ipvv chunkV3-A-kriya-prathamo-k1-2 (M00022:57-837) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

The passage

Passage excerpt exactly as hashed (from ipvv/passages.jsonl). Devanagari is not in the ledger, so none is rendered. The recorded hash covers this excerpt, not the edition volume.

kriyādhikāraḥ |

atha prathamo vimarśaḥ |
     
     śivamamṛtavapuṣamamṛtakalācatuṣṭayatṛtīyabhāgajuṣam |
     praṇamāmi bhāsayantaṃ kramarahite'pi kramamanekam ||

     evaṃ jñānaśaktirūpaṃ vitatya nirṇīya kriyāśaktisvarūpaṃ 
tathaiva nirṇetavyamiti kriyādhikāra ārabhyate | tatra ca ślokāṣṭakena

     ata eva yadapyuktam---------------------------------------|

ityādinā

     tathā vijñātṛvijñeyabhedo yadavabhāsyate |

ityantena bhagavati vastuto'kramāyā api kriyāyāḥ paśupramātṛgatakra-
māvabhāsanayogāt sakramatvamiti upapādyate | tathāhi ekena uktapūrva-
pakṣanivāraṇam, ekena sakramatvākramatvavivekaḥ, trayeṇa kramasva-
rūpam, dvayena sakramatvākramatvayorviṣayavibhāgaḥ, viṣayavibhāge'pi 
tayostattvata ekatraiva viśrāntiriti ślokena,-iti prakaraṇasya arthaḥ, 
pratisūtraṃ tu nirūpyate | adhunā jñānaśaktitattvanirṇayopayoginā 
nyāyena prakṛtaṃ prameyāntaramapi siddhamadhikaraṇasiddhāntadiśā,-
iti sūtram
     
     ata eva yadapyuktaṃ kriyā naikasya sakramā |
     eketyādi pratikṣiptaṃ tadekasya samarthanāt || 1 ||

(page 2)

     anubhavavikalpātmanā santānavṛttīni jñānāni eva prakāśante, 
natu eṣāmāśrayaḥ kaścit | smṛtiśca saṃskārata eva siddhā | jñānaṃ ca 
yadi jaḍaṃ, kasya arthaprakāśatā | ajaḍaṃ cet, na asya deśakālayogāt 
bhedāḥ,-ityātmanaḥ kathamanyat tat,-iti pūrvapakṣīkṛtaṃ tāvat | tatra 
yaduttarīkṛtam-bhinnānāṃ saṃvedanānāṃ na vyavahārāṅgatā, na 
saṃskāramātrāt smṛtiḥ, jñānaṃ ca asaṅkucitasya eva saṃvedanasya 
svaśaktinirmitajñeyoparāgasaṅkucitarūpaṃ-śaktiriti, dharma iti ca 
ucyate,-iti | ata eva hetukalāpāt kriyāviṣayamapi pratipakṣāyitaṃ 
pratikṣiptam | na kevalaṃ jñānaviṣayaṃ dūṣaṇamiti apiḥ | tathāhi yat 
coditam-ekā kramikā ca kathaṃ kriyā, āśrayasya ca tadyoge 
kathamekasvabhāvatā, sambandhaśca dviṣṭhādirūpa ekaḥ katham,-iti, 
tatra iyān saṅkṣepaḥ-ekamanekasvabhāvaṃ kathaṃ syāt,-iti | tatra 
darpaṇasya iva anekābhāsa-bheda ekatāmanapabādhamāno na 
virodhamāvahati,-iti ukternirbādha-
pratyabhijñāpratyakṣaprasādhitaikabhāvaḥ padārtha ābhāsasārastathā-
bhūtāneva viruddhānākārān svātmani upagacchan haṭhādeva 
kramikāṃstānābhāsabhedānātmani abhinne bhāsayan kriyāśrayaḥ,-iti 
yuktameva | sambandhāderapi ayameva siddhiprakāraḥ | evamekasya 
āśrayasya samarthanāt hetoḥ kriyāśakticodyāni api pratisamāhitāni,-iti 
sūtrārthaḥ | sarvatra iti bahirantaśca | icchanti iti kāṇādādyāḥ | iha tu iti 
ābhāsasāravastuvāde | pratītisāro hi yadi bhāvaḥ, tat pratītimullaṅghya 
bhedena kathaṃ śapathairapi vyavasthāpyeteti ākūtam || 1 ||

(page 3)

     nanu kramikatvameva kriyāyāḥ prāṇitam | kramaśca 
kālānavacchinne bhagavati kathaṃ syāt | etat samādhatte sūtreṇa

     sakramatvaṃ ca laukikyāḥ kriyāyāḥ kālaśaktitaḥ |
     ghaṭate natu śāśvatyāḥ prābhavyāḥ syāt prabhoriva || 2 ||

     utkṣipati avakṣipati | hastamiti ye hastasya pūrvottare kṣaṇāḥ, te 
tāvat kramavantaḥ | tatra keṣāṃcit te eva kṣaṇāḥ kriyā ekā vibhāga-
saṃyoganimittabhūtā, keṣāṃcit taddhastagatoktarūpabhedasampādikā 
nityānumeyā api kramikakāryabalāt kramikā eva anumīyata iti laukikyeva 
bhedaviśrāntā kriyā sakramā yujyate ābhāsavicchedotthāpakabhagavat-
svātantryalakṣaṇayā kālaśaktyā hetubhūtayā | prabhostu 
kālānavacchinnatvāt yā kriyā, sāpi kālānavacchinnaiva prabhuriva 
śāśvatī sā yataḥ | etaduktaṃ bhavati-laukikajñānavyavahāramūla-
jñātṛjñeyaprakāśane sāmarthyaṃ jñānaśaktirdevasya | tatraiva 
saṃyojanādisvatantratātmā vimarśaśaktireva vastutaḥ kriyā | uktaṃ ca 
etat

     kriyā ca paravāgvṛttyādikā----------------------------|

ityādipradeśeṣu | sā tu vedyacchāyācchuraṇamacchatvādavacchedakama-
bhyupayatī kramavatī bhāti vastuto'kramatve'pi,-iti sūtrārthaḥ | vṛtti-
vivṛtī spaṣṭe | kālagrāsādapi iti kālānavacchedāt tāvadakramatvaṃ 
sthitameveti | kimatra ucyate | unmiṣite'pi vedyagrāme māyāpramātṛpada-
mapi adhyāsīno bhagavān yāvadeva bāhyāntararūpaṃ vedyakulaṃ 
svātmani

     prakāśasyātmaviśrāntiḥ-----------------------------| 
                                                       
                                                  (a. pra. si. 22)
                                                       
                                                       
               
(page 4) 
                                                       
                                                       
                                                       
                                                       
                                                       
          
     idamityasya vicchinnavimarśasya-------------------| 
                                                       
                                                       
                                                       
                                                       
                         (a. pra. si. 15)

ityādinayena grasate viśramayati, tāvat tanniṣṭho'vabhāsanakramo'pi 
grasta
eva,-iti ahamiti yā saṃyojanādicitritasamastabhāvaprakāśopasaṃhāra-
paryantadaśāviśeṣavimarśalakṣaṇā kriyā, sā niṣkramā eva || 2 ||     
     
     nanu ko'sau kālaḥ, yo bhāvānāmavacchedaka ucyate | yo hi kaiścit 
nityadravyaviśeṣātmā upagataḥ, sa ekatvāt saṃyogaviśeṣāt citrākāra-
cirakṣiprādidhīhetuḥ katham | upādhibalāt tathābhidhāne te eva 
upādhayaḥ santu | kiṃ tena | guṇakarmādeśca tena asaṃyuktasya na 
kālāvacchedo bhavet,-ityāśaṅkya bhagavata eva śaktiḥ 
kramamavabhāsa-yantī kālaśaktiḥ | tadavabhāsyaśca māyāpramātṛlagna 
eva pradhānatayā bhavennetadviṣayīkaraṇīyabhāvaniṣṭhaḥ krama eva 
kālaḥ,-iti darśayituṃ sūtraṃ

          kālaḥ sūryādisañcārastattatpuṣpādijanma vā |
          śītoṣṇe vātha tallakṣyaḥ krama eva sa tattvataḥ || 3 ||

     niyataparimāṇaṃ yat prativartakādi tena, kanakaṃ mīyate; naca atra 
anavasthā anyonyāśrayo vā | tadvat prasiddhaparimāṇayā kriyayā 
arkodayāstamayamayyā caitragamanam | taducyate-divasaṃ caitro gacchatīti 
| ādityakriyā api yadā parimitsitā bhavati, tadā prasiddhābhirnālikāsruti-
bhirmīyate-triṃśataṃ nālikāḥ sūryo dṛśyate iti | tena yasya yatra yadā 
ābhāsavarga iyattayā pariniṣṭhitaścandrasūryaśītoṣṇakokilasaṃma-
dādeḥ, tasya tatra tadā sa eva kālaḥ | tena sūryādigato yo niyataḥ 
svabhāvabhedaḥ, sa kramaḥ; sa eva

