaṣṭambhakṛtaṃ vāstavaṃ gṛhyate | naca anīladeśarūpāvaṣṭambhena 
sukhādīnāṃ vedanam, apitu saṃvidrūpāvaṣṭambhena | tata eva hi caittā ete 
sukhādaya ucyante | ekacandradeśāvaṣṭambhastu dvicandrasyeti 
vastutastadviparīto'sau nirvikalpakenāpi gṛhīta iti dvicandre nirvikalpakaṃ kasmāt 
na bhrāntam | tathāpihi tannivṛttaye eva pratyakṣalakṣaṇe'dhikaṃ bhrāntapadaṃ 
prākṣepi  | kāmaṃ rajatabhrame pūrvaṃ śuktiranyadeśāvaṣṭambhena 
prakāśate iti aviparītaiva nirvikalpake bhātīti tatsaṃvedanamavikalpakam-
abhrāntam | rajatādhyavasāyastu rajate śuktideśāvaṣṭambhena bhavan vastuto 
viparīto bhavatīti bhramatvaṃ tatra adhyavasāyasyaiva, natu niyamo'yamupapadyate 
adhyavasāyasyaiva bhramarūpateti | etadāśaṅkamāna āha athāpi iti | 
rūpagrahaṇaṃ tādātmyena ayamavaṣṭambhaḥ, natu ādhāratayā vyatirekeṇeti 
darśayati | tat iti tathāpītyarthaḥ | dvicandrasya pratīyamānasya 
kathamekamṛgāṅkatādātmyaṃ syāt | dvicandra eva tasya svarūpam | tadeva 
pravṛttiprāptyābhimukhyena diśyate iti deśaḥ, na anyaḥ | apivā ityanena 
ādhārasya vyatiriktasya deśatā tāvat na upapannā niḥsaṃbandhatvāt 
sarvadharmāṇām | tadayaṃ prauḍhavāditayā abhyupagamyavāda iti dyotayati | 
āloke

(page 245)

ghaṭo bhātīti ghaṭapratibhāsasya asti anyadeśāvaṣṭambhaḥ | nanu na asya 
bādhakena anyadeśatā āvedyate | sa hi tadrūpasahiṣṇureva ālokaḥ 
ādhārādheyabhāvasya nirbhāsamānasya abādhitatvāt | nanu ekacandra-
deśāvaṣṭambhasahiṣṇurdvicandra ādhārasya tu apratibhātatvāt | tarhi 
adhikaraṇadeśasya anyasya avaṣṭambhāt bhrāntateti tyaktaṃ, tādātmyena ca 
avabhāsanaṃ nāsti,-iti kathaṃ bhrāntitvam , natu asanneva dvicandro bhāti | 
maivam | bhāsamānataiva hi sattā | tadasacca khyāti ceti vyāhatam | anyarūpatayā 
tu ghaṭādau satyābhimate'pi asattvamiti tadvedanamapi bhrāntiḥ syāt | tadetadāha 
naca asatkhyātiḥ ityādinā | nanu na bhāsamānatvaṃ sattvam, apitu 
arthakriyākāritvaṃ; tacca dvicandre nāsti,-iti paramatamāśaṅkya etadasiddhamiti 
darśayati arthakriyākāritvamapi iti | asataḥ iti asattvena tathābhimatasyetyarthaḥ 
| bālasya taimirikasya āhlādaḥ, vivivekina udvegaḥ | nanu yo'nyaireko dṛśyate, 
so'nena dvitvāliṅgitaḥ | naca asāveko dvitvāliṅgitatvena arthakriyākārī | ka 
evamāha | tathaiva hi asāvarthakriyāṃ karoti | yathāpratibhāsaṃ hi sā | tena 
pratibhāsanaṃ cedasti, tat tadanusāriṇyā arthakriyayā api bhāvyam | sāpica 
pratibhāsādeva satī anyathā anavasthānāditi pratibhāsa eva sattā,-iti hṛdi 
gṛhītvā upasaṃharati svātmani iti | pratibhāsamāne rūpe yadi asat syāt, 
pratibhāsamānataiva kathaṃ syāt | etadeva draḍhayati tathāhi iti na tasya iti | 
pratyuta asya tat samyagjñānam | tathāca bhiṣagasmai timiraṃ cikitsiṣurāha bhoḥ 
kiṃ satyameva dvicandraṃ paśyasīti | so'pi tathaiva prativakti-satyaṃ paśyāmīti 
| atra dṛṣṭāntamāha nahi iti |

