ipvv chunkV3-B-kriya-dvitiyo-k1-7 (M00022:842-2055) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.
The passage
Passage excerpt exactly as hashed (from ipvv/passages.jsonl). Devanagari is not in the ledger, so none is rendered. The recorded hash covers this excerpt, not the edition volume.
atha dvitīyo vimarśaḥ |
saṃjīvanaturyakalākalitavibodhaṃ samastabhāvānām |
dūṣaṇaviṣaśīrṇānāmamṛtodgāraṃ śivaṃ vande ||
atha
kriyāsaṃbandha-------------------------------------------|
ityādinā
tena na bhrāntirīdṛśī----------------------------------|
ityantena ślokasaptakena apratihatameva svātantryaṃ kriyāśaktirūpaṃ
bhagavato nirvāhyate paradūṣitasya kriyāsaṃbandhādipadārthasya
bāhyavāde anupapadyamānasya atra darśane pūrṇaiva upapadyamānatā-
iti vimṛśatā | ekānekarūpaṃ kriyādi viruddhadharmādhyāsāt parair-
dūṣitamapi avaśyasamarthanīyamiti ekaḥ samastavaktavyagrahaṇakasūtra-
kalpaḥ ślokaḥ, ekastatra samarthanopapattisūcakaḥ, nirvikalpakānubhava-
vedyo'pi ayaṃ padārthavargo vikalpāvasare eva sphuṭarūpa ityarthasūcaka
ekaḥ, dvāvekatvānekatvaviṣayavibhāganirūpiṇau, prathamasūtroddiṣṭa-
saṃbandhasvīkṛtakriyākārakabhāvādisvarūpābhidhāyī ṣaṣṭhaḥ,
saptame arthakriyopayogameṣāṃ cintayati,-iti prakaraṇārthaḥ; pratisūtra-
marthastu vicāryate | nirmāṇaśaktyā nirmīyamāṇasya avabhāsanaiva
nirmāṇaṃ , na anyaditi uktam | sā ca
dvicandrādernīlasukhādestanniṣṭhasya kriyā sāmānyāderaviśiṣṭā,-iti
asatyaṃ, satyaṃ, saṃvṛtisatyamiti vibhāgena kathaṃ vyavahāraḥ | satyaṃ,
saṃvṛtisatyaṃ na kiñcit sāmānyādeḥ satyatvāt, asatyaṃ tu bhavati
dvicandrādi | tathāhi iyamatra upapattiḥ-iti sūtreṇa āha
kriyāsaṃbandhasāmānyadravyadikkālabuddhayaḥ |
satyāḥ sthairyopayogābhyāmekānekāśrayā matāḥ || 1 ||
(page 29)
saṃvittattvādanyatra yā kriyābuddhiḥ kriyābhāsa ekānekarūpaṃ
māyāśaktiviccheditaṃ kriyātattvaṃ viṣayatvena āśrayastallagnaḥ satya
eva yataḥ sthiro bādhakena anunmūlyamānavimarśaḥ saṃvādavāṃśca
abhisaṃhitāyāṃ grāmaprāptilakṣaṇāyāṃ kriyāyāmupayogī | bhāvo
hi arthakriyāṃ kurvan bhedābhedaṃ svīkaroti saṃvādavāṃśca | tatra yat
tasya avyabhicaraṇīyaṃ svarūpameva, sā mūrtiḥ; yadābhāsabalena asva-
rūpamapi svarūpībhavati mūrtilagnameva, sā kriyā | tathāhi
tattaddeśakā-lākārabhinnacaitramaitraśarīraṃ tadeva idamiti
ekatāmatyajadeva nirbhāsate | tadeva kriyā-caitro gacchatīti | na
tathābhūtāyāmasyāṃ vimarśo'nu-vartamāna unmūlyate kadācit,
yathādhyavasāyaṃ caitragrāmaprāptira-khaṇḍitaiva arthakriyāḥ;
dvicandrasaṃvedane tu unmūlyate eva anuvivarti-ṣito vimarśaḥ;
āhlādodvegahetutve'pica ekacandrajātīyatayā adhikatimi-
rāpasāraṇaprabhṛtyarthakriyopayogavaikalyādasatyo viṣayasya | evaṃ
sambandhādiṣu kālānteṣu uttarasūtrānusāreṇa yojyamiti sūtrārthaḥ |
kriyāśaktyaiva vyākhyātayā bāhyāpi kriyā vyākhyātaiva bhavati,-
ityāśayena vṛttau kriyāśabdaḥ sautro dṛṣṭāntasya ayaṃ
dvandvanirdeśaḥ ityeṣaṃ vyākhyātaḥ | sarvadopayoginām iti
sthairyamuktam arthavattvena iti arthakriyopayogaḥ | sūtrārthamavatārayan
prakaraṇena prācyena prakaraṇāntaraṃ yojayati tadevam ityādinā | kriyā
atra dṛṣṭāntatvena upāttā,-iti sūcayati yathātathāśabdābhyām |
asmaddarśana eva etadupapadyate ityāha tadekeśvara ityādi | naca
etadasamarthya udāsituṃ yuktamityāśayena satatāvigītapadena sthairyam
eka ityādinā svarūpaṃ nirvāhita ityādinā
arthakriyāvattvalakṣaṇamupayogaṃ vyācaṣṭe | prakāśita ityādinā
īśvarapratyabhijñopayogametasya sūcayati |
(page 30)
uktaṃ hi
--------------------------------saṃbandhe sāvadhānatā | (vi. bhai. 106)
iti | ābhāsamānataiva bhāvānāṃ rūpaṃ, natu arthakriyākāritvam; sāca
eṣāmasti,-iti hṛdaye gṛhītvā arthakriyākāritvaṃ parīkṣate iha ityādinā
uktaṃ vakṣyate ca ityantena bhūyasāsandarbheṇa | tatra arthakriyākāri-
tvaṃ sattvasya tādātmyādavyabhicāridharmatayā vyabhicāridharmatayā
ca svarūpaṃ vā lakṣaṇaṃ vā lakṣaṇasamīpavṛttitvena upalakṣaṇaṇ vā,
-iti vicārayati | tatra svarūpatvamaupacārikamiti brūte upacārāt iti |
tathāhi śākhādimattaiva vṛkṣateti ekavyāvṛttimātraṃ paryāyarūpatvāt
na tathā asannarthakriyāṃ karoti iti loke paryāyatvena aviditatvāt | naca
lakṣaṇatva-miti darśayati lakṣyate ca iti | hetumati liṅā lakṣaṇatāyā
heturavyabhicā-raṇīyatā anyonyam, anyathāhi avyāptyativyāptī
syātāmiti darśitam | yadyapi hi sākṣātkārijñānaṃ kalpanāśūnyaṃ
vedanaṃ ceti na idaṃ paryāyarūpaṃ bhinnavyāvṛttiniṣṭhatvāt, tathāpi
parasparamavyabhicārāt lakṣyalakṣaṇabhāvo'nayoḥ | anyeṣām iti
jñeyānām | anena idamāha-yasyaiva yat sākṣātkārānubhavarūpaṃ
jñeyasya, tasyaiva tat pratyakṣaṃ; tena vikalpaḥ svata eva pratyakṣaṃ; natu
artha iti | prakṛte tu na ayaṃ nyāyo vyāpteḥ,-ityāha tattu iti lakṣaṇatvena
abhimatam | tataśca iti arthakriyā-kāritvasya abhavanāt | co virodhaṃ
darśayati | lakṣaṇābhāve lakṣyaṃ bhavati,-iti hi viruddham |
kriyāvattvamapi na dravyasya lakṣaṇam | ananya-vṛttitāmātreṇa lakṣaṇatve
ghaṭatvābhisambandho'pi asya lakṣaṇaṃ syāt | naca anyato
vyāvartakatvamātrameva lakṣaṇasya svarūpam, apitu lakṣyate yena
(page 31)
tadrūpasarvasvaṃ niścīyate | naca etadavyāptimataḥ saṃbhavati | tasmāt
kriyāvattvamupalakṣaṇaṃ, svātantryaṃ tu upalakṣitaṃ sat tasya lakṣaṇa-
miti | atha upalakṣaṇatāṃ śaṅkate atha iti | etat dūṣayati tathāpi iti asmin
vākye yaduktaṃ, tadapi na labhyate kiñcidityarthaḥ | tataḥ iti svarūpavyati-
rekeṇa tasya anupalambhādarthakriyāviśiṣṭatāyāmeva tatsāmarthyasya
upalakṣaṇaṃ saṃvedanaṃ syāditi saṃbhāvyate yadi param iti | aruciṃ
sūcayannidamāha-jalaṃ snānapānādikāle'pi na jalatvādadhikena
rūpeṇa lakṣyate, pramātā kevalaṃ tatkāryāṃvalokane sati karaṇamidaṃ,
idaṃ samarthamiti vikalpayan vyavaharatīti | atha paro vyāptimapasārayan
lakṣaṇatāṃ pratyujjīvayati nanu antataḥ iti anyasya jñāturabhāve
ityarthaḥ | tadupalakṣitam iti tallakṣitamityarthaḥ | etadapi ativyāptyāpāda-
nena dūṣayati tatrāpi iti | jñeyatvam iti jñeyatvabalena kevalaṃ
kalpanīya-miti yāvat | tataśca iti jñeyatvabalopanataṃ jñānajananaṃ
dvicandrakeśa-makṣikādāvasadabhimate'pi asti,-iti ativyāpakam | nanu na
jñeyatvamātra-balena jñānaṃ prati janakatvamarthasya, apitu sati arthe
pūrvabhāvini bhavati jñānamiti yo'nvayo'sati na bhavatīti ca yo
vyatirekaḥ, tadātmakaṃ taddvāreṇa vyavaharaṇīyam | tadetadapi na
dṛśyate jñeyatā ityādinā jñānāt iti kāryābhimatāt, anena
anvayābhāvo darśitaḥ | nanu parvatasya upatyakāmāśrito
dhūmādagnimanumāya yadā adhityakādhirūḍhastaṃ paśyati, tadā
tasmāt darśanāt pūrvasiddho vahnirasti,-iti siddho'nvayaḥ | etat na
sārvatrikamiti darśayati nahi iti sahacāryekasāmagryadhīnaṃ kapitthe
mṛdusparśa iva nīlarūpasya | nanu nīlajñānaṃ
(page 32)
kādācitkaṃ tatra cakṣurādiṣu satsvapi na sadā bhavati, tato'nyanimittakena
anena bhavitavyam | evaṃ yastadabhāve kāryasya vyatirekaḥ prasajyamāno-
'bhāvaḥ, tataḥ prasaṅgaviparyayadvāreṇa pūrvasiddho'rtho heturasti,-iti
siddhaṃ jñānajanakatvaṃ sattvamiti | etadāśaṅkya dūṣayati kārya
ityādinā | turbhinnakramaḥ | yadi tu iti yadi punarevamucyate-kāryavyatire-
keṇa api bhavati anumānamiti, tadā bhavadapi na svārthaṃ puṣṇāti
yatastādṛganumānaṃ kasyacideva bhāsanasamakālāt bhāsamānāt
nīlādanyasyaiva kāraṇamātrasya syāt | tasyaiva iti ābhāsamānasya |
bhāsanasamakālasya nīlādeḥ sattvaṃ kiṃ syāditi ca prastuto vicāraḥ,
tadeva hi vicāraṇīyaṃ, na punaritarat naraśṛṅgaprāyam | tata eva ābhāsa-
mānasya bhāsanādanarthāntaratve siddhe kṛtakṛtyamānī vijñānavādī
yadāha
bāhye'pyarthe tato bhedo bhāsamānārthatadvidoḥ |
ityādi, tatra ca tajjñānakāritayā kāraṇasya kasyacidarthakriyākāritvaṃ
sattvamiti sidhyati; natu ābhāsamānasya tajjñānasamakālasya nīlasya |
nanu astu bhāsanasamakālasya api kāraṇatvam | atra etadeva tāvat
vaktavyaṃ-tulyakālayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ iti, etat tu na uktaṃ
prameyāntarapari-ghaṭanāyeti dūṣaṇāntaram | atra āha tulya iti
bhāsamānataivahi tadānīṃ kāraṇatāvyavahāre nimittaṃ, tacca
aviśiṣṭaṃ dvicandre'pīti bhāvaḥ | atha satoreva anvayavyatirekayoryat
nirbhāsamānaṃ pratibhāsanatulya-kālaṃ, tadeva jñānakāraṇaṃ, tau
nīle staḥ, tat vijñānāt pūrvamabhū-deva, natu dvicandre | etadāha tathā
iti | nanu yo'sau bhāsanāt pūrvakālabhāvī nīlalakṣaṇo
yadanvayavyatirekānuvarti
(page 33)
bhāsanalakṣaṇaṃ jñānaṃ, sa eva bhāsamānaḥ kṣaṇo na bhavati;
tataśca sa eva prācyo doṣo bhavet tasyaivaca arthakriyā ityādiḥ | etat
pariharati naca iti | tvaddarśane tāvadayaṃ doṣo na avatarati,-iti
niṣpratyūhamuhya-tāṃ tvayā arthakriyākāritvaṃ sattvamiti dṛṣṭiḥ | tena
bhavatpakṣe kāraṇaṃ jñānasya yat, tadeva nirbhāsate iti aviruddhameva |
evaṃhi bhavataḥ saṃvedyasya dharmaḥ pārimityalakṣaṇaḥ kālaḥ,
vedyaśca vedanameva, naca tatra kālasparśaḥ; svarūpamevaca kṣaṇa iti ca
paribhāṣā nimeṣādikriyāntareṇa, tasya kaḥ sanbandhaḥ iti kā kṣaṇikateti
| nanu bhavatā idānīmutsavakāriṇā daridreṇa iva
paradarśanaparipūraṇaṃ kāmaṃ kṛtaṃ, nijā tu dṛṣṭirapūritaiva |
