ipvv chunkV2-H-pancamo-vimarsa-k11-13 (M00021:5200-6000) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

The passage

Passage excerpt exactly as hashed (from ipvv/passages.jsonl). Devanagari is not in the ledger, so none is rendered. The recorded hash covers this excerpt, not the edition volume.

tadābhāsato'nyonyabhidi ca yasmin manovijñāne madhyamātmani 
antaḥsaṃjalpe, tadrūpatāmaprāpta eva yaḥ prathamaḥ 
paśyantīśabdavācyaḥ icchālakṣaṇaḥ prasaro yatra pramātṛprameyayoḥ 
sāmānyarūpatayā api na vivekollāsa iti, etadvastu svayameva nirbhāsate | 
atra hetumāha yataḥ iti abhinnasya pramātṛprameyarūpasya 
anunmiṣitavibhāgasya api yadi vastutaḥ prakāśo na syāt, tat tvaritaṃ 
lipipāṭhe vegasaraṇe tvaritābhidhāne ca 

(page 170)

rekhāto rekhāntaraṃ, deśāt deśāntaraṃ, sthānakaraṇādeḥ 
sthānakaraṇāntaraṃ ca gacchatastāṃstāṃstyaktavyān grahītavyāṃśca 
bhāgānnaparāmṛśataḥ [marśataḥ ka. pāṭhaḥ |], tayośca 
tyāgopādānayoḥ kartāramavimṛ'satastāni [abhimṛśataḥ ka. |] vicitrāṇi 
tyāgopādānāni kathaṃ bhaveyuḥ parāmarśapūrvakatvena eṣāṃ 
dṛṣṭatvāt | tadimāni bhavanti svakāraṇaṃ parāmarśamanumāpayanti | 
naca asau bhedenaiva parāmarśa eṣāmiti | bhedena hi parāmarśe 
vācikamānasaparispandaparamparāto'bhilāpasaṃketasmaraṇaprabandha-
sadbhāve [parasparataḥ kha. |] tvaritataiva na nirvahet | āhaca apohe 
kvacidvāṅmanasaspandaṃ vinā ityādi | tadayaṃ prayogaḥ- 
pramātṛprameyaprakāśastyāgopādānayorasti cetanakriyātvāt,- iti 
kāryahetuḥ | yadasti, naca pṛthak; avaśyaṃ tadapṛthak tṛtīyarāśyabhāvāt, 
- iti svabhāvahetuḥ | evaṃ vācanadhāvanādi iti grantho'yaṃ 
pramātṛprameyayorabhedena api asti sadbhāva;- ityetāvati asminnaṃśe 
hetutayā vyākhyeyaḥ, natu bhuñje gacchāmi ityetadanena spṛśyate iti | 
tadāhuḥ śrīparameṣṭhipādāḥ

	yadā tu tasya ciddharmavibhavāmodajṛmbhayā |
	vicitraracanānānākāryasṛṣṭipravartane ||
	bhavatyunmukhitā cittā secchāyāḥ prathamā tuṭiḥ | (śi. dṛ. 1|8)

iti upakramya

	sā ca dṛśyā hṛduddeśe kāryasmaraṇakālataḥ |
	praharṣāvedasamaye darasaṃdarśanakṣaṇe ||
	anālocanato dṛṣṭe visargaprasarāspade |
	visargoktiprasaṅge ca vācane dhāvane tathā ||
	eteṣveva prasaṅgeṣu sarvaśaktivilolatā |

iti | atra hi tātparyametat- sarvaśaktiparipūrṇatātmakaṃ cito

(page 171)

yadrūpam, tat yadā svātantryāt saṃvitsvabhāva āmṛśati tata 
unmukhībhūtāyāṃ cidrūpatāyāṃ 
tatprasaraprathamavikāsalakṣaṇāyāmicchākalikāyāṃ sthitaḥ 
sarvāvibhāgena sthitiṃ bhāvina upayogirūpasya 
pramātṛpramāṇapramātavyavargasya vimṛśan bhāvibhedāḥ 
śaktīrabhedakalpenaiva piṇḍīkṛtāḥ satīrgolakaśimbikādivikalpena 
utthāpayati, tata evaca bhāviniyatakramakakāryaṃ jāyate | yathā ślokaṃ 
smareyamamumiti susmūrṣayā ekayaiva madhyavartiṣu varṇapadādiṣu 
pratyekasmṛtisantatiprabodhanakāraṇameṣaṇamantareṇaiva 
niyatakramakasmaraṇaparamparodaya iti | naca vācyaṃ- sarvamavibhāgena 
saṃvedanāntaḥsthitam, tat kathaṃ niyatasya kāryakalāpasya udayaḥ iti | yata 
imaṃ kāryaviśeṣamitthaṃ karomi,- iti tāvatkāryopayoginivastujāte asau 
prathamecchā bhavantī sarvaṃ tāvadupayogi vikalpayati | 
tatsaṃskārasaṃskṛtāt tu abhyāsabhāvanopakṛtapramātṛrūpāduttarottara-
bodhaspṛṣṭakāryakramodayaḥ [bhyāse bhāva kha. |] | evaṃ 
vācanadhāvanādāvapi mantavyam | yadāha śāstrakṛdeva 

	ata evābhyāsavatāmapohena vināpi tat |
	prabodhātkevalādeva jāyate bādhanādikam ||

iti | tena prathamecchāviṣayīkṛtaṃ vicitratayā tāvat kāryaṃ prasūyate 
yadi madhye tadiṣṭapratighātakamicchāntaraṃ nodeti | niyatiśaktyā ca tatra 
tatra tattat sahakāri apekṣaṇīyaṃ dhāvana iva balādi | tataśca sthitametat- 
kumbhaviśeṣaṃ paṭaviśeṣam ca cikīrṣataḥ prathamecchāspande 
kumbhakṛtkuvindādeḥ kartavyatādi nirbhāsate eva | tadatra nirṇaye 
vijñānanayadūṣaṇaprastāve yadābhāsavaicitryakāraṇatvena śaṅkitam, 
tadapi upapannameva | tathāhi mukhyatvena tadeśvarecchaiva [tadī kha. 
pāṭhaḥ |] anantasṛṣṭisaṃhāraprabandhasahasraṃ kroḍīkṛtya avasthitā

(page 172)

tasya niyatakramakasya hetuḥ | tanmadhya eva niyatiśaktyā 
śrīmatsadāśivādīnāṃ mantreśvarādīnāṃ kiṃbahunā 
brahmādīnāmicchā | tatrāpi janmābhāsasamaya eva 
ekapraghaṭṭakamilitakarmaprabandharūpasaṃvedanam | tanmadhye'pi 
prathamakāraṇābhāsaḥ upasarpaṇapratyayābhāsaḥ paryante'pi vā 
samanantarapratyayābhāsaḥ | so'pi hi 
ābhāsabhāgamilitatāvatpramātṛvargamelanājanitavicitrabhāvabhūtāt 
nīlābhāsāt bhaviṣyataśca anya eva | tata eva etat vācyaṃ- sadaiva tata eva 
nīlābhāsāt pītābhāsodayaḥ syāt- iti | nahi sa nīlābhāsaḥ kadācidapi na 
bhavati 

	muhurmuhuraviśrānta........................ | (sta. ci. 112)

iti nyāyāt | nanu evaṃ dhūmābhāsārthī kimupādattām | uktamatra 
yatraiva ābhāsāṃśe niyatiśaktyā kāryakāraṇabhāvo gṛhītaḥ, tatraiva 
upādānaṃ tadarthinaḥ | vakṣyate ca etat

	yoginirmāṇatābhāve .................. | (2|4|11)

ityatra | prathamakarmapraghaṭṭakasya api niyativadanāvalokitayaiva 
kāraṇatvam,- iti kārmamalaprastāraprasaṅge bhaviṣyati | tathāhi 
janmābhāsasamaya eva tadgatarāśiviśeṣaparispandātmakaṃ 
lagnābhāsaṃ tadānantaryāt 
tatsahabhāvaniyataniyatābhāsāntarayojanayā 
pramātrantarābhāsayojanayā ca śavalīkṛtaṃ sarvātmanā 
viduṣo'vaśyaṃ janmamadhyabhaviṣyadanantāśeṣābhāsasākṣātkāra 
eva bhavati | paramārthato hi 
tattanniyatadeśakālāvasthitavicitrābhāsaśarīratāsvīkṛtavaiśvarūpyaḥ 
parameśvara eva prakāśavapurviśvatra kāraṇam | yadi hi 
kumbhakāragṛhadeśe merurbhavet, yadica kumbhakaraṇāvasare 
mahākalpāvasānavāsaraḥ syāt, tat tadānīṃ tatra nodiyādeva tādṛk 
kumbhaḥ,- iti trailokyakālyaniyatābhāsamadhyavartī kṣaṇābhāso'pi 

