ipvv chunkV3-B-kriya-dvitiyo-k1-7 (M00022:842-2055) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

The passage

Passage excerpt exactly as hashed (from ipvv/passages.jsonl). Devanagari is not in the ledger, so none is rendered. The recorded hash covers this excerpt, not the edition volume.

atha dvitīyo vimarśaḥ |

     saṃjīvanaturyakalākalitavibodhaṃ samastabhāvānām |
     dūṣaṇaviṣaśīrṇānāmamṛtodgāraṃ śivaṃ vande ||

atha

     kriyāsaṃbandha-------------------------------------------|

ityādinā

     tena na bhrāntirīdṛśī----------------------------------|

ityantena ślokasaptakena apratihatameva svātantryaṃ kriyāśaktirūpaṃ 
bhagavato nirvāhyate paradūṣitasya kriyāsaṃbandhādipadārthasya 
bāhyavāde anupapadyamānasya atra darśane pūrṇaiva upapadyamānatā-
iti vimṛśatā | ekānekarūpaṃ kriyādi viruddhadharmādhyāsāt parair-
dūṣitamapi avaśyasamarthanīyamiti ekaḥ samastavaktavyagrahaṇakasūtra-
kalpaḥ ślokaḥ, ekastatra samarthanopapattisūcakaḥ, nirvikalpakānubhava-
vedyo'pi ayaṃ padārthavargo vikalpāvasare eva sphuṭarūpa ityarthasūcaka 
ekaḥ, dvāvekatvānekatvaviṣayavibhāganirūpiṇau, prathamasūtroddiṣṭa-
saṃbandhasvīkṛtakriyākārakabhāvādisvarūpābhidhāyī ṣaṣṭhaḥ, 
saptame arthakriyopayogameṣāṃ cintayati,-iti prakaraṇārthaḥ; pratisūtra-
marthastu vicāryate | nirmāṇaśaktyā nirmīyamāṇasya avabhāsanaiva 
nirmāṇaṃ , na anyaditi uktam | sā ca 
dvicandrādernīlasukhādestanniṣṭhasya kriyā sāmānyāderaviśiṣṭā,-iti 
asatyaṃ, satyaṃ, saṃvṛtisatyamiti vibhāgena kathaṃ vyavahāraḥ | satyaṃ, 
saṃvṛtisatyaṃ na kiñcit sāmānyādeḥ satyatvāt, asatyaṃ tu bhavati 
dvicandrādi | tathāhi iyamatra upapattiḥ-iti sūtreṇa āha 

     kriyāsaṃbandhasāmānyadravyadikkālabuddhayaḥ |
     satyāḥ sthairyopayogābhyāmekānekāśrayā matāḥ || 1 ||

(page 29)

     saṃvittattvādanyatra yā kriyābuddhiḥ kriyābhāsa ekānekarūpaṃ 
māyāśaktiviccheditaṃ kriyātattvaṃ viṣayatvena āśrayastallagnaḥ satya 
eva yataḥ sthiro bādhakena anunmūlyamānavimarśaḥ saṃvādavāṃśca 
abhisaṃhitāyāṃ grāmaprāptilakṣaṇāyāṃ kriyāyāmupayogī | bhāvo 
hi arthakriyāṃ kurvan bhedābhedaṃ svīkaroti saṃvādavāṃśca | tatra yat 
tasya avyabhicaraṇīyaṃ svarūpameva, sā mūrtiḥ; yadābhāsabalena asva-
rūpamapi svarūpībhavati mūrtilagnameva, sā kriyā | tathāhi 
tattaddeśakā-lākārabhinnacaitramaitraśarīraṃ tadeva idamiti 
ekatāmatyajadeva nirbhāsate | tadeva kriyā-caitro gacchatīti | na 
tathābhūtāyāmasyāṃ vimarśo'nu-vartamāna unmūlyate kadācit, 
yathādhyavasāyaṃ caitragrāmaprāptira-khaṇḍitaiva arthakriyāḥ; 
dvicandrasaṃvedane tu unmūlyate eva anuvivarti-ṣito vimarśaḥ; 
āhlādodvegahetutve'pica ekacandrajātīyatayā adhikatimi-
rāpasāraṇaprabhṛtyarthakriyopayogavaikalyādasatyo viṣayasya | evaṃ 
sambandhādiṣu kālānteṣu uttarasūtrānusāreṇa yojyamiti sūtrārthaḥ | 
kriyāśaktyaiva vyākhyātayā bāhyāpi kriyā vyākhyātaiva bhavati,-
ityāśayena vṛttau kriyāśabdaḥ sautro dṛṣṭāntasya ayaṃ 
dvandvanirdeśaḥ ityeṣaṃ vyākhyātaḥ | sarvadopayoginām iti 
sthairyamuktam arthavattvena iti arthakriyopayogaḥ | sūtrārthamavatārayan 
prakaraṇena prācyena prakaraṇāntaraṃ yojayati tadevam ityādinā | kriyā 
atra dṛṣṭāntatvena upāttā,-iti sūcayati yathātathāśabdābhyām | 
asmaddarśana eva etadupapadyate ityāha tadekeśvara ityādi | naca 
etadasamarthya udāsituṃ yuktamityāśayena satatāvigītapadena sthairyam 
eka ityādinā svarūpaṃ nirvāhita ityādinā 
arthakriyāvattvalakṣaṇamupayogaṃ vyācaṣṭe | prakāśita ityādinā 
īśvarapratyabhijñopayogametasya sūcayati |

(page 30)

uktaṃ hi

     --------------------------------saṃbandhe sāvadhānatā | (vi. bhai. 106)

iti | ābhāsamānataiva bhāvānāṃ rūpaṃ, natu arthakriyākāritvam; sāca 
eṣāmasti,-iti hṛdaye gṛhītvā arthakriyākāritvaṃ parīkṣate iha ityādinā 
uktaṃ vakṣyate ca ityantena bhūyasāsandarbheṇa | tatra arthakriyākāri-
tvaṃ sattvasya tādātmyādavyabhicāridharmatayā vyabhicāridharmatayā 
ca svarūpaṃ vā lakṣaṇaṃ vā lakṣaṇasamīpavṛttitvena upalakṣaṇaṇ vā, 
-iti vicārayati | tatra svarūpatvamaupacārikamiti brūte upacārāt iti | 
tathāhi śākhādimattaiva vṛkṣateti ekavyāvṛttimātraṃ paryāyarūpatvāt 
na tathā asannarthakriyāṃ karoti iti loke paryāyatvena aviditatvāt | naca 
lakṣaṇatva-miti darśayati lakṣyate ca iti | hetumati liṅā lakṣaṇatāyā 
heturavyabhicā-raṇīyatā anyonyam, anyathāhi avyāptyativyāptī 
syātāmiti darśitam | yadyapi hi sākṣātkārijñānaṃ kalpanāśūnyaṃ 
vedanaṃ ceti na idaṃ paryāyarūpaṃ bhinnavyāvṛttiniṣṭhatvāt, tathāpi 
parasparamavyabhicārāt lakṣyalakṣaṇabhāvo'nayoḥ | anyeṣām iti 
jñeyānām | anena idamāha-yasyaiva yat sākṣātkārānubhavarūpaṃ 
jñeyasya, tasyaiva tat pratyakṣaṃ; tena vikalpaḥ svata eva pratyakṣaṃ; natu 
artha iti | prakṛte tu na ayaṃ nyāyo vyāpteḥ,-ityāha tattu iti lakṣaṇatvena 
abhimatam | tataśca iti arthakriyā-kāritvasya abhavanāt | co virodhaṃ 
darśayati | lakṣaṇābhāve lakṣyaṃ bhavati,-iti hi viruddham | 
kriyāvattvamapi na dravyasya lakṣaṇam | ananya-vṛttitāmātreṇa lakṣaṇatve 
ghaṭatvābhisambandho'pi asya lakṣaṇaṃ syāt | naca anyato 
vyāvartakatvamātrameva lakṣaṇasya svarūpam, apitu lakṣyate yena