pūritā ca,-ityāha kṣaṇabhaṅge'pi iti | santānābhiprāyeṇa tadeva
pūrvottararūpamiti abhimānāt susamartho'yamartho yadyapi, tathāpi
kimiyatā yatnena, yataḥ pūrvakṣaṇa uttaraṃ kṣaṇaṃ, so'pi
anantaramityādiprabandhena arthakriyā-kāritvaṃ sidhyatyeva sattvamiti
pareṇa samarthitaṃ svapakṣaṃ dūṣayati atra iti |
anvayavyatirekānugṛhītaṃ nirbhāsamānaṃ jñānakāraṇaṃ
nīlamityucyamāne dvicandro'pi kasmāt na evaṃvidhaḥ,-iti na niścitam |
nahi anirbhāsane prācyasya nīlakṣaṇasya dvicandrakṣaṇasya vā viśeṣaḥ
kaścit | atra aparamāśaṅkate nīlajñānam iti | anyat iti timirādi | nāsti iti
vedavākyādestathā niścaya iti manyate | tathā iti pūrvabhāsi sat
nirbhāsamānamadhunetyevam | nānyat iti vāsanāprabodhādi | nanu yadi
dvicandro'pi pūrvakṣaṇe syāt bhāsanakṣaṇa iva, tadūrdhvamapi syāt;
naca evamasti nivṛtte timire tadaiva tadadarśanāt | atra āha tathā iti
jvālāvat niranvayavināśasya api saṃbhāvyamānatvāt ghaṭāderapi
tathābhāvāt kapālādisthānīyasya
(page 34)
ca kāryamātrasya yādṛśatādṛśasya dhūlipavanapuñjaprāyasya
militaika-piṇḍīkṛtacandrasyaivavā dvicandropādānakatayā sukalpatvāt |
yacca api uktamuttarottarasvasantānagatakṣaṇakāraṇatvāditi, tadapi anenaiva
pratyāha tathā iti | jvālāyāmantyaḥ kṣaṇo na kaṃcit sajātīyaṃ prasūte
kṣaṇamitīyatā arthakriyākāraṇaṃ sattvamiti yat pratyāvartitaṃ, tat
dūṣitameva | adhunā adhikadūṣaṇābhidhitsayā athāpi ityādinā tat
pratyāvartayati | yaduktaṃ atha vyabhicāryatve'pi yathā kāka ityādi
rūpameva iti sasvarūpataiva sattvam iti yuktam, tacca evamanusṛtaṃ
bhavatīti evakāraḥ | nanu svarūpaviśeṣa eva cet tat, tarhi arthakriyā asya
kimartha-mupalakṣaṇīkṛtā | ucyate tat kevalam iti | vivecanīyam iti
śakye'rhe ca | niścīyate iti sattvāsattvavibhāgena | kecit iti
ābālyādabhyastavyavahārāḥ pratibhānādiyuktāśca | etat prativakti
atrāpi iti | maṇi iti vaidharmyeṇa | maṇerhi
gaurasaṃsthānapramāṇavarṇaprabhāsparśaśabdaviśeṣayogāt
jātyājātyavyavasthā yuktā, tacca evaṃ yena sā upadiśyate parasmai |
keśasya tu rūpasvarūpalakṣaṇasvabhāvasya na vaicitryamupalabhyate
vyutpannairapi | timiraparītanetratāyāṃ vyutpanno'pi keśaṃ
keśāntarajā-tīyameva paśyati | timirānmamaivamityapi saṃvedayamāno
na na paśyati tāvatā, apitu kāraṇāntaraprabhāvito'sau syāt, natu na
keśaḥ | jñānaṃ tat tatheti cet, nīle'pi na durvacametat | nanu sa tāvat
keśo'nya eva vyutpanna-sya pratibhāsate yo na spṛśya ityāśayena āha astu
vā iti | tat iti svarūpa-vaicitryam | pāribhāṣikī iti svarūpe hi sati
vaicitryaṃ, svarūpamevaca sattā,-iti yuktam tadekataravaicitrya eva sattvam,
na anyatreti samayamātrameva idam |
(page 35)
etadeva ghaṭayati tathāhi iti añprayoge prasajyapratiṣedhāt tucchataivavā
pratīyate asūryaṃpaśyeti yathā | atra hi dṛśyamānaviṣayadṛgabhāva eva
tātparyam, śaṅkitaparākaraṇadiśā tatsadṛśatā vā abrāhmaṇena
hutamiti yathā | atra hi kṣatriyapratipattiḥ | lākṣaṇikavirodhasambhave sati
vastusva-bhāvapratipipādayiṣayā
prasajyapratiṣedhayuktavastvantarapratipattiryuktā itinayena
tadanyarūpatāmātraṃ vā yathā sarvatra anumānādau |
dvairāśyakalpanāyāṃ nīlānīlāgnyanagnibrāhmaṇābrāhmaṇādau
tridhā'pica asattā na upapadyate iti darśayati kiṃ sattā ityādinā | atha
ityādi tṛtīyaprakāranirākaraṇam | yadi nāma iti abhyupagama eva ayamiti
darśayati | nanu dṛśyatve astu evam, vikalpanīye tu kā vārtā | tatra āha
yadapi iti | taduktaṃ bhaṭṭapādaiḥ tatrābhedo bhramaḥ iti avapuḥ iti ca |
etaduktaṃ bhavati-na tāvadiha niḥsvarūpatā yuktā keśoṇḍukapītaśaṅ-
khacañcalapādapālātacakrādisaṃvedanānāṃ mūrcchākalpatvena
abhedaprasaṅgāt | bhedena sasvarūpatā cet, iyameva tarhi asāmayikī
sadrūpatā,-iti sthitametat-prakāśamānataiva satteti | etat prameyamupa-
saṃharan prakṛte upayojayati-------------mityādinā | nanu iyatā taimirikakaca-
prabhṛtinā vikalpyarūpe ghaṭābhāsādinā tulyaiva sattā kriyāsambān-
dhādeḥ pratipāditā bhavati | naca etadanaṅgīkṛtaṃ pareṇa | naca iyatā
parīkṣaṇīyatā yuktā | arthakriyārthino hi vastu parīkṣante lokikāstadupa-
deśodyatāśca parīkṣakā ityāśaṅkāṃ nikṛntati upayogitvena iti
syādeva iti | tataśca dvicandrāderapi upadeśyatā syāditi codyaśeṣaḥ |
ekasmiṃścandre yādṛśī dṛṣṭā tena arthakriyā, na taddviguṇā saiva
dvicandrāt | tataśca aparaśaśisamānajātīyo
(page 36)
dvicandro na bhavati aparakeśasthānīyaśca taimirikakeśaḥ | ābhāsāntara-
bhāvābhāvataśca evaṃ, na keśābhāsena | naca tathā tatra keśādinā
khyātavyena rūpeṇa khyāyate iti bhrāntatvamasatyatā ceti | tena
ābhāsasya eva sata ābhāsāntaramiśritādabhilaṣitāt keśābhāsādanyo
yaḥ keśā-bhāsaḥ, tatra asatyasaṃjñā | tadāha uktā iti | satyābhāsāḥ
iti vṛttau karmadhārayapakṣeṇa tāvat vivṛṇoti ābhāsasāratvāt iti | nanu
sambandhādaya ekānekasvabhāvāḥ, natu tadviṣayāḥ | satyaṃ, yattu
bāhyamekānekarūpaṃ sambandhādi, tat buddhyābhāsānāṃ viṣayaḥ;
tato viṣayiṇo dharmaṃ viṣayeṣu upacarya itthamuktam | upacāre prayojana-
māha ābhāsasāratām iti | evamupacāre sati yat pariniṣṭhitaṃ jātaṃ, tat
darśayati sambandha ityādinā | agre iti
svātmaniṣṭhā viviktābhā-----------------------------| (2|2|4)
ityādisūtreṣu | satyapadasya vyavacchedyaṃ darśayati ābhāsamānatvā-
deva iti | nanu satyatvaṃ viṣayasya vaktavyaṃ, natu ābhāsānāṃ viṣayi-
ṇāṃ; tat kathaṃ karmadhārayaḥ | natu satyānāmābhāsāḥ iti ṣaṣṭhīsa-
māso yukta ekatraiva vākye saṃbandhādīnāṃ mukhyopacāravibhāgena
yugapadābhāsebhyo bhedābhedayogāt | etat pariharati ābhāsasatyatayaiva
iti | na ayamupacāra upacāra eva, māyāpadāpekṣayā hi ayamupacāraḥ |
yathā ucyate
bhagavadadhiṣṭhitatvāt bhagavāneva sarvam |
iti | tato na atra ābhāsādābhāsamānasya bhedaḥ kaścit | tadāha
tadrūpatvāt iti | evaṃ māyāpade'pi paramārthapadamanujjhatā
karmadhārayeṇa vyākhyātam | atha bahubrīhipakṣāśrayeṇa
(page 37)
māyāpadameva āśrayan vyācaṣṭe athavā iti | amīṣāṃ tu iti
sambandhādīnām | so'pi iti upayogaḥ | ata eva iti asmatprasādhitaireva
nyāyairyo'rthakriyopayogaḥ, tata eva hetoḥ,-iti vaiyadhikaraṇyena
tasipañcamyau yojye, anyathā evakāradvayamasaṅgatameva syāt | ete iti
sambandhādayaḥ | etadeva ghaṭayati saṃvṛti ityādinā | kena vacasā te
aindriyikāt mānasācca bhramāt pṛthaguktāḥ | āha tathāca iti | yadihi
bhramarūpato vailakṣaṇyaṃ saṃvṛtisato'bhimataṃ syāt, tat bhrāntiśab-
doktāt mānasāt hi bhramāt taimiropalakṣitācca aindriyikāt na asya pṛthak
nirdeśo yuktaḥ syāt | bhrāntereva prapañcāt tathā nirdeśaḥ kutaścit
viśeṣaleśata iti cirantanaprāmāṇikavyākhyānaṃ dūṣaṇāya ācaṣṭe
tatpunaḥ iti | anena svavyākhyānāt viśeṣo dyotitaḥ | etat na sahate evaṃ
khalu iti | khaluśabda upahāsaṃ dyotayati | anena idamāha-bhrāntyantarāt
viśeṣaleśo'tra vyākhyāne na labhyate yena pṛthagabhidhānārhatā
bhavediti | nanu vikalpyena rajatena dṛśyaṃ kathamācchādyate | sāmānyā-
dinā api tarhi katham | dṛśyāvaṣṭambhena adhyavasāyāditi cet, samānami-
hāpi etaditi nirūpayati śuktideśa iti | nanu na taddeśāvaṣṭambhanamātra-
mavacchādanaṃ, kintu bādhakayoge'pi sadātanaprasaratvaṃ yena tadvi-
vikto'rtho nijena vapuṣā na kadācidavasīyate ityevaṃ bhūtamavacchā-
danam | tacca sāmānyādinaiva vikalpanīyena dṛśyate, na rajatādinā,-
ityetena leśena bhrānteḥ pṛthagupādānam | etat athāpi ityādinā
anubhāṣya dūṣayati tadetat iti | iha kāraṇamavidyāśaktistimiramiva
kacakūrcake, dūratāsādṛśyāpraṇidhānānīva ca rajate | nivartante iti na
tāvatā viśeṣaleṣaḥ kaścit bhramatvasyeti mantavyam, natu pareṇa
(page 38)
uktaṃ-bhramavyavahāro'tra nāsti-iti | bādhajñāne'pi ityatra cchedaḥ
| tasya iti bādhajñānasya | hiśabdena hetutvamasya dyotayatā ayamartha
uktaḥ-jñātabādhatvena yataḥ pravṛttirna bhavati dvicandrādibhrāntitaḥ,
tato'pravṛttasya visaṃvādanaṃ vipralambhātmikā viḍambanā na saṃbha-
vati apravṛttatvādeva; tathāpi na tat satyarūpagrāhi,-iti bhrāntameva
dvicandrasaṃvedanaṃ bhavanmate yuktam | yattu
bhrāntitve cāvasāyasya-------------------------| (1|3|5)
ityatra uktam-nahi aindrajālikasya asatyavastudarśanamasatyatvenaiva
jñāyamānaṃ bhrāntivyapadeśyamiti, tat paradarśanābhiprāyeṇeti na
pūrvāparavirodhaḥ | tādavasthyāt iti anyabhramebhyo nirviśeṣatvāt |
anyathā iti saviśeṣatve yato bhrāntimātrarūpataiva | tat iti tato hetoḥ | nanu
saṃvṛtibuddhirevamācchādikā bhavati yadi buddhyutthāpita eva na
kadācidapi yo dṛṣṭaḥ, sa āropyate sāmānyādiriti ārope tulye'pi anena
viṣayeṇa sāṃvṛtasya pṛthagupādānam | etat dūṣayati nāpi iti candrasya
dvitvasya dṛṣṭataiveti cet, anekagrāhyasādhāraṇasya api ekasya
dṛṣṭataiveti tulyo vidhiḥ | evamiyatā bhrāntitvasya na kaścidadhiko viśeṣa
iti upāpādya bhrāntiviśeṣatā api na saṃmatā granthakṛta eva dvandvena
nirdiśata iti brūte samāropya ityādinā | yugapadadhikaraṇatāyāṃ
dvandvaḥ | sā ca tulyasvarūpayoreva | sāmānyaṃ ca
sakalaviśeṣānāgūrya vartamānaṃ viśeṣāntaravantamapi vivakṣitaṃ
viśeṣaṃ kroḍīkurvan pṛthagapratilabdha-śabdaniveśameva karotīti |
āñjasyena iti lokapratītyā spaṣṭayā | dāntava-līvardādiśabdairevahi