(page 173)

viśvamākṣipya vartamānaḥ parameśvarasvarūpaḥ, sa eva [rūpa eva kha. |] 
svecchāvaśāt tattat nirmimāṇaḥ svātmavaicitryeṇa asaṃkhyena 
nirbhāsate- iti sthiravādādanūna [sthiratvavādāt kha. |] eva asmin darśane 
kṣaṇabhaṅgavādo'pi | yathāha avadhūtācāryaḥ 

	prākāmyamātmani yadā prakaṭīkaroṣi
		vyaktīḥ pratikṣaṇamanekavidhā dadhānaḥ |
	tvayyeva so'pi bhagavanbhajate'rthavattāṃ
		prāyo vidagdharacitaḥ kṣaṇabhaṅgavādaḥ ||

iti | āstāṃ tāvadetat | sthitamidam- cidātmani viśvaṃ 
prathamecchāparāmarśabhūmāvahamityeva ucitena rūpeṇa bhāti- iti | 
anye tu bhuñje gacchāmi ityetadanusāreṇaiva uttaragranthaṃ 
vyācakṣaṇāḥ pācanadhāvana iti paṭhanti bhojanecchāyā anantaraṃ 
pākaṃ prayuṅkte, gamanecchāto dhāvati,- iti | yataḥ iti ca 
udetikriyāpekṣā apādānapañcamīti || 10 ||

	nanu bhagavati parāmarśa icchālakṣaṇaḥ iti kimetat | parāmarśo hi 
vikalpaḥ | naca śuddhasaṃvedanarūpe bhagavati samayabalāyattasya 
vedyatvavikalpyatvanāntarīyakasya śabdayojanasya avakāśaḥ | tadeva hi 
vikalpatāyāṃ nibandhanam, vedyoparakte tu prakāśe vikalpatā 
vedyāṃśaviśrāntā abhilāpayojanayā vedyāpekṣayā astu kadācit, 
svayamavikalpatve'pi na śuddhā saṃvit vikalparūpā 
saṃvedyatvānupalabdheḥ | vikalparūpatāyāḥ kāraṇamabhilaṣaṇīyatā | 
tasyā vyāpakaṃ vedyatvamiti kāraṇavyāpakatānupalabdhiḥ [vyāpakānu 
kha. pāṭhaḥ |] kāraṇamapi kāryakāryasya vyāpakameva, 
vyāpakavyāpake ca vyāpakatā yuktaiva,- ityāśayena 
vyāpakānupalabdhireva yuktā, kiṃ śabdādhikyamālāvardhaneneti

(page 174)

tu āśayaḥ āryadharmakīrterevaṃprāyāḥ pṛthak prayuktīraparigaṇayataḥ; 
[aparivigaṇayataḥ kha. |]- iti uktaṃ prāk | tadatra anabhyupagama [anupa ka. 
|] eva samādhiḥ | tathāhi na atra samayāyattaśabdayojanā uktā yato 
vikalpatā āpatet, apitu vimarśarūpatā bodhasya naisargikī,- iti 
abhīṣṭameva idaṃ naḥ ityāśayena āha sūtraṃ

	svabhāvamavabhāsasya vimarśaṃ viduranyathā |
	prakāśo'rthoparakto'pi sphaṭikādijaḍopamaḥ || 11 ||

	avabhāso'vabhāsamāna [mānameva bhavat kha. |] eva bhavan 
svayamavabhāsanasvabhāvaśca | avabhāsayati arthāniti avabhāsaḥ 
prakāśaḥ, tasya vimarśamahamiti akṛtrimamasāṅketikaṃ 
svātantryarūpamātmaviśrāntilakṣaṇaṃ svabhāvaṃ jānanti te [te te kha. 
|] tattvavido ye mantraśarīraṃ bodhatattvaṃ 
śrīmātṛkāśrīmālinyāditattvaṃ manyante | yuktaṃ ca etat | yadihi 
parāmarśalakṣaṇaṃ svātantryamasya rūpaṃ na bhavet; prakāśaḥ 
svātmani prakāśaḥ, ghaṭo'pi svātmani ghaṭaḥ, tataśca ghaṭapaṭayoriva 
svātmanaḥ prakāśāprakāśayorapi ajaḍajaḍabhāvalakṣaṇo na bhavet 
viśeṣaḥ | parasya saṃbandhī prakāśaḥ,- iti cet, ghaṭo'pi mṛdaḥ 
saṃbandhī | pareṇa janita iti cet, ghaṭakṣaṇāntaramapi evam | pareṇa 
ekasāmagrījanyatvaṃ bodhasya,- iti cet, rūpeṇa api rasasya tat | 
paronmukhatā bodhatvaheturiti cet, ayaskānto'pi bodhaḥ syāt 
lohonmukhatvāt | atha svabhāvata eva bodha ātmānamiva anātmānaṃ 
prakāśayati,- iti ucyate, tadātmaprakāśanasya kathamanātmaprakāśanaṃ 
rūpaṃ syāt,- ityetadeva cintyaṃ parasya paraniṣṭhatvānupapatteḥ | nanu 
idameva rūpamāsaṃsāraṃ jñānasya yadanyaniṣṭhameva idamutpannam |

(page 175)

nahi jñānasya anyadrūpaṃ kiṃcidupalabdham,- iti kasya upālambhaḥ, na 
kasyacidanyasya svadarśanapakṣapātamohāt | evaṃhi 
sāmānyāvayaviprabhṛtayo'pi evaṃrūpā eva āsaṃsāraṃ- yadekarūpā 
api anekaviśrāntāḥ- ityādi abhidadhatā kiṃ na pādau prasāryeyātām,- 
iti astamiyurvicārakathāḥ | tadalamanena | atha gatyantarakṣayāt 
parasārūpyaṃ bodhasya, bodharūpatā sphaṭikasyāpi syāt | apiśabdo 
gatyantarakṣayaṃ dyotayati | yata evaṃ, tasmāt bodhasya iyameva 
bodharūpatā- yadasau ghaṭādivat prakāśe [prakāśena nānyā kha. |] na 
anyāpekṣaḥ prakāśate | ananyāpekṣatā ca eṣaiva yat 
svātmīyavimarśe'hamiti bhoktṛtāmaye avicchinne bhuñjānatātmani 
camatkāre rūḍhiḥ | nīlaṃ hi tathā prakāśāt, so'pi tathā jñānodayāt, 
so'pi ahamevaṃ prakāśe iti pāryantikāt ananyākāṅkṣāt [kāṅkṣām 
kha. pāṭhaḥ |] vimarśāt tataḥ paramākāṅkṣāvirahāt,- iti uktamasakṛt | 
vṛttau sautraṃ svabhāvaśabdaṃ vyācaṣṭe mukhya ātmā iti 
svo'vyabhicaraṇīyo bhāvaḥ iti | anyathā iti vyācaṣṭe taṃ vinā iti | 
artho'parakto'pi iti vyācaṣṭe artha iti | bheditagrahaṇena pratikarma 
vyavasthāmātraṃ sidhyatu ataḥ, natu ajāḍyam,- ityāśaṅkya vivṛtikāro 
anyathā ityupakramaṃ dvitīyaṃ ślokārdhaṃ pramukhe vivṛṇoti 
tadarthasya prakṛte sādhye'rthe pūrvārdhokte hetutvaṃ yataḥ | nanu 
ādarśaḥ kiṃ na ghaṭāt viśiṣyate | āha nacāsau jāḍyena iti | satyaṃ 
viśiṣyate svarūpāntareṇa ghaṭa iva paṭāt, jāḍyaṃ tu ubhayatra tulyameva | 
co hetau | yasmāt ghaṭacchyādhāryapi mukuro na ghaṭasya kiṃcit 
tadvyavaharaṇarūpatvābhāvāt tasya, tathā prakāśo'pi 
arthacchāyādhārī na arthaṃ

(page 176)

prati vyavaharaṇarūpo bhavet | nanu sārūpyaṃ kevalaṃ bodhatāyāṃ na 
prayojakam, apitu prakāśarūpatvam | tacca prakāśate, paraṃ ca prakāśaṃ 
karoti,- ityevaṃrūpam | tarhi ādarśo'pi ādarśo bhavati, ghaṭaṃ ca 
ādarśīkaroti,- ityetadbhaṇiteḥ prakāśaḥ prakāśo bhavati, ghaṭaṃ ca 
prakāśīkaroti,- ityasya bhāṣitasya ko viśeṣaḥ | tadāha 
ghaṭasyādarśasya ca iti | svayaṃ ghaṭabhāvaḥ svayaṃ 
prakāśabhāvaśca,- iti tulyam | pareṇa ātmānaṃ svarūpayati ādarśo'pi 
bodho'pi | ko viśeṣaḥ, evamiyataiva na prakāśarūpatvaṃ nirvahati, apitu 
icchānupraveśenaiva svātantryamayena | evaśabdo bhinnakramaḥ | itiśabdo 
yasmādarthe | tacchabdastasmādarthe | yasmādevaṃ, tasmāt prakāśaḥ 
prakāśanetyetāvatā [prakāśenetyetā kha. |] nāmapadāt yat pratīyate, tato 
vilakṣaṇaṃ yat kartṛpratyayatārūpaṃ [pratyabādrūpaṃ ka. vi. |] 
saṃrambhāveśasvātantryamayaṃ nairapekṣyasvabhāvaṃ [nairapekṣyaṃ 
kha. |] pratīyate yat na ghaṭe, na makure; tadeva prakāśasya ajaḍatāyāṃ 
nibandhanam | yadivā evaṃ yojanā- svayaṃ ghaṭa iti svayaṃ paramarūpa iti 
ca yaducyate, tatrāpi svayamityanena vapuṣā hi nirapekṣaṃ 
svātmaviśrāntaṃ yat ghaṭatvaṃ paramarūpatvaṃ ca aṅgīkṛtaṃ; tatra 
nairapekṣyamabhidadhatā icchaiva iyamuktā bhavati | tadyogāt ca 
prakāśarūpataiva ghaṭādarśayoḥ pramātrātmamātraviśrāntatvāt | 
tathāca jaḍarūpataiva na kadācit | yat vakṣyati 