(page 5)

kālaḥ | tena sūryasañcārādibhiryo'nyo lakṣyate pravahaṇadharmā 
navapurāṇatādirūpaparatvāparatvatadvaicitryatadbāhulyādupakalpitayauga
-padyetaraciraśīghratādyasaṅkīrṇabhāvasvabhāvotthāpako vaiśeṣi-
kāṇāṃ dravyarūpaḥ, kāpilānāṃ rajaḥsvabhāvaḥ 
pravartanātmakatvāt, vaiyākaraṇānāṃ nityānāśritapravṛttisvabhāvaḥ, 
saugatānāṃ santanyamānabhāvaikaparamārthaḥ; so'pi vastutaḥ 
kramarūpatāṃ na atikrāmatīti krama eva nāma bahiḥ kālaḥ,-iti 
vyavahriyate | svapnasaṅkalpamāyendrajālaprāye cetanasya ābhāsavarge 
kramasya iyattāniyamo hariścandrarajanīvṛttāntakramasya iva | tadatra 
saṃvicchakti-reva pratapati tannirmitatvādābhāsacitratāyāḥ | 
tadāśrayatvācca kramasya yatrāpi kāraṇe kālākhyeti ucyate, tatrāpi 
divase jāto madhyāhne jāta iti arkasañcārakramasyaiva kāraṇatāpratītiḥ 
siddhā, natu nityadravyātmanaḥ pariniṣṭhitarūpasya kasyacit | dravyamapi 
tatpravahaṇadharmakameva 
navapurāṇatārūpaparatvāparatvatadvaicitryotthāpakamiti cet, tarhi punarapi 
kramarūpatā eva asya anubhavānusāreṇa vyavatiṣṭhate, na rūpāntaramiti 
krama eva ābhāsane'nupraveśātmā kālaḥ,-iti siddham | 
vakṣyamāṇāt iti

     kramo bhedā----------------------------------------------(2|1|4)

ityādisūtreṣu | nālikādi iti muhūrtādeḥ kalpāvasānaparyantasya pari-
grahaḥ | nanu yena kalati kṣipati paricchinatti, sa kālaḥ | kriyā paricchedyā, 
tat kathaṃ sā kālaḥ | atra āha viśiṣṭa iti | iyattayā prasiddhatvamanena 
lakṣayatā tasyāmapi parimātumiṣṭāyāṃ nālikāsrutyādikriyāntarameva 
kāla ityāha | anavasthādi ca kanakaprativartakavṛttāntena 
kṛtasamādhānameva |

(page 6)

prāksiddhadhruvakakalpyaprasiddhyantaropajīvanena ca kālo vyavahriyate | 
sarvo hi vyavahāraḥ prāksiddharūpopajīvanenaiva | tṛptilābho'pi hi 
pūrvaprasiddhatṛptiyogata eva | tata eva cinmaya eva iti | sarve vyavahārās-
tasya eva purāṇatvena prākprasiddhatāyāmavivādāt,-iti darśitameva | 
saṃvideva hi prāṇanakriyayā prākkālamullāsayet | mahāpralaye ca 
brahmaṇi svapatyapi tanniḥśvāsocchvāsādikriyayā, uttaraviṣṇurudrapra-
bhṛtikāraṇavargagatayā ca kriyayā kālavyavahāraḥ | bhagavati tu na 
kālavyavahāraḥ kaścit | tacchaktau tu māyāyāṃ prabhavantyāmābhāsa-
bhedaścedutthitaḥ, tat kramātmā kālo'pi vijṛmbhata eva | nanu yadi 
sañcā-reṇa godohādirlakṣyate, natu ādigrahaṇena svīkriyate; tarhi sūtre 
kimarthaṃ tat | ucyate | anyagraha iti candrāderanyasya grahasya parigrahaḥ | 
yuktaṃ ca etat-godohādisaṅgrahāya cedādipadaṃ syāt, sañcārādiriti 
brūyāt | tat sarvam iti uktamupalakṣitam, ādiśabdopāttaṃ ca yat sūtre; tat 
saṅkṣepa-vṛttau vīpsayā vyākhyātam | natu vāśabdāstrayo vā 
kartavyāḥ pratyeka-saṅkrāntavikalpyamānatvadharmābhidhānāya, eka 
evavā vikalpyamāna-tāyā ekatraiva uktāyāḥ svabhāvamahimnā 
anekopakrāntaniṣṭhatvapra-tīteḥ | tat kathaṃ dvau vāśabdau sūtre | 
maivam | ādyo vāśabdo dvayoḥ 
pakṣayorvikalpyamānatāmācakṣāṇastulyavṛttāntatāmāha | tathāca 
prathamau pakṣau paricchedakriyopayogī kāla ityanena āśayena sthitau, 
tṛtīyastu kāraṇe kālākhyetyanena āśayena | tatra ca kāraṇasya

(page 7)

sato'vacchedakatvameva kālatāyāmupayujyate | avacchedakatve ca krama-
rūpatā eva āgacchati,-iti vaktuṃ vāśabdaḥ | evaṃca akāraṇarūpo vā 
kāraṇarūpo vā astu kālaḥ iti pakṣadvayaśeṣatā eva paryavasyati,-iti 
vāśabdadvayameva prayoktuṃ yuktam | etadāha na kevalam ityādinā | 
siddharūpaḥ kriyātmā, ādipadāt svalakṣaṇasya upādānakāraṇamapi | 
etat iti sarvam | nanu svecchā api prasiddhimanavalambya vartate avacchedaka-
kalpanāyai | satyam | prasiddhirapitu na ekaghanā,-ityāha prasiddheśca iti | 
śītādiḥ kāla ityamuṃ pakṣaṃ śodhayan kāraṇe kālākhyā,-iti 
sūtrasya uktarūpamarthaṃ vyācaṣṭe śītādīnām iti | śītāderapi 
avacchedakatā eva kālatāyāmupayuktā, sā ca 
pravahaṇadharmakramarūpa-tvāveśenaiveti tadgataḥ krama eva kālaḥ-
ityuktaṃ bhavati | etacca iti avacchedakatvam | etena sarveṇa sūtroktena 
upalakṣyamāṇaṃ yatkiñcit kalpitamavacchedakam | sthirarūpam iti 
prasiddhaṃ vyavahartṝṇāmeka-rūpatvena, sarvatra ca kramasya 
tādṛśatvameva pravahaṇadharmaṇaḥ kālaliṅgāviśeṣāt,-ityekaṃ yat, 
tadeva kālaḥ | sa ca padārthānāṃ prameyāṇāṃ pratītimavacchinatti | 
prameyaṃ hi pramīyamāṇameva anyathā na bhavati yāvadāsīt, asti, 
bhaviṣyati,-ityamunā rūpeṇa kramātmanā na anugṛhītam | tena 
pratītidvāreṇa samastakriyāvaccheda-katvaṃ kālasya,-ityuktaṃ bhavati | 
sthirarūpapadārtha iti vā samastaṃ padam | krama eva iti | krama evahi 
viśiṣṭaḥ paratvāparatvalakṣaṇāṃ purātananūtanasthitiṃ darśayan 
santatābhyāṃ paratvāparatvābhyāṃ ciravyavahāram, anyathāca 
aciravyavahāraṃ, svarūpeṇa kramasthitiṃ,