(page 246)

indrajālaṃ mantratantrauṣadhādi vidyate yasya | asatyatvena iti abāhyatayetyarthaḥ 
| na iti | so'pi cet bhrānto bhavet, bāhyābhimukhaḥ pravarteta | naca evam | ata eva 
vyapadiśati-nāhaṃ bhrāmyāmi, lokaṃ tu bhramayāmīti | nanu evaṃ sarvatra 
astamitaiva bhrāntikathā | netyāha tataśca iti yata evaṃ, tata idaṃ 
prameyāntaraṃ labdhamityarthaḥ | kiṃ tat | āha asata iti anantarbahīrūpasya 
dvicandrasya prakāśamānasyaiva sattvena iti bahīrūpeṇa jñānākārasya vā 
arthatvena anātmatvena  yā pratītiḥ, sa bhrama iti | yadivā castorarthe | tatastu 
dvicandrapratibhāsānantaraṃ pratītiriti adhyavasāyarūpā | atra pakṣe tataśca 
ityasya anyavyākhyāyāṃ naca ityādinā tasyāḥ pratīterbalādeva adhyavasāya-
rūpatvamāpatatīti nirūpyate | tathāca nyāyaprasaktarūpāntara-samuccayārthaś-
cakāraḥ | dvitīyavyākhyāyāṃ pratītiradhyavasāyarūpā bhrāntetyatra hetu-
granthaḥ naca ityādi | co hyarthe | yat prathamānaṃ prakāśamānaṃ, tat vastu | tat 
niyatākāraṃ yathaiva prakāśate; tathaiva tat, anyathābhūtaṃ tat na bhavati | 
tatastasya yā pratītiravikalpā prakāśarūpā, sā sarvathaiva anyathātvaṃ 
viparītavedanarūpatvaṃ na sahate ityato hetoḥ pratītyantaraṃ nirvikalpakapratīti-
vyatiriktam | tadapi na sarvam, apitu viparītaṃ yena adhyavasīyate | naca asya 
svagrāhye vaiparītyam | ataḥ prathamāne nirvikalpakaviṣaye rūpe tat vaiparītyaṃ 
yena adhyavasīyate, tadeva adhyavasāyarūpaṃ sarvatra bhramajñāne bhrāntamiti 
yuktam | nanu nirvikalpakāntarameva tathā astu | netyāha tacca iti | avikalpakatvam-
etadeva-yat prathamātrarūpatvam | saṃyojanaviyojanādivyāpārastu vikalpanam | 
tadāha vikalpātmanastu iti bhrāntitvaṃ yuktamiti saṃbandhaḥ | tasya hi 
prathamānarūpapātitvamasti |

(page 247)