	itthaṃ tathāghaṭapaṭādyābhāsajagadātmanā |
	tiṣṭhāsorevamicchaiva hetutā kartṛtā kriyā || (2|4|21)

iti | tadetadāha prakāśarūpataiveti iti | yasmādevaṃ, tasmāt svayaṃ 
prakāśate bodharūpatayā nirbhāsate paraṃ prakāśayatīti 
svātantryāvabhāsitaparabhāvena ghaṭādyatmanā prakāśate iti |

(page 177)

atra nairmalyāt prakāśanarūpāt prakṛtibhāgaviśrāntādatiriktaḥ 
kartṛtālakṣaṇaḥ svātantryasvabhāvo yaḥ pratyayasya arthaḥ, sa eva asya 
bodharūpasya prakāśasya sūryādijaḍaprakāśavilakṣaṇasya sārabhūto 
jaḍāt sūryādiprakāśāt vailakṣaṇyamutthāpayan jaḍatāśaṅkāṃ 
nivārayan jāḍyamapadhvaṃsayatītyuktaḥ [tyarthaḥ kha. |] | 
śaṅkāpadhvaṃsa eva śaṅkyamāne upacarito viṣayaviṣayibhāvāt 
nimittāt | prayojanaṃ ca atra upacāre bhāvatattvasya 
ābhāsasāratāpratipādanatātparyeṇa buddhyanusāri vastvapi tathā bhavati, 
- iti pratipādanam | nanu prakāśasya [aprakā kha. |] ko'nyaḥ svabhāvo 
yadapekṣayā mukhyo'yaṃ svabhāva ucyate, kathaṃca asya mukhyatvamiti 
śaṅkādvayamekena yatnena apāsyati viśuddhasya iti | prakāśasya 
asaṃsṛṣṭasya tata eva arkādiprakāśavilakṣaṇasya parasārūpyaṃ 
pratibimbāyamānaparatādātmyakṣamatvamasti svabhāvāntaraṃ yatastena 
vapuṣā ghaṭāderbodho viśiṣyate, tathāpi na tat mukhyaṃ jaḍe'pi 
maṇimakuraprabhṛtau tasya saṃbhavāt, vimarśastu na jaḍe saṃbhavatīti 
ananyaviṣayatvāt sa mukhya ātmeti yuktam | apiśabdena iti | sūtre vṛttau ca 
ayamapiśabdaḥ svabhāvāntarasamuccayārtha iti yāvat | nanu 
vimarśābhāvāt jaḍatā syāditi vaktavye camatkṛterabhāvāt iti kathaṃ 
vṛttiḥ | camatkṛtirhi bhuñjānasya yā kriyā bhogasamāpattimaya ānandaḥ, 
sa ucyate ityāśaṅkya āha sa evaca iti yaḥ prakāśasya prāṇatvena uktaḥ | 
etaduktaṃ bhavati- svarūpasya svātmanaḥ 
paripūrṇanijasvabhāvaprakāśanameva parāmarśamayatāṃ 
dadhadānanda iti ucyate, tathā 
dehādisaṃkocakaluṣāparipūrṇapratyagātmāhaṃbhāvaniṣṭhatvena 
śarīrasya riktatayā kṣudhāturasya vyatiriktānnābhilāṣavivaśīkṛtamate- 

(page 178)

rātmaparāmarśo'yamekaghanavṛttyā yato na saṃbhavati, 
tato'yamanānanda iva āste | sati ātmaparāmarśamaye svānande yadā tu 
annaparipūrṇajaṭharatā asya, tadā tadriktatodrekarūpā tāvadapūrṇatā 
vinaṣṭā | saṃskārarūpatayā tu tadānīṃ yadabhilaṣaṇīyaṃ 
kāntāliṅganādi parāmarśanīyaṃ sthitaṃ yadāha guruḥ patañjaliḥ nahi 
caitra ekasyāṃ striyāṃ rakta iti anyāsu viraktaḥ ityādi, 
tadyogādapūrṇo'yamānanda iti paramānando'yaṃ na bhavati | 
sāṃsārikaśca sarvo'sya ānando

	lābhe bhāviviyogabhīru...................... |

iti 

viṣayo viṣayāntarārthitāṃ janayan vā janayet kathaṃ sukham | iti ca 
nyāyena vyatiriktākāṅkṣāvicchedamayatāṃ sarvātmanā na svīkurute iti 
tato'pi apūrṇa eva, yastu ānandatāṃśastatra svātmaparāmarśarūpataiva 
[rūpitaiva kha. |] prayojiketi | tata eva uktaṃ

	trailokye'pyatra yo yāvānānandaḥ kaścidīkṣyate |
	sa binduryasya taṃ vande devamānandasāgaram || (sta. ci. 61)

iti śrībhaṭṭanārāyaṇena | tathāca madhurādau rase 
audarikābhyavahāravailakṣaṇyena pravṛtta idamitthamiti pramātari 
viśramayan pramātṛbhāgameva pradhānatayā vimṛśan bhuñjāna iti 
ucyate | yatrāpi atyantamanyathābhāvamatikramya sukhamāsvādyate 
arjanādisaṃbhāvyamānavighnāntaranirāsāt 
vaiṣayikānandavilakṣaṇaśṛṃgārādau nāṭyakāvyādiviṣaye, tatra 
vītavighnatvādeva asau rasanā carvaṇā nirvṛtiḥ pratītiḥ 
pramātṛtāviśrāntireva, tata eva hṛdayena parāmarśalakṣaṇena 
prādhānyāt vyapadeśyā vyavasthitasya api prakāśabhāgasya 
vedyaviśrāntasya

(page 179)

anādaraṇāt sahṛdayatā ucyate iti nirvighnāḥ svādarūpāśca 
rasanātadgocarīkāryāścittavṛttayo rasā nava 
ityayamartho'bhinavabhāratyāṃ nāṭyavedavivṛtau vitatya 
vyutpādito'smābhiriti | tatkutūhalī tāmeva avalokayet | iaha tu 
prakṛtavighnakāritvāt na vitataḥ [tam kha. |] tasmādanupacaritasya 
saṃvedanarūpatānāntarīyatvena avasthitasya svatantrasyaiva 
rasanaikaghanatayā [rasenaika kha. |] parāmarśaḥ paramānando 
nirvṛtiścamatkāra ucyate | tasmāt yuktamāha camatkṛterabhāvāt | 
madhurādirasāsvāde tu viṣayasparśavyavadhānam | tato'pi 
kāvyanāṭyādau tadvyavadhānaśūnyatā [dau vyava kha. | tadavadhāna 
kha. pāṭhāntaram |] tadvyavadhānasaṃskārānuvedhastu | tatrāpi tu 
tathoditavyavadhānāṃśatiraskriyāsāvadhānahṛdayā labhanta eva 
paramānandam | yathoktaṃ

	jagdhipānakṛtollāsarasānandavyavasthiteḥ | (vi. bhai. 62)

ityādi | viśeṣaprītiḥ ityatra viśeṣapratītiriti apareṣāṃ pāṭhaḥ | ata eva 
iti yato vimarśa eva camatkāraḥ, sa evaca ajāḍyaṃ; tato hetornīlādau 
idamiti yo vimarśaḥ, sa nīlādiśarīre viśrānto na bhavati, kintu 
pramātaryeva viśrāmyati | yadvakṣyate 

	ghaṭo'yamityadhyavasā nāmarūpātirekiṇī |
	pareśaśaktirātmeva bhāsate na tvidantayā || (1|5|20)

iti | pramātṛviśrāntau ca ahamityeva sa vimarśo'vaśiṣyate, mukhe parasya 
viṣayāṃśasvīkriyāta idamiti nirbhāsaḥ | anyathā iti yadi pramātari 
viśrāmyedityarthaḥ | etacca

	kintu mohavaśā............................. | (1|1|3)