āryalaukikāḥ puṅgavānāhuḥ, gośabdena tu strī-gavīreveti tathaiva
pratītiḥ | gomadidaṃ nagaramityuktau hi dadhikṣīrasampattireva
(page 39)
nirbhāti | sāṃvṛtatvam iti sāṃvṛtasya lakṣaṇametāvanmātramiti pareṇa
anicchatāpi iyadeva aṅgīkartavyam | tallakṣaṇaṃ lakṣyapadena saha
nirdiśati yattathā ityādinā | asmiṃśca lakṣaṇe
avabhāsanopayogābhyāmapāsite anupapannatve asmākaṃ jayaḥ,
anupapannatayā punarapākīrṇe upayoge parasyetyanena āśayena
parāpekṣāṃ tāvadāha nanu iti | avayavinā suprasiddhena
tulyayogakṣemaḥ sambandhādiḥ padārtharāśiriti avayavina-meva
prasiddhaṃ puraskṛtya ayaṃ vicāraḥ | tathaiva iti ekasthūlarūpatayā |
tathaivaca na ityatra hetuḥ sthūlasya ityādi | nanu paramāṇavo bahavaḥ, te
kathamekāṃ niyamena arthakriyāṃ kuryuḥ | ucyate-rūpādayo bhinnā
yathā ekaṃ jñānaṃ janayanti niyatāḥ, tathā paramāṇavo'pīti | vyaktaya
evaca bhinnāstadevamupayuktanayena ekākārāṃ buddhiṃ janayanti |
bhinnā eva ca kṣaṇā ekaudanasampattiphalāḥ pākavyapadeśyāḥ | nanu
kasmādeṣaiva vyavasthā sarvatra,-ityāśaṅkya hetumāha nahi iti |
indriyā-dayo bhinnatvenaiva saṃviditāśca adhyavasitāśca
bījabhūmijalātapava-ditita eva ekaṃ jñānamaṅkurabuddhiṃ dadīranniti
yuktaṃ nāma, ihatu ekamavabhātamadhyavasitaṃ ca svakāryakāri,-iti
kathamanyasya prakalpa-nam | nīle'pi avabhātādhyavasite arthakriyākāriṇī
pītamarthakriyākāri,-iti hi na nirbandhanaṃ kalpyeta | nanu iha
anupapadyamānatā asti,-iti anyakalpanamityāśaṅkya tāmeva dūṣayati
eṣaivaca iti | avabhātataiva atra nāsti,-ityāha paraḥ natu iti | atra
upapattimāha sthūlāvabhāso hi iti | yuktaḥ iti vaitatyaṃ hi deśabhedaḥ,
saca svarūpabhedamanvāyatate iti sarvataḥsaṅkucito mūrtitaḥ kālataśca
yaḥ, sa eva viruddhadharmādhyāsavandhyaḥ paramārthaḥ paramāṇuḥ
(page 40)
kṣaṇaśca | nanu pratibhāsata eva sthūlatā | satyaṃ, sā tu nirantarabahutara-
paramāṇupratibhāsanāntarīyakasvabhāvaiva dvitvamiva ghaṭapaṭāva-
bhāsamātranāntarīyakam | nanu yadi vikalpa eva sthūlaḥ, tataḥ kim | āha
nirvikalpaśca iti | etat dūṣayati tat iti | vikalpyatānibandhanamasatyatvamā-
cakṣāṇena tadvyāpakaviruddhanirvikalpatvopalabdhyā
vikalpyatvavyāptasya asatyatvasya haṭhādeva niṣedhaḥ kartavya iti
dvicandrapītaśaṅkhādīnāṃ satyatvaprasaṅgaḥ | nirvikalpakatā ca na
prāmāṇyasya vyāpiketi darśayati anumāna iti | syādetat | vastumūlaḥ
ko'pi vikalpaḥ, ko'pi avidyāmūlaḥ | vastumūle prathamapratyakṣaṃ
nirvikalpakameva pratapati, tanmūlameva tatra prāmāṇyam; dvitīye tu
aprāmāṇyameva, avayavyādivikalpaśca avidyā-mūlaḥ |
etadāśaṅkamāno dūṣayati yadica iti | tataḥ iti anubhavavāsanā cet
tadvikalpotthāpikā, tarhi avidyāvāsanākalpane kiṃ nidānam | tataśca
apiśabdo'nupādeya eva | etadeva ghaṭayati ataśca iti | yadi hi anubhavastyaj-
yeta, tat nīlāṃśo'nubhūyamānaḥ, tadgataṃ ca avabhāsanaṃ
anubhavasya yat svabhāvabhūtaṃ
tadanubhūyamānātiriktasthūlātmakavikalpyaika-niṣṭhe vikalpe sarvathā
parihīyeta | paraḥ satyapi anubhavavāsanāyā upayoge'sti
avidyāvāsanāyā avakāśa ityāha tattu iti | ananusaraṇaṃ sphuṭayati
anubhavo hi iti | viruddhadharmayuktā digbhedādibhedābhājo bahavaḥ
paramāṇavo ghaṭādyākāreṇa sthūlasvalakṣaṇasvabhāvāḥ-
anekadharmo hi sthūlatā, ekadharmastu paramāṇutvamiti avabodhamāha
bāhyārthavādī-pratibhāsante yasmin; tathā ghaṭāntarādanyadeśakālāt
viruddhadharmayogī ghaṭādyākāro yaḥ sthūlaḥ svalakṣaṇātmā, natu
sāmānyākāraḥ, sa pratibhāsate yasmiṃstādṛganubhavaḥ;
(page 41)
etadviparītastu vikalpa iti brūte vikalpābhāsastu iti | ekatvam iti natu
bahavaḥ | anugatatvam iti na svalakṣaṇam | nanu evaṃ sadaiva vikalpo-
'vidyāvāsanāmapi upajīvati, tataśca asāvapramāṇamiti anumāna-
vikalpasya kathaṃ prāmāṇyamityāśaṅkya pariharati kevalam iti |
atadgrāhiṇāpi iti | vastu agṛhṇatāpi atatkāriṇastadarthakriyākaraṇa-
śūnyādarthāt yat vyāvartanamapohanaṃ vyavacchedātmakaṃ
saṃvidrūpavidhivilakṣaṇaniṣedhasvabhāvaṃ, tadeva paraṃ kartavyaṃ
yasya, tasya bhāvaḥ; tena hetunā yasya vastu vikalpena avasīyate; tato
hetorbāhye'rthe aucitī sā vikalpasya | tāmeva ghaṭayati bāhye'pi hi iti |
tatra ca iti vikalpe sati | yatra iti anumāne, pratyakṣānantarabhāvini ca
adhyavasāye | anyatra iti svatantravikalpe | tadartha iti vikalpaḥ | tadartha iti
yo'rthaḥ paramparāyātaṃ vikalpamajījanat, tasminnarthe | nanu vikalpyasya
asatyatvam, asatyasya ca na upayogaḥ kvāpi,-iti sthāpite sāṃvṛtasya tarhi
kiṃ lakṣaṇamityāgūrya āha tat iti vikalpaviṣayīkṛtasya pratītiḥ
sārvatrikī sadātanī ca yato na nivartate | keśarajatādi tu na sārvatrikatayā
sadātana-tvena vā parisphurati, tataśca bhrāntiviśeṣa eva sāṃvṛtaṃ
dvandvastu bhrāntiśabdasya āsamañjasyena keśarajatādāveva
prasiddheriti tvatpratisamādhānādeva labdhaḥ | nanu yadasmābhiruktaṃ
lakṣaṇaṃ-kvacidupayujyate'pīti, tat kimiti tyajyate | āha upayogo'pi | iti
anyathā iti anekatayā raktasya amatayā ca | sacāpi iti pradīpaḥ | tasya iti
taimirikasya | tathā iti anyathārūpeṇa | abhīṣṭam iti vastuprakāśanādi |
aparihāryatimirāvidyāderanivṛttau yat tatheti vicitraṃ
(page 42)
mithyādarśanaṃ tadupāyamātraṃ prāptaye yasya pradīpasya paramāṇu-
sañcayasya vā, tasmādeva arthakriyā, natu avastuno vikalpāt | nahi vikalpe
kiñcidābhāsate, abhimānamātraṃ paraṃ tatra, natu ābhāsaḥ kasyaciditi |
atra pūrvapakṣe taditi samucitamuttaraṃ yat, taduktaprāyam, uktaḥ prāyaḥ
prapañco yasya taditi vā uttaravākyārthaparāmarśaḥ | athavā yato'yaṃ
pūrvapakṣa evaṃbhūtaḥ, tasmāt na atra adhikaṃ vaktavyam | anubhavasya
ananusaraṇaṃ yat kathañciduktam, tat dūṣayiṣyannanubhavānusaraṇaṃ
tāvadāha vikalpe'pi iti | ananusaraṇaṃ tu kathaṃ, kiṃ tāvat tatraiva
ābhāte dharmabhedāt,
anubhavāparigṛhītavastuvilakṣaṇavastvantarollekhāt vā | dharmabhedāt na
anyatvamityāha sphuṭa iti | vicāritaḥ iti
viśeṣo'rthāvabhāsasya------------------| (1|8|2)
ityetasminvimarśe | vicārayiṣyate ca iti
dūrāntikatayā-------------------------------| (2|3|10)
ityatra | dvitīyamapi pakṣaṃ nirākaroti sāmānya ityādinā | yadeva hi
anubhūtaṃ, tadeva bhāti vikalpe | ghaṭa iti hi vikalpe dṛṣṭasvabhāva eva
bhāti anadhikaḥ pṛthubudhnodarākāro lohitaḥ | gauḥ pavitramityapi sāsnā-
dimadrūpameva dṛṣṭam, natu dṛṣṭātiriktaṃ kiñcidavayaviśabdavācyaṃ
sāmānyaśabdavācyaṃ vā laukikaṃ bhāti | nanu yadeva tat dṛṣṭaṃ
bhāti, tadeva sāmānyaṃ tādātmyāt tatsamavāyādvā tādrūpyeṇa
pravṛtteḥ; siddhāntadṛśā vā aviśeṣaṇacikīrṣitābhāsāntaravirahāt
dṛṣṭameva nīlādi yat, tadeva sāmānyam | ādigrahaṇāt kriyāvayavyādi |
evaṃ tarhi bāhyameva tat tathārūpamiti nirvilpakena api kiṃ na gṛhyate |
saṃnihitaviṣayabalotpannaṃ
(page 43)
hi tat ghuṣyate | tataśca yaduktaṃ-na sambandhāvayavikriyāsāmānyādī-
nāmityādikaṃ svoktakalpasamarthanāya, vikalpābhāsastu ekatvānugata-
tvādinā sphurati, na anubhavābhāsaḥ-iti, tat svayameva tyaktaṃ bhavet
yato bāhyarūpa eva sāmānyātmani upagamyamāne nirvikalpakagrāhyatā
asya prasajati | ata eva hetorvikalpyarūpasya sāmānyasya bāhye'rthe
anugamā-bhāvamavocat jñānādavyatiriktamiti ātmakhyātau
jñānātmabhūtam, asadkhyātāvavastubhūtatvena jñānāt na anyat | nanu
na vikalpena nīlagha-ṭādi vastu spṛśyate yena tasya samānādirūpatve
nirvikalpakasya api sāmānyādiviṣayatā prāpnuyāt, kintu anartha eva tena
spṛśyate vastuni punarabhimānamātrādāropalakṣaṇāt pravṛttiprāptī
vikalpāt, tata eva asya kvacit prāmāṇyamiti yat pūrvapakṣe nirūpitaṃ
kevalamanubhavaviṣayī-kṛtasya ityādigranthena, tat dūṣayati
adhyavasāyo'pi ca iti | āropayatau nayatāviva dvikarmake pradhānakarma
bāhyamajāsthānīyam, apradhāna-karma punarabāhyaṃ
saṃbhāvyavyadhikaraṇatākaṃ grāmasthānīyam | abhiniviśate iti
abhimanyate | etacca vācoyuktivaicitryamātram, natu bhinnārtham | naca
asaṃvidrūpaḥ saṃvidrūpasya vyāpāro yuktaḥ | vyāpāro hi nāma
tasyaiva phalāvacchinnaṃ svarūpamucyate | ata eva
saṃvedanasukhādivadabhimāno dharma ityapi asat sukhādivadeva arthaṃ
prati akiñcitkaratāpattiprasaṅgāt | atha ucyate dṛśyavikalpyayorvivekāpra-
kāśa eva abhimāna iti ucyate, tatrāpi āha yadihi iti | avabhāsamāna eva
iti saptamī prathamā ca śleṣeṇa āropyasya āropasthānasya ca
prakāśamānatāṃ nirūpayitum | prāk iti
(page 44)
bhrāntitve cāvasāyasya------------------------------| (1|3|5)
ityatra | seti abhimānaśabdena yaduktam, tatra mūrkhasya paṇḍito'hamiti
yathā śabdaprayogaḥ; tathā ghaṭa iti vikalpe bhavet | etadupasaṃharan yat
pūrvapakṣe kathitaṃ-upayogo'pi na vikalpapratītasya, apitu paramāṇū-
nāmeveti, tat dūṣayati evaṃca ityādinā tadviparītamācakṣāṇaḥ | nahi
anābhāsamānena arthakriyā kācit | ābhāsanaṃ ca na avimṛṣṭe | naca
paramāṇuvimarśo ghaṭādipratītau kasyacit svapne saṅkalpe'pivā |
vibhāge alpataraprasaṅge yato na alpīyastatra avasthānamityanayā tu nītyā
bhavan-napi asau na ghaṭaviṣayaḥ kadācit, apitu tannāśotprekṣāyāṃ
dūravyava-hitavastvantaraviṣayaḥ | naca anyena arthakriyādhyavasāyena
anyasya sā kāryā,-iti yuktamatiprasaṅgāt | tadetat sarvaṃ vṛttipṛṣṭhe
yojayati yuktamuktam iti | tadayaṃ prayogaḥ-na asatyaviṣayā