tadāha dṛśya iti | kiṃ sarvatra bhrāntatvam | netyāha viparīta iti | śuktau 
dṛśyāyāṃ taddṛśyaviparītena rajatena adhyavasāya aikyaṃ yadā karoti, tadā 
bhrāntatvam | nīle tu dṛśye nīlenaiva vikalpyena aikye kā bhrāntatā | anye tu 
vyācakṣate dṛśye spaṣṭe vikalpyena aspaṣṭena yadaikyam, tadadhyavasyan sarvo 
vikalpo bhrāntaḥ, vastumūlatvena tu prāpakatvāt na bhrāntitayā vyavahriyate 
nīlasyaiva prāpyatvādarthakriyākāritvena abhimānāt spaṣṭāspaṣṭatādya-
vāntarānādaraṇāt | yastu dṛśyena aikyaṃ  na adhyavasyati, sa vikalpyarūpa-
svaviṣayamātraniṣṭhaḥ sarvathaiva abhrānta iti | etadupasaṃharati ataḥ iti | 
dvicandrābhāso nirvikalpo yaḥ, tatra na bhrāntatā yathāprakāśamābhāsasya 
sattvāt | ata eva nīle asatyapi nīlaprakāśanaṃ yuktam | nahi tasya prakāśanam-
ātmīyaṃ vapuryena asati tasmin tadiṅgitavat tatprakāśanamapi na syāt; yāvatā 
prakāśamānamasya saṃvedanaṃ, tacca astīti asatyapi nīle tatprakāśanaṃ 
syāditi bāhyārthaśūnyatā yuktimatī | asati nīlaprakāśane kiṃ tadasti yadbalāt 
nīlaprakāśanaṃ prakāśeteti asati nīlaprakāśane na kiṃcidapi prakāśeta, yad-
anyasya prakāśarūpaṃ na dharmaḥ, tat tadasaṃbhave na prakāśate dīpāder-
abhāva iva prabhātmakaḥ prakāśaḥ | tathāca nīlaprakāśasya prakāśanaṃ na 
anyadharma iti tadasaṃbhave prakāśanaṃ yat sarvatra, tat na dṛṣṭamiti niyama-
vattvahetunā asya anyadharmatvaṃ vyāpakaṃ sthāpitamiti vyāpakānupalabdhiḥ | 
tat vijñānaśūnyatā nītibāhyaiveti bhadraśaṃkaranandanaḥ | tena dvicandra-
nirvikalpakaṃ, tathāvidhavikalpyamātraniṣṭhaśca tadadhyavasāyo na bhrāntiḥ | 
nahi atra ubhayatrāpi bādhakaṃ prabhavati | nahi nivṛtte'pi timire evaṃ pratipattiḥ-
na me dvicandraḥ pratibhāta iti |

(page 248)

tatpratibhānādeva hi timiracikitsitādiḥ | yastu dvicandro'yaṃ bāhyaḥ 
sarvasādhāraṇa iti adhyavasāyaḥ, sa eva bhrānto bādhakena tathāvedanāt | 
nivṛtte tāvat timire evaṃ pratipattiḥ-yo mayā dvicandro bāhyatvena sarva-
sādhāraṇyena adhyavasitaḥ, sa tathā na pratibhātaḥ; pratibhātastu abāhya eva 
asādhāraṇastimirādikāraṇāntarotthāpitastadasādhāraṇapṛṣṭha eva tu 
abhyamaṃsi-bāhyo'yaṃ sarvasādhāraṇa iti | naca asau tatheti | yad bādhakena 
netinā unmūlyate saṃvedanena, tat bhrāntatayā vyavahāryaṃ 
svasaṃvedanāṃśa iva | tathāca dvicandrapratibhāsadvicandrādhyavasāyāviti 
kāraṇānupalabdhiḥ | bhrāntatāvyavahārasya niyamavataḥ kāraṇavattvād-
anyakāraṇāsaṃbhavācca neti unmūlyamānataiva kāraṇaṃ, tadiha na 
upalabhyate iti | yadāha bhaṭṭaḥ

     asatyasyābahirbhāvo bādhaḥ sattvamato dvidhā |

iti | tathā vikalpyasyāpi anarthatā na bhavati bhrāntatvābhāvāt | yato bādhakena 
tatra na kiṃcit kriyate, dṛśyavikalpyābhedādhyavasāya eva tu unmūlyate iti 
prakramya āha

     ābhāsabhede tvarthaḥ kastatrābhedo bhramo vapuḥ |

iti | nanu evaṃ dvicandranirvikalpakapratyayabhrāntatābhidhāne timirāśu-
bhramaṇetyādāvāryasya ko'bhiprāya ityāha bāhyatāvasāyo'pica iti | 
timireṇa ayamasādhāraṇa ābhāsa utthāpyate-yato na vetti, tato 
bāhyatādhyavasāyaḥ | etaduktaṃ bhavati-ābhāsa uttiṣṭhan prācuryeṇa 
bāhyārthakṛta eva bhavatīti dṛḍhābhyāsavāsanāmahimnā prathamata eva 

Reading translation: withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible) The verify pack carries the layer bytes; no English is quoted without a verified verse mapping.