(page 180)

iti sūte prakāśavimarśavailakṣaṇyaṃ nirūpitameva vimarśaḥ punarna 
kadācididantābhūmimāskandati ityatra avasare | tathāca iti yataḥ sarvo 
vimarśaḥ pramātaryeva viśrāntimāśrayate tena prakāreṇa | 
paraprakāśatvametadeva saṃvedanasya yat 
tathābhūtasvatantrasvarūpātmanā prakāśanam | itthamevaca 
ātmānātmaprakāśanaṃ vijñānasya yuktaṃ 
tattvātmano'vyatiriktatāyām | tathāhi prakāśamānameva 
vijñānamātmano'nātmanaśca prakāśanamiti yaducyate; tatra 
yadātmanaḥ prakāśanaṃ, tadeva cedanātmanaḥ, tarhi ātmā, anātmā ceti 
ekaṃ syāt | ayaṃ hi tadārthaḥ- yajjñānamātmanā prakāśate- idameva 
ghaṭaḥ prakāśate iti | nanu ca ghaṭapaṭayorekaprakāśanam, athaca na 
ghaṭaḥ paṭaḥ, tadvadātmānātmanorekaṃ prakāśanaṃ, naca 
ekamātmānātmānau bhaviṣyataḥ | maivaṃ, nahi ghaṭapaṭayoḥ kiṃcit 
prakāśanamasti siddham | asmanmate hi prakāśa eva prakāśate | sa ca 
kadācit svatantratvāt ghaṭātmanā, jātucit paṭātmanā, anyadā 
dvyātmaneti | atha ucyate- ātmanā prakāśamāno bodho'nātmānaṃ 
nīlaṃ prakāśayatīti, tatrāpi yadi prakāśaṃ taṃ karotīti ucyate, tadā kiṃ 
tadātmaprakāśarūpameva taṃ karotīti, uta vyatiriktaprakāśarūpam | 
ādyakalpe svarūpīkṛta eva anātmā api bodheneti bhagnā 
iyamanātmakathā | pūrvamanātmeti cet, aprakāśamānasya kā kasya 
pūrvateti na kiṃcidetat | dvitīyapakṣe jñānaṃ prakāśate, tadevaca 
kāraṇabhūtamarthasya prakāśatāṃ jñānarūpatāṃ vidhatte iti dvayorapi 
svaprakāśatvaṃ svasaṃvedanatayeti punarapi 
kathamātmānātmaprakāśakatvam | naca aprakāśarūpasya 
prakāśarūpatāṃ svabhāvasya anyatvaṃ vidhirapi vidhātuṃ prabhavati | 
naca parasya paraniṣṭhatvamucitamiti uktamasakṛt | anubhavādeva 
[bhavādirvā nātmā kha. |] anātmā prakāśate iti viparītamucyate |

(page 181)

anubhavo hi prakāśa eva | sa ca na bhinnasyeti upapāditaṃ, natu 
svahetuparamparayaiva bodho grāhakātmā, nīlādistu grāhyātmā | 
ekasāmagryadhīnatā kevalamidamasyaiva grāhakamiti 
grāhakagrāhyabhāvasya niyame vyāpriyate, natu tayā asāvutthāpyate 
cakṣurāderagrāhyagrāhakasvabhāvatvāditi | tadidaṃ 
bālavipratāraṇaphalameva | grāhakatā hi nāma yadi grāhyasya 
kaścidupakāraḥ, sa tulyakālatve kathaṃ syāt | atha upakāro na kaścit, tarhi 
śabdamātrametat- ayaṃ grāhakaḥ, ayaṃ grāhya iti | sa tasya prakāśa 
ityetadeva grāhakatvamityapi nirasto vāda ityalaṃ bahunā | tat yuktamuktaṃ 
tathā svayaṃ prakāśate iti | evaṃ pāramārthikamahamiti prakāśasya 
vimarśātmakaṃ nirvṛtirūpaṃ vapuḥ | tacca yatra āropyate, tadapi 
nirvṛtimayameva bhāti śarīraprāṇādi | tadāha ahamityapi iti | 
apirbhinnakramaḥ | śarīraprāṇādirūpe vedye'pi yo'dhyāsyate 
ahamitivimarśa ityarthaḥ | nanu duḥkhopalambhakāle tāvadahamityasti, naca 
tatra camatkārātmā asti ānandaḥ | ka evamāhanāstīti | tathāhi 
duḥkhamapi ayamāsvādayamāno'ntareva viśrāmyati | tāṃ tu 
antarviśrāntiṃ bāhyena arthī taṃ ca 
vinaṣṭamabhisamīkṣamāṇo'nādaratiraskṛtatvāt satīmapi na abhimanute | 
upadeśaviśeṣadiśā tu māyāvigalane [vigale ka. |] 
tadbāhyarūpānādaraṇe saiva viśrāntirunmiṣati | tathāhi śivadṛṣṭiḥ

	duḥkhe'pi pravikāsena....................... | (5|9)

ityādi | ye tu śarīrādititikṣavaste [tityakṣavaḥ kha. |] 
taditarasvargādigataśarīravāñcayā vā 
taccharīrāvinābhāviniṣpratīkāraduḥkhajihāsayā 
ahamiticamatkārādhyāsaṃ tatra śarīre śithilayanti, śarīrāntare

(page 182)

ca taṃ camatkāragrahamabhisaṃcārayanti, pāramārthikīmeva tu 
camatkārānandadaśāṃ vitavighnameva avalilambiṣante 
mumūrṣudaśāpannāḥ | etadupasaṃharati tadevam iti | etat saṃvādayati 
tathāca iti bhartṛharirityavocat iti saṃbandhaḥ | kena vākyena | āha 

	vāgrūpatā................................. |

ityādinā

	........................................... pratyavamarśinī | (vā. pa. 1|125)

ityantena | kimavocat | āha prakāśasya jaḍavailakṣaṇyaṃ saṃrambhaḥ 
kartṛtārūpo yaḥ, sa eva ātmaviśrāntilakṣaṇo nirapekṣatvena 
vimarśo'hamiti kathyate | nanu kena śabdena asau saṃrambhaḥ 
kārikāyāmuktaḥ | āha prakāśeta [prakāśate ka. pāṭhaḥ |] iti | 
liṅṅatra [liṅ ka. |] saṃbhāvanādhikyamātramāha, ākhyātarūpatā tu 
kartṛvyāpāraprādhānyaviśrāntisatattveti āśayaḥ | nanu liṅā [liṭā ka. |] 
vinā saṃbhāvanā kathaṃkāramucyate | tat saṃbhāvanābhidhāyī 
ayamākhyātaprayogo [prayogena kartṛtāṃśaprādhānyena gamayati ga. |] 
na kartṛtāṃśaprādhānyaṃ nigamayati | maivam, yadi vastvabhāvamātraṃ 
saṃbhāvanāviṣayatvena vivakṣitaṃ, na śuklo'yaṃ, śuklaḥ syāditi 
nyāyena prakāśaḥ prakāśo na bhavediti prakāśabhāvāt bāhyīkṛtameva 
bhavanaṃ liṅā saṃbadhyeta [saṃbadhyeta śveto na śveteta; na nīlaṃ nīlet, 
ghaṭo na ghaṭībhavet ga. pāṭhaḥ |], na śvetaḥ śvetet, na nīlaṃ nīlet, ghaṭo 
na ghaṭībhavediti tu tatsvarūpānupraviṣṭa eva saṃrambhārtho nirbhāti,- iti 
vyatirekadvāreṇa ca itthaṃ vidhiḥ saṃpadyate prakāśate ca ayaṃ prakāśa 
iti | tadayaṃ tiṅantārtha eva svātantryātmā vimarśaḥ prakāśasya aheyaṃ 
vapurbodhasya 

(page 183)

yā vāgrūpatā śabdanaśabdayitṛrūpatā śāśvatī saṃketādivat | atha 
saṃbandhānugrahādaikyānaikyamayatve'pi yathāvailakṣaṇyaṃ 
jātādyavabhāsanaṃ bālyādyavastheti, na atra 
avasthānāmaikyānanusandhānaṃ vivakṣitaṃ tasya 
avayavibuddhāvaprayojakatvāt, apitu etāvānahamayamadya 
pūrvarūpādetāvatā bhinnavaitatyo niḥsaṃbandhi................ iti iyati atra 
tātparyam | ata eva nirapekṣāhamiticamatkārasvabhāvatā yadi utkrāmet 
bhāvaprakāśamullaṃghya krāmet, idaṃbhāvagrāhyaṃ bhāvanaṃ 
svīkuryāt; tadā prakāśamāno'yamartho nirvikalpake vā .............. 
pratyabhijñā dyotyate | ..............pratiṣṭhā | pratiṣṭhā ca pāryantika ............ 
vaktīti vacanaṃ ceti vāk prakāśa ityarthamukhena upakramo mantavyaḥ | 
........iti hi vyavahāraḥ | etadarthameva avabodhasya ityupakramya, nāsau 
prakāśeta ityuktam | avabodhasyeti ca ṣaṣṭhyā ayameva āśayaḥ | anyathā 
caitat | prakāśaḥ prakāśate iti hi bodhasya yadyaparaḥ prakāro na bhavet, 
bhavati ca || 11 ||

	naca evaṃ saṃvidrūpasya vimarśaprādhānyamihaiva uktaṃ, 
yāvadanyatrāpīti sūtram

	ātmāta eva caitanyaṃ citkriyā citikartṛtā |
	tātparyeṇoditastena jaḍātsa hi vilakṣaṇaḥ || 12 ||