(page 31)

tadrūpasarvasvaṃ niścīyate | naca etadavyāptimataḥ saṃbhavati | tasmāt 
kriyāvattvamupalakṣaṇaṃ, svātantryaṃ tu upalakṣitaṃ sat tasya lakṣaṇa-
miti | atha upalakṣaṇatāṃ śaṅkate atha iti | etat dūṣayati tathāpi iti asmin 
vākye yaduktaṃ, tadapi na labhyate kiñcidityarthaḥ | tataḥ iti svarūpavyati-
rekeṇa tasya anupalambhādarthakriyāviśiṣṭatāyāmeva tatsāmarthyasya 
upalakṣaṇaṃ saṃvedanaṃ syāditi saṃbhāvyate yadi param iti | aruciṃ 
sūcayannidamāha-jalaṃ snānapānādikāle'pi na jalatvādadhikena 
rūpeṇa lakṣyate, pramātā kevalaṃ tatkāryāṃvalokane sati karaṇamidaṃ, 
idaṃ samarthamiti vikalpayan vyavaharatīti | atha paro vyāptimapasārayan 
lakṣaṇatāṃ pratyujjīvayati nanu antataḥ iti anyasya jñāturabhāve 
ityarthaḥ | tadupalakṣitam iti tallakṣitamityarthaḥ | etadapi ativyāptyāpāda-
nena dūṣayati tatrāpi iti | jñeyatvam iti jñeyatvabalena kevalaṃ 
kalpanīya-miti yāvat | tataśca iti jñeyatvabalopanataṃ jñānajananaṃ 
dvicandrakeśa-makṣikādāvasadabhimate'pi asti,-iti ativyāpakam | nanu na 
jñeyatvamātra-balena jñānaṃ prati janakatvamarthasya, apitu sati arthe 
pūrvabhāvini bhavati jñānamiti yo'nvayo'sati na bhavatīti ca yo 
vyatirekaḥ, tadātmakaṃ taddvāreṇa vyavaharaṇīyam | tadetadapi na 
dṛśyate jñeyatā ityādinā jñānāt iti kāryābhimatāt, anena 
anvayābhāvo darśitaḥ | nanu parvatasya upatyakāmāśrito 
dhūmādagnimanumāya yadā adhityakādhirūḍhastaṃ paśyati, tadā 
tasmāt darśanāt pūrvasiddho vahnirasti,-iti siddho'nvayaḥ | etat na 
sārvatrikamiti darśayati nahi iti sahacāryekasāmagryadhīnaṃ kapitthe 
mṛdusparśa iva nīlarūpasya | nanu nīlajñānaṃ

(page 32)

kādācitkaṃ tatra cakṣurādiṣu satsvapi na sadā bhavati, tato'nyanimittakena 
anena bhavitavyam | evaṃ yastadabhāve kāryasya vyatirekaḥ prasajyamāno-
'bhāvaḥ, tataḥ prasaṅgaviparyayadvāreṇa pūrvasiddho'rtho heturasti,-iti 
siddhaṃ jñānajanakatvaṃ sattvamiti | etadāśaṅkya dūṣayati kārya 
ityādinā | turbhinnakramaḥ | yadi tu iti yadi punarevamucyate-kāryavyatire-
keṇa api bhavati anumānamiti, tadā bhavadapi na svārthaṃ puṣṇāti 
yatastādṛganumānaṃ kasyacideva bhāsanasamakālāt bhāsamānāt 
nīlādanyasyaiva kāraṇamātrasya syāt | tasyaiva iti ābhāsamānasya | 
bhāsanasamakālasya nīlādeḥ sattvaṃ kiṃ syāditi ca prastuto vicāraḥ, 
tadeva hi vicāraṇīyaṃ, na punaritarat naraśṛṅgaprāyam | tata eva ābhāsa-
mānasya bhāsanādanarthāntaratve siddhe kṛtakṛtyamānī vijñānavādī 
yadāha

     bāhye'pyarthe tato bhedo bhāsamānārthatadvidoḥ |

ityādi, tatra ca tajjñānakāritayā kāraṇasya kasyacidarthakriyākāritvaṃ 
sattvamiti sidhyati; natu ābhāsamānasya tajjñānasamakālasya nīlasya | 
nanu astu bhāsanasamakālasya api kāraṇatvam | atra etadeva tāvat 
vaktavyaṃ-tulyakālayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ iti, etat tu na uktaṃ 
prameyāntarapari-ghaṭanāyeti dūṣaṇāntaram | atra āha tulya iti 
bhāsamānataivahi tadānīṃ kāraṇatāvyavahāre nimittaṃ, tacca 
aviśiṣṭaṃ dvicandre'pīti bhāvaḥ | atha satoreva anvayavyatirekayoryat 
nirbhāsamānaṃ pratibhāsanatulya-kālaṃ, tadeva jñānakāraṇaṃ, tau 
nīle staḥ, tat vijñānāt pūrvamabhū-deva, natu dvicandre | etadāha tathā 
iti | nanu yo'sau bhāsanāt pūrvakālabhāvī nīlalakṣaṇo 
yadanvayavyatirekānuvarti

(page 33)