(page 8)

bhāvāntaropāśrayeṇa anekabhāvaparicchedena yaugapadyaṃ mūrtikṛta-
dūratvādūratvarūpābhyāṃ paratvāparatvābhyāṃ 
saṅkīryamāṇatayā bhāveṣu vidadhat kālaḥ,-ityucyate | tatraiva ca 
uktanītyā nityatvaikatve yadi vyavahriyete, dravyatvaṃ ca 
svātantryāropaṇena; tadā kāṇādamatasya api na kācit kṣatiḥ 
satyasmaddarśanaśaraṇabhāvopagamane,-iti ākūtam | nanu vasantādiḥ 
kālaḥ prasiddhaḥ, sa ca kathaṃ kramātmā | itthamityāha tathāhi iti | 
mīnameṣarāśisaṃcaraṇanimittā arkasya udayādikriyā varta-mānā 
vasanta ityanubhūyate | nanu sa vasantaḥ kālo'rkasya kramarūpaḥ 
sahakārodbhedasya kathaṃ kālaḥ,-ityāśaṅkya brūte tenaiva iti | 
vāśabdena asya eva pakṣasya dārḍhyaṃ dyotayati | yathā kanakasya 
svameva rūpaṃ māṣaka iti paricchinnamucyate, prativartakagataṃ tu tatra 
upalakṣaṇamātraṃ-natu anyatratyamanyatra saṅkrāmati-tathaiva 
sahakārābhāsasya āntaratvagrāhyatvabāhyatvābhāsānāṃ korakamu-
kulavikasvarādivaicitryabhājāṃ yo nijaḥ kramaḥ, sa eva vasantaḥ | sa tu 
arkodayastasya upalakṣaṇamātram | evaṃ sarvatra mantavyam | nanu 
vasantādiśabdebhyo'kramameva siddharūpaṃ vastu pratipattipathamabhyeti, 
na kramaḥ | atra ucyate vasantādi iti | etacca

     ----------------------------tiṅvācyakarmavat | (1|5|17)

ityatra vitatya uktam | ākhyātapadādeva hi yathā kriyā pratīyate, na 
anyataḥ; tadvat tata eva kriyāsvarūpahṛdayapraviṣṭaḥ kālaḥ | abhūditi hi 
bhāvāva-bhāsasya bhavanakriyā 
avabhāsasphuṭatvatadasphuṭatvakramopaśliṣṭā nirbhāsate | 
bhaviṣyadādayastu ghaṭāditulyameva arthamāhuḥ | tata eva bhaviṣyat, 
abhavat, idaṃ vartamānaṃ dinam,-ityādau na kālasya saṅkīrṇatā 
kācidabhavadityasya

(page 9)

eva atra kālatvena unmeṣāt, vartamānabhaviṣyacchabdārthasya siddharūpa-
dinaviśeṣaṇataikaviśrāntisatattvatayā kriyāvacchedakatvāyogāt | etacca 
agre vitaniṣyate,-ityāstāṃ tāvat | yasmāt kriyāśarīrāntaranupraveśa-
vaśonmiṣitaśarīraḥ krama eva kālaḥ, tat iti tasmāt hetorevamavatiṣṭhate-
yat kila bhāvavikāraṣaṭkakramaparamārtha eva kālaḥ | nahi 
bhāvavikārādhikā kācit kriyā asti | yathāha tatrabhavān
     janmādayo vikārāḥ ṣaḍ bhāvabhedasya yonayaḥ | (vā. pa. 1|3)
iti || 3 ||

     nanu evaṃ bhāvānāṃ svabhāva eva kālaḥ,-ityastu | tataśca 
kālaśaktirnāma kā anyā, yena uktaṃ

     sakramatvaṃ ca------------------------------| (2|1|2)

ityatra kālaśaktitaḥ iti | etat samādhatte sūtreṇa

     kramo bhedāśrayo bhedo'pyābhāsasadasattvataḥ |
     ābhāsasadasattve tu citrābhāsakṛtaḥ prabhoḥ || 4 ||

     svabhāvabhedamātraṃ cet kālaḥ, aṅgulīnāmapi kālabhedaḥ syāt 
| tasmādābhāsanānābhāsanābhyāṃ yo bhedaḥ, 
tathābhūtabhedanimitta-kaḥ kālātmā kramoḥ; na bhedamātranimittakaḥ | 
ābhāsasadbhāvāsad-bhāvau ca yau vaicitryeṇa, tau svapnasaṅkalpanādau 
kramotthāpanadṛṣṭa-sāmarthyasya prabhaviṣṇoreva sakāśāt bhavataḥ | 
yaduktaṃ tatrabhavatā
     ekasyaiva tu sā śaktiryadevamavabhāsate | (vā. pa. 2|22)
iti, tathā anyatrāpi

     tamasya lokayantrasya sūtradhāraṃ pracakṣate |
     pratibandhābhyanujñābhyāṃ tena viśvaṃ vibhajyate ||

(page 10)

     yadi na pratibandhīyāt pratibandhācca notsṛjet |
     avasthā vyatikīryeran pauryāparyavinākṛtāḥ ||

iti | anena hi svātantryamābhāsanānābhāsanayorvadatā aiśvaryamuktam | 
sa hi bhagavān citratayā ābhāsān karoti | tat yathā-dṛḍhalohitonnata-
ghaṭābhāsān sāmānādhikaraṇyena, ghaṭapaṭābhāsau sahaiva pṛthak-
tvāvabhāsena, svātmani ekarasena ābhāsena, anyonyaṃ tu ekarasena 
anābhāsena | iyati na kramaḥ kaścit | yadā tu vasantābhāsaṃ 
grīṣmābhā-sena, imamapi tena śūnyaṃ samābhāsayati; tadā kramasya 
unmeṣa ityevaṃ bhagavata eva ābhāsānābhāsaprathanasamarthatā yā, 
saiva kālaśaktiḥ | tato bhavan bhāvopādhibhūtaḥ kramaḥ kālaḥ,-iti 
sūtrārthaḥ | enamava-tārayati krama iti | paryālocanayā iti 
anyathānupapattyā kramasyeti ākūtam | vicitram iti 
ābhāsānābhāsayuktaṃ kṛtvā yat ghaṭapaṭādya-vabhāsakaraṇam | 
iyameva bhagavataḥ kartuḥ kalanakriyā | etadevaca bhāvopādhibhūtasya 
kramātmanaḥ kālasya āviṣkriyamāṇasya āviṣkaraṇasāmarthyam | 
ityādau iti asmin vākye yat avabhāsa ityādi śakalakaṃ, tat kartṛ, tat iti 
vivṛtiprārambhe yaduktaṃ, tat karmabhūtamāha,-iti saṅgatiḥ | asya iti 
sautrasya | ekāśrayatvāyogāt iti kramotthāpakayo-riti manyate | anyathā 
ghaṭo na ābhāseta, ābhāseta ca,-iti kimekāśrayatā na yujyeta ityanayoḥ 
bhedahetutvena ca iti kramotthāpakabhedanimittatayā | upādānāt iti 
sūtre | bhinnatvam iti kramaṃ prati upayogi,-iti bhāvaḥ | ata eva iti 
yato'smin

(page 11)

prakṛte krame dvayamupayogi | upātte iti vṛttau bhinnāvabhāsavaicitrya-
śabdābhyāṃ napuṃsakaikaśeṣo'tra dvayasya upayogitāṃ darśayati | 
citratvam iti | bodhātmanaḥ iti citrajñānasya | tathāca iti citrabodhaikatva-
bhedaikatvayośca virodhe vāgbharamāryavacanena karoti | ādyaṃ hi 
pādatrayeṇa atra uktam, anyat tu turyeṇa | etat vacaḥ saṅkṣepeṇa vyācaṣṭe 
nīlādīnām ityādinā | anena turyapādo vyākhyātaḥ bodhaḥ ityādinā 
śeṣaḥ | anyonyāparityāgena paricchedāt ityanena

     ----------------------------ananyabhāk |
     aśakyadarśanaḥ----------------------| (pā. vā. 3|220)

     ityasya prasaṅgasya yat viparītamabhīṣṭamarthatattvaṃ, tat 
vyākhyātam | taireva iti uktarūpairnīlādibhirbrahmavādibhirvā evaṃ 
tāvat vadadbhiranakṣaramakṣaramapi brahmatatvaṃ citramaṅgīkṛtaṃ 
bhavati | sarvajñabodhasya sārvakālikasārvadeśikabhāvābhāvābhāsa-
citrasya svayaṃca bodharūpatayā deśakālānākalitasya aṅgīkaraṇāt 
yairdūṣayitumabhīṣṭaṃ, tat teṣāmeva saṃvitparāmarśakuśalaparipāka-
prasannamaheśvaraprasādoditāvadātapratibhāpratilambhādeva sphuritamiti 
evakāraḥ | citraṃ kṛtvā yā viśvātmabhāvena bhagavataḥ sthitiridameva 
kālaprathane nimittam | nanu avabhāsarūpatāṃ muktvā ke pare bhāvā 
nāma, yena uktaṃ bhāveṣu iti | tatra āha māyā iti | ubhayarūpāpi iti | 
anena idamāha-sūtre vṛttau ca ubhayarūpo'pi ayaṃ deśakālakrama 
ābhāsānābhāsopakṛtabhāvabhedāśrayatvena tāvaduktaḥ, sūtrāntare 
ca vibhakṣyate | mayā tu vivṛtikṛtā-kriyāprasaṅgāyātaḥ 
kālaśaktivicāraḥ,-iti kālakramābhiprāyeṇa sūtravṛttī nīte iti || 4 ||