	ātmāta eveti- etadeva hi vimarśaprādhānyaṃ yat tamuddiśya 
ātmā dharmisvabhāvaḥ caitanyaṃ ityanena dharmavācakaśabdena 
vaiyadhikaraṇyenāpi samānādhikaraṇatayā śrīśivasūtreṣu bhagavatā 
nirdiṣṭaḥ | tathā sāmānādhikaraṇyameva vyākhyātaṃ 
bhaṭṭaśrīkallaṭapādaiḥ-

	caitanyamātmano rūpam ...................... |

iti | ............... śaktiriti caitanyaṃ citiśaktirātmamahimā bhoktṛtvarūpaṃ 

(page 184)

hi, yaditi tadvaiya .......... ttvike sāmānādhikaraṇyanirdeśasya 
citkriyārūpāyāṃ cetanakriyāviṣayatāyāṃ 
saṃvedanasaṃyojanaviyojanādisvātantryasārāyāṃ tātparyaṃ 
tatparatvaṃ tadviṣayaṃ pratipādakatvam | tathāhi dharmirūpatānirdeśe sad 
dravyaṃ samavāyaṃ ............... ityādi | 
jaḍasādhāraṇadharmāntarakṣamo'pyasau pratīto bhavet | ta- ........... 
litasaritsahasrapraviviktarasāsvāda ..............ścetana ityā ......... tyanaṃ 
jaḍebhya iti .............. saṃmataṃ na śāstram | yadivā .......... kriyā ca ātmā 
uktaḥ | citikartṛtā ceti pṛthageva | evaṃvidhavacanā ............ marthadvāreṇa 
vacanamanyadapi svīkaroti | tata eva pātañjalabhāṣya ............. paṭhitaḥ 
sūtramavatārayati | ata eva iti sūtrāṃśamevaṃ paṭhitvā .......... ityantena 
vivṛṇoti | svatantramevedaṃ pūrvoktahetuyuktyupajīvanāya 
kartṛtālakṣaṇādvimarśādavibhedena | tatra tatra iti svadarśane 
śrīśivasūtrādau, paradarśane ca pātañjalādau 
jaḍādvibhāgārthamapadiśyate vyavahriyate | .............. dharmasvabhāva 
evāyaṃ śarīrasyaiva caitanyamiti cārvākanayena | yadāha .......... 
śaktivaccaitanyaṃ caitanyaviśiṣṭaḥ kāyaḥ puruṣa iti | tasya nirdeśasya 
spaṣṭateti kathaṃ tātparyāntare yojanamityāśaṃkya vṛttau 
dravyapadamātmasāmānādhikaraṇyena uktaṃ, tadvivarītumupakramate iti 
tattvopadeśapare śāstre | sarvatra iti 
vaiśeṣikasāṃkhyavaiyākaraṇādyadhikaraṇeṣu 
vaiśeṣikanaiyāyikajaimineyānāṃ sphuṭa eva dravya(vya)vahāraḥ | ārhatā 
dravyamavasthātṛ manyante; mahāyānasthāḥ saugatā vikalpitaṃ tata eva 
svatantraṃ dravyaṃ saditi | sāṃkhyānāmapi svatantramavasthātṛrūpaṃ 
dharmi dravyamiti saṃmata eva | vaiyākaraṇaiḥ ...............ṣāṃketikaṃ yasya 
............. meva ekaika .............. yathā mukhopakramaṃ devadatto'yamityādi 
dṛḍha........ṝthasiddhiḥ, tathaiva arthakriyāyāṃ

(page 185)

guṇakarmādipadārthāntarādhīnāyāmapi sādhyāyāṃ ............ bhavati | 
yallagnamanyat kṛtārthaṃ bhavati | tata eva yojanarakṣaṇādeḥ 
prādhānyena viṣayo yadālambanaśūnyaṃ padārthāntaraṃ sadapyasadeva 
| yadāha- sarvāgrahaṇamavayavyasiddheḥ (nyā. sū. 2|134) iti | padārtho 
dravyam | mukhyatayā coktayā yadyapi aniṣṭaprasaṅgo nāsti, tathāpi 
tameva nirūpayituṃ viśeṣaṇacatuṣkamupāttam | tathāhi kathaṃ tasyaiva 
mukhyatvam | āha- sphuṭatvena idantā yata ākriyate viśeṣyatvena | kā asya 
sphuṭatetyāha- sarvasmāt yato 
bhinnalakṣaṇo'vayavārthakriyāyāmupayujyate | naca gṛhītavidhvasto 
yenārthakriyāyāṃ viniyoktumaśakyaḥ syāt yataḥ sthiraḥ | nanu ca 
dṛśyate'sya rūpānyathābhāvaḥ | nāsau dravyasya, apitu taddharmāṇāṃ 
saṃyogavibhāgasaṃkhyādīnāṃ tadāśritānām | 
tathāvidhadharmāśrayatvādevaca bahvīrarthakriyāḥ kartuṃ prabhavat tat 
dravyamarthanīyaṃ bhavatīti | anena idamāha- astīdamātmano rūpam iti 
ātmā dravyapadārtho gaṇitaḥ sarvairasya svātantryamupetaṃ yataḥ | iyati tu 
tattvamabhiniviśate matiḥ, tat prakāśarūpāmātmabhittimupalīnāḥ sarve 
bhāvā bhavanti | dravyaguṇādayaḥ 
padārthāstadātmadharmatāmadhirohantastasyaiva pāramārthikaṃ ............... 
svasya | tadayaṃ prayogaḥ- ātmā viśva ............ 
dviśvāvabhāsavattvādanyābhāsavattvaṃ dravyavyatiriktātparatantrāt 
padārtharāśeḥ palāyate 
svavyāpakasvātantryaviruddhapāratantryāvalokanoditasatrāsaṃ yataḥ | 
rūpatvamapi bhāsamānaṃ rūpaṃ bhavadapi nirbhāsate dravyaniṣṭhatvena 
| nṛpasannidhāvamātyaparivāro'pi rājaparivāra eva | idaṃ rūpamiti hi na 
laukikaḥ pratyayaḥ, apitu śuklaḥ paṭa ityeva laukikaḥ pratyayo yadamuyā 
nītyā ātmaiva dravyaṃ tattvato'hamityevaṃbhāsaḥ | eṣaiva tāttvikī 
saṃvit sarvatra yataḥ | yathoktam

(page 186)

idamityasya vicchinnavimarśasya ............... | (a. si. 15)

ityādi | vaikalpikasya paṭasya śukla itiva(t)svātantryāropaṇapaṭāntare 
dravyabhāvaḥ | tadevaṃbhūtasya dravyasyāpi ātmano yat 
sāmānādhikaraṇyaṃ dharmapadena, tat tasyaiva dharmasya prādhānyaṃ 
khyāpayitumiti tātparyam | ghaṭo mahāniti jaḍasya dravyasya nidarśanam, 
anyadajaḍasya, tasya tu dharma iti saṃbandhaḥ | anena bhāvātmakam iti 
vivṛtam | citiḥ iti dṛśiḥ iti hi bhāve kipratyayāntaḥ kṛṣirityādivat | 
nanvanayorastu kriyā vimarśarūpā vācyā dhātvartharūpe bhāve iko 
vidhānāt | caitanyamiti tu ṣyañ pravṛttinimitte nāmnaḥ satāyāṃ vā 
vidhīyate | yadāha madhyamo muniḥ- yasya guṇasya hi .................................. 
viśrāntisāratvamuktam | vṛttau ca bhāva ............... śabdasāmyamātrameva, 
vastusāmyaṃ tu katham | atra āha sarvatra ca iti | triṣvapi padeṣu evaṃ 
pratijñāya uktāśaṅkāśamanāya hetumāha- caitanyamapi iti | iha 
saṃbandho nāma pramātṛviśrāntasaṃbandhidvitayāvabhāsasāra iti 
vakṣyate 

	svātmaniṣṭhā viviktābhā bhāvā .................... | (2|2|4)

ityatra | tatra kartṛlakṣaṇaḥ saṃbandhī prakṛtibhāgameva adhirūḍha iti 
pratyayāṃśaṃ kriyaiva āśliṣyati | upādhibhinnā ṣyañādīnāṃ vācyā 
matā cetanakriyā, saṃbandha eva atra upādhiriti sa eva arthaḥ | sattā ca 
bhavattā bhavanakriyākartṛtaiveti punarapi sa eva arthaḥ | nanu 
kriyāsaṃbandhaḥ kārakāntareṣvapi tulyastatkathamuktam- citkriyārūpā 
citikartṛteti | āha sā ca iti | kartṛviśrāntidvāreṇa hi 
kārakāntarāṇyupalīyante kriyāyāmiti kriyādhikāre vitatya vakṣyate | 
nanu yadi paryāyaśabdau, tatkathaṃ yaugapadyena sūtre prayoga 
ityāśaṅkya āha- vastuta iti | ...............padeśapratyabhijñādyotyate 
........ḍyotakena || 12 ||