dravyādibuddhayo-'bādhitārthakriyākārirūpaviṣayatvāditi
asatyaviṣayatvaviruddhena satyaviṣayatvena vyāptasya asya hetorupalabdhiḥ |
na ghaṭādyarthakriyāsu paramāṇavo'rthakriyākāriṇaḥ iti kadācidapi
tathānadhyavasitatvāt | asya iyamarthakriyetyatra vyavahāre kāraṇaṃ
tathādhyavasāyaḥ, tadviruddhaśca anadhyavasāyaḥ,-iti
kāraṇaviruddhopalabdhḥ
-----------------------------tena hetoḥ siddhirabādhitā |
ityādeḥ, anyathā paramāṇūnāmarthakriyākāritvaheturasiddho bhavet || 1
||
nanu tathāpi na hetoḥ siddhirabādhitatvaviśeṣaṇasya asaṃbhavāt,
ekānekātmakā hi dravyādaya itivadatā bhavatā yadeva ekaṃ, tadeva
anekaṃ; tacca kathamiti svayameva bādhakamuktamityākṣepaṃ
pratikṣeptuṃ
(page 45)
tatraikamāntaraṃ tattvaṃ tadevendriyavedyatām |
saṃprāpyānekatāṃ yāti deśakālasvabhāvataḥ || 2 ||
tatra kriyādau kriyādeḥ satyatve vā sthite sati kriyādervā ye ekatvā-
nekatve ukte, te vṛttiguṇīkṛte api pradhānaprameyatayā iha samarthanīye iti
parāmṛśya nirdhāraṇam | tayorekatvānekatvayormadhye ekatvamevaṃ
samarthyate, anekatvaṃ ca evamiti nīlādīnāṃ bhāvānāṃ pāramārthi-
kaṃ yadāntaraṃ saṃvinmātralakṣaṇaṃ tattvaṃ, tatra na kalanā kācida-
bhedaghanatvādekatāyā api tatra abhāvāt | yattu āntaramābhāsāntarā-
nāmiśramantaraṅgam, āntaraṃ ca antaḥkaraṇamātravedyaṃ tattvamekam;
tadekam | tadeva punaratyaktaikatākaṃ bāhyendriyavedyatāṃ prāpya iha-
amutreti adhunā-tadeti kṛśo'kṛśa iti ca deśādibhedādanekatāṃ yāti |
naca virodhaḥ pratīterakhaṇḍanāt kāraṇatvākāraṇatvayoriva vyavahāra-
mātraparamārthatayā viṣayabhedasya api suvacatvāt | tasmādekatvāne-
katvanekatvayorna virodhaḥ kaścit caitraścalatīti kriyāyām, evaṃ samban-
dhādau vācyamiti sūtrārthaḥ | antarabhinnaṃ tattvaṃ saṃvinmātratayā,
māyāpramātuḥ punarantaḥkaraṇābhāsāt bāhyakaraṇābhāsācca bahir-
bhedāt vastu phalata ekānekam | anekatve hetuḥ bahiḥ
ityādītivṛttisaṃgatiḥ | evaṃ sati iti vidyamāne kriyādau tadgate ca satyatve
iti sādhāraṇī uktiḥ | evam iti yathā ślokapādena uktam parataḥ iti yathā
pādatrayeṇa śiṣṭena | prathamaṃ kalanāśūnyatvena abhinnatvaṃ
vyācaṣṭe sarveṣām ityādinā | yadi yattacchabdau, tadā evaṃ yojanā-
yadeva āntaratvam, ayameva ekatvā-vabhāsaḥ | yadātadāśabdapāṭhe tu
spaṣṭam | anantāni iti ekaghaṭādya-
nyatamābhāsabhitticitrīkaraṇenetyarthaḥ | raso madhurādiḥ ṣoḍhā,
avāntarabhedena anantaḥ | vīryaṃ
(page 46)
jaṭharāgnisambandhaja uṣṇādisparśaḥ, prabhāvaviśeṣaśca; jaṭharānala-
saṃbandhakṛtaṃ tu rasāntaraṃ yat madhurādi, sa vipākaḥ | guṇā anye
gurutvasnehādayaḥ || 2 ||
nanu viṣayabhedādekamanekaṃ ceti yaduktam, tat kena grahītavyam;
cākṣuṣānubhavena tāvat caitro deśabhedabhinna eva nirbhāsate, na asya
ābhāsabhedamiśrīkaraṇasāmarthyamavicārakatvāditi hi āhuḥ, vikalpena
tu mānasena vastu naiva spṛśyate | tadatra ucyate sūtreṇa
taddvayālambanā etā mano'nuvyavasāyi sat |
karoti mātṛvyāpāramayīḥ karmādikalpanāḥ || 3 ||
iha yadyapi avikalpe'pi sanniti vā ghaṭa iti vā sattāmātraghaṭa-
mātrāvabhāsādau sāmānyāderābhāso vitatagrahaṇe ca yoginaḥ
karmā-vabhāsaḥ kālāvabhāsa ityucyetāpi, tathāpi tadā tat sāmānyādi
nijaṃ jīvitaṃ na pratilabhate | tathāhi sāmanoparañjakatā,
sambandhibhedodrekaḥ,
santanyamānakṣaṇabhedaikyagraho'vayavarāśīkaraṇamavadhyavadhimad-
bhāvāvabhāsa iti sāmānyasaṃbandhakriyādravyadigābhāsānāṃ
jīvitaṃ, tacca vikalpane sphuṭamabhivyajyate | vikalpanaṃ ca manaso'nuvya-
vasāye yadavasare māyāpramāturabhivyaktiḥ | tena manaḥ kartṛ anuvyava-
sāyaṃ sākṣātkāravimarśasya paścādbhāvinaṃ vimarśaṃ vidadhat
kriyāsaṃbandhādiviṣayāḥ kalpanā vikalpajñānāni svatantrapramātṛ-
vyāpāraprādhānyena karoti taduktapūrvaṃ dvayamekānekalakṣaṇamā-
lambanaṃ yāsāṃ, tādṛśīḥ tena vikalpadhiyaiva ekānekātmakarūpa-
dvayasparśaḥ, natu vastuspṛk vikalpaḥ | pramātuḥ kila ayaṃ vyāpāraḥ |
pramātā ca pūrvānubhavāntaḥsvasaṃvedanarūpo vikalpane'pi
pūrvātmatāṃ na ujjhati | tasya tu māyīyatāvyaktau mano'nuvyavasāya
eva
(page 47)
avasaraḥ | tatraivaca vyāvahārikaṃ kriyāsambandhādi, na śivatādaśā-
yāṃ, nāpi sadāśivādibhūmau, nirvikalpakāle ca śivasadāśivādirūpa-
samudāya iti sūtrasya tātparyam | etadavatārayati bāhya ityādinā ekībha-
vantaḥ ityantena | tāvatyāṃ bhūmau pratyuta bhedo vigalatīti na pramātṛ-
tāvasara ityācaṣṭe taddaśāviyogaṃ ca uttaradaśāyāṃ śatrevābhyām |
svasmin nijanije pramātari pratyāsannaṃ yat manolakṣaṇamantaḥkaraṇama-
sādhāraṇapramitikāritayā, tadeva sādhanaṃ yasya anuvyavasāyavyāpā-
rasya, tatra pravṛttāḥ | lokayātrām iti lokavyavahāram, yatra kriyāsamban-
dhādikameva niviḍamupayujyate iti manyate | manasi ayaṃ kasmāt bhara iti
cet, āha yadyapi iti tāvatī na sukhādau, tata eva atra na pūrṇā śuddhiriti
avyavahārayogyā eva iyaṃ daśā aśanakriyāyāṃ
bhasmasūtakādidaśāvat | aṃśabhedaiḥ iti
ekābhidhānaviṣaye mitiḥ------------------------------| (2|3|2)
iti hi vakṣyate | anuśabdaṃ vyācaṣṭe paścāt iti | mana eva parikalpanāḥ
karotīti sambandhaḥ | tasya svarūpaviśeṣaṇaṃ karaṇam ityantam,
śatranta-dvayaṃ tu hetutāgarbhaṃ kalpanākaraṇe | kayormadhyasthaṃ
mano vṛttā-vuktamiti śaṅkitvā grāhyagrāhakayoriti darśayati bahiḥ
ityādinā tasya ityantena vākyena | pramātrā saha bhedasaṃbandhau
vyatirekaviśrāntī vyavahartumaśakyau yeṣām | tasya iti pramātuḥ | atra
hetumāha pramātuḥ iti | pramātā bāhyamāntaraṃ ca vikalpyaṃ
viṣayaṃ yadadhyavasyati vicitrābhiryojananābhiḥ, tadeva ucyate
kriyāsāmānyādi | vyavaharati iti vṛttiyojanāṃ karoti mānasītvam
ityādinā | hetuḥ iti vākyatrayaśeṣaḥ | nanu ko'nyaḥ pramātā nāma
yasya vyāpāratayā kriyādivikalpā
(page 48)
uktāḥ, anubhavavikalpātmakasaṃvedanasantatimātrameva hi
antastattvamityāśaṅkya āha pramātaiva hi iti satyapramātā
maheśvararūpa evetyarthaḥ | prāk iti
na cedantaḥkṛtā--------------------------------------| (1|3|7)
ityantaḥ prabhṛti | saṃskārajā iti saṃskāro hi
pramātrekatāparyavasāyīti uktam | tato bauddhā yathā
anubhavasaṃskārajanyatāṃ manyante, tathā atra na bhavati,-iti mantavyam
| cakṣurādiṣu ca ityādeḥ niṣṭhatvāt ityantasya tātparyaṃ vyākhyātaṃ
sūtravyākhyānārambha eva | atra ca sāmānya-grahaṇena sarvaṃ
sambandhādi upalakṣayati | sāmānyarūpā api iti asphuṭaprāyā iti
yāvat | sāmānyamucyante iti na sāmānyamiti vyavahri-yante | atra hetuṃ
teṣāṃ ityādikaṃ vakṣyamāṇaṃ sāvakāśīkartuṃ
sāmānyasvarūpāviṣkaraṇāya āha viśiṣṭānāmanugāmi ityantam |
nanu atra avasare sa ekākyābhāsaḥ kimucyatām, na tāvat sāmānyamiti
tvameva avādīḥ | naca aviśeṣatvena arthaṃ loko vyavaharati | satyaṃ na
vyavaharati, avyavaharaṇe tu nidānam-arthakriyārthī hi lokaḥ, naca
ābhāsa-mātramarthakriyākārīti | etat darśayati tadarthakriyā ityādinā,
ca uktā-śaṅkādyotakaḥ, yogiprāyasya syurapi,-ityāśayena
viralatvamuktam | natu abhāva eva abhilaṣaṇīya iti sat vastraṃ paridadhātīti |
nanu gṛhe kiñcidasti navā,-iticintāyāṃ sadābhāsamātreṇa api
arthakriyā hṛdbhaṅgaparihāralakṣaṇā kriyate eva | vakṣyateca etat
tathaiva sadghaṭa------------------------------------| (2|3|5)
ityatra | tat kathamuktaṃ ābhāsāntaramiśratāyāmeva arthakriyā iti |
atra uttaramāha deśa ityādinā | iha idānīṃ
(page 49)
sannitīyataiva sadābhāsasvalakṣaṇībhūta iti rūpanīlādyābhāsairbahi-
raṅgaiḥ svalakṣaṇatāyāmaprayojakaiḥ kiṃ tatra kṛtyam | deśakālābhā-
sābhyāṃ vinā na ābhāsasahasraiḥ saṃbhede'pi svālakṣaṇyaṃ parya-
vasyati nīlaṃ vastraṃ vitataṃ kārpāsaṃ mṛdu tanvityādau sāmānya-
rūpatāyā eva sphuraṇāt | idaṃ taditi tu deśakālābhāsasaṃbhedaḥ
sāmānyarūpatāmapahastayati | tataḥ sa eva antaraṅgaḥ
svālakṣaṇyāpattau | etadeva upapādayati tayoreva iti deśakālayoḥ
pūrvāparādirūpatvena | deśo dūratvādūratvādilakṣaṇaṃ
paratvāparatvavaicitryamullāsayati, kālastu navapurāṇatādilakṣaṇam |
nanu parasparamābhāsānāṃ tulyame-lane ko'tra niyamo yat
sadābhāsastābhyāmābhāsābhyāṃ militaḥ
svalakṣaṇamarthakriyākārīti ca ucyate, natu jātu deśābhāsaḥ
kālābhāso vā ābhāsāntaramiśritaḥ iti | atra ucyate nityameva iti | yat kila
prathamā-nirdeśyaṃ pṛthakparāmarśapadavīmavatīrṇaṃ, tadeva vastu
pradhānaṃ dravyamarthakriyākārīti yuktam | deśakālayośca tathātve
diśyate'nena, kalyate'neneti yadanyaparatantraṃ rūpasarvasvaṃ, tadeva
vighaṭitamiti svatantrābhāsarūpatve
tayordeśakālābhāsāntarasaṃbhedenaiva svalakṣaṇībhāva ityeṣa eva
unmīlati pakṣaḥ | tau ca upasarjanībhūtau kiṃ kuruta iti cet, āha
vyāpinitya iti ābhāsaṃ mūrtitaḥ kriyātaśca prasisīrṣuṃ saṅkocayataḥ,
saṅkucitaśca upayujyate saṅkucitasvabhāvasya pramātuḥ | evaṃ melanaṃ
nāma yat, tadeva svalakṣaṇam | nanu yasya sadābhāsasya unmīlanaṃ
svalakṣaṇaṃ, sa sadābhāsastasya svalakṣaṇasya bhedakatāmāpanno
bhedyaśarīratādātmyena vartamānaṃ yuktaṃ yat bhedyavṛttāntamudvahet
| bhedaśca saṅkucitasvalakṣaṇātmā, tatastenāpi yuktaṃ saṅkucitumiti
vinaṣṭaṃ sāmānyaṃ syāt | tataśca kathamucyate nityavyāpirūpaṃ
sāmānyamiti | etat
(page 50)
samādhatte viśeṣaṇatve iti viśeṣyabhāgo hi pradhānam, tatraiva ca