(page 12)

citrābhāsakṛttvaṃ darśayati sūtreṇa

     mūrtivaicitryato deśakramamābhāsayatyasau |
     kriyāvaicitryanirbhāsāt kālakramamapīśvaraḥ || 5 ||

     mūrtīnāṃ saṃvedyarūpāṇāṃ bhāvānāṃ yat vaicitryaṃ 
gṛhaprāṅgaṇavipaṇidevakulārāmāraṇyādibhedena, tato hetostat vaicitrya-
mābhāsayan parameśvaro deśakrama vaitatyāvaitatyātmakamavabhāsayati 
| ekapratyabhijñābalāt tu yat svarūpeṇa abhinnaṃ hastādi, yadvakṣyati

     vimarśaikyenātirohitābhinnadravyātmanaḥ

iti; tasya yadanyānyadeśatvamanyānyadharmatvaṃ svarūpaikatāmabādha-
mānaṃ-gacchati caitraḥ, pacyate phalam,-ityevaṃbhūtaṃ kriyāvai-
citryaṃ, tasya nirbhāsanāt hetorīśvaro virodhamavirodhaṃ ca svātantryāt 
nirbhāsayan kālākhyaṃ kramamekasya virūddharūpatayā anucitamapi 
avabhāsayati,-iti sūtrārthaḥ | anekasmin vastuni deśakramo 
gṛhāṅganavat, kālakramaḥ sahakāramallikādivat | ekasmiṃstu na 
deśakramo dūratādera-bhāvāt | vaitatyamapi aṃśānām | tadekatra 
kālakrama eva pacyamānāmra-phalavat,-iti vṛttitātparyam | vedye eva 
kālāvasthitiḥ, na saṃvidi | jñāne'pi vedyāṃśe eva kālaḥ, na 
svasaṃvedanāṃśe; naca vimarśa-rūpaśabdānāṃśe,-iti ghaṭayati 
svarūpamātram ityādinā | ākāśī-yasya iti 
prāṇapreraṇanairapekṣyeṇa eva icchāprayatnamātraprakṣobhite ākāśe 
hṛdayagagane ahamiti parisphurato grāhakarūpasya jñānabhāge vā 
paśyantīmadhyamātmanā sphurata idamiti grahaṇarūpasya | 
bhedābhāvāt iti avedyatvādityarthaḥ | yadāha tatrabhavān

     avyaktaḥ kramavāñśabda upāṃśu yo'bhidhīyate |
     akramastu vitatyaiva buddhiryatrāvatiṣṭhate || (vā. pa. 2|19)

(page 13)

iti | vāyavīyādeḥ iti ghaṭa-ityādervaikharīpadāpannasya 
śukaśukādeśca vāyavīyasya, dhagadhagādestaijasasya, chalachalādeḥ 
sālilasya, ṭakaṭakā-deḥ pārthivasya śabdasya dūrādibhedaḥ sajātīya 
vijātīyāpekṣayā bhavatyeva | vivṛtā iti natu 
asarvagatadravyaparimāṇamiha mūrtiḥ kāṭhinyaṃ veti āśayaḥ | atra 
kaścit śabdasya mūrtatvamasahamāno deśakramaṃ ca mṛśyamāno, na 
mūrtatā deśakramopayojikā,-iti pūrva-pakṣayati nanu iti | kārya iti 
śukaśukādi | kāraṇam iti śabdatanmātra-mapi hi vāyoḥ kāraṇam | 
śabdasparśajo hi vāyurāviśati,-iti na vāyureva asau yena mūrtaḥ 
syādityarthaḥ | nanu tasya asau dharmaḥ | satyaṃ dharmaḥ, natu śabda eva 
vāyuḥ | sparśaguṇāderbahirvāyurvilakṣaṇaḥ | etat darśayati 
āviśannapivā iti | tasya iti vāyavīyasya | anyasya iti taijasādeḥ | yadica 
mūrtirnibandhanaṃ deśakrame, śabdasya tarhi sa na syāt | asti so'sya,-iti 
darśayati yugapadevaca iti | anena sajātīyāpekṣayā sphuṭaṃ 
dūrādūrādi darśayatā na kāraṇādyupādhikṛtamatra taditi darśitam | 
evamanayā bhaṅgyā paramārthata ākāśe eva śabdo, na vāyvādau; yena 
tasya mūrtatvāt taddharmo'pi abhedena pratīyamānaḥ śabdo mūrto bhavet 
| tathāhi viśiṣṭaṃ hi aparaṃ pareṇa iti nyāyena vāyvādau tadupalambhaḥ 
| vāyvādi ca mūrtaṃ na ākāśamiti asarvagatadravyaparimāṇaṃ mūrti-
mupagacchatā codite pratyāha astvevam iti | loke bhavatu amūrtavyavahāraḥ 
śabdasya, śāstrāntare vā | loko hi saṅgrahaparigrahadānādiyogyaṃ 
mūrtaṃ manyate, na śabdam | tadanusāreṇa eva paribhāṣitamasarvagateti | 
mūrtau ghanaḥ

(page 14)

(3|3|77) ityatra ca kāṭhinyaṃ mūrtiruktā, saca na iha prakāra iti darśayati 
viśeṣaṃ dyotayan ihatu iti | kriyārahitam iti | na atra deśakrame, kriyā 
upayuktā | sā astu mā vā bhūt, vedyasvarūpaṃ tu yat, tadeva mūrtirdeśa-
bhedakramopakārāya ālambyate ityarthaḥ | anekasya iti padena anena 
mūrtirvivṛtā vedyavasturūpatvena | lakṣaṇe iti itthaṃbhūtalakṣaṇe 
tṛtīyā, jñāpakasya vā lakṣaṇayā hetutvavivakṣāyāṃ hetau | naca iyaṃ 
svamanīṣikā,-ityāha tatrabhavat iti | icchan iti anyairapi

     mūrtikriyāvivartāvavidyāśaktipravṛttimātram |

ityādibhiḥ śrutyantavākyairvyavahṛtamabhyupagacchannityarthaḥ | nanu 
jñānavimarśāvapi na niḥsvarūpāviti tatrāpi syāt deśakramo mūrtipra-
yuktaḥ | maivaṃ, na svarūpamātraṃ mūrtiḥ, apitu ābhāsyamānaṃ 
vedyāntareṇa tulyakakṣyatāṃ sahamānam | natu evaṃ jñānaśabdane, 
vidyoparakte hi te, natu vedye | etadāha jñāna ityādinā | athavā iti amūr-
tasya api śabdasya mūrtāstāvat pavanādayaḥ āśrayāḥ | guṇideśakaśca 
guṇaḥ | tat guṇini vāyvādau mūrte yo deśabhedaḥ, sa tatrāpi saṃyukta-
samavāyāt lakṣyate, na pāramārthikaḥ,-iti mūrtānāmeva deśakramaḥ, 
-iti śāstrāntarīyamūrtyupagame'pi na kiñcit khaṇḍitam | prathamaṃ 
ślokārdhaṃ vyākhyāya aparaṃ tu vyākhyātumupakramate saṃvedanāt-
mana eva ityādinā | gauṇī kartṛtā ityatra hetuḥ kartṛtopacārāt iti | 
vedyasya vedanāntaḥprakāśamānatvena nimittena 
kartṛtādhyāropādupacāre