bhāsanalakṣaṇaṃ jñānaṃ, sa eva bhāsamānaḥ kṣaṇo na bhavati; 
tataśca sa eva prācyo doṣo bhavet tasyaivaca arthakriyā ityādiḥ | etat 
pariharati naca iti | tvaddarśane tāvadayaṃ doṣo na avatarati,-iti 
niṣpratyūhamuhya-tāṃ tvayā arthakriyākāritvaṃ sattvamiti dṛṣṭiḥ | tena 
bhavatpakṣe kāraṇaṃ jñānasya yat, tadeva nirbhāsate iti aviruddhameva | 
evaṃhi bhavataḥ saṃvedyasya dharmaḥ pārimityalakṣaṇaḥ kālaḥ, 
vedyaśca vedanameva, naca tatra kālasparśaḥ; svarūpamevaca kṣaṇa iti ca 
paribhāṣā nimeṣādikriyāntareṇa, tasya kaḥ sanbandhaḥ iti kā kṣaṇikateti 
| nanu bhavatā idānīmutsavakāriṇā daridreṇa iva 
paradarśanaparipūraṇaṃ kāmaṃ kṛtaṃ, nijā tu dṛṣṭirapūritaiva | 
pūritā ca,-ityāha kṣaṇabhaṅge'pi iti | santānābhiprāyeṇa tadeva 
pūrvottararūpamiti abhimānāt susamartho'yamartho yadyapi, tathāpi 
kimiyatā yatnena, yataḥ pūrvakṣaṇa uttaraṃ kṣaṇaṃ, so'pi 
anantaramityādiprabandhena arthakriyā-kāritvaṃ sidhyatyeva sattvamiti 
pareṇa samarthitaṃ svapakṣaṃ dūṣayati atra iti | 
anvayavyatirekānugṛhītaṃ nirbhāsamānaṃ jñānakāraṇaṃ 
nīlamityucyamāne dvicandro'pi kasmāt na evaṃvidhaḥ,-iti na niścitam | 
nahi anirbhāsane prācyasya nīlakṣaṇasya dvicandrakṣaṇasya vā viśeṣaḥ 
kaścit | atra aparamāśaṅkate nīlajñānam iti | anyat iti timirādi | nāsti iti 
vedavākyādestathā niścaya iti manyate | tathā iti pūrvabhāsi sat 
nirbhāsamānamadhunetyevam | nānyat iti vāsanāprabodhādi | nanu yadi 
dvicandro'pi pūrvakṣaṇe syāt bhāsanakṣaṇa iva, tadūrdhvamapi syāt; 
naca evamasti nivṛtte timire tadaiva tadadarśanāt | atra āha tathā iti 
jvālāvat niranvayavināśasya api saṃbhāvyamānatvāt ghaṭāderapi 
tathābhāvāt kapālādisthānīyasya

(page 34)

ca kāryamātrasya yādṛśatādṛśasya dhūlipavanapuñjaprāyasya 
militaika-piṇḍīkṛtacandrasyaivavā dvicandropādānakatayā sukalpatvāt | 
yacca api uktamuttarottarasvasantānagatakṣaṇakāraṇatvāditi, tadapi anenaiva 
pratyāha tathā iti | jvālāyāmantyaḥ kṣaṇo na kaṃcit sajātīyaṃ prasūte 
kṣaṇamitīyatā arthakriyākāraṇaṃ sattvamiti yat pratyāvartitaṃ, tat 
dūṣitameva | adhunā adhikadūṣaṇābhidhitsayā athāpi ityādinā tat 
pratyāvartayati | yaduktaṃ atha vyabhicāryatve'pi yathā kāka ityādi 
rūpameva iti sasvarūpataiva sattvam iti yuktam, tacca evamanusṛtaṃ 
bhavatīti evakāraḥ | nanu svarūpaviśeṣa eva cet tat, tarhi arthakriyā asya 
kimartha-mupalakṣaṇīkṛtā | ucyate tat kevalam iti | vivecanīyam iti 
śakye'rhe ca | niścīyate iti sattvāsattvavibhāgena | kecit iti 
ābālyādabhyastavyavahārāḥ pratibhānādiyuktāśca | etat prativakti 
atrāpi iti | maṇi iti vaidharmyeṇa | maṇerhi 
gaurasaṃsthānapramāṇavarṇaprabhāsparśaśabdaviśeṣayogāt 
jātyājātyavyavasthā yuktā, tacca evaṃ yena sā upadiśyate parasmai | 
keśasya tu rūpasvarūpalakṣaṇasvabhāvasya na vaicitryamupalabhyate 
vyutpannairapi | timiraparītanetratāyāṃ vyutpanno'pi keśaṃ 
keśāntarajā-tīyameva paśyati | timirānmamaivamityapi saṃvedayamāno 
na na paśyati tāvatā, apitu kāraṇāntaraprabhāvito'sau syāt, natu na 
keśaḥ | jñānaṃ tat tatheti cet, nīle'pi na durvacametat | nanu sa tāvat 
keśo'nya eva vyutpanna-sya pratibhāsate yo na spṛśya ityāśayena āha astu 
vā iti | tat iti svarūpa-vaicitryam | pāribhāṣikī iti svarūpe hi sati 
vaicitryaṃ, svarūpamevaca sattā,-iti yuktam tadekataravaicitrya eva sattvam, 
na anyatreti samayamātrameva idam |

(page 35)

etadeva ghaṭayati tathāhi iti añprayoge prasajyapratiṣedhāt tucchataivavā 
pratīyate asūryaṃpaśyeti yathā | atra hi dṛśyamānaviṣayadṛgabhāva eva 
tātparyam, śaṅkitaparākaraṇadiśā tatsadṛśatā vā abrāhmaṇena 
hutamiti yathā | atra hi kṣatriyapratipattiḥ | lākṣaṇikavirodhasambhave sati 
vastusva-bhāvapratipipādayiṣayā 
prasajyapratiṣedhayuktavastvantarapratipattiryuktā itinayena 
tadanyarūpatāmātraṃ vā yathā sarvatra anumānādau | 
dvairāśyakalpanāyāṃ nīlānīlāgnyanagnibrāhmaṇābrāhmaṇādau 
tridhā'pica asattā na upapadyate iti darśayati kiṃ sattā ityādinā | atha 
ityādi tṛtīyaprakāranirākaraṇam | yadi nāma iti abhyupagama eva ayamiti 
darśayati | nanu dṛśyatve astu evam, vikalpanīye tu kā vārtā | tatra āha 
yadapi iti | taduktaṃ bhaṭṭapādaiḥ tatrābhedo bhramaḥ iti avapuḥ iti ca | 
etaduktaṃ bhavati-na tāvadiha niḥsvarūpatā yuktā keśoṇḍukapītaśaṅ-
khacañcalapādapālātacakrādisaṃvedanānāṃ mūrcchākalpatvena 
abhedaprasaṅgāt | bhedena sasvarūpatā cet, iyameva tarhi asāmayikī 
sadrūpatā,-iti sthitametat-prakāśamānataiva satteti | etat prameyamupa-
saṃharan prakṛte upayojayati-------------mityādinā | nanu iyatā taimirikakaca-
prabhṛtinā vikalpyarūpe ghaṭābhāsādinā tulyaiva sattā kriyāsambān-
dhādeḥ pratipāditā bhavati | naca etadanaṅgīkṛtaṃ pareṇa | naca iyatā 
parīkṣaṇīyatā yuktā | arthakriyārthino hi vastu parīkṣante lokikāstadupa-
deśodyatāśca parīkṣakā ityāśaṅkāṃ nikṛntati upayogitvena iti 
syādeva iti | tataśca dvicandrāderapi upadeśyatā syāditi codyaśeṣaḥ | 
ekasmiṃścandre yādṛśī dṛṣṭā tena arthakriyā, na taddviguṇā saiva 
dvicandrāt | tataśca aparaśaśisamānajātīyo