viśeṣaṇakṛta upakāro yuktaḥ, natu upasarjane viśeṣaṇabhāge | tato nīlaḥ
paṭo mṛduriti mārdavaṃ viśeṣaṇaṃ nīlatāṃśe viśeṣaṇe yathā
akiñcit-karam, tathā sāmānyātmani ābhāsavarge viśeṣaṇabhūte
deśakālaviśe-ṣaṇaṃ na saṅkocaṃ vidhatte | tatra iti viśeṣaṇatve | tasya
iti sāmānyasya | kimato jātamityāha tadāca iti yaduktametat, tato
hetorityarthaḥ | khyāpyante iti ekalolībhāvena bhāsanāt | bhāsanasya tu
pradhānabhūtaṃ yat vimar-śākhyaṃ jīvitaṃ, tadviśeṣarūpaṃ vikalpo
yadādiśati; tadbhāvastattva-miti darśayati tathāpi iti | prāyeṇa iti
vākyārthavikalpo'pi ayamadhunā iha ghaṭa iti yadā yadā
puro'vasthitaghaṭābhāsaḥ tadā tadā itthamudeti,-iti
prātisvikadeśakālatattvasvīkārāyogāt sāmānyaviṣaya eva | ata eva āha
syāt iti | tatra hi tatkālasannihitavaktṛśrotṛpratyakṣādipramāṇāntarasa-
civāt tato vākyāt vivikṣitaviśeṣapratipattiḥ kāmaṃ saṃbhāvyate, natu
vākyārthavikalpo niyatatatsvalakṣaṇasvīkārākṣamaḥ | tata eva
camasenāpaḥ praṇayanti vrīhīn prokṣati ṣoḍaśinaṃ gṛhṇāti |
ityādau laḍapi na viśiṣṭaṃ vartamānāvabhāsamavagamayitumalamiti
śabdāt pratīyamāno'rtho'ṅgulinirdeśādisāhāyyakamantareṇa deśa-
kālānavacchinna eva pratīyate iti ayatnasiddho'yamarthaḥ | etacca pramāṇa-
lakṣaṇe bhaviṣyati | iyatā anuvyavasāyavyāpāra eva sāmānyakriyādi-
tattvaṃ pratyujjīvayati | yat prakṛtaṃ, tat nirūpitamiti upasaṃharati evaṃca
iti | asmin iti yatra svalakṣaṇasāmānyarūpatā cintanayogyā, tādṛśe | na
tadā iti mānasāvasāyakāle | sāmānyam ityatraiva cchedaḥ | atra hetuḥ
(page 51)
deśādi ityādi sambandho'pi tadā iti kriyāpi tadeti sambandhaḥ |
granthāntaraṃ heturūpam | uktam iti mano'nuvyavasāyi iti kalpanāḥ iti
ca | vakṣyate iti
----------------------------------ālambante vikalpanāḥ | (2|2|5)
iti || 3 ||
evamiyatā saṃvṛtau vikalpabuddhau sphurataḥ sāmānyādeḥ
saṃvṛtisattvaṃ nāma sattvaviśeṣa eva avatiṣṭhate, na
dvicandrādivadasatya-teti upapāditam | tatra ayamavataraṇakramaḥ
saṃvidaḥ-sarvamidaṃ svātan-tryāmarśanalakṣaṇāyāḥ
kriyāśaktervijṛmbhitam-yat saṃbandhasāmā-nyādi | tatrāpi
sambandharūpataiva anekaikarūpatālakṣaṇā sarvatra tāttvikaṃ rūpam |
tatra tu asādhāraṇarūpāntarayoge nāmāntaram | aneka-vyaktigrāmasya ya
aikyātmā sambandhaḥ, tatra gāva iti vyapadeśāntara-sahiṣṇutvaṃ; tatra
sāmānyavācoyuktiranekakṣaṇapravāhe āśrayabalā-dekībhavati spandate
iti vyapadeśabalāt kriyāvyavahāraḥ, tantūnāmaikye paṭo'yamiti
dravyavyavahāraḥ, bālyādyavasthānāmaikye avasthātṛvyava-hāraḥ |
evamanyatra | vyapadeśāntaragranthivandhyatāyāṃ tu nirviśeṣā
saṃbandhabhāṣaiva, prātipadikārthāt tu yadatiriktaṃ bhāti, tat sambandha
eva sarvam | tata eva
bhedābhedātmasaṃbandhasahasarvārthasādhitā |
lokayātrā----------------------------------------------|| (ślo. 1)
iti uktaṃ sambandhasiddhau bhinnasāmānyavādibhirapi samavāyasya
sambandhasya anugṛhṇāti sambandhaḥ iti nītyā sambandhena vā
anugṛhītasya aṅgīkaraṇāt | sambandhaśca ekānekatāmayaḥ
pramātṛsvā-tantryātmakakriyāśaktimahimnā | tataḥ sambandhaḥ eva
pramātraikyasiddhau mūlaṃ
(page 52)
-----------------------sambandhe sāvadhānatā | (vi. bhai. 106)
ityukteḥ | tatstameva vicārayituṃ sūtraṃ
svātmaniṣṭhā viviktābhā bhāvā ekapramātari |
anyonyānvayarūpaikyayujaḥ saṃbandhadhīpadam || 4 ||
rājā puruṣaśca viviktatvena yato bahirbhāsete, tataḥ svātmanyeva
samāptau tathāvidhāveva yadā ekasmin pramātari aikyaṃ bhajataḥ | tacca
na aikyamātraṃ svarūpavigalane sambandhāyogāt, kintu paraspararūpa-
śleṣasamakālanimajjadunmajjadbhedābhedakoṭidvayadolāyantrarūpaman-
vayalakṣaṇam; taccāpi na pramātraiva saha, apitu anyonyaṃ rājñaḥ
puruṣaḥ, yadivā tasya rājeti | kevalaṃ tadbhāvagamane saṃvitsparśaḥ
eṣāmupāyamātratvena aṅgīkriyate kanakapṛṣatamelane agniriva svarūpa-
malumpanneva | tādṛśena aikyena yujyamānau tau tau bhāvau sambandha-
buddheḥ rājñaḥ puruṣa ityādikāyāḥ padaṃ viṣayaḥ | sarvatra dviṣṭha
eva saṃbandho yadyapi kathitanayena, tathāpi sambandhavyaktīnāmānantya-
mabhidhātuṃ bahuvacanamiti sūtrārthaḥ | nanu amāyīye pade abhedasya
ekarasatā, māyāpade bheda ekarasaḥ; bhedābhedajīvitastu sambandhaḥ
kāṃ daśāmadhiśetāmityāśaṅkya māyādaśāmeva śuddhadaśā-
kṣepeṇaiva vartamānāmiti darśayati kartṛkarma ityādinā buddhiḥ ityan-
tena | antaḥkaraṇapravṛtteravasare māyāpramātari ullasite lokavyavahārāḥ
pravartante, natu pūrvam | tadāhi saṃsāripramātā anabhivyaktaḥ | nanu
tadāpi samastabāhyendriyakaraṇam, tacca paraśuriva cchedakapuruṣasaṃ-
sargaṃ chedyasaṃparke'pi pramātṛsaṃsargaṃ prameyasaṃsargaṃ ca na
ujjhatyeva,-iti bahirapekṣayā bhedo'ntarapekṣayā ca abhedo'styeveti
bhedābhedātmasambandhamayo vyavahāraḥ kasmādanabhivyakto'bhidhī-
yate,-iti codyamanūdya pariharati
(page 53)
tāvatī iti | sā hi paśorapi sadāśiveśvaradaśeti pratipāditameva | tasyāṃ
ca abheda eva viśramo bhedāṃśasya ācchādanāt | nanu māyāpramātari
abhivyakte bheda eva ekarasaḥ,-iti punarapi kathaṅkāraṃ bhedābhedamayā
vyavahārāḥ | etadapi pariharati mukhya iti | prakāśamayatvaṃ hi na
bhāvāt kadācit vicalati | prakāśaśca tadā dehādisaṅkocābhāsabhāgī
api svarūpādapracyuta eva | yadajaḍapramātṛsiddhiḥ
tadātmanaiva tasya syāt kathaṃ prāṇena yantraṇā | (ślo 21)
iti | tato māyīye sthite'pi bhede prakāśamahimnā na abhedo vicyavate |
ekaika iti eka eva asau māyāpramāturvyāpāro yena saṃbandharūpaṃ tat
bhāvadvayaṃ sṛjyate ca prakāśyate ca vimṛśyate ca | vibhinnam iti
pūrvasyā asaṃbandhāvasthāyā vilakṣaṇamityarthaḥ | ata eva vikalpa-
vyāpāreṇa pramātṛsaṃbandhinā ullāsitatvādantaḥkaraṇagamyatvena
asādhāraṇatvāt pramātṛbhedena bhāvasya sambandhavaicitrye
sambandhā-vasthā ca bhavantī na duṣyati | kvacana ābhāsāṃśe hi
parameśaḥ kadāci-dāmiśrayati pramātṝn, anyāṃśca viyojayati,-iti
uktaṃ bahuśaḥ | nanu bhedābhedamayatvameva sambandhalakṣaṇamiti
guṇapradhānatādinā sambandhinorvaicitryaṃ kutaḥ, kutaśca
sāmānādhikaraṇyādibhedena ṣaṣṭhī, daṇḍakapaṭhitabhedasaṃbhāreṇa
ca saṃbandhavaicitryam,-ityā-śaṅkāṃ parākaroti tacca iti | na khalu
ekarasatayaiva ābhāsānāṃ saṃyojanamiti hi uktam | nanu mānase
vikalpe'bāhye bāhyaṃ rūpaṃ na sphuratyeveti śaṅkāṃ parihartuṃ
svadarśanaṃ smārayati manasāpi iti | ata eva iti yaduktaṃ bahirantaśca
iti tato hetoridamavatiṣṭhate ityarthaḥ | parihṛtaviruddhadharma iti
yaduktaṃ, tadeva spaṣṭayati bāhyāntaratayā
(page 54)
iti | nanu evaṃ bhinnaviṣayatayā kāmaṃ virodhaḥ parihṛto bahirbhinnaṃ
antarabhinnamiti, iyatā tu ekasya etadrūpamiti na siddhaṃ bāhyāntaratvena
ābhāsayorbhedāt | etadapi pratisamādhatte vimarśabalādeva iti || 4 ||
atha sambandhānugrahādaikyānaikyamayatve'pi yathā
vailakṣaṇyaṃ jātyādyavabhāsānāṃ, tathā bhedāntaramabhidhātuṃ
prakramate
jātidravyāvabhāsānāṃ bahirapyekarūpatām |
vyaktyekadeśabhedaṃ cāpyālambante vikalpanāḥ || 5 ||
jātyavabhāsānāmābhāsaparamārthānāṃ jātīnāṃ yā
grāhikā vimarśikāśca kalpanā vikalpabuddhayaḥ, tā na kevalamantareva
aikyaṃ bahiśca anaikyameva viṣayayanti; yāvat bahirapi ekagotvānugamā-
daikyamekaprātipadikaprayogaprayojanaṃ bahuvacanaprayogopayoginaṃ ca
āśrayabhūtavyaktiparigrahāvaśyaṃbhāvinaṃ vyaktigataṃ bhedamālam-
bante prakāśayanti vimṛśanti ca imā gāva iti bahirmukhatayaiva abhedasya
viśeṣaṇatayā bhedasya ca viśeṣyatvena uparañjanīyatayā pratīteḥ | evaṃ
dravyāvabhāsānāṃ kalpanā bahirapi ekatāmavayavabhedaṃ ca
ālambante ghaṭa iti niḥsandhibandhanatayā ekasya vaitatyena ca
anekāvayavasya prati-pattiryataḥ | ābhāsasāratayā ca citrasaṃvedanavat na
virodhaḥ kaścit raktāraktādibhede'pi,-iti sūtrārthaḥ | enamavatārayati
saṃbandha iti | nanu cākṣuṣe mā nāma ābhāsāntarāṇi ābhāsiṣata,
deśakālābhāsau tu iha adhuneti kathaṃ vyapagacchataḥ | itthamityāha
yadā iti sāmānyena deśakālānavadhānena ca yadā prakāśaḥ | paśorapi
ghananidrāmūr-cchāmadānantaraprathamaprabodhādyavasareṣu tadā
vastumātrāvabhāsaḥ | svarūpabhedaṃ hi yuktvā na tatra aparo bhedaḥ
pratibhāti | svarūpaṃ ca ābhāsamātrameva |
(page 55)
sa iti gomātrāvabhāsaścākṣuṣaḥ, cākṣuṣe iti saptamyā pāṭhe
vyavahāre iti mantavyam | prathamāpāṭhastu spaṣṭaḥ | sa iti yaḥ sāmānya-
sya lakṣaṇatvena uktaḥ samānānāṃ bhāvaḥ | tadāpi iti na ekābhāse,
nāpi anekābhāsa ityarthaḥ | sampadyate iti kāṇādadarśane'pīti manyate |
tathā ca hetuḥ ayuta ityādi | tathāhi tatrabhavān
ātmāntarasya yenātmā tadātmevāvabhāsate | (vā. pa. 3|3|9)
iti | ata eva iti yaduktaṃ-ekānekarūpatā īdṛśī cākṣuṣe na avabhāti-iti
vistareṇa, tato hetorityarthaḥ | syāt iti yuktyā saṃbhāvyate tāvat sannihita-
vastvavabhāsitatvāt cākṣuṣasya sāmānyāvayavyādeśca sarvasādhā-
raṇatayā spaṣṭasya tadāpi sannidhānāt | yadāha kaṇavratamuniḥ
rūpidravyasamavāyāccākṣuṣāṇi sāmānyāni | (4|1|11)
iti | anabhivyakteḥ iti bhedātmakarūpalakṣaṇaprādhānyenaiva
pratītiviśra-maṇādityarthaḥ | caitra iti | yadyapi ghaṭādikamapi
avayavisaṃmatameva tathāca vakṣyati tilasyānyatastilāt ityādi, tathāpi
ayamahametāvat gacchāmi tiṣṭhāmi veti ekatāparāmarśasya na kathañcit