(page 15)

mukhyārthabādhaṃ hetumāha saṃvedanātmana eva iti | 
mūrtimatāmapi iti vedyatvena asaṃvedanātmanāmapītyarthaḥ | evaṃ 
paramārthasthityā gauṇatvaṃ nirūpya prasiddhyanusāreṇa āha yathā 
pratīti mukhyāṃ vā iti | kālabhedo'pi iti anekasya na paraṃ 
deśabhedaḥ, yāvadayamapi,-iti apiranekatāmākṣipati | ekasya 
kālakramo'gre vakṣyate ekasya punar ityādinā | taṃ kālaṃ vibhajati 
ābhāsānābhāsayogena tathāca iti | yasya iti pramātuḥ | yasya iti arthasya 
| tasya iti pramātuḥ | sa iti arthaḥ | vartamāno bhāti iti sambandhaḥ | 
vākyāntare yasya iti arthaparāmarśakamanuvartya sambandhaḥ kartavyaḥ | 
pramāturarthasya yasya anābhāsamānasya kāraṇasattāvabhāsanena 
vartamānāvabhāsatvaṃ kalpyate kāraṇāvabhāsasya vartamānasya 
pratyakṣasya vināśābhāsena saha, so'rthaḥ pramāturbhāti,-iti saṅgatiḥ | 
bhūtavartamānayoḥ prasiddhatvāt na udāharaṇamuktam, bhāvini tu 
bhaviṣyati pramāṇābhāvāt iti nyāyena karkiviṣṇvādivṛttānte 
bhaviṣyadudāharaṇe vicikitsurudāharaṇāntaramāha yathā iti | 
adyatanadinakaraṇīyamiva hyodinasaṅkalpitādyatanakartavyasya 
apratihatecchasya svāminaḥ sattāvināśau dvāviti bhāvavikārau 
dvābhyāmeva avabhāsabhāvābhāvābhyāṃ saṅgṛhītau,-iti darśayati | 
nanu kimatra pramātrā prayojanamavabhāsanena vā janmādibhāvavikāra-
vaicitryakriyābalena ekakālakramasiddheḥ, tat kimarthaṃ pramātuḥ iti 
bhāti iti ca vivṛtau darśitam, yat vṛttau na spṛṣṭaṃ; kriyāmukhena iti 
iyatī vṛttiḥ | etat pariharati askhalita iti | vastucintā hi iyaṃ

(page 16)

prasiddhau tu nidānaṃ kṛmisarvajñādyapekṣayā yataḥ śāśvata eṣāṃ 
citsambandhaḥ | etat evakāreṇa sūcitam | vakṣyate iti kāryakāraṇatattva-
vimarśaprakaraṇe

     ābhāsabhedādekatra-------------------------------------------| (2|4|19)

ityādau sūtre mūrtivaicitryavato'nekasya kriyāvaicitryāt kālavaicitryaṃ 
vartitaṃ vivṛtaṃ ca | apiśabdasūcitaṃ tu tadvaicitryavikalasya api 
ekakālavaicitryaṃ yat, tasya yā vṛttiḥ ekasya ityādikā; tāṃ vivṛṇoti 
ekasya punar ityanena deśakramābhāvaṃ darśayatā tu vyākhyātā | 
gṛhe'pi yat vaitatyaṃ, tat na gṛhasya deśabhedaṃ karoti; apitu 
gṛhāvayavānām | bhedā bhinnā eva | ata eva avayavī na deśabhinna 
ekatvāt | tatastaddeśatvātaddeśatvacodanā tatra anubhavabahirbhūtā eva | 
paṭa iti hi niyataparimāṇe tatra pratyayaḥ | naca parimāṇameva vaitatyam | 
vaitatyaṃ hi bhūyodeśasaṃyogaḥ | deśasya bhūyastvaṃ bhedāt | 
bhedaśca asya ādheyabhedāt | ādheyaśca avayavī nāma ekaḥ, natu anekaḥ 
| anekatvaṃ tu tantūnām | teṣāṃ deśakrama eva vaitatyam | tantubuddhau 
ca na paṭaḥ parisphurati, paṭadhiyi ca na tantavaḥ | ābhāsanasāraṃ ca vastu 
| kaścit pramātā hi kvacidābhāse pratapati | tato'saṅkareṇa eva avayavā 
avayavī ca,-ityāstāṃ tāvat | mātrapadena deśakramam, evakāreṇa 
svarūpabhedaṃ nirasyati | teṣāmevaca iti kramavatām | tatrāpi kramo 
yāvadekaḥ kṣaṇaḥ | sa ca pūrvāparamadhyapātī

(page 17)

vyavahāryo, natu śuddhaḥ,-iti tatrāpi kramavattā eva | yat tatrabhavān

     pūrvottaraistathā kṣaṇaiḥ (dā bhāgaiḥ) samavasthāpitakramaḥ |
     ekaḥ so'pi tadadhyāsādākhyātairabhidhīyate || 
                                                       
                                                       
                                                       
                                                       
                                   (vā. pa. 3|8|11)

iti | acetanagatamapi pariṇāmaṃ bhedena vyācaṣṭe dāḍimādiphale iti | 
pākākhyo'yaṃ pariṇāma ityarthaḥ | udbhavantī iti avicchinnatvena 
abādhitatvaṃ darśayatā santānādhyavasāyaṃ sannivartakadharmaka-
bādhakaśatairicchan bauddho'ṅgīkaraṇīya eva | kriyātattvapratibhāsa-
mukhaprekṣiṇāveva hi virodhāvirodhau, natu śuṣkāveva aṅgulimoṭana-
ṭaṅkitau vastusiddhiṃ kurutaḥ,-iti nirūpitam | ekāśrayatvena iti 
ekasminnapi pratyabhijñāpratyavamarśaikyena siddheryato bhavati, tato 
deśakramādanekatraiva vartamānāt bhidyate, na atra deśakramaḥ 
saṃbhāvanīyaḥ,-iti yāvat | natu ekāśrayatā eva kālakrame prayojikā 
vasantagrīṣmādau tasyāmasasyāmapi taddarśanāt | nanu bhavatu evaṃ 
kramarūpatā kālasya, vartamānādirūpatā tu katham | itthamityāha 
snāna ityādinā | uttarasūtravakṣyamāṇena nyāyena vartamānaḥ sa 
ābhāsa ucyate yasya sphuṭādirūpatā | tādṛśaśca kaḥ | yasya 
grāhakābhāsena śarīrādinā māyīyena sahaiva prathanaṃ, sa 
sahabhāvaḥ,-iti cet, āha antar iti | yadā sa grāhakābhāsaḥ, tadā tasya 
grāhyasya ābhāsanaṃ na; yadāca sa grāhyābhāsastadā tasya grāhakasya 
ābhāsanaṃ na,-ityevaṃbhūto yo'nyonyamabhāvasya ābhāsaḥ 
ābhāsasattvam ityevaṃ pūrvamuktaḥ; tena yo vyavadhānābhāvaḥ,

(page 18)

tamavalambya sā sahapratheti ucyate-ayamasau sahabhāvo nāma | etat lokena 
saṃvādayati sphuṭa iti | nanu evamabhāvavyavadhāne sati vartamānatvā-
bhāve tulye kathaṃ bhāvibhūtatvabhedaḥ,-ityāśaṅkya tamupapādayati 
asattvam iti | evakāravyavacchedyaṃ darśayan bhūtakālamupapādayati 
bālaḥ ityādinā | bhavanadharmāpi iti evaṃ sphuritasya bāhyarūpasya 
eva bālyasya adhunā api saṃskāratayā antaraparikṣataṃ 
bhavanamityarthaḥ | avabhāsasya iti bāhyatārūpasya | idānīmetasya 
kālakramasya  sakalaloka-siddhatvena svasaṃvedanasiddhatvena ca 
anapahnavanīyasya bāhyārthanaye bhedadṛśi samarthanā na kathañcit 
yujyate | tadavaśyasamarthanīye'smin-nābhāsavastuvāda eva śaraṇam, na 
bāhyavādaḥ,-iti darśayannīśvara-pratyabhijñopayogamasya 
kālaprakaraṇasya darśayati ata eva iti uktanayena yo'yaṃ kāla vyavahāro 
bhāvābhāvānupraveśe nimittatvena uktaḥ, tata eva hetorekasya tau 
viruddhau tannimittakasya api kālākhyasya kramasya virodhamutthāpayataḥ | 
tathā iti viruddhaḥ | syādetat-na ekasya kaścit kālakramaḥ | apitu sa eva 
bhūtvā na bhavati, abhūtvā ca bhavati | ayamevaca paramārtho 
bhūtabhāvivartamānavikalpairvyavahriyate | naivaṃ,-ityāha sataḥ iti | 
asataśca utpattiḥ,-iti mantavyamiha | etacca

     yadasat tadasat-----------------------------| (2|4|3)

ityatra vakṣyate | yadātu na kaścidartho nāma paramārthataḥ, tadā tu kasya 
virodhaparyanuyogaḥ | yat kila asya tattvaṃ, tat cidrūpaṃ svatantraṃ ceti 
tasya api kaḥ paryanuyogaḥ | evaṃ prasaṅgādābhāsasāratvaṃ