(page 36)

dvicandro na bhavati aparakeśasthānīyaśca taimirikakeśaḥ | ābhāsāntara-
bhāvābhāvataśca evaṃ, na keśābhāsena | naca tathā tatra keśādinā 
khyātavyena rūpeṇa khyāyate iti bhrāntatvamasatyatā ceti | tena 
ābhāsasya eva sata ābhāsāntaramiśritādabhilaṣitāt keśābhāsādanyo 
yaḥ keśā-bhāsaḥ, tatra asatyasaṃjñā | tadāha uktā iti | satyābhāsāḥ 
iti vṛttau karmadhārayapakṣeṇa tāvat vivṛṇoti ābhāsasāratvāt iti | nanu 
sambandhādaya ekānekasvabhāvāḥ, natu tadviṣayāḥ | satyaṃ, yattu 
bāhyamekānekarūpaṃ sambandhādi, tat buddhyābhāsānāṃ viṣayaḥ; 
tato viṣayiṇo dharmaṃ viṣayeṣu upacarya itthamuktam | upacāre prayojana-
māha ābhāsasāratām iti | evamupacāre sati yat pariniṣṭhitaṃ jātaṃ, tat 
darśayati sambandha ityādinā | agre iti

     svātmaniṣṭhā viviktābhā-----------------------------| (2|2|4)

ityādisūtreṣu | satyapadasya vyavacchedyaṃ darśayati ābhāsamānatvā-
deva iti | nanu satyatvaṃ viṣayasya vaktavyaṃ, natu ābhāsānāṃ viṣayi-
ṇāṃ; tat kathaṃ karmadhārayaḥ | natu satyānāmābhāsāḥ iti ṣaṣṭhīsa-
māso yukta ekatraiva vākye saṃbandhādīnāṃ mukhyopacāravibhāgena 
yugapadābhāsebhyo bhedābhedayogāt | etat pariharati ābhāsasatyatayaiva 
iti | na ayamupacāra upacāra eva, māyāpadāpekṣayā hi ayamupacāraḥ | 
yathā ucyate

     bhagavadadhiṣṭhitatvāt bhagavāneva sarvam |

iti | tato na atra ābhāsādābhāsamānasya bhedaḥ kaścit | tadāha 
tadrūpatvāt iti | evaṃ māyāpade'pi paramārthapadamanujjhatā 
karmadhārayeṇa vyākhyātam | atha bahubrīhipakṣāśrayeṇa

(page 37)

māyāpadameva āśrayan vyācaṣṭe athavā iti | amīṣāṃ tu iti 
sambandhādīnām | so'pi iti upayogaḥ | ata eva iti asmatprasādhitaireva 
nyāyairyo'rthakriyopayogaḥ, tata eva hetoḥ,-iti vaiyadhikaraṇyena 
tasipañcamyau yojye, anyathā evakāradvayamasaṅgatameva syāt | ete iti 
sambandhādayaḥ | etadeva ghaṭayati saṃvṛti ityādinā | kena vacasā te 
aindriyikāt mānasācca bhramāt pṛthaguktāḥ | āha tathāca iti | yadihi 
bhramarūpato vailakṣaṇyaṃ saṃvṛtisato'bhimataṃ syāt, tat bhrāntiśab-
doktāt mānasāt hi bhramāt taimiropalakṣitācca aindriyikāt na asya pṛthak 
nirdeśo yuktaḥ syāt | bhrāntereva prapañcāt tathā nirdeśaḥ kutaścit 
viśeṣaleśata iti cirantanaprāmāṇikavyākhyānaṃ dūṣaṇāya ācaṣṭe 
tatpunaḥ iti | anena svavyākhyānāt viśeṣo dyotitaḥ | etat na sahate evaṃ 
khalu iti | khaluśabda upahāsaṃ dyotayati | anena idamāha-bhrāntyantarāt 
viśeṣaleśo'tra vyākhyāne na labhyate yena pṛthagabhidhānārhatā 
bhavediti | nanu vikalpyena rajatena dṛśyaṃ kathamācchādyate | sāmānyā-
dinā api tarhi katham | dṛśyāvaṣṭambhena adhyavasāyāditi cet, samānami-
hāpi etaditi nirūpayati śuktideśa iti | nanu na taddeśāvaṣṭambhanamātra-
mavacchādanaṃ, kintu bādhakayoge'pi sadātanaprasaratvaṃ yena tadvi-
vikto'rtho nijena vapuṣā na kadācidavasīyate ityevaṃ bhūtamavacchā-
danam | tacca sāmānyādinaiva vikalpanīyena dṛśyate, na rajatādinā,-
ityetena leśena bhrānteḥ pṛthagupādānam | etat athāpi ityādinā 
anubhāṣya dūṣayati tadetat iti | iha kāraṇamavidyāśaktistimiramiva 
kacakūrcake, dūratāsādṛśyāpraṇidhānānīva ca rajate | nivartante iti na 
tāvatā viśeṣaleṣaḥ kaścit bhramatvasyeti mantavyam, natu pareṇa

(page 38)

uktaṃ-bhramavyavahāro'tra nāsti-iti | bādhajñāne'pi ityatra cchedaḥ 
| tasya iti bādhajñānasya | hiśabdena hetutvamasya dyotayatā ayamartha 
uktaḥ-jñātabādhatvena yataḥ pravṛttirna bhavati dvicandrādibhrāntitaḥ, 
tato'pravṛttasya visaṃvādanaṃ vipralambhātmikā viḍambanā na saṃbha-
vati apravṛttatvādeva; tathāpi na tat satyarūpagrāhi,-iti bhrāntameva 
dvicandrasaṃvedanaṃ bhavanmate yuktam | yattu

     bhrāntitve cāvasāyasya-------------------------| (1|3|5)

ityatra uktam-nahi aindrajālikasya asatyavastudarśanamasatyatvenaiva 
jñāyamānaṃ bhrāntivyapadeśyamiti, tat paradarśanābhiprāyeṇeti na 
pūrvāparavirodhaḥ | tādavasthyāt iti anyabhramebhyo nirviśeṣatvāt | 
anyathā iti saviśeṣatve yato bhrāntimātrarūpataiva | tat iti tato hetoḥ | nanu 
saṃvṛtibuddhirevamācchādikā bhavati yadi buddhyutthāpita eva na 
kadācidapi yo dṛṣṭaḥ, sa āropyate sāmānyādiriti ārope tulye'pi anena 
viṣayeṇa sāṃvṛtasya pṛthagupādānam | etat dūṣayati nāpi iti candrasya 
dvitvasya dṛṣṭataiveti cet, anekagrāhyasādhāraṇasya api ekasya 
dṛṣṭataiveti tulyo vidhiḥ | evamiyatā bhrāntitvasya na kaścidadhiko viśeṣa 
iti upāpādya bhrāntiviśeṣatā api na saṃmatā granthakṛta eva dvandvena 
nirdiśata iti brūte samāropya ityādinā | yugapadadhikaraṇatāyāṃ 
dvandvaḥ | sā ca tulyasvarūpayoreva | sāmānyaṃ ca 
sakalaviśeṣānāgūrya vartamānaṃ viśeṣāntaravantamapi vivakṣitaṃ 
viśeṣaṃ kroḍīkurvan pṛthagapratilabdha-śabdaniveśameva karotīti | 
āñjasyena iti lokapratītyā spaṣṭayā | dāntava-līvardādiśabdairevahi 
āryalaukikāḥ puṅgavānāhuḥ, gośabdena tu strī-gavīreveti tathaiva 
pratītiḥ | gomadidaṃ nagaramityuktau hi dadhikṣīrasampattireva