jīvaśarīre vyabhicāro'sti,-iti darśayitumevamuktam | ghaṭo hi
gṛharathagrāmasenādi-vat samudāyasvabhāvo'pi ekārthakriyākārī
syāditi bhavedapi saṃbhāva-nā | bālādyavasthā iti | na atra
avasthānāmaikyānusandhānaṃ vivakṣitaṃ tasya
avayavibuddhāvaprayojakatvāt, apitu etāvānahamayamadya
pūrvarūpādetāvatā bhinnavaitatyo niḥsandhibandha itīyati atra tātparyam |
ata eva bheditairavayavirūpairāviṣṭa eka iti uktam, evaṃ prameyasya
rūpasaundaryamevaṃbhūtaṃ yat kalpanābuddhau, tadavabhāsa iti
(page 56)
uktam | adhunā tu pramātṛsvarūpaparyālocanāto'pi evameva yujyate iti
darśayati pakṣāntaraṃ parigṛhṇaṃn athavā iti pramātā ca iti
māyocitaḥ | sambandhamukhaprekṣi ca sarveṣāṃ jātyādyābhāsānāṃ
rūpamiti vyāpakamukhena api vyāpyasya itthameva yuktamiti tṛtīyaṃ
prakāraṃ darśayati samuccayadvāreṇa sambandhādīnāṃ ca iti |
tatprasaṅgādapi iti ekapraghaṭṭakatvena ekarasatvāt | saṃbandhavadeva
atra yuktaṃ kalpanāviṣayatvam | sambandhasya ca vyāpakatvāt vyāpyasya
tadeva rūpaṃ prasajyate ityapi mantavyam | nanu ekavacane tarhi
sāmānyamekameva avamṛṣṭaṃ, na svalakṣaṇabheda iti tatra na syāt
samānānāṃ bhāva ityevaṃrūpasya sāmānyasya pratītiḥ | atra ucyate
yatrāpi iti svalakṣaṇā-saṃsparśe hi kā saṅgatirānayetyādeḥ | nanu na
bahūni svalakṣaṇāni sphuranti pratipattuḥ prayokturvā atra imā gāva
ityādāviva bahutvasya apratīteḥ | etadāha yadyapi iti | atra samādhiḥ
tathāpi iti | chāyāpi iti sāmānyamātrameva śuddhamiti | kiṃ tarhi
parisphurati | āha eṣām iti govyaktīnāmekatamā vyaktiryā hṛdaye
parivartamānā kṛṣṇā ca ānataśṛṅgā ca utthitā ca anyādṛśī vā yathā
yathā saiva parisphurati atra prayokturanyasya ca na sā sphurantī saiveti
niyamena proktā prakāśate, apitu tatpramukhīkāradṛśā, sā yatheti sāpīti
saivetyabhāvarūpā ceti amunā rūpeṇa aniyatameva tat vastu bhātaṃ
bhavati aniyatatvādeva svalakṣaṇebhyo vilakṣaṇamapi tāni svalakṣaṇāni
abhedena svīkurvāṇam | aniyatatve yuktyantaramapi āha ataśca iti | yadi
nāmapadamavyutpannamidaṃ tama-----------vā, tadā ekatamamiti vā
pāṭhaḥ | atha ekācca prācām (pā. sū. 5|3|94) iti ḍatamajayaṃ,
(page 57)
tadā ḍatarādipāṭhādaḍḍādeśe ekatamaditi | pratipattā iti prayoktā
prati-pattā ca atra vivakṣitaḥ | pratītānuṣṭhātṛtā prayoktari,
pratītapratipāda-katā pratipattari, pratītā ānetṛtā | etaduktaṃ bhavati-
prayoktrā kṛṣṇa-cchāyopakrame gavi hṛdayasthe yadā śabdaprayogaḥ
kṛtaḥ, tadā śukla-cchāyamapi puraskṛtya pratipattā gāṃ pratipattuḥ
kapilavarṇamapi yadi ānayati, tadubhāvapi kṛtimāninau bhavata eva | tat yadi
aniyamo na syāt, kathamitthamupapadyate | aniyamācca
aśeṣasvalakṣaṇapratipattirayatnasiddhā | yatra iti rathapratibhāse |
anantarameva iti rājapuruṣādisambandhanyāyena | saṃyogena iti
asamavāyikāraṇatayā nirbhāsamānena saṃyogābhyāṃ
saṃyogairvetyarthaḥ | kāryadravyam iti yasya na kevalamāntarameva
ekatvaṃ dvitīyamapitu bāhyam | etadeva sphuṭayati yasya iti | etadvailakṣa-
ṇyaṃ tu rathādau darśayati rathādiṣu hi iti | saṃyogo'pi antar iti |
evaṃhi tatra pratipattiḥ-aho suśliṣṭamidaṃ, suyojitamidaṃ
sughaṭitamidaṃ carmaṇā saha kāṣṭhalohamṛdādi-iti, natu ghaṭe eṣa
pratibhāsaḥ-kapā-lāni imāni yojitāni bhānti-iti | nanu
ghaṭacaitrādiprakāśe'pi kapālapā-ṇyādikameva pratibhāti, tacca evaṃ
yena digbhedabhinnavastugrahaṇakṛ-tyaṃ vaitatyaṃ nirbhāsate | atra āha
caitra ityādi | na asmābhiravayavapra-kāśo'pahnutaḥ, apitu
ekaghananiḥsandhibandho'vayaviprakāśo bhavanneva
avayavaprakāśākṣepeṇa bhavati,-iti brūmaḥ | nanu ta eva avayavā
ekārthakriyākaraṇopādhibhedāt rathādivadekatayā nirbhāntu, kimanyena
ekena avayavinā kalpitenetyāśaṅkya ekapratibhāso'tra anapahnavanīya iti
darśayati yadica iti | atyanta iti | anena dṛṣṭasajātīyatayā
(page 58)
tatrāpi aikyābhāsa iti vacanāvakāśaṃ vyudasyati | ekadeśamātrakam
iti dākṣiṇātyo hi na karabhasya grīvāmātraṃ smarati | sa iti ekadeśaḥ |
pratheta iti pratyakṣe | pratyuta iti | vaitatyāvabhāso yaḥ pareṇa avayava-
mātramatra prakāśa ityatra hetūkṛtaḥ, tena pratyuta avayavino'pi prakāśa
ākṣiptaḥ | vitataṃ hi bhāsamānamekabhavabhāsate | yatratu bahuṣu
ghaṭeṣu vaitatyapratītiḥ, tatra bhrama eva ekatvākṣepeṇa yato vitatatā bhāti
| tadayaṃ viruddho heturiti | bāhyavāde'pi iti śuddhe kāṇādadarśane
evaṃ, kiṃ punarasmaddarśane iti yāvat | atra bāhyavādaśabdamākarṇya
svaṃ pakṣamudgrāhayan pūrvapakṣitvena śaṅkyate atha ityādinā
syāditi ityantena | asambhavam ityādinā naca parisamāptyavadhirasti iti
samādhī-yate | tadā'pivā ityetat atyantādṛṣṭapūrvam ityasya
samādhānam | tāvatparamāṇupuñjātmā karabho hi dākṣiṇātyasya
vismayasvabhāvaṃ sukhaṃ, bālakasya vā trāsasvabhāvaṃ duḥkhaṃ
janayet | tadarthakriyo-pādhibalādeva ekatvamaupādhikam |
svapakṣamupasaṃharati sarvathā iti | nanu niviḍatā sthūlatvaṃ ca yat
bhāti, tat paramāṇuṣu nāsti tāvat; tadetat kutratyaṃ bhātu | atra āha
anekasya iti aṅgulipañcakaṃ hi yugapat gṛhya-māṇaṃ
ekakapratibhāsavilakṣaṇasthūlarūpatayā bhāti antarālasya ca
asattvādevavā pratibhānaṃ nīlarūpamadhye śuklāderiva sata evavā
rasāderiva atadindriyavedyatvāt | tadantarālasya apratibhānādeva
idamekaghanamiti pratibhāso
-----------------------dūrādekaghanaṃ vanam |
itivat | anekasya yugapadgrahaṇe antarālasya ca agrahaṇe evameva pratibhāsa
upapadyate aucityāt sthūlamekaghanamiti, natu anyathā |
(page 59)
tataḥ pratibhāse sati bāhyasya ayaṃ dharmo bhāti, pratibhāsasyaivavā
sākārasaṃvedanavāde jñānākāralakṣaṇasya eṣa dharmo, na bāhyasya,
-iti tathābhāso'yamavayaviprakāśa iti na yuktaṃ gaditum | evaṃ
pratyakṣaṃ pramāṇaṃ yat pareṇa darśitamavayavisiddhau
sarvāgrahaṇamavayavyasiddheḥ | (nyā. 2|1|34)
iti sūtreṇa, tat nirākṛtam | atha
dhāraṇākarṣaṇopapatteśca | (nyā. 2|1|35)
iti yadanumānamuktaṃ, tadapi nirākaroti hetumanyathāsiddhīkurvan
paramāṇusañcaya ityādinā | svabhāvavaicitryāt iti, ghaṭādīnāṃ ye
paramāṇavasteṣāṃ svahetubalena tatsattānurūpānubandhitayā utpādāt,
ghaṭādīnāṃ ca ye bhoktārastatkarmāṇi tatra adhipatipratyayaḥ |
vāśabdaḥ samuccaye | etacca avayavivādināpi saṃyogānāmasamavāyi-
kāraṇānāṃ parirakṣaṇāya pavanasaṃyogādisaṃbhāvyamānodayavi-
bhāgārambhakakarmānutpāde nidānamavaśyopetamiti | evaṃ prasādha-
kaṃ pramāṇaṃ parākṛtya bādhakamavayavini darśayati eka ityādi | eṣa
svarūpāgato bādhakaḥ | dhāraṇaguṇapūrvaprakramadharmamukhena api
tamāha dvyaṇukādi iti | tathaiva tantugatāni rūpāṇi paṭagataṃ ca rūpa-
miti pareṇa gṛhyamāṇe rūpavattva-------------------------ca svakāryāpātama-
dhikaṃ vidadhyuriti tattattulāvamānāt paṭe adhikādhikaṃ tulāyā
namanaṃ bhavediti | atra pūrvapakṣe pratividhānamucyate | tatra
saṃkṣepeṇa tāvat sarvametadayuktīkaroti syāt ityādinā arthāḥ ityantena
| eṣa doṣaḥ iti sādhakābhāvabādhakasadbhāvarūpaḥ | atha etadeva
sphuṭayati evaṃca iti asmin saṃkṣepe sthite ityarthaḥ | pareṇa ca
paramāṇūnāṃ samūha eva itthaṃ bhāti,-iti yaduktaṃ, tatra
samūhapratibhāse
(page 60)
prasiddhaṃ yat vibhaktāvabhāsatvamantarālāgrahaṇotthāpitasaṃyogaṃ
nāma sahakṛtādeva vyāpakatvādekarasabhedodbhidyamānaṃ vyāpakaṃ,
tat darśayati rāśi iti | tadanupalabdhiṃ prakṛte ghaṭayati yo'yaṃ
caitrāva-bhāsaḥ ityādinā | nanu yadi eka eva, kathaṃ tarhi uktaṃ-
ekānekātmā avayavīti | etadāha vibhāgānavabhāsāt punar ityādi |
atra uttaraṃ tathāpi iti | tat iti pāṇyādīnāṃ pṛthak
yo'nekatvāvabhāsaḥ, taṃ vyabhi-carati yo vaitatyāvabhāsastadrūpo
yataścaitrāvabhāsaḥ; tasmādekāneka-tvam | tata eva uktaṃ -
vaitatyamavabhāsamānaṃ sati eva vāstave ekatve bhāti-vitato'yamekaḥ
paṭa iti | vitataṃ vanamityādau tu ādhārabhūta-
dharaṇīgolakagatādekatvādevamavabhāsaḥ | etadeva sphuṭayati caitre hi iti
| tasyaiva iti avayavigatasya | ekāvayavivyāptatayā eva bhāntaste
avayavatvena bhātā bhavanti, itarathā tu svatantrā eva
ayogolakanikarakalpāḥ kasya avayavatayā bhāseran | etat saṃkṣipati ata eva
vibhakta ityādinā | āntaram iti natu bahiḥ | evaṃ pratyakṣameva
pramāṇamavayavisiddhau pariśodhya anumāne bharamakṛtvaiva
svarūpagataṃ bādhakaṃ nirasyati ata eva iti | tathaiva iti nahi tat raktaṃ,
araktaṃ vā kiñcit | citrameva tu tadavayavino rūpam | aparamapi parāsyati
tulya iti svapnamāyāsaṅkalpagata iva ghaṭa-
paṭādirdvyaṇukādiprakramamanādṛtyaiva utpadyate iti vakṣyate nirupādā-
nāmicchāmātropādānāṃ vā bhāvasṛṣṭiṃ nirūpayatā | niyativaśāt
tu tathākramāvabhāse'pi paramāṇuṣveva gurutvamavayavinipātakāri
bhavatu nityam, natu gurutvamavayavini utpadyate | yadivā sadapi gurutvaṃ
tathā na utpannaṃ yena pātādhikyaṃ kuryāt | vicitrā hi
bhāvasvabhāvāḥ | ghanāvasthāsthaṃ lavaṇaṃ jalasaṃyogi
(page 61)
karoti tulānativiśeṣaṇam, tadeva tu drutaṃ na karoti sadapi
rasātiśayopalam-bhāt | makṣikāsahasramalikulamapi ca
kṣaudrapūrṇapātre na tulāmadhi-kaṃ namayatīti | ata eva iti
yato'vayavānām, ato'tra bahutvam | uktam iti yadupakrāntaṃ
ekānekāśrayāḥ iti, tadiha sūtre nirṇītaṃ prāgevetyarthaḥ | vivṛtam iti
vṛttau || 5 ||
kriyākārakasambandhe'pi bhedābhedau vimṛśyete sūtreṇa,