(page 187)

	citiḥ pratyavamarśātmā parā vāk svarasoditā |
	svātantryametanmukhyaṃ tadaiśvaryaṃ paramātmanaḥ || 13 ||

	evaṃ sūtrārthamavatārayati saṃkṣepeṇa kartṛtaiva ca iti | 
parāmarśamayī vimarśanalakṣaṇaiva yā kartṛtā, saiva 
mantrāṇāmutpattisthitilayasthānatvena [yatvena ka. |] 
samāpyāyanopabṛṃhaṇādikāritvena ca māntrī mahāmantratanośca 
bhagavataḥ saṃbandhinī śabdanarūpā, natu pāśavargamadhyapatitā 
karmendriyaviśeṣarūpā tatkāryaśabdarūpā vā vāk | paramātmanaśca 
eṣaiva kartṛtā aiśvaryam, natu kulālasya iva karacaraṇādiparispandamayī | 
etadubhayamāha kārikayā | vāk ityasya viśeṣaṇaṃ yat parā iti, 
tadvyavacchedyaṃ darśayituṃ tasyāḥ prasiddharūpopakramaṃ bhedamāha 
vākśaktiḥ iti | śaktigrahaṇamindriyaśaṅkānirāsārtham | jihvāśabdena 
vāgindriyamupalakṣyate, taddvāreṇa ca aparāṇi karmendriyāṇi lakṣyante | 
tadayamarthaḥ- prasṛtarūpo yaḥ kriyāśaktilakṣaṇo vimarśaḥ, sa eva 
vāgādikaraṇavargamāviśan [vāgādi kha. |] jaḍamapi svābhiṣekeṇa 
ajaḍamiva saṃpādayati yena svatantratayaiva svakṛtye sthūle vā sūkṣme 
vā jhaṭityeva pravartate yāvatkāryanirvartanaṃ ca avasthāya nivartate, 
punaḥ kāryāntare'pi evamiti | yaduktaṃ 

	yataḥ karaṇavargo'yaṃ vimūḍho'mūḍhavatsvayam |
	sahāntareṇa cakreṇa pravṛttisthitisaṃhṛtīḥ ||
	labhate .......................................... | (spa. kā. 1|6)

iti | vikharaḥ śarīraṃ, tatra bhavā tatparyantaceṣṭāsaṃpādiketyarthaḥ | 
kāryabhūtaḥ iti bhūtagrahaṇena kāryakāraṇatāmāha | 
jihvāvyāpārasya hi tatkāryasya śabdaḥ kāryaḥ | jihvāvyāparo'pica 

(page 188)

vastutastathāvimarśasvabhāva eva | vimarśarūpānadhikasvabhāvā hi 
samastā kriyeti uktam | saghoṣaḥ iti sthūlaḥ | tasya lakṣaṇaṃ 
śrūyamāṇaḥ iti aviśeṣopādānāt svayaṃ ca paraiścetyarthaḥ | 
upāṃśuḥ iti aghoṣo yaḥ svayameva śrūyate, na pareṇa; upagatāḥ 
svasamīpameva praviṣṭā aṃśavaḥ prasarā yasyeti | anena 
pāṇyādīnāmapi sthūlasūkṣmarūpasya svakāryasya upalakṣaṇam | 
sarvatra ca atra saghoṣāghoṣarūpavāgvyāpāraśabdānuviddhatā 
prādhānyena dṛśyate | tadidaṃ grahīṣyāmi gṛhṇāmi gṛhītamiti tata 
evamuktam | varṇapadagrahaṇaṃ ca tatraiva śrūyamāṇatābhimānāt | 
varṇe eva hi tāvat śrūyamāṇatābuddhiratisphuṭā, pade tu alpavarṇe 
syādapyeṣā, vākye tu 
saṃkalanāsmaraṇānuvyavasāyādirūpabuddhinirgrāhye śrūyamāṇatā 
na sphuṭā,- ityevamuktam | tathāca vaiyākaraṇairapi vākyasphoṭasya 
prāyaśo buddhinirgrāhyataiva darśitā | yadāha tatrabhavān 

	nādenāhitabījānāmantyena dhvaninā saha |
	āvṛttaparipākāyāṃ buddhau śabdo'vadhāryate || (vā. pa. 1|85)

iti | eṣā tāvat prathamā vāk | dvitīyā tu iti antaḥkaraṇaṃ 
manobuddhyahaṃkāralakṣaṇaṃ madhyabhūmau puryaṣṭakātmani 
prāṇādhāre viśrāntaṃ yā vimarśaśaktiḥ prerayati, sā madhyamā vāk | 
tatpreritaṃ ca tadantaḥkaraṇaṃ saṃkalpane niścaye abhimanane ca svasmin 
vyāpāre vikalpanalakṣaṇe pravartate | tatkāle sā vimarśamayī vāk 
saṃkalpyādikaṃ grāhyaṃ saṃkalpayitrādirūpaṃ ca grāhakaṃ svena 
abhidhānasya- imaṃ ghaṭamahaṃ caitraḥ saṃkalpayāmi- 
ityādervācakasya śabdasya bhedena sphuṭena krameṇa ābhuṅkte gāḍhaṃ 
parāmṛśati yatastataścintanaśabdavācyā madhyabhavatvāt madhyamā 
jñānaśaktirūpā [dhyānaśakti ka. |] |

(page 189)

tṛtīyasyāṃ tu abhidhānayorgrāhyagrāhakagatayorabhidheyayośca 
grāhyagrāhakagatayoryathāsvaṃ yaḥ kramo deśataḥ kālataśca 
saṃbhavati, natu sphuṭena rūpeṇa yato nirvikalpakaḥ svabhāvo'sau 
vimarśaḥ svayamakramatvādavibhāgaḥ prasevaka iva tamantarlīnaṃ 
kramalakṣaṇaṃ vibhāgamācchādya āste, tata eva sarvato grāhyāt 
grāhakācca yaḥ kramaḥ samāhṛto'ntaḥsaṃkocito yayā yasyāmiti vā 
saṃhṛtakramatvādeva sūkṣmo'tra asāvabhijalpati yattat sat kimapītyādinā 
sphuṭakrameṇa yataḥ padeṣu sarorasaḥprabhṛtiṣu vākyeṣu 
devadattaturagādiṣu ca kramasaṃkocanātmakapiṇḍīkaraṇamiliteṣviva 
saṃpāditeṣu, sa padavākyātmā abhijalpaḥ sūtrasthānīyena vapuṣā 
sūkṣma iti yāvat | yathāha tatrabhavān

	pratisaṃhṛtakramā tu satyapi bhede samāviṣṭakramaśaktiḥ paśyantī 
ityādi | iyamevaca icchāśaktirūpeti darśayati kāryacikīrṣā iti | 
bodhyabubhutsāsvabhāvā api iyaṃ bhavati, ataśca evaṃ- 
yadicchāśaktirjñānakriyāśaktyoranugrāhikā- iti, kintu bubhutsā api 
bodhasvabhāvaiva tasya vastunastatra avabhāsaparipūrṇatayā prakāśanāt | 
cikīrṣākaraṇayostu sphuṭa eva bhedo lakṣyate | cikīrṣāyāṃ hi sphuradapi 
vastu na kṛtamiti ucyate | 
ubhayendriyavedyatopalakṣitābhimataparisphuṭatvāpattiparyantaṃ 
sāmarthyaṃ karaṇamiti hi vakṣyāmaḥ | paśyantī iti 
aviratadarśanasvabhāvatvena apratihataprakāśarūpatvamicchāśakteḥ 
prakāśaprasararūpatvābhidhānāya uktam | sā ca 
iyamicchāśaktirvidyāśaktiprasararūpaṃ buddhīndriyavargamanugṛhṇatī 
nirvikalpamālocanaṃ samutthāpayati | tisṛbhyo'pi vilakṣaṇā iyamiti 
punaḥśabdena āha | ekā iti paśyantyādikaṃ trayamapi prativācyaṃ 
bhidyate, natu tathā iyamityarthaḥ | 

(page 190)

akramatāṃ prāptaṃ yat niḥśeṣaṃ samastamabhidhānānāṃ 
śabdānāmabhidheyaṃ vimṛśyamānaṃ rūpaṃ 
grāhyagrāhakātmakamubhayaṃ, tena garbhiṇī tatsarvaṃ kroḍīkṛtya 
avatiṣṭhamānā; natu śaktimadrūpaparamaśivadaśā iva 
anunmiṣitagrāhyagrāhakādivaicitryā, ata eva bhagavataḥ svābhogaṃ prati 
ya āsvādaścamatkāro nijābhogaparāmarśātmā [nijabho ka. |] tamayī | 
yadāha