(page 39)

nirbhāti | sāṃvṛtatvam iti sāṃvṛtasya lakṣaṇametāvanmātramiti pareṇa 
anicchatāpi iyadeva aṅgīkartavyam | tallakṣaṇaṃ lakṣyapadena saha 
nirdiśati yattathā ityādinā | asmiṃśca lakṣaṇe 
avabhāsanopayogābhyāmapāsite anupapannatve asmākaṃ jayaḥ, 
anupapannatayā punarapākīrṇe upayoge parasyetyanena āśayena 
parāpekṣāṃ tāvadāha nanu iti | avayavinā suprasiddhena 
tulyayogakṣemaḥ sambandhādiḥ padārtharāśiriti avayavina-meva 
prasiddhaṃ puraskṛtya ayaṃ vicāraḥ | tathaiva iti ekasthūlarūpatayā | 
tathaivaca na ityatra hetuḥ sthūlasya ityādi | nanu paramāṇavo bahavaḥ, te 
kathamekāṃ niyamena arthakriyāṃ kuryuḥ | ucyate-rūpādayo bhinnā 
yathā ekaṃ jñānaṃ janayanti niyatāḥ, tathā paramāṇavo'pīti | vyaktaya 
evaca bhinnāstadevamupayuktanayena ekākārāṃ buddhiṃ janayanti | 
bhinnā eva ca kṣaṇā ekaudanasampattiphalāḥ pākavyapadeśyāḥ | nanu 
kasmādeṣaiva vyavasthā sarvatra,-ityāśaṅkya hetumāha nahi iti | 
indriyā-dayo bhinnatvenaiva saṃviditāśca adhyavasitāśca 
bījabhūmijalātapava-ditita eva ekaṃ jñānamaṅkurabuddhiṃ dadīranniti 
yuktaṃ nāma, ihatu ekamavabhātamadhyavasitaṃ ca svakāryakāri,-iti 
kathamanyasya prakalpa-nam | nīle'pi avabhātādhyavasite arthakriyākāriṇī 
pītamarthakriyākāri,-iti hi na nirbandhanaṃ kalpyeta | nanu iha 
anupapadyamānatā asti,-iti anyakalpanamityāśaṅkya tāmeva dūṣayati 
eṣaivaca iti | avabhātataiva atra nāsti,-ityāha paraḥ natu iti | atra 
upapattimāha sthūlāvabhāso hi iti | yuktaḥ iti vaitatyaṃ hi deśabhedaḥ, 
saca svarūpabhedamanvāyatate iti sarvataḥsaṅkucito mūrtitaḥ kālataśca 
yaḥ, sa eva viruddhadharmādhyāsavandhyaḥ paramārthaḥ paramāṇuḥ

(page 40)

kṣaṇaśca | nanu pratibhāsata eva sthūlatā | satyaṃ, sā tu nirantarabahutara-
paramāṇupratibhāsanāntarīyakasvabhāvaiva dvitvamiva ghaṭapaṭāva-
bhāsamātranāntarīyakam | nanu yadi vikalpa eva sthūlaḥ, tataḥ kim | āha 
nirvikalpaśca iti | etat dūṣayati tat iti | vikalpyatānibandhanamasatyatvamā-
cakṣāṇena tadvyāpakaviruddhanirvikalpatvopalabdhyā 
vikalpyatvavyāptasya asatyatvasya haṭhādeva niṣedhaḥ kartavya iti 
dvicandrapītaśaṅkhādīnāṃ satyatvaprasaṅgaḥ | nirvikalpakatā ca na 
prāmāṇyasya vyāpiketi darśayati anumāna iti | syādetat | vastumūlaḥ 
ko'pi vikalpaḥ, ko'pi avidyāmūlaḥ | vastumūle prathamapratyakṣaṃ 
nirvikalpakameva pratapati, tanmūlameva tatra prāmāṇyam; dvitīye tu 
aprāmāṇyameva, avayavyādivikalpaśca avidyā-mūlaḥ | 
etadāśaṅkamāno dūṣayati yadica iti | tataḥ iti anubhavavāsanā cet 
tadvikalpotthāpikā, tarhi avidyāvāsanākalpane kiṃ nidānam | tataśca 
apiśabdo'nupādeya eva | etadeva ghaṭayati ataśca iti | yadi hi anubhavastyaj-
yeta, tat nīlāṃśo'nubhūyamānaḥ, tadgataṃ ca avabhāsanaṃ 
anubhavasya yat svabhāvabhūtaṃ 
tadanubhūyamānātiriktasthūlātmakavikalpyaika-niṣṭhe vikalpe sarvathā 
parihīyeta | paraḥ satyapi anubhavavāsanāyā upayoge'sti 
avidyāvāsanāyā avakāśa ityāha tattu iti | ananusaraṇaṃ sphuṭayati 
anubhavo hi iti | viruddhadharmayuktā digbhedādibhedābhājo bahavaḥ 
paramāṇavo ghaṭādyākāreṇa sthūlasvalakṣaṇasvabhāvāḥ-
anekadharmo hi sthūlatā, ekadharmastu paramāṇutvamiti avabodhamāha 
bāhyārthavādī-pratibhāsante yasmin; tathā ghaṭāntarādanyadeśakālāt 
viruddhadharmayogī ghaṭādyākāro yaḥ sthūlaḥ svalakṣaṇātmā, natu 
sāmānyākāraḥ, sa pratibhāsate yasmiṃstādṛganubhavaḥ;

(page 41)

etadviparītastu vikalpa iti brūte vikalpābhāsastu iti | ekatvam iti natu 
bahavaḥ | anugatatvam iti na svalakṣaṇam | nanu evaṃ sadaiva vikalpo-
'vidyāvāsanāmapi upajīvati, tataśca asāvapramāṇamiti anumāna-
vikalpasya kathaṃ prāmāṇyamityāśaṅkya pariharati kevalam iti | 
atadgrāhiṇāpi iti | vastu agṛhṇatāpi atatkāriṇastadarthakriyākaraṇa-
śūnyādarthāt yat vyāvartanamapohanaṃ vyavacchedātmakaṃ 
saṃvidrūpavidhivilakṣaṇaniṣedhasvabhāvaṃ, tadeva paraṃ kartavyaṃ 
yasya, tasya bhāvaḥ; tena hetunā yasya vastu vikalpena avasīyate; tato 
hetorbāhye'rthe aucitī sā vikalpasya | tāmeva ghaṭayati bāhye'pi hi iti | 
tatra ca iti vikalpe sati | yatra iti anumāne, pratyakṣānantarabhāvini ca 
adhyavasāye | anyatra iti svatantravikalpe | tadartha iti vikalpaḥ | tadartha iti 
yo'rthaḥ paramparāyātaṃ vikalpamajījanat, tasminnarthe | nanu vikalpyasya 
asatyatvam, asatyasya ca na upayogaḥ kvāpi,-iti sthāpite sāṃvṛtasya tarhi 
kiṃ lakṣaṇamityāgūrya āha tat iti vikalpaviṣayīkṛtasya pratītiḥ 
sārvatrikī sadātanī ca yato na nivartate | keśarajatādi tu na sārvatrikatayā 
sadātana-tvena vā parisphurati, tataśca bhrāntiviśeṣa eva sāṃvṛtaṃ 
dvandvastu bhrāntiśabdasya āsamañjasyena keśarajatādāveva 
prasiddheriti tvatpratisamādhānādeva labdhaḥ | nanu yadasmābhiruktaṃ 
lakṣaṇaṃ-kvacidupayujyate'pīti, tat kimiti tyajyate | āha upayogo'pi | iti 
anyathā iti anekatayā raktasya amatayā ca | sacāpi iti pradīpaḥ | tasya iti 
taimirikasya | tathā iti anyathārūpeṇa | abhīṣṭam iti vastuprakāśanādi | 
aparihāryatimirāvidyāderanivṛttau yat tatheti vicitraṃ