tatprasaṅgena ca digādisvarūpaṃ
kriyāvimarśaviṣayaḥ kārakāṇāṃ samanvayaḥ |
avadhyavadhimadbhāvānvayālambā digādidhīḥ || 6 ||
ananyatrabhāvalakṣaṇā nimittatā atra viṣayārthaḥ | vṛttigranthe'pi
evam | kārakam iti dravyaṃ śaktiśca | tadiyaṃ yojanā-śaktyādhārā-
ṇāṃ dravyāṇāṃ yaḥ samanvayaḥ, sa saṃśleṣakajatusthānīyakriyā-
parāmarśanimittako yathā pramāṇaprameyayoḥ pramānimittakaḥ; pramā
ca pramātṛviśrāntatā,-iti kartari cidrūpe yadabhedagamanaṃ bhinnānā-
mapi kārakāṇāṃ, sa eva samanvayaḥ | evaṃ kāṣṭhasthālyādīnāṃ
paktari vācyam | evaṃ kārakaśaktīnāmapi samanvayaḥ kartṛviśrāntipar-
yanta eva kriyāmukhena tadullāsāt kriyāyāśca kartari viśramaṇāt | evaṃ
kriyāyāḥ svalakṣaṇāpekṣayā ādikārakāpekṣayā ca yo bhedo, yaśca
ekakartṛviśrāntyā phalaikyena ca abhedaḥ; sa eva samastasambandhajīvita-
bhūtaḥ | asmādidaṃ paramaparamiti ca yā dikkālabuddhiḥ, sāpi avadhima-
vadhimantaṃ bhinnameva santamantarabhedapurvakaṃ bhedāvamarśana-
madhyamabhedaparyantatayā melayantī sambandharūpatvapradhānaiva |
tatrāpica cetanasya yā parāmarśakriyā, saiva vijṛmbhate iti
kriyāśakterbhagavatyā ayaṃ sarvaḥ
(page 62)
sphāra iti tātparyamiti sūtrārthaḥ | grahaṇakasūtraṃ
kriyāsambandha-----------------------------------| (2|2|1)
ityādi | tatra kriyāyā eva tāvat bhedābhedau kārakamukhena upapādayan
bhedaṃ tāvadāha kārakāṇām ityādinā | tadrūpoparāgāveśena ca
kriyā bhātā,-iti bhedarūpatvamasyāḥ | tathā āha kārakavārtike
bhinnaṃ paceḥ svarūpaṃ kārakabhedena tadbuddheḥ |
iti kriyābuddheḥ | atha abhedamapi āha pacatīti ca iti cakāreṇa bhedena saha
abhedaṃ samuccinoti | pacati-iti amutra parāmarśe
kriyābuddherabhinnaviṣa-yatā, yata etadrūpaḥ pākasvātantryamayo yaḥ
kartā, tadekāviṣṭatayā sā kriyā tayā buddhyā viṣayīkriyate | tasya ca
karturekarūpatvaṃ paramārthaḥ | etaduktaṃ bhavati-kāṣṭhaiḥ
sthālyāmodanaṃ caitraḥ pacatīti vākya-gamyo'rthaḥ, sā tattvataḥ kriyā,
tata eva ākhyātaśabdo vākyamiti ucyate atrabhavatā | tatra ca kāṣṭhagataṃ
jvalanādi, sthālīgataṃ santapanādi, taṇḍulagataṃ vicaṭanādi ca yat; tat
pākarūpamityevaṃ bhedena āmarśe sphuratyapi
caitracetanasvātantryaviśrāntyāmabheda eva paryavasyati | etat-
prameyamupasaṃharati kriyāmatirapi iti | na kevalaṃ sambandhadhīraneka-
viṣayā,-iti apiḥ | nanu pūrvameva uktametat
sakramatvaṃ ca laukikyāḥ kriyāyāḥ---------------| (2|1|2)
iti | satyam, idaṃ tu anyathā bhedasya nirūpaṇam | tadāha na kevalam iti |
kartraikyācca iti na kevalaṃ phalaikyāditi yāvat | evaṃ kriyāmekāneka-
rūpāmupapādya vṛttigranthasya matiḥ ityantasya tadvyākhyātasya
ślokārdhasya ca prakṛtamarthaṃ tātparyeṇa vyācaṣṭe tatra iti vṛttigranthe
ślokārdhe ca | kārakatābuddhirapi
(page 63)
yā, sā bhinnānāmapi kārakadravyāṇāṃ bhavantī ekaviṣayā api aneka-
viṣayā kārakatāyāṃ buddhirityetadatra uktam | kriyākārakatābhāvaprati-
patteḥ śeṣasambandhapratipatteśca ekānekaviṣayatāyāṃ tulyāyāṃ
vailakṣaṇyamāha rājñaḥ iti pratipatturityarthaḥ | nanu śeṣasambandhe'pi
kriyākārakapūrvakatvamuktam,-ityāśaṅkya āha atrāpi vā iti natu
tasya pṛthakparāmṛśyateti bhāvaḥ | digdeśakālā vimṛśyamānā
āntarameka-tvamāśrayante yataḥ prāgvyākhyātayā sambandhapratītyā
viṣayīkriyante | te hi dvitīyasambandhyapekṣayā pūrvāparatvena
vyavatiṣṭhante | etadeva udāharaṇena darśayati eṣo'sau ityādinā,
madhyamadūranikaṭāvamarśo-'yaṃ krameṇa | kālo'pi ityādi
kālodāharaṇam | adhunā iti pṛthakkāla-parāmarśaḥ, ayamiti tu
bhāvagatāvasthānakriyayā ekaśīlasya vartamā-nasya, sa iti
atītānāgatayoḥ | ubhayatrāpica vimṛśyamānaḥ iti hetuśāna-jantaṃ
sambandhanīyam | evaṃ yato deśaḥ kālaśca vimṛśyate, tataḥ sarvathā ete
digādayo vimṛśyamānapūrvāpararūpatvena vyavatiṣṭhante, tato
bahirbhinnaviṣayā āntaramabhedamāśrayante iti saṅgatiḥ | anuktamapi iti
sūtre | nanu evaṃ bhedābhedamayatvaṃ sarvatra tulyamiti sāṅkhyādī-
nāṃ ko bhedaḥ,-ityāśaṅkāṃ śamayituṃ na ekarasatayaiva sarvatra
ābhāsānāṃ pramātṛviśramagamanam, apitu pramātuḥ
svātantryādanan-takalpena vaicitryeṇa,-iti darśaṃyati saṃkhyāti iti |
saṃkhyāyamāna eva arthaḥ saṃkhyā parasparavyavacchedane yadā
pratīyate, naca vyāvṛtti-mātrarūpatayā nīlānīlavat, apitu
parasparāpekṣayā, naca tayaiva kevalayā itaretarayogapratītivat, apitu
parasparavyavacchedakatveneti |
(page 64)
etaduktaṃ bhavati-iha bhāvābhāse yadā ābhāsāntaraśaṅkāśamanaṃ
kartvavyaṃ bhavati, tadā ābhāsāntareṇa nirākriyamāṇena avacchidya-
māno bhāva eka iti ucyate | tata eva ekavacanāt śabdasaṃskāramātreṇa api
caritārthīkartuṃ śakyādekaśabdena abhidhāne viśeṣaḥ pratīyate-ekaḥ
śivaḥ śaraṇaṃ asmākamiti | evamarthāntarāvacchedenaiva
idamarthāntara-miha kārya iti dvitvasaṃkhyā | tata eva dvāveva puruṣāviti
prayogaḥ | tatra hi na anyaḥ praveśaṃ labhate iti pratipattiḥ | dvāvapūpau tu
uktāviti anyā-praveśaḥ kathañcidapi na tatparivarjanaṃ tena vinā na
anyasya tatkriyopayoga ityevamābhāsān melayati pramātā | evaṃ traya
ityādau parārdhānte para-sparāvacchedena tadupayogo bahuśākho
mantavyaḥ | tatra ca āścaryānāś-
caryaharṣaviṣādādyarthakriyāsahasrasaṃbhedaḥ | tata eva samyagiti
prādhānyena cet bhāvasya ākhyānaṃ, tadavaśyamāgacchati svarūpasya
ābhāsāntareṇa apekṣyamāṇena anapekṣyamāṇena vā cchedaḥ | tata
ucyate
na vinā saṃkhyayā kaścit sattvabhūto'rtha ucyate |
iti | tatra tu prātipadikārthasya saṃkhyābhāsa upasarjanabhāvaṃ
pratipadya-te | vibhaktyarthasya hi svabhāvo'yaṃ-yat prātipadikārthe
guṇībhāvaḥ | tata ekādiśabdaiḥ parasparāvacchedābhāsaḥ
prādhānyena avamṛśyate | tena ca vasturūpameva
saṅkhyātadvibhedātmakam | saṅkhyā tu bhedagaṇanātmiketi ucyate |
parimāṇamapi iti
aṇu mahat hrasvaṃ dīrghaṃ ca |
iti yat parimāṇaṃ kāṇādānāṃ prasiddham, tatra hrasvaṃ dīrghaṃ ceti
adastāvat
āyāmastu pramāṇaṃ syāt-----------------------|
(page 65)
iti pramāṇalakṣaṇāpannam | pramāṇaṃ ca nāma paricchinnavastvantarā-
pekṣamiti caturviṃśatyaṅgulatayā prasiddho yo hastābhāsaḥ, tena yaḥ
samīkaraṇābhāsaḥ, na bahiḥ saṃyogamātraṃ; tat | ata eva āha
parimāṇa-mapi antaraikyabhāgeva parimeyasya vastrasya apekṣyamāṇena
hastena samanvayagamanāt iti diṣṭya (yaṣṭyu)pādānaṃ
hrasvadīrghavibhāgotthā-panārtham | aṇu, mahaditi tu yaducyate, tatra
aṇutvaṃ yadi abhāgatāmātram, tat guṇakarmādīnāmabhāgānāṃ syāt
| atha dravyasya abhāvatvamaṇu-tvaṃ, tadākāśasya api syāt |
tasmādatisūkṣmatayā prasiddhena sarṣapaka-vāṭapiṭikapeṭakebhyo
laghīyastamameva yat paritaḥ paricchedayogyatvaṃ, tadeva aṇutvaṃ, anyat
mahattvamiti | tadetat
-----------------------parimāṇaṃ tu sarvataḥ |
ityanena gṛhītam | tadāha prasthaḥ kuḍavaḥ iti parimeyasya
tilāderapekṣya-māṇena kāṣṭhasamudgakaprāyeṇa sarvatra
saṃmīkaraṇābhāsalakṣaṇaṃ yat parimāṇaṃ, natu saṃyogamātram;
tadapi antaraikyabhāgeveti | yattu unmānaṃ nāma ūrdhvamānamiti
lakṣitam, tat kāṇādairgurutvameva patanakarmakāri uktam; natu tathā na
bhavati gurutvamātre mānavyavahārā-bhāvāt, apitu prasiddhaṃ yat
prativartakādigurutvaṃ; tatsamīkaraṇameva unmānaṃ yuktamiti
vaiyākaraṇāḥ | tathāca mānatā nāma tritaye samānā; prakṛṣṭeti, parita
iti, ūrdhvatayā vā māno'tra mānarūpatayeti viśeṣaḥ | etadevaca
yuktamityāha māṣako raktikā iti | parimeyasya kanakāderapekṣyamāṇena
prativartakena gurutvasamīkaraṇābhāsalakṣaṇa-miti
parimāṇamantaraikyabhāgeva vyavahāre krayavikrayādau prakarṣā-
pakarṣābhyāmeva parimāṇamupayujyate iti sandhānena dve dve nidarśane
likhite | pṛthaktvamapi bhedagrahaṇapūrvakamantaḥśaṅkyamānābheda-
madhyaṃ bhedābhāsarūpam |
(page 66)
tadeva saṃkhyāvacchinnamekapṛthaktvādiparārdhapṛthaktvāntam | saṃyo-
go'pi aśliṣṭarūpayoḥ śliṣṭatābhāsaḥ, vibhāgo'pi śleṣābhāsapūr-
vako neti ya ābhāsaḥ, yato viviktatā bhāsate; sa eva paratvāparatve
dikkāla-vyākhyānena vyākhyāyate | anyadapi yadatra
sasaṃgṛhītamanyāpekṣaṃ bhāti, tat yathā-itaretarayogo
dvandvapadārthadharmaḥ, samuccayaścādi-śabdāvaśeṣaśca; tat sarvaṃ
sambandhasya visphāramātramiti darśayati dhavaḥ ityādinā |
vikalpaviśeṣānvācayaprabhṛti yadapi atya--------nta
cādinipātapadārtharūpaṃ, yadapi samanvayarūpameva kevalaṃ pāśava-
sṛṣṭirūpaṃ; tat sarvaṃ sādhāraṇībhāvaniyamādityāśayena
kāṇādairi-taretarayogādi pṛthakpadārthatve na gaṇitam |
sukhādivadasādhāraṇatā-yāmapi yuktameva gaṇanamiti tu ācāryo
manyate | tata eva dharmapadārtha-vādibhirvaiyākaraṇaiśca evamādi na na
gaṇitamiti | etat darśayati kimadhi-kena ityādinā | ata eva iti yato
bhinnānāmapi yadabhedāvabhāsanaṃ, tanniṣṭhā eva vyavahārāḥ; tatoḥ
hetoḥ tatra iti kāṇādadṛśisamavāya iṣṭaḥ | sahi ayutasiddhānāṃ
bhavaṃstānayutasiddhān pṛthag jatiyogyatā-śūnyānekarūpatayā
abhedena avabhāsanaśīlān karoti | nanu samavāya-lakṣaṇe sambandhe
bhavatu abhedaviśrāntatvaṃ, yutasiddhasambandhe tu saṃyoge tat nāsti |
atrāpi āha daṇḍī iti | saṃyogo hi daṇḍapuruṣayoḥ samavāyena
vartamānaḥ saṃyogena abhinnau tāvābhāsayan paryavasyati | nanu evaṃ
taiḥ kāṇādaireva yadiṣṭam, tadeva yuktamiti kimamunā