	................viśvamāmṛśasi rūpamāviśan | (u. sto. 13|15)

iti | naca kadācidapi parameśvara evaṃ tadrūpaśūnyaḥ | yadāhuḥ 
parameṣṭhipādāḥ

	śānte śivatvaṃ sthūle'pi śivatvaṃ yatra varṇitam |
	tatra kā śāntatā brūhi śānte kiṃ vastutā na te ||
	vastutā cettathābhūtaśaktitritayasaṃgamaḥ | (śi. dṛ. 3|56)

ityādi | evaṃ parā iti vyākhyāya svarasoditā iti vyācaṣṭe svarūpavat iti 
| etadāgamabhāṣayā saṃvādayati nityoditā iti satatānastamitatvena 
anāhataśabdavācyo yo mahān viśvavyāpī mananatrāṇadharmā 
guptīkṛtaviśvaśabdanavyāpārastanmayī | svarūpāt iti 
paśyantīlakṣaṇāt vācakāt sūkṣmasaṃjalpasvabhāvāt | tasyā api iti 
paśyantyāḥ abhinnavācyavācakāyāḥ iti abhinnavācyaśabdo vācako 
vṛttau yasyāḥ prātipadikaḥ [kalakṣaṇaḥ kha. |] prayuktaḥ, 
abhinnavācyaśabdena uktā yā vṛttau, tasyā iti yāvat | vācyamapi iti 
paśyantyāṃ tu vācakamasphuṭakramaṃ, vācye tu kramaḥ sanneva āvṛtaḥ 
| yadi vā phaladarśanamidaṃ vṛttivacanasya yāvadeva svarūpādabhinnaṃ 
vācyaṃ paśyantyāṃ tāvat tat vācyaṃ vācakena abhedaṃ prāptam | 
svarūpaṃ

(page 191)

hi tasya avācakameva | evaṃ ṣaṣṭhyā pañcamyā vā samāsena 
vyākhyāya karmadhārayeṇa vyācaṣṭe athavā iti | sūkṣmā iti, natu pareti 
yāvat | sarvasya kramasya vācyavācakagatasya nanu paśyantyeva paraṃ 
tattvamiti jaradvaiyākaraṇā manyante, tatra kathaṃ sakramatetyāśaṃkya 
āha paśyantyavasthāyāmapi iti | cintyamānasya iti yo'sau cintyamāno 
madhyamāyāṃ sphuṭacintāviṣayatāmeṣyatītyarthaḥ | abhisandhyoḥ iti 
abhinnasandhānamabhisandhirnirvikalpakamaindriyikaṃ vijñānaṃ 
nirvitarkanirvicārasamāpattiḥ saṃdarśanātmā ca prathamaḥ 
pramātṛvyāpāraḥ | tatra yadā pratyakṣeṇa avikalpakena saraśca paśyati 
rasaṃ ca tadgataṃ, tadā tadālocanadvayaṃ yadi na bhinnaviṣayatayā 
viṣayagataṃ kramaṃ svīkuryāt svavimarśāvasare; tat sphuṭabhinnau 
kathaṃ samanantaraṃ vikalpau syātām | tasmādālocanakāle'pi sat 
tadādirūpapracchannaṃ tat saro rasa iti vācakaśabdarūpaṃ (pam) 
sakramaṃ, vācyaṃ ca tadanuvarti parasparabhinnarūpaṃ cakāstyeva | evaṃ 
sarasi gāḍhaṃ vikalpyamāne rase ca kramanimiṣitatadrūpāvasthāyāmapi 
samāpattau parasparabhedo vaktavyaḥ | anyathā 
prathamamavitarkasamāpattyavasarocitastatra [prathamaṃ savi kha. |] vikalpo 
bhedena na upayujyeta | vyutthānadaśāyāṃ ca na yogī bhedena tayoḥ 
samāpattyoḥ smaret | evaṃ saro vivakṣo rasaṃ ca 
vivakṣorjigamiṣordidṛkṣorvā yat prathamaṃ saṃdarśanaṃ, tat cet na 
vicitraṃ, prārthanāderapi avicitrataiva syāditi nyāyaḥ | ghaṭaḥ 
śarāvamityādau yadyapi evameva, tathāpi tatra sphuṭa eva bhedaḥ 
saṃpiṇḍībhāve'pi | tathāhi tāmrarajatapiṇḍībhāve 
lohanāgapiṇḍibhāve ca kasya ekatābhimānaḥ idamapi 
tāmrasuvarṇapiṇḍīrūpamidamapyevaṃ, tatko bheda 

(page 192)

iti tu bhavedapi bhramaḥ | so'vaśyaṃ nivartanīyaḥ | kramarūpapradarśanena 
ayaṃ tāmrahemapiṇḍo'yaṃ tu hematāmrapiṇḍa ityāśayena sarorasa iti 
uktam | nanu paśyantyāṃ yadi cintāmayatvaṃ, tarhi madhyamā kim | āha 
sthūlaṃ śabda iti iti | tathāhi madhyamaiva vikalpabhūmirucyate | 
vikalpasya ca abhilāṣasparśa eva jīvitam | tadvartī hi asau 
vācakarūpo'hantārūpasyaiva vācakatvāt | tatra hi saṃketakaraṇādi 
upapadyate | yattu śrotragrāhyaṃ svalakṣaṇaṃ rūpaṃ, tat na 
vācakaśabdarūpaṃ vācyavācakabhāvasya so'yamityadhyāsajīvitatvaṃ 
vakṣyate yataḥ | naca svalakṣaṇaṃ svalakṣaṇāntare adhyāsituṃ pāryate | 
tat śabdanarūpatayā yat śabdarūpatvaṃ kramikaṃ, tat 
madhyamāvasthāyāmeva sphuṭatvena viśrāntam | tato yaduktaṃ bhagavatā 
śrīmatkālapādasaṃhitāyāṃ

	sthūlaṃ śabda iti proktam.......................... |

iti, tat madhyamābhiprāyeṇa mantavyaṃ; yastu śrotragrāhyaḥ śabdaḥ; sa 
tatprapañcapallavaprāyo na pṛthagvyapadeśyatāmarhati | nahi 
vikalpyamānāt ghaṭāt bāhyasya ghaṭasya anyat rūpaṃ vaktuṃ nyāyyam | 
sa eva hi ghaṭābhāso deśādyābhāsāntarayojanayā 
svalakṣaṇībhāvamabhyeti | tathaiva śabdo'pi | sa eva sthūlarūpatvena 
pūrṇābhāso'pi ābhāsāntarasaṃbhedavaśāt 
śravaṇayugalasaṃvedanayogyena vapuṣā abhidhīyate svalakṣaṇam | tataḥ 
iti yato madhyamāyāṃ sthūlaśabdarūpatā | sphuṭam iti pramāṇavṛttena 
āyātamityarthaḥ | asyām iti etatsūtranirdiṣṭāyām | ata eva iti yataḥ 
paśyantyāṃ pramāṇopapannaṃ cintāmayatvaṃ, tataḥ paśyantyāḥ 
paratvaṃ śivadṛṣṭiśāstre nivāritam | katham | ityuktvā anena granthena 
anūdya | tatra hi granthaḥ 

(page 193)

athāsmākaṃ jñānaśaktiryā sadāśivarūpatā |
	vaiyākaraṇa............................................................... || (śi. dṛ. 2|1)

ityādiḥ | nanu yat paraṃ rūpaṃ, tadeva paśyantīśabdavācyaṃ 
bhaviṣyatītyāśaṅkya āha nahi iti 

	dṛśiḥ sakarmako dhātuḥ kiṃ paśyantīti kathyatām |
	yadyābhāsān bahirbhūtāṃstānsato hyasato'pi vā ||
	vartamānakriyārūḍhā dṛśiḥ paśyantyudāhṛtā | (śi. dṛ. 2|20)
	atha nāmnaiva paśyantī sphuṭameva jaḍā tataḥ | (śi. dṛ. 2|80)

ityādinā granthena viṣayārpitātmanā deśakāloparāgeṇa saṃkucitā 
dṛśiḥ kathaṃ parā paripūrṇā bhavediti abhihitam | deśakālottaratvena hi 
pūrṇatvamucitam | nanu paśyantyāṃ deśakālākārasaṃkocaḥ 
kimarthamaṅgīkriyate | hanta tarhi asaṃkucitaṃ paśyan asaṃkucitameva 
madhyamāyāṃ vikalpayet, vaikharyāṃ ca brūyāt paratra saṃkramayitum | 
nahi nīle dṛṣṭe pītaṃ vikalpyeta ucyeta vā | tasmādavikalpikā api paśyantī 
saṃkucitaiva aṅgīkartavyā | tadetadāha pratiśabdārthaṃ hi iti | 
yadyaducyate, tatra tatretyarthaḥ | pūrvapūrvā vāk iti paśyantī anyaṃ 
śabdaṃ anyaṃ ca arthaṃ parihṛtya tataḥ śabdādarthācca itarau 
śabdārthāvābhimukhyena samyak dadhānā āgṛhṇatī kathamiva parā 
pūrṇā bhavet, yato'sau viśiṣṭā tābhyāṃ śabdārthābhyāṃ 
deśakālākārasaṃkocavatī jātā | atra udāharaṇaṃ sphuṭīkaraṇāya āha 
pṛthubudhna ityādi | anena arthāntaraparihāreṇa arthāntarābhisandhānaṃ 
nidarśitam | paṭādi ityanena śabdāntaraparihāreṇa 
uttaraśabdābhisandhānam | nanu asaṃkucitarūpābhisandhānātmikā 
paśyantī tāvat paripūrṇā, saiva parā bhaviṣyatītyāśaṅkya āha viśva iti 
| ekaikatārūpavyavacchedena 