(page 19)

vastūnāmabhidhāya, prakṛtameva nirūpaṇīyam,-iti darśayati yogināṃ 
tu iti | tuśabda āśaṅkāmimāṃ sūcayati-yadi sphuṭābhāsamānatā eva 
vartamānatā, tarhi yogino yadatītānāgatavastusākṣātkāri jñānaṃ, tatra 
tayoratītānāgatayoḥ sphuṭatvaṃ tāvat-sākṣātkriyā hi anyathā kā-
tataśca tayorvartamānatāprasaṅgaḥ iti | atra nirākaraṇahetuḥ anyonya iti | 
etaduktaṃ bhavati-yogino'pi sarvadā parityaktamāyāpramātṛpadasya ko 
nāma atītādibhedaḥ | tattu aparityajata eva saṃskāra śeṣatayā bhavet saḥ | 
tadaparityāge ca dehābhāsena samādhānakālabhāvinā saha tasya 
hrāhyābhāsasya uktasthityā saṃbhavata eva ābhāsānābhāsau,-iti 
kathaṃ vartamānatā | nahi sphuṭatvameva sā sattvamiti uktam | 
atītagrahaṇaṃ bhāvino'pi upalakṣaṇam || 5 ||
     nanu uktanītyā deśakālakramāvābhāseṣu eva syātām, na 
pramātari | nirābhāso hi asau | tasya hi sarvamābhāsate, natu kasyacit saḥ | 
naca asau kadācit na ābhāsate | anābhāsānupraveśanimittakau ca tāvuktau 
| tat satataprakāśasvabhāve kathaṃ syātām | kāraṇānupalambhāt hi 
tadabhāva eva yuktaḥ | dṛśyete ca etau-abhavam, bhavāmi, bhavistāsmi,-
iti; gṛhe, grāme, araṇye tiṣṭhāmi,-iti; prāsādāt mañcakasthānam,-iti ca 
| pramātari ca tadabhāve bhāveṣu svātmano bhūtāderdūrādeśca 
ayogaḥ,-iti kṛtvā pratītiparyālocanayā tadapekṣayā eva bhāveṣu 
nirūpitau tau grāhyeṣu api kathaṃ syātāmiti kutra imau baddhaniveśāviti 
yo muhyet, sa pratyāyyate sūtradvayena | tatra kālakramastāvadupapādyate 
prathamasūtreṇa

(page 20)

     sarvatrābhāsabhedo'pi bhavet kālakramākaraḥ |
     vicchinnabhāsaḥ śūnyādermāturbhātasya no sakṛt || 6 ||

     apiśabdaḥ prameyaṃ samuccinoti | sarveṣu ekānekarūpeṣu 
bhāveṣu yaḥ kālakrama uktaḥ, tasya ya ākaraḥ prathamotpattinimittabhūta 
ābhāsasya bhedo bhavanābhavanavaicitryaṃ, sa śūnyadhīprāṇadeha-
lakṣaṇasya pramātrīkṛtasya bhavati,-iti saṃbhāvyate, yato'sau 
vicchinnabhāḥ | tasya hi bhāsanaṃ na svarūpaṃ nīlādivadeva jaḍatvāt | 
saṃvitsphuraṇamevahi asya api bhāsanam, yadāhi na saṃvit tadātmatayā 
sphurati, tadā na asya bhāsanaṃ mūrcchāyāmiva | tatastasya anābhāsana-
yogādasti bhūtādirūpatā, tadapekṣayā ca bhāvānāmapi | yastu 
sakṛdvibhātaḥ | ityanayā brahmavidvācoyuktyā satatamavicchinnaprakāśa-
naikasvabhāvaḥ paramārthapramātā nirūpitaḥ, tasya na kadācidābhāsa-
bhāvābhāvau | tato na kālayogastatra, nāpi tadapekṣayā bhāveṣu api sa iti 
sūtrārthaḥ | yadavicalaṃ bhāvasya, tat na anyāpekṣaṃ nīlatvamiva; naca 
avicalametat,-iti ananyāpekṣatvavyāpakāvicalatvaviruddhaṃ 
vicalatvamupa-labhyamānamananyāpekṣatāṃ vyāpyāṃ niṣedhati,-iti 
vicalatvamupa-pādayati tathāhi iti atītānāmāgāminām iti evaṃ hi 
sarvajñabrahma-viṣṇvādayo mantreśvarādayaśca vyavaharanti | 
aidaṃyugīno vyavahāro rāmāderāgāmitayā parisphuraṇayogyaḥ 
karkiviṣṇupramukhānāṃ ca bhūtatayā,-iti yadā tadā iti tasmādityarthe 
| vivṛtam iti bhāve ktaḥ | sūtrānupāttamarthapadaṃ vṛttau prakṣipya 
sūtrārtho vyākhyātaḥ | tadvyākhyānaṃ tata eva iti 
uktarūpamarthamabhipretya | sa hi iti |

(page 21)

śūnyadehādyābhāsaprākkāla iti bahubrīhiḥ | smṛtim iti smṛtau 
kevalaṃ bhāsate ityarthaḥ | aviśeṣeṇa iti pramātṛbhāgo vā arthabhāgo 
vā na atra uddiṣṭa ityarthaḥ | ābhāsābhāvaṃ dehāderddṛḍhīkaroti 
śarīrādeḥ iti | avasthābhāso yathā vicchidyate, tathā avasthāturapi 
svarūpam,-iti vakṣyate

     tāvanmātrasthitau proktaṃ sauṣuptaṃ pralayopamam | (3|2|15)

ityatra | tathā iti | prakāśanamasya svabhāvaḥ | vāgrahaṇena 
vācoyuktidva-yasya āpāte bhaṅgībhede'pi phalatulyatāmāha | nanu 
ekatveka āvarta-nārthaḥ iti ekaśabdāt kathaṃ kṛtvo'rthapratyayaprayogaḥ, 
-ityāśaṅkāṃ nivārayati ekasyāḥ ityādinā | sthitireva āvṛttitvena 
upacaryate, nimittaṃ ca atra dvitīyatṛtīyādau sthitau; 
tadekabhāvaviśrāntakriyāyā yadāvṛttirū-patvamasti, tat sāhacaryaṃ 
nāma | dvitīyādikāṃ hi sthitiṃ niṣeddhuṃ yāvat tāmādyāṃ sthitiṃ 
vivakṣyati, tāvat sā prathamā sthitirdvitīyādi-sthitibhirniṣiṣitsitābhiḥ saha 
sphurati | prayojanaṃ ca upacāre āvṛttiprati-pattiḥ | ekā sthitirāvṛttiḥ,-iti 
hi ukte dvitīyā api āvṛttirūpatvena asti,-iti saṃbhāvyate | avaśyaṃ ca 
etadeva mantavyam, anyathā lokasthitiḥ prasiddhā viparyasyeta,-iti darśayati 
anyathā iti upacāre na aṅgīkṛte, āvṛttiśabdena dvivacanāntena āvṛttī 
ityanena dve sthitī na ucyeyātām | ādyā hi sthitireva, na āvṛttiḥ; dvitīyā 
tu sthitiḥ, ekā āvṛttiḥ; tṛtīyā sthitiḥ, dvitīyā āvṛttiḥ,-iti dvirbhuṅkte iti 
tisro bhojanasthitayaḥ pratīyeran | tadāha ekārabdhatvāt iti | dve hi sthitī 
ekayā āvṛttyā dvitīyasthitirūpayā

(page 22)

ārabdhe na dvābhyāṃ āvṛttibhyāṃ, evaṃca sakṛdityanena dve sthitī 
ucyeyātām | naca evaṃ laukikaḥ śabdārtha ityevamayaṃ grantho guru-
pādaiḥ saṅgamitaḥ | dve iti dvayoḥ iti ca āvṛttiviṣayatvena cet spaṣṭena 
pathā vyākhyāyate, tat dvayorāvṛttyoḥ kā anupapattistisṛṣu sthitiṣu | 
tasmāt yathoktaiva gamanikā yuktā | tena iti uktena nyāyena aupacārika-
vṛttyā sakṛcchabdārthaḥ iti lokaprasiddhaḥ,-ityāśayaḥ | yadi nāma iti 
śrīsadāśiveśadaśāyām || 6 ||

     deśakramasya api eṣā eva vārtā,-iti sūtreṇa ucyate

     deśakramo'pi bhāveṣu bhāti māturmitātmanaḥ |
     svātmeva svātmanā pūrṇā bhāvā bhāntyamitasya tu || 7 ||

     mitātmana iti hetuḥ, ṣaṣṭhyantaṃ ca idam | āvṛttyā tu lyablope 
pañcamī vṛttau vyākhyātā, natu pañcamī eva tatprakrame 
ṣaṣṭhīnirvāhe prakramavirodhe tuśabdasya asaṅgateḥ | 
svātmāpekṣaṣaṣṭhīyojane kliṣṭatā | svātmanā pūrṇā yataḥ 
prakāśamātrasvabhāvā aparimitasya pramāturbhāvā bhānti, tataḥ 
svātmatulyā eva, amitā eva, deśakramavi-hīnā eva bhānti ātmani; iti 
śuddhasvātmāpekṣayā na īśvarasya deśa-kramo, nāpi īśvarāpekṣayā 
bhāvānām | ghaṭādeḥ padārthasya svaṃ rūpaṃ deśaḥ, 
śarīraprāṇaśūnyāderevam; tataḥ parasparadeśaparihā-reṇa 
avasthānamiti sa śarīrādiḥ pramātā ghaṭādiṃ padārthavargaṃ svataḥ 
parasparataśca bhinnadeśaṃ paśyati | deśabhedameva bahudhā darśayati 
puraḥ ityādinā | saṃsthānaṃ vakrādirūpaṃ tasya prathate | tacca 
kiṃrūpam | āha, diśā pūrvāparādirūpayā, deśena vitatādinā yaḥ 
kramaviśeṣaḥ,