Claim table

ClaimStatusBasis
Link completenessFAIL (7 gaps named)assurance.trace_links_present + gaps
Human reviewUNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off)assurance.review
Deterministic chunk gateBLOCKED (PROOF_NOT_RUN)proofs.chunk_gate
Manuscript witnessUNPINNED (0 verified corpus-wide)identity.witness
Source-span completenessUNKNOWNassurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed

What this does NOT establish

Verify it

  1. Fetch the trace: curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkL-memory-error-sankaranandana.json
  2. Fetch the pack manifest: curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkL-memory-error-sankaranandana/manifest.json
  3. For each artifact: curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkL-memory-error-sankaranandana/<name> | sha256sum, then compare that hash with the same artifact's 'sha256' above and in the trace. If every artifact matches and the trace's recorded verdict/gaps agree with what you read, the chain is intact. A mismatch means the upstream bytes changed after the trace was made: treat the trace as stale, not the hash as wrong.
  4. If every hash matches and the verdict/gaps here agree with the trace, the chain is intact. A mismatch means upstream bytes changed: treat the trace as stale, not the hash as wrong.

Hashes

source excerpt: aa38fa15f1429013e7d229e44c11589ea56125409a0999e1a6741d6726d1b041
  ledger: ipvv/passages.jsonl · edition: edition unrecorded (UNKNOWN)
layer argmap: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer c1: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer c2: NOT-APPLICABLE (no bytes recorded)
layer l0: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer l2: 9e48c1d0badf62ec…  ipvv/data/chunkL-memory-error-sankaranandana.l2.json  BOUND
layer l3: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer l4: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer t1: UNKNOWN (no bytes recorded)
song proof :   UNKNOWN (0 warnings)
trace bundle traces/ipvv-chunkL-memory-error-sankaranandana.json: 0e26d5ff0498f8ea0de57c85745123612882f6ceba74f1ef29650be29604a4b0
verify pack artifacts (bytes):
source.txt  aa38fa15f1429013…  40731B
chunkL-memory-error-sankaranandana.l2.json  9e48c1d0badf62ec…  3305B

Chain

HopValueStatus
SOURCE edition + spanedition unrecorded; verses M00020:6300-6900 excerptUNKNOWN; span UNKNOWN
LAYERSshas below; song-file pathsBOUND, NOT-APPLICABLE, UNKNOWN
GATE deterministicPROOF_NOT_RUNBLOCKED
FORMAL theoremsregistry references, run_bound falsenone
TRACE bundle0e26d5ff0498f8ea…PARTIAL (links incomplete — see gaps)
PACK manifest2 artifactslinks present
WITNESSnone verifiedUNPINNED
REVIEWnone boundUNREVIEWED
PUBLICATIONhuman sign-off required; never automaticNOT_AUTHORIZED

Cite this

Svatantrya Reader, “ipvv chunkL-memory-error-sankaranandana (M00020:6300-6900)”, https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkL-memory-error-sankaranandana/, version trace 0e26d5ff0498f8ea0de57c85745123612882f6ceba74f1ef29650be29604a4b0 (full sha256 of the trace bundle). Retrieve and re-verify: curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkL-memory-error-sankaranandana.json | sha256sum must print this digest. Translators/editors of record: not established here — see edition record. The URL serves the live version; the digest pins the cited bytes. There is no archival resolver: the digest is integrity evidence, not durable storage or scholarly validation. “Complete” means links present — not approval, proof, or witness verification.

Related

Provenance