(page 194)

sākalyaṃ, ghaṭādiśabdavyavacchidā ca viśvaśabdamabhisaṃdadhānā, 
sāpi saṃkucitaiveti yāvat | nanu nirvikalpakadaśārūpā paśyantī | tatra 
yadidantātmakaṃ vapuḥ, tadahambhāvācchuritameva bhāti- ahamidamiti | 
tatra idantāṃśe ghaṭo vā viśvamapivā sphuradahaṃbhāve pūrṇe 
nimagnamiti galitasaṃkocanatvāt kathamiva tāṃ paśyantīṃ 
saṃkocayedityāśaṅkya āha ahaṃbhāvasyaiva māyīyasya na 
asaṃkucitatvam, apitu saṃkoca eva iti ghaṭayiṣyannasaṃkocasya 
viṣayavibhāgaṃ darśayati sā ca iti | caśabdaḥ prameyāntarasamuccaye | 
śarīraprāṇabuddhyādisaṃkocahīnasya cinmātrasya yat 
citrābhāsakāritvaṃ nāma śaktistayā viśvasya vācyagato vācakagataśca 
bhedo yadā ullāsyatvena āsūtryate, tadā tathollāsanecchā bhagavata 
īśvararūpasya viśvāvabhāsanecchā ucyate | tasyāmīśvaravyatiriktaṃ 
pramātrantaraṃ nāsti yadapekṣayā te bhāvā avasthāntareṇa bhāseranniti | 
asaṃkocabhāk iti ahaṃbhāve viśrāntaḥ | pūrṇatāṃ bhajanta iti na 
ayaṃ paśyantyā mahimā | bhedāsūtraṇarūpā hi sā | mahimā tu 
ayamahaṃbhāvasya | tataśca idantākṛtāt saṃkocāt tatrāpi kathaṃ 
paratvaṃ syāditi āśayaśeṣaḥ | tata eva śivadṛṣṭau saṃbhavantī 
tāvadiyatī gatiryā vaiyākaraṇairna dṛṣṭā api asmāddarśane paraṃ 
saṃbhavatīti darśitam 

	........... asmākaṃ .................. sadāśivarūpatā | (śi. dṛ. 2|1)

iti | māyīyānāṃ tu ahantā api dehādivāsanayā saṃkucitā, idantā api 
prameyāntaraparihāreṇa, prameyāntarāṇi ca santi pramātrantarāpekṣayā, 
tasyaiva ca prameyasya avasthāntaramapi asti yattena pramātrā na dṛśyate 
anyena ca dṛśyate kāminyā iva vairāgyāyatanatvam | 
evamubhayataḥsaṃkucitaṃ vartate māyāpramātṝṇāmahamidamiti

(page 195)

nirvikalpakarūpam | nanu kathaṃ tarhi uktaṃ prāgādisiddhasūtravivṛtau 
tasyāṃ hi daśāyāmaiśvaro bhāvaḥ paśorapi iti | atra āha tāvatī iti 
vedyasya vedakabhāganimagnatvameva tadaiśvaryamuktamiti yāvat | evaṃ 
grāmaṃ gacchāmīti mahāpaśyantī, gṛhāt niḥsarāmīti 
paśyantīmapekṣya tāvadyāvat sadāśiveśvaradaśā mahāpaśyantī 
māyāpramātṛvartyaśeṣapaśyantyapekṣayeti mantavyam | nanu 
māyāpramātṝṇāṃ paradaśāyāṃ tarhi kā vārtā | āha parā iti | 
ahamiti śuddhe'pi parāmarśe samādhānadārḍhyādau 
dehādyahaṃbhāvavāsanā cet vigalet, tat tadaiva dehādipātāt 
vyutthānābhāvaḥ | tataḥ sā vāsanā bhavantī tāmapi daśāṃ 
saṃkocayedeva | svapaśyantyapekṣayā tu tatra paratvaṃ 
vedyollāsavaikalyāt | yadyevaṃ, kiṃ tadasaṃkucitaṃ sarvathā yatra 
paratvamucitamityāśaṅkya āha tataśca iti ya eṣa viṣayavibhāga uktastato 
hetorityarthaḥ | ahamiti yat nityaṃ citsvarūpaṃ 
taddeśakālākārakṛtābhyāmādyantābhyāṃ śūnyaṃ nityoditaṃ, 
tadevaca parā [paramiti kha. |] iti svarasoditā iti vyākhyātam | ata eva iti 
yata evaṃ paratvaṃ bhavati, tata ityarthaḥ | vāṅnāma [nāma bhavatyanena 
ka. |] vaktītyanena vapuṣā yadi śuddhakartṛtāprāṇā 
ahamityasaṃkucitamahāmantramayī śabdanarūpā na upagamyate 
vaiyākaraṇaistadā karaṇarūpā sā buddhīndriyavargādapi nikṛṣṭā 
karmendriyasvabhāvā paśuprāṇibhistiryagādibhiḥ sādhāraṇā 
dhvanijanikā ahaṃkāravṛttireva kācit vāk pāṇyādivat, tatra ca kathaṃ 

Reading translation: withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible) The verify pack carries the layer bytes; no English is quoted without a verified verse mapping.

Claim table

ClaimStatusBasis
Link completenessFAIL (7 gaps named)assurance.trace_links_present + gaps
Human reviewUNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off)assurance.review
Deterministic chunk gateBLOCKED (PROOF_NOT_RUN)proofs.chunk_gate
Manuscript witnessUNPINNED (0 verified corpus-wide)identity.witness
Source-span completenessUNKNOWNassurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed

What this does NOT establish

Verify it

  1. Fetch the trace: curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkV2-H-pancamo-vimarsa-k11-13.json
  2. Fetch the pack manifest: curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkV2-H-pancamo-vimarsa-k11-13/manifest.json
  3. For each artifact: curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkV2-H-pancamo-vimarsa-k11-13/<name> | sha256sum, then compare that hash with the same artifact's 'sha256' above and in the trace. If every artifact matches and the trace's recorded verdict/gaps agree with what you read, the chain is intact. A mismatch means the upstream bytes changed after the trace was made: treat the trace as stale, not the hash as wrong.
  4. If every hash matches and the verdict/gaps here agree with the trace, the chain is intact. A mismatch means upstream bytes changed: treat the trace as stale, not the hash as wrong.

Hashes

source excerpt: 65bbe5b9453a26d37864d918c4b6c53813f8b297808907b95cb30d42bbcf8522
  ledger: ipvv/passages.jsonl · edition: edition unrecorded (UNKNOWN)
layer argmap: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer c1: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer c2: NOT-APPLICABLE (no bytes recorded)
layer l0: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer l2: 0f74eea819437cf0…  ipvv/data/chunkV2-H-pancamo-vimarsa-k11-13.l2.json  BOUND
layer l3: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer l4: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer t1: UNKNOWN (no bytes recorded)
song proof :   UNKNOWN (0 warnings)
trace bundle traces/ipvv-chunkV2-H-pancamo-vimarsa-k11-13.json: 472bc293accac28e588907975e4f226fb7336314cafe0ce8292de486512d9020
verify pack artifacts (bytes):
source.txt  65bbe5b9453a26d3…  47900B
chunkV2-H-pancamo-vimarsa-k11-13.l2.json  0f74eea819437cf0…  3551B

Chain

HopValueStatus
SOURCE edition + spanedition unrecorded; verses M00021:5200-6000 excerptUNKNOWN; span UNKNOWN
LAYERSshas below; song-file pathsBOUND, NOT-APPLICABLE, UNKNOWN
GATE deterministicPROOF_NOT_RUNBLOCKED
FORMAL theoremsregistry references, run_bound falsenone
TRACE bundle472bc293accac28e…PARTIAL (links incomplete — see gaps)
PACK manifest2 artifactslinks present
WITNESSnone verifiedUNPINNED
REVIEWnone boundUNREVIEWED
PUBLICATIONhuman sign-off required; never automaticNOT_AUTHORIZED

Cite this

Svatantrya Reader, “ipvv chunkV2-H-pancamo-vimarsa-k11-13 (M00021:5200-6000)”, https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkV2-H-pancamo-vimarsa-k11-13/, version trace 472bc293accac28e588907975e4f226fb7336314cafe0ce8292de486512d9020 (full sha256 of the trace bundle). Retrieve and re-verify: curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkV2-H-pancamo-vimarsa-k11-13.json | sha256sum must print this digest. Translators/editors of record: not established here — see edition record. The URL serves the live version; the digest pins the cited bytes. There is no archival resolver: the digest is integrity evidence, not durable storage or scholarly validation. “Complete” means links present — not approval, proof, or witness verification.

Related

Provenance