(page 23)

tasya ya ābhāsaḥ-etadeva rūpaṃ caturaśratādeḥ saṃsthānasya tathā ca 
catasṛṣu dikṣu samena deśavaitatyena yadābhāsanam-idameva cātura-
śrayam | evamanyat | sa tarhi digdeśakramaḥ kiṃnimittakaḥ | āha 
citrābhāsakāritvalakṣaṇayā uktarūpayā saṃvicchaktyā yugapat 
samakālamupapāditau yāvābhāsasya nīlādeḥ sadbhāvāsadbhāvau-
nīlaṃ bhāti, na bhāti ceti, tābhyāmānīto yo bhedo'nyatvaṃ; 
tannimitāko'sau | ata eva mayā stutam

     ābhāsapratibhāsatadvirahayościtrātmanoścañcalā 
     svātantryādavabhāsvarasvavapuṣostyaktakramaṃ yā sthitiḥ |
     tatsaṃvedanasāgarasya vilasaccandrārdhaśobhābhṛto
     rūpaṃ bhāvavibhātṛtāmayamahaṃ nityoditaṃ saṃstuve ||

iti | na kvāpi aprakāśa iti vṛttivākyasya iyaṃ yojanā-
     
sakṛdvibhāto'yamātmā pūrṇasyāsya 
na kvāpyaprakāśanasaṃbhavaḥ | 

iti sārasvatasaṅgrahasūtraikadeśārtho'dhyāsadṛṣṭyā śabde hetutvena 
ukte kathita eva bhavatīti āgamo'yaṃ, na svamanīṣikā,-iti ca prathitaṃ 
bhavati,-ityāśayena anukaraṇāt pañcamī vidhāya hetutayā vṛttāvuktaḥ 
iti | yathā na veti vibhāṣāyāmarthagrahaṇamiti vākyaikadeśāt pañcamī-
vigrahe'pi nañaḥ paryudāsavṛttitvaṃ samarthayiṣyate itivā āśayena 
aprakāśasya asaṃbhavāt,-iti yojanā | ghanatā yadyapi kāṭhinyaṃ 
mūrtau ghanaḥ iti vacanāt, tathāpi tena iha asaṃbhavatā 
svasahacārivijātīyāvyavadhānaṃ lakṣyate |

     ciddhanamātmapūrṇaṃ viśvam-----------------------------|

iti hi sūtram | kartṛtvāt iti bhāvatayā ayabhāsane svātantryādityarthaḥ |

(page 24)

poṣayati sahate idaṃbhāga iti pūrveṇa saṃbandhaḥ | kriyāprasaṅgāt 
kālaśaktau vaktavyāyāṃ taddṛṣṭāntatvena deśakrama iti

     mūrtivaicitryata-------------------------------| (2|1|5)

ityatra sa pūrvamuktaḥ, caramaṃ tu kālakramo dṛṣṭāntasya pūrvaṃ 
vaktavyatvāt; iha tu upasaṃhāraśloke prakṛtaḥ kālakramaḥ prāguktaḥ || 8 
||
     
     nanu evaṃ bhagavati na astyeva kriyeti āyātaṃ kriyāsvarūpavyāpa-
kakālakramayogābhāvādityāśaṅkāṃ śamayannubhayamapi idaṃ 
kramarūpaṃ kriyāśaktereva vijṛmbhitamiti ca darśayannasya 
kālaprakaraṇasya īśvarapratyabhijñopayogamapi darśayati sūtreṇa

     kintu nirmāṇaśaktiḥ sāpyevaṃviduṣa īśituḥ |
     tathā vijñātṛvijñeyabhedo yadavabhāsyate || 9 ||

     na etāvat deśakālakramatattvam, apitu anyadapi atra vaktavyamasti | 
taducyate tathā iti deśakālakramavāṃstata eva bhinnaḥ pramātṛprameya-
vargo'vabhāsyate | etat yadavabhāsanaṃ, tat bhagavata eva nirmāṇasā-
marthyaṃ kriyāśaktirūpam | tacca evamiti taṃ bhedaṃ viduṣastajjñāna-
śaktimayasya tata eva tathā icchāśaktiyuktasyeti akṣarārthaḥ | etaduktaṃ 
bhavati-iha icchaiva bhagavataḥ kriyā, yadupasaṃhariṣyate

     -------------------evamicchaiva hetutā kartṛtā kriyā | (2|4|21) 

iti | caitrasya api pacāmīti yaiva icchā, saiva adhiśrayaṇādispandasahasre'pi 
anapāyinī svātmanā akramā api kramarūpabhāvābhāsarūṣitā bhāti, 
tathaiva parameśvarasya api jñātṛjñeyakrama ullasatu,-iti yā svātmani 
icchā īśe sphurāmi pratyavamṛśāmi ghūrṇe ityādiparamārthā, sā 
svayamakramā api pramātṛprameyabhedoparāgāt

(page 25)

sakramā bhāti, makuramaṇḍalamiva akramamapi nityapravahadvitatasarit-
krameṇa udayamānavyayamānataḍitsahasrarūpeṇa ca uparaktaṃ sakramam 
| tataḥ sarvatraiva iyaṃ kriyā svayamakramā eva uparāgāt kramaṃ 
pratipadyate iti na asyāḥ śuddhameva kramarūpaṃ vyāpakaṃ yena 
vyāpakānupalabdhyā bhagavati sā niṣidhyeta,-iti sūtrārthaḥ | idameva 
saṃvedanasya saṃvedanatvam-yadevaṃbhūtābhāsanasvātantryamiti | 
yathoktaṃ

     paricchinnaprakāśatvam---------------------------------| (bo. paṃ. 8ślo.)

ityādi | anena āśayena avatārayati tadatra iti atra uktaṃ tadadhikamucyate iti 
kintu iti vyākhyātam | evaṃ viduṣaḥ iti vyācaṣṭe sthitaiva ityantena | 
jñānaśaktirūpā hi śrīsadāśivādidaśā | tatra tu iti pūrṇatāyām, 
anyathāhi nāmamātreṇa pūrṇatā sā bhavediti bhāvaḥ | nirbharatayā 
camatkṛtimato yā parameśvaratā-eṣā śaktiḥ-iti vākyamadhye 
vṛttikhaṇḍayojanā | mahacchabdaṃ vyācaṣṭe yatra iti | apiśabdādanye 
koṭiśaḥ sṛṣṭisaṃhārāḥ | nanu saṃhāraḥ sṛṣṭau praviṣṭaḥ-iti kā 
bhāṣā virodhāt | na virodho'yamityāha saṃhāre'pi hi iti | bījātmanā 
iti saṃskāraśeṣataucityena | nanu evaṃ kaḥ saṃhārārthaḥ | āha kevalam 
iti | ābhāsānāṃ yojanāyojanayorayaṃ vyavahārabhedaḥ,-iti yāvat | 
asyāḥ iti mahatyāḥ sṛṣṭiśakteryo brahmādirūpatayā viśeṣo 
jñātṝṇāṃ prajāpatyādisthāvarāntānāṃ guṇamayānāṃ 
prameyānāṃ ca ghaṭasukhādīnāṃ guṇamayānāṃ tathā tathā 
sṛjyamānānāmekaghanasṛṣṭitāyāmapi iyaṃ sṛṣṭiśaktiḥ, iyaṃ 
sthitiśaktiḥ, iyaṃ saṃhāraśaktiḥ,-iti samuccīyamānaḥ, sa 
māyāśaktyā kṛtaḥ | tatra hi iti māyāpade īśvara