(page 42)

mithyādarśanaṃ tadupāyamātraṃ prāptaye yasya pradīpasya paramāṇu-
sañcayasya vā, tasmādeva arthakriyā, natu avastuno vikalpāt | nahi vikalpe 
kiñcidābhāsate, abhimānamātraṃ paraṃ tatra, natu ābhāsaḥ kasyaciditi | 
atra pūrvapakṣe taditi samucitamuttaraṃ yat, taduktaprāyam, uktaḥ prāyaḥ 
prapañco yasya taditi vā uttaravākyārthaparāmarśaḥ | athavā yato'yaṃ 
pūrvapakṣa evaṃbhūtaḥ, tasmāt na atra adhikaṃ vaktavyam | anubhavasya 
ananusaraṇaṃ yat kathañciduktam, tat dūṣayiṣyannanubhavānusaraṇaṃ 
tāvadāha vikalpe'pi iti | ananusaraṇaṃ tu kathaṃ, kiṃ tāvat tatraiva 
ābhāte dharmabhedāt, 
anubhavāparigṛhītavastuvilakṣaṇavastvantarollekhāt vā | dharmabhedāt na 
anyatvamityāha sphuṭa iti | vicāritaḥ iti

     viśeṣo'rthāvabhāsasya------------------| (1|8|2)

ityetasminvimarśe | vicārayiṣyate ca iti

     dūrāntikatayā-------------------------------| (2|3|10)

ityatra | dvitīyamapi pakṣaṃ nirākaroti sāmānya ityādinā | yadeva hi 
anubhūtaṃ, tadeva bhāti vikalpe | ghaṭa iti hi vikalpe dṛṣṭasvabhāva eva 
bhāti anadhikaḥ pṛthubudhnodarākāro lohitaḥ | gauḥ pavitramityapi sāsnā-
dimadrūpameva dṛṣṭam, natu dṛṣṭātiriktaṃ kiñcidavayaviśabdavācyaṃ 
sāmānyaśabdavācyaṃ vā laukikaṃ bhāti | nanu yadeva tat dṛṣṭaṃ 
bhāti, tadeva sāmānyaṃ tādātmyāt tatsamavāyādvā tādrūpyeṇa 
pravṛtteḥ; siddhāntadṛśā vā aviśeṣaṇacikīrṣitābhāsāntaravirahāt 
dṛṣṭameva nīlādi yat, tadeva sāmānyam | ādigrahaṇāt kriyāvayavyādi | 
evaṃ tarhi bāhyameva tat tathārūpamiti nirvilpakena api kiṃ na gṛhyate | 
saṃnihitaviṣayabalotpannaṃ

(page 43)

hi tat ghuṣyate | tataśca yaduktaṃ-na sambandhāvayavikriyāsāmānyādī-
nāmityādikaṃ svoktakalpasamarthanāya, vikalpābhāsastu ekatvānugata-
tvādinā sphurati, na anubhavābhāsaḥ-iti, tat svayameva tyaktaṃ bhavet 
yato bāhyarūpa eva sāmānyātmani upagamyamāne nirvikalpakagrāhyatā 
asya prasajati | ata eva hetorvikalpyarūpasya sāmānyasya bāhye'rthe 
anugamā-bhāvamavocat jñānādavyatiriktamiti ātmakhyātau 
jñānātmabhūtam, asadkhyātāvavastubhūtatvena jñānāt na anyat | nanu 
na vikalpena nīlagha-ṭādi vastu spṛśyate yena tasya samānādirūpatve 
nirvikalpakasya api sāmānyādiviṣayatā prāpnuyāt, kintu anartha eva tena 
spṛśyate vastuni punarabhimānamātrādāropalakṣaṇāt pravṛttiprāptī 
vikalpāt, tata eva asya kvacit prāmāṇyamiti yat pūrvapakṣe nirūpitaṃ 
kevalamanubhavaviṣayī-kṛtasya ityādigranthena, tat dūṣayati 
adhyavasāyo'pi ca iti | āropayatau nayatāviva dvikarmake pradhānakarma 
bāhyamajāsthānīyam, apradhāna-karma punarabāhyaṃ 
saṃbhāvyavyadhikaraṇatākaṃ grāmasthānīyam | abhiniviśate iti 
abhimanyate | etacca vācoyuktivaicitryamātram, natu bhinnārtham | naca 
asaṃvidrūpaḥ saṃvidrūpasya vyāpāro yuktaḥ | vyāpāro hi nāma 
tasyaiva phalāvacchinnaṃ svarūpamucyate | ata eva 
saṃvedanasukhādivadabhimāno dharma ityapi asat sukhādivadeva arthaṃ 
prati akiñcitkaratāpattiprasaṅgāt | atha ucyate dṛśyavikalpyayorvivekāpra-
kāśa eva abhimāna iti ucyate, tatrāpi āha yadihi iti | avabhāsamāna eva 
iti saptamī prathamā ca śleṣeṇa āropyasya āropasthānasya ca 
prakāśamānatāṃ nirūpayitum | prāk iti

(page 44)

     bhrāntitve cāvasāyasya------------------------------| (1|3|5)

ityatra | seti abhimānaśabdena yaduktam, tatra mūrkhasya paṇḍito'hamiti 
yathā śabdaprayogaḥ; tathā ghaṭa iti vikalpe bhavet | etadupasaṃharan yat 
pūrvapakṣe kathitaṃ-upayogo'pi na vikalpapratītasya, apitu paramāṇū-
nāmeveti, tat dūṣayati evaṃca ityādinā tadviparītamācakṣāṇaḥ | nahi 
anābhāsamānena arthakriyā kācit | ābhāsanaṃ ca na avimṛṣṭe | naca 
paramāṇuvimarśo ghaṭādipratītau kasyacit svapne saṅkalpe'pivā | 
vibhāge alpataraprasaṅge yato na alpīyastatra avasthānamityanayā tu nītyā 
bhavan-napi asau na ghaṭaviṣayaḥ kadācit, apitu tannāśotprekṣāyāṃ 
dūravyava-hitavastvantaraviṣayaḥ | naca anyena arthakriyādhyavasāyena 
anyasya sā kāryā,-iti yuktamatiprasaṅgāt | tadetat sarvaṃ vṛttipṛṣṭhe 
yojayati yuktamuktam iti | tadayaṃ prayogaḥ-na asatyaviṣayā 
dravyādibuddhayo-'bādhitārthakriyākārirūpaviṣayatvāditi 
asatyaviṣayatvaviruddhena satyaviṣayatvena vyāptasya asya hetorupalabdhiḥ | 
na ghaṭādyarthakriyāsu paramāṇavo'rthakriyākāriṇaḥ iti kadācidapi 
tathānadhyavasitatvāt | asya iyamarthakriyetyatra vyavahāre kāraṇaṃ 
tathādhyavasāyaḥ, tadviruddhaśca anadhyavasāyaḥ,-iti 
kāraṇaviruddhopalabdhḥ