darśanāntarapakṣapātena | ucyate teṣāṃ punar iti | dravyādayo hi
padārthā yadi bhedena iṣyante ābhāsanāt, tadā dravyaṃ dravyatvābhi-
saṃbandhāditi samavāyasya aikyāt sarvapadārthasaṅkarastāvat dravyena
upalakṣitaḥ samavāyo
(page 67)
viśeṣaka ityapi śabdamātram | tathāhi upalakṣaṇamātraṃ gṛhakākavat
vā syāt, utpalanīlavat vā, sphaṭikaraktatāvat vā | prathamapakṣe na kaścit
tadbhedādupalakṣyasya bhedaḥ | kākacaṭakaśyenopalakṣaṇatrayeṇa
kramāt yugapadvā upalakṣyamāṇaṃ hi gṛhaṃ tadeva | dvitīyapakṣe
viśeṣaṇavi-śeṣyabhāvo'pi adṛṣṭarūpe dharmarūpe vā samavāyenaiva
vivṛtta iti tasyāpi na bhedaḥ | tṛtīye dṛśyabhāgaḥ samavāyaḥ
sarvarūpoparāgacitrī-kṛto yat yadanugṛhṇīyāt, tat sarvaṃ
sārvātmyaśavalatāsaṅkīrṇamava-bhāsayet samavāyeṣu bhinneṣu
upagamyamāneṣu, tatrāpi samavāyatvaṃ sāmānyaṃ, tatrāpi samavāya
ityādyanavasthā | pramāṇasiddhabhedāṃ-śca bhāvānabhedena
samavāya ābhāsayati cet, satatabhāvitayā bhāsa-mānamabādhitaṃ
muktvā kimanyat pramāṇamasti yataḥ siddhabhedā dravyaguṇādayo
bhaveyuḥ | anumānaṃ tadasti,-iti cet, tat tarhi abādhita-
pratyakṣabādhitatvādananumānameva | atha abhedena bhāsanaṃ
bhrāntaṃ, tarhi bhramotthāpakaḥ samavāyaḥ | tataśca niyamena
pratītivaicitryaṃ kutaḥ | yacca ucyate tādātmyena iva bhāsanaṃ
samavāyāditi, tatrāpi ivārthaḥ sādṛśyam, utprekṣā vā | sādṛśyaṃ ca
kalpitam, akalpitaṃ vā | kalpanāyāṃ vikalpamātrasāratvam,
utprekṣāyāmayameva vidhiriti alaṃ vastucintayā | akalpitaṃ kasya kena
sādharmyaṃ ghaṭatvaghaṭayoḥ, ghaṭalauhityayoḥ, ghaṭotkṣepaṇayośca
sādharmyābhāvāt | atha ayamaparyanuyojyaḥ samavāya evaṃ karotīti,
tarhi śrutyantopakalpitā anirvācyākārā iyamavidyā
samavāyavācoyuktyā vyavahṛtā bhavet | atha samavāyasya evaṃvidhaṃ
svātantryam, tarhi parameśvara eva, tacchaktirvā anena nāmnā abhihitā,-
iti asmaddarśanameva śaraṇīkāryamiti alamavāntareṇa
(page 68)
bahunā | tadetadāha bhedābhedādivirodhāpattidūṣaṇaiḥ iti || 6 ||
iha sattāsambandhaḥ sattvamiti avyāptyanavasthāvyarthatvopahatam,
arthakriyeti tu vyadhikaraṇaṃ, tatkaraṇatvaṃ na sadātanam, jñānajananena
tathātvaṃ sadātanamityapi na yuktamaṅkura iva bījasya svajñāne janita-
vyābhimate anvayavyatirekagrahaṇābhāvena kāraṇatvāniścayādartha-
kriyākaraṇayogyatvaṃ satyāsatyayorduravadhāram, arthakriyāntareṇa ca
anavasthā; sarvasya ca asya aprakāśe śaśaśṛṅgasadṛśatā,-iti prakāśa-
mānataiva anunmūlyamānavimarśā sattvam | sā ca sambandhādīnāma-
nātaṅkaiveti sthite'pi yadi durgrahāt kaścidācakṣīta-lokastāvadartha-
kriyāmabhilaṣati, sā kimasti sambandhādīnāmiti | tasya
hṛdayamāśvāsayati sūtreṇa
evamevārthasidhiḥ syānmāturarthakriyārthinaḥ |
bhedābhedavatārthena tena na bhrāntirīdṛśī || 7 ||
yadi satyaṃ pratyeṣi, tat bhedābhedamayena sambandhena vinā na
kācit vyavahārabhūmāvarthakriyā | yatrāpi sa na saṃvedyate, tatrāpi
avaśyamantaḥsphuranneva āste | tathāhi sukhādi arthayamāna
evamarthayeta yadi tat jānīyāt | evaṃca jānīyāt, yadi tadeva tat syāt
tathāpica anartha-nīyaṃ bhavet tasya niṣpādāt | ata
idamāpatitamanatilaṅghanīyam-yat tadatadrūpayorbhedābhedamayatā
saṃbandhasāmānyādirūpeti | etacca yadi asatyaṃ, kimidānīṃ
satyamucyate | tena yo'tra bhrāntivyavahāraṃ karoti, sa eva paraṃ bhrāntaḥ
| tat grahaṇakasūtritau sthiratvopayogau yuktāveveti sūtrārthaḥ |
enamavatārayati pratibhāsānāmeva iti prakāśamānataiva satteti yāvat |
bahiṣkaraṇaṃ bāhyendriyam | tadapiceti ekamabhilaṣyatāṃ
(page 69)
smaryamāṇākāratayā āha, aparaṃ tu yadityanena saṅgatam | māyīyam
iti bheda eva atra paramasatya iti yāvat | sa vā iti | asyāṃ vyākhyāyāṃ
bhāvasya arthakriyāṃ kurvata ekānekarūpatāsvīkaraṇamitikartavyatā,-
ityevaṃbhūta upayoga uktaḥ, sthairyaṃ tu saṃvādaḥ; uttaravyākhyāne tu
sthairyaṃ bādhakābhāvaḥ, upayogastu saṃvādaḥ iti bheda iti śivam || 7 ||
iti śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptaviracitā-
yāmīśvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinyāṃ kriyādhi-
kāre bhedābhedavimarśo dvitīyaḥ || 2 ||
atha tṛtīyo vimarśaḥ |
Reading translation: withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible) The verify pack carries the layer bytes; no English is quoted without a verified verse mapping.
Claim table
| Claim | Status | Basis |
|---|---|---|
| Link completeness | FAIL (7 gaps named) | assurance.trace_links_present + gaps |
| Human review | UNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off) | assurance.review |
| Deterministic chunk gate | BLOCKED (PROOF_NOT_RUN) | proofs.chunk_gate |
| Manuscript witness | UNPINNED (0 verified corpus-wide) | identity.witness |
| Source-span completeness | UNKNOWN | assurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed |
What this does NOT establish
- That any translation is correct — matching bytes never prove correctness; no English is quoted on this page.
- That a human reviewed anything — review UNREVIEWED, publication NOT_AUTHORIZED.
- That a manuscript witness exists — witnesses are UNPINNED until manuscript records exist.
- That a formal count is proved for this passage — theorems are REGISTERED via reference; no per-declaration run digest is bound.
- That the excerpt is the whole span — span completeness is UNKNOWN.
Verify it
- Fetch the trace:
curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkV3-B-kriya-dvitiyo-k1-7.json - Fetch the pack manifest:
curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkV3-B-kriya-dvitiyo-k1-7/manifest.json - For each artifact: curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkV3-B-kriya-dvitiyo-k1-7/<name> | sha256sum, then compare that hash with the same artifact's 'sha256' above and in the trace. If every artifact matches and the trace's recorded verdict/gaps agree with what you read, the chain is intact. A mismatch means the upstream bytes changed after the trace was made: treat the trace as stale, not the hash as wrong.
- If every hash matches and the verdict/gaps here agree with the trace, the chain is intact. A mismatch means upstream bytes changed: treat the trace as stale, not the hash as wrong.
Hashes
source excerpt: 11345e0f2f9e7e4682591e96d7acb3334a9650e2afd844ce80df439dc065eadd ledger: ipvv/passages.jsonl · edition: edition unrecorded (UNKNOWN) layer argmap: UNKNOWN (no bytes recorded) layer c1: UNKNOWN (no bytes recorded) layer c2: NOT-APPLICABLE (no bytes recorded) layer l0: UNKNOWN (no bytes recorded) layer l2: a654d12bff9d7600… ipvv/data/chunkV3-B-kriya-dvitiyo-k1-7.l2.json BOUND layer l3: UNKNOWN (no bytes recorded) layer l4: UNKNOWN (no bytes recorded) layer t1: UNKNOWN (no bytes recorded) song proof : UNKNOWN (0 warnings) trace bundle traces/ipvv-chunkV3-B-kriya-dvitiyo-k1-7.json: 2b549ba7e6eb96b28bc56919840ab7d1210aa5b94e904f37a443093dbe8c90f1 verify pack artifacts (bytes): source.txt 11345e0f2f9e7e46… 75278B chunkV3-B-kriya-dvitiyo-k1-7.l2.json a654d12bff9d7600… 194B
Chain
| Hop | Value | Status |
|---|---|---|
| SOURCE edition + span | edition unrecorded; verses M00022:842-2055 excerpt | UNKNOWN; span UNKNOWN |
| LAYERS | shas below; song-file paths | BOUND, NOT-APPLICABLE, UNKNOWN |
| GATE deterministic | PROOF_NOT_RUN | BLOCKED |
| FORMAL theorems | registry references, run_bound false | none |
| TRACE bundle | 2b549ba7e6eb96b2… | PARTIAL (links incomplete — see gaps) |
| PACK manifest | 2 artifacts | links present |
| WITNESS | none verified | UNPINNED |
| REVIEW | none bound | UNREVIEWED |
| PUBLICATION | human sign-off required; never automatic | NOT_AUTHORIZED |
Cite this
Svatantrya Reader, “ipvv chunkV3-B-kriya-dvitiyo-k1-7 (M00022:842-2055)”, https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkV3-B-kriya-dvitiyo-k1-7/, version trace 2b549ba7e6eb96b28bc56919840ab7d1210aa5b94e904f37a443093dbe8c90f1 (full sha256 of the trace bundle). Retrieve and re-verify: curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkV3-B-kriya-dvitiyo-k1-7.json | sha256sum must print this digest. Translators/editors of record: not established here — see edition record. The URL serves the live version; the digest pins the cited bytes. There is no archival resolver: the digest is integrity evidence, not durable storage or scholarly validation. “Complete” means links present — not approval, proof, or witness verification.
Related
- Previous claim in work: chunkV3-A-kriya-prathamo-k1-2
- Next claim in work: chunkV3-C-kriya-trtiyo-k1-2
- Work index: ipvv
Provenance
- Edition:
edition unrecorded(UNKNOWN). Source record: unrecorded (status: unknown). Licence: unestablished. A hash is not a licence. - Ledger:
ipvv/passages.jsonl(translation-work lane; read-only from here). - Generated by
tools/emit_claim_pages.pyfrom byte-verified trace + pack (every file hashed against trace and manifest by role). Regenerates byte-identically or fails closed.