(page 26)

eva brahmādirūpeṇa sthitaḥ | anena mahāsṛṣṭikartṛtve'pi parameśvarasya 
sṛṣṭisthitisaṃhārakāritvena pūrṇameva sarvakartṛtvamupapāditam | 
sarvadā brahmarūpeṇa viṣṇurūpeṇa rudrarūpeṇa īśvararūpeṇa ca 
navatayā anuvartamānatayā bījāvaśeṣitāgamanena ca avāntaravaicitrya-
mātrāt sṛṣṭisthitisaṃhāraśabdavācyā, apiśabdācca śuddharūpeṇa 
mahāsṛṣṭiśabdavācyā sṛṣṭirnāma yā ucyate; sā uktasya jñātṛjñeya-
vibhāgasya yadavabhāsanaṃ, tadātmikā eva | tadeva mahāsṛṣṭyantar-
bhūtaṃ sṛṣṭyāditrayaṃ sṛṣṭirūpaṃ vyācaṣṭe tādṛśāṃ ca iti 
vibhāgena avabhāsitānām | anayā bhaṅgyā sā mitasṛṣṭirvyākhyātā 
mābhūt punaruktatā,-ityāśayena | evaṃ trairūpyeṇa iti 
brahmādirūpa-tvocitena sṛṣṭyāditrayeṇa | nanu evaṃ devatātritayasya 
sadāsannihitatve rudrabhaṭṭārakoditaḥ saṃhāra ubhayavipakṣa iti na 
sṛṣṭisthitī dṛśyeyātām | atra ucyate tatra ca iti devatātrayamadhye | 
etaduktaṃ bhavati-ābhāsaparamārthavastuvāde yasya pramāturyeṣu 
yathā mama evamamī bhāsante iti vyavahāraḥ, tasya te tathā | kvacit tu 
ābhāsāṃśe bhagavadicchāta eṣāṃ melanamiti uktam | tataśca ādyatve 
bhagavadrudrapramātrapekṣayā paranirodhasamavasthitasuṣuptibhūmikā-
rūḍhayogipramātrapekṣayā pralayākalavijñānākalapramātrapekṣayā 
gāḍhasuṣuptāpannajīvadapekṣayā ca bījabhāva eva bhāvānāṃ bhāti | 
te hi tatra ābhāse militāḥ | brahmaviṣṇubhaṭṭārakāpekṣayā 
jāgratsvapna-padacārisaṃsāripramātrapekṣayā ca nūtanatā 
anuvartamānatā ca bhāti te atra anyonyaṃ militā yataḥ | nanu anena 
vibhāgāvasāyena vibhāgasya eva avabhāsanāt prakāśāvibhāgo 
viccheditaḥ iti prakāśamānatvaṃ na syāt bhāvānāmityāśaṅkya yā 
vṛttiḥ naca ityādikā, tāṃ

(page 27)

vivṛṇoti maheśvarasya tu iti | vidyādiśivāntakatattvapañcakamayasya 
brahmādirūpatayā vibhāgaṃ kurvatastadrūpasya sato bhedanirdeśayogyā 
api svātmani ahantayā sāmānādhikaraṇyena ekalolībhāvagamanaparyan-
tena avacchāditāstathāvidhasamāpattilakṣaṇaturyatadatītapadabhājāṃ ca 
bhāsante kartṛtāyā udrekāt

     mukhyatvaṃ kartṛtāyāḥ----------------------------| (3|2|12)

ityatra vakṣyamāṇāt | etena iti naca ityādinā vṛttigranthena virodhaḥ 
parihṛtaḥ | ko'sau | yaḥ pūrvake vṛttigranthe sautrasya apiśabdasya vivaraṇe 
apiśabdena āśaṅkitaḥ sambhāvyamānatvena uktaḥ | kasya asau virodhaḥ | 
jñātrādivibhāgasya avāntaroktasya prakāśaghanatvasya 
pūrvasūtrārtha-prastāvādihāpi āpannasya | nanu bhagavantaṃ 
śivādividyāntamapekṣya yat bhāvābhāsanaṃ mahāsṛṣṭiśabdena uktam, 
tat saṃhāro'pi na kasmāt | āha, bhavatu asau saṃhāraḥ; yathāhi 
bījatopagamanaṃ saṃhāraḥ, tathā ahantāntarmagnatāpi | śivatve tu 
bhāvānāṃ nāma api nāsti,-iti natu sṛṣṭirna saṃhāraḥ | tadarthameva 
uktaṃ sadāśiva iti | uktiḥ iti vastu ekameva sṛṣṭisaṃhāravācoyuktyoratra 
| nanu pūrvāvasthāyāṃ sṛṣṭi-rūpatā, uttarāvasthāyāṃ 
saṃhārarūpatā; tat kathaṃ vastu atra na bhidyate iti | atra āha natu iti | nahi 
atra paurvāparye kiñcit paramārthatā | evaṃrūpaprathā ca anugrahaḥ, 
sthitisṛṣṭyavāntararūpa evaca vilaya iti kṛtyapañcakaprapañcanaśaktisāro 
bhagavāniti tātparyārthaḥ iti śivam || 9 ||

iti śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptapādaviracitā-
yāmīśvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinyāṃ kriyādhi-
kāre kriyāśaktivimarśaḥ prathamaḥ || 1 ||

Reading translation: withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible) The verify pack carries the layer bytes; no English is quoted without a verified verse mapping.

Claim table

ClaimStatusBasis
Link completenessFAIL (7 gaps named)assurance.trace_links_present + gaps
Human reviewUNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off)assurance.review
Deterministic chunk gateBLOCKED (PROOF_NOT_RUN)proofs.chunk_gate
Manuscript witnessUNPINNED (0 verified corpus-wide)identity.witness
Source-span completenessUNKNOWNassurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed

What this does NOT establish

Verify it

  1. Fetch the trace: curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkV3-A-kriya-prathamo-k1-2.json
  2. Fetch the pack manifest: curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkV3-A-kriya-prathamo-k1-2/manifest.json
  3. For each artifact: curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkV3-A-kriya-prathamo-k1-2/<name> | sha256sum, then compare that hash with the same artifact's 'sha256' above and in the trace. If every artifact matches and the trace's recorded verdict/gaps agree with what you read, the chain is intact. A mismatch means the upstream bytes changed after the trace was made: treat the trace as stale, not the hash as wrong.
  4. If every hash matches and the verdict/gaps here agree with the trace, the chain is intact. A mismatch means upstream bytes changed: treat the trace as stale, not the hash as wrong.

Hashes

source excerpt: 66e1fc37aaad8cf87c47af297e351972df96ce8c2c7a019a976003162262e4bd
  ledger: ipvv/passages.jsonl · edition: edition unrecorded (UNKNOWN)
layer argmap: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer c1: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer c2: NOT-APPLICABLE (no bytes recorded)
layer l0: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer l2: f9584121f294c829…  ipvv/data/chunkV3-A-kriya-prathamo-k1-2.l2.json  BOUND
layer l3: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer l4: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer t1: UNKNOWN (no bytes recorded)
song proof :   UNKNOWN (0 warnings)
trace bundle traces/ipvv-chunkV3-A-kriya-prathamo-k1-2.json: cb37b1373587d21289089e9ab60f5c54f88f66238a5ec37e827c1107dcd0d652
verify pack artifacts (bytes):
source.txt  66e1fc37aaad8cf8…  46622B
chunkV3-A-kriya-prathamo-k1-2.l2.json  f9584121f294c829…  4844B

Chain

HopValueStatus
SOURCE edition + spanedition unrecorded; verses M00022:57-837 excerptUNKNOWN; span UNKNOWN
LAYERSshas below; song-file pathsBOUND, NOT-APPLICABLE, UNKNOWN
GATE deterministicPROOF_NOT_RUNBLOCKED
FORMAL theoremsregistry references, run_bound falsenone
TRACE bundlecb37b1373587d212…PARTIAL (links incomplete — see gaps)
PACK manifest2 artifactslinks present
WITNESSnone verifiedUNPINNED
REVIEWnone boundUNREVIEWED
PUBLICATIONhuman sign-off required; never automaticNOT_AUTHORIZED

Cite this

Svatantrya Reader, “ipvv chunkV3-A-kriya-prathamo-k1-2 (M00022:57-837)”, https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkV3-A-kriya-prathamo-k1-2/, version trace cb37b1373587d21289089e9ab60f5c54f88f66238a5ec37e827c1107dcd0d652 (full sha256 of the trace bundle). Retrieve and re-verify: curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkV3-A-kriya-prathamo-k1-2.json | sha256sum must print this digest. Translators/editors of record: not established here — see edition record. The URL serves the live version; the digest pins the cited bytes. There is no archival resolver: the digest is integrity evidence, not durable storage or scholarly validation. “Complete” means links present — not approval, proof, or witness verification.

Related

Provenance