     -----------------------------tena hetoḥ siddhirabādhitā |

ityādeḥ, anyathā paramāṇūnāmarthakriyākāritvaheturasiddho bhavet || 1 
||

     nanu tathāpi na hetoḥ siddhirabādhitatvaviśeṣaṇasya asaṃbhavāt, 
ekānekātmakā hi dravyādaya itivadatā bhavatā yadeva ekaṃ, tadeva 
anekaṃ; tacca kathamiti svayameva bādhakamuktamityākṣepaṃ 
pratikṣeptuṃ

(page 45)

     tatraikamāntaraṃ tattvaṃ tadevendriyavedyatām |
     saṃprāpyānekatāṃ yāti deśakālasvabhāvataḥ || 2 ||

     tatra kriyādau kriyādeḥ satyatve vā sthite sati kriyādervā ye ekatvā-
nekatve ukte, te vṛttiguṇīkṛte api pradhānaprameyatayā iha samarthanīye iti 
parāmṛśya nirdhāraṇam | tayorekatvānekatvayormadhye ekatvamevaṃ 
samarthyate, anekatvaṃ ca evamiti nīlādīnāṃ bhāvānāṃ pāramārthi-
kaṃ yadāntaraṃ saṃvinmātralakṣaṇaṃ tattvaṃ, tatra na kalanā kācida-
bhedaghanatvādekatāyā api tatra abhāvāt | yattu āntaramābhāsāntarā-
nāmiśramantaraṅgam, āntaraṃ ca antaḥkaraṇamātravedyaṃ tattvamekam; 
tadekam | tadeva punaratyaktaikatākaṃ bāhyendriyavedyatāṃ prāpya iha-
amutreti adhunā-tadeti kṛśo'kṛśa iti ca deśādibhedādanekatāṃ yāti | 
naca virodhaḥ pratīterakhaṇḍanāt kāraṇatvākāraṇatvayoriva vyavahāra-
mātraparamārthatayā viṣayabhedasya api suvacatvāt | tasmādekatvāne-
katvanekatvayorna virodhaḥ kaścit caitraścalatīti kriyāyām, evaṃ samban-
dhādau vācyamiti sūtrārthaḥ | antarabhinnaṃ tattvaṃ saṃvinmātratayā, 
māyāpramātuḥ punarantaḥkaraṇābhāsāt bāhyakaraṇābhāsācca bahir-
bhedāt vastu phalata ekānekam | anekatve hetuḥ bahiḥ 
ityādītivṛttisaṃgatiḥ | evaṃ sati iti vidyamāne kriyādau tadgate ca satyatve 
iti sādhāraṇī uktiḥ | evam iti yathā ślokapādena uktam parataḥ iti yathā 
pādatrayeṇa śiṣṭena | prathamaṃ kalanāśūnyatvena abhinnatvaṃ 
vyācaṣṭe sarveṣām ityādinā | yadi yattacchabdau, tadā evaṃ yojanā-
yadeva āntaratvam, ayameva ekatvā-vabhāsaḥ | yadātadāśabdapāṭhe tu 
spaṣṭam | anantāni iti ekaghaṭādya-
nyatamābhāsabhitticitrīkaraṇenetyarthaḥ | raso madhurādiḥ ṣoḍhā, 
avāntarabhedena anantaḥ | vīryaṃ

(page 46)

jaṭharāgnisambandhaja uṣṇādisparśaḥ, prabhāvaviśeṣaśca; jaṭharānala-
saṃbandhakṛtaṃ tu rasāntaraṃ yat madhurādi, sa vipākaḥ | guṇā anye 
gurutvasnehādayaḥ || 2 ||

     nanu viṣayabhedādekamanekaṃ ceti yaduktam, tat kena grahītavyam; 
cākṣuṣānubhavena tāvat caitro deśabhedabhinna eva nirbhāsate, na asya 
ābhāsabhedamiśrīkaraṇasāmarthyamavicārakatvāditi hi āhuḥ, vikalpena 
tu mānasena vastu naiva spṛśyate | tadatra ucyate sūtreṇa

     taddvayālambanā etā mano'nuvyavasāyi sat |
     karoti mātṛvyāpāramayīḥ karmādikalpanāḥ || 3 ||

     iha yadyapi avikalpe'pi sanniti vā ghaṭa iti vā sattāmātraghaṭa-
mātrāvabhāsādau sāmānyāderābhāso vitatagrahaṇe ca yoginaḥ 
karmā-vabhāsaḥ kālāvabhāsa ityucyetāpi, tathāpi tadā tat sāmānyādi 
nijaṃ jīvitaṃ na pratilabhate | tathāhi sāmanoparañjakatā, 
sambandhibhedodrekaḥ, 
santanyamānakṣaṇabhedaikyagraho'vayavarāśīkaraṇamavadhyavadhimad-
bhāvāvabhāsa iti sāmānyasaṃbandhakriyādravyadigābhāsānāṃ 
jīvitaṃ, tacca vikalpane sphuṭamabhivyajyate | vikalpanaṃ ca manaso'nuvya-
vasāye yadavasare māyāpramāturabhivyaktiḥ | tena manaḥ kartṛ anuvyava-
sāyaṃ sākṣātkāravimarśasya paścādbhāvinaṃ vimarśaṃ vidadhat 
kriyāsaṃbandhādiviṣayāḥ kalpanā vikalpajñānāni svatantrapramātṛ-
vyāpāraprādhānyena karoti taduktapūrvaṃ dvayamekānekalakṣaṇamā-
lambanaṃ yāsāṃ, tādṛśīḥ tena vikalpadhiyaiva ekānekātmakarūpa-
dvayasparśaḥ, natu vastuspṛk vikalpaḥ | pramātuḥ kila ayaṃ vyāpāraḥ | 
pramātā ca pūrvānubhavāntaḥsvasaṃvedanarūpo vikalpane'pi 
pūrvātmatāṃ na ujjhati | tasya tu māyīyatāvyaktau mano'nuvyavasāya 
eva

(page 47)

avasaraḥ | tatraivaca vyāvahārikaṃ kriyāsambandhādi, na śivatādaśā-
yāṃ, nāpi sadāśivādibhūmau, nirvikalpakāle ca śivasadāśivādirūpa-
samudāya iti sūtrasya tātparyam | etadavatārayati bāhya ityādinā ekībha-
vantaḥ ityantena | tāvatyāṃ bhūmau pratyuta bhedo vigalatīti na pramātṛ-
tāvasara ityācaṣṭe taddaśāviyogaṃ ca uttaradaśāyāṃ śatrevābhyām | 
svasmin nijanije pramātari pratyāsannaṃ yat manolakṣaṇamantaḥkaraṇama-
sādhāraṇapramitikāritayā, tadeva sādhanaṃ yasya anuvyavasāyavyāpā-
rasya, tatra pravṛttāḥ | lokayātrām iti lokavyavahāram, yatra kriyāsamban-
dhādikameva niviḍamupayujyate iti manyate | manasi ayaṃ kasmāt bhara iti 
cet, āha yadyapi iti tāvatī na sukhādau, tata eva atra na pūrṇā śuddhiriti 
avyavahārayogyā eva iyaṃ daśā aśanakriyāyāṃ 
bhasmasūtakādidaśāvat | aṃśabhedaiḥ iti

     ekābhidhānaviṣaye mitiḥ------------------------------| (2|3|2)

iti hi vakṣyate | anuśabdaṃ vyācaṣṭe paścāt iti | mana eva parikalpanāḥ 
karotīti sambandhaḥ  | tasya svarūpaviśeṣaṇaṃ karaṇam ityantam, 
śatranta-dvayaṃ tu hetutāgarbhaṃ kalpanākaraṇe | kayormadhyasthaṃ 
mano vṛttā-vuktamiti śaṅkitvā grāhyagrāhakayoriti darśayati bahiḥ 
ityādinā tasya ityantena vākyena | pramātrā saha bhedasaṃbandhau 
vyatirekaviśrāntī vyavahartumaśakyau yeṣām | tasya iti pramātuḥ | atra 
hetumāha pramātuḥ iti | pramātā bāhyamāntaraṃ ca vikalpyaṃ 
viṣayaṃ yadadhyavasyati vicitrābhiryojananābhiḥ, tadeva ucyate 
kriyāsāmānyādi | vyavaharati iti vṛttiyojanāṃ karoti mānasītvam 
ityādinā | hetuḥ iti vākyatrayaśeṣaḥ | nanu ko'nyaḥ pramātā nāma 
yasya vyāpāratayā kriyādivikalpā

(page 48)

uktāḥ, anubhavavikalpātmakasaṃvedanasantatimātrameva hi 
antastattvamityāśaṅkya āha pramātaiva hi iti satyapramātā 
maheśvararūpa evetyarthaḥ | prāk iti

     na cedantaḥkṛtā--------------------------------------| (1|3|7)

ityantaḥ prabhṛti | saṃskārajā iti saṃskāro hi 
pramātrekatāparyavasāyīti uktam | tato bauddhā yathā 
anubhavasaṃskārajanyatāṃ manyante, tathā atra na bhavati,-iti mantavyam 
| cakṣurādiṣu ca ityādeḥ niṣṭhatvāt ityantasya tātparyaṃ vyākhyātaṃ 
sūtravyākhyānārambha eva | atra ca sāmānya-grahaṇena sarvaṃ 
sambandhādi upalakṣayati | sāmānyarūpā api iti asphuṭaprāyā iti 
yāvat | sāmānyamucyante iti na sāmānyamiti vyavahri-yante | atra hetuṃ 
teṣāṃ ityādikaṃ vakṣyamāṇaṃ sāvakāśīkartuṃ 
sāmānyasvarūpāviṣkaraṇāya āha viśiṣṭānāmanugāmi ityantam | 
nanu atra avasare sa ekākyābhāsaḥ kimucyatām, na tāvat sāmānyamiti 
tvameva avādīḥ | naca aviśeṣatvena arthaṃ loko vyavaharati | satyaṃ na 
vyavaharati, avyavaharaṇe tu nidānam-arthakriyārthī hi lokaḥ, naca 
ābhāsa-mātramarthakriyākārīti | etat darśayati tadarthakriyā ityādinā, 
ca uktā-śaṅkādyotakaḥ, yogiprāyasya syurapi,-ityāśayena 
viralatvamuktam | natu abhāva eva abhilaṣaṇīya iti sat vastraṃ paridadhātīti | 
nanu gṛhe kiñcidasti navā,-iticintāyāṃ sadābhāsamātreṇa api 
arthakriyā hṛdbhaṅgaparihāralakṣaṇā kriyate eva | vakṣyateca etat

     tathaiva sadghaṭa------------------------------------| (2|3|5)

ityatra | tat kathamuktaṃ ābhāsāntaramiśratāyāmeva arthakriyā iti | 
atra uttaramāha deśa ityādinā | iha idānīṃ

(page 49)

sannitīyataiva sadābhāsasvalakṣaṇībhūta iti rūpanīlādyābhāsairbahi-
raṅgaiḥ svalakṣaṇatāyāmaprayojakaiḥ kiṃ tatra kṛtyam | deśakālābhā-
sābhyāṃ vinā na ābhāsasahasraiḥ saṃbhede'pi svālakṣaṇyaṃ parya-
vasyati nīlaṃ vastraṃ vitataṃ kārpāsaṃ mṛdu tanvityādau sāmānya-
rūpatāyā eva sphuraṇāt | idaṃ taditi tu deśakālābhāsasaṃbhedaḥ 
sāmānyarūpatāmapahastayati | tataḥ sa eva antaraṅgaḥ 
svālakṣaṇyāpattau | etadeva upapādayati tayoreva iti deśakālayoḥ 
pūrvāparādirūpatvena | deśo dūratvādūratvādilakṣaṇaṃ 
paratvāparatvavaicitryamullāsayati, kālastu navapurāṇatādilakṣaṇam | 
nanu parasparamābhāsānāṃ tulyame-lane ko'tra niyamo yat 
sadābhāsastābhyāmābhāsābhyāṃ militaḥ 
svalakṣaṇamarthakriyākārīti ca ucyate, natu jātu deśābhāsaḥ 
kālābhāso vā ābhāsāntaramiśritaḥ iti | atra ucyate nityameva iti | yat kila 
prathamā-nirdeśyaṃ pṛthakparāmarśapadavīmavatīrṇaṃ, tadeva vastu 
pradhānaṃ dravyamarthakriyākārīti yuktam | deśakālayośca tathātve 
diśyate'nena, kalyate'neneti yadanyaparatantraṃ rūpasarvasvaṃ, tadeva 
vighaṭitamiti svatantrābhāsarūpatve 
tayordeśakālābhāsāntarasaṃbhedenaiva svalakṣaṇībhāva ityeṣa eva 
unmīlati pakṣaḥ | tau ca upasarjanībhūtau kiṃ kuruta iti cet, āha 
vyāpinitya iti ābhāsaṃ mūrtitaḥ kriyātaśca prasisīrṣuṃ saṅkocayataḥ, 
saṅkucitaśca upayujyate saṅkucitasvabhāvasya pramātuḥ | evaṃ melanaṃ 
nāma yat, tadeva svalakṣaṇam | nanu yasya sadābhāsasya unmīlanaṃ 
svalakṣaṇaṃ, sa sadābhāsastasya svalakṣaṇasya bhedakatāmāpanno 
bhedyaśarīratādātmyena vartamānaṃ yuktaṃ yat bhedyavṛttāntamudvahet 
| bhedaśca saṅkucitasvalakṣaṇātmā, tatastenāpi yuktaṃ saṅkucitumiti 
vinaṣṭaṃ sāmānyaṃ syāt | tataśca kathamucyate nityavyāpirūpaṃ 
sāmānyamiti | etat

(page 50)

samādhatte viśeṣaṇatve iti viśeṣyabhāgo hi pradhānam, tatraiva ca 
viśeṣaṇakṛta upakāro yuktaḥ, natu upasarjane viśeṣaṇabhāge | tato nīlaḥ 
paṭo mṛduriti mārdavaṃ viśeṣaṇaṃ nīlatāṃśe viśeṣaṇe yathā 
akiñcit-karam, tathā sāmānyātmani ābhāsavarge viśeṣaṇabhūte 
deśakālaviśe-ṣaṇaṃ na saṅkocaṃ vidhatte | tatra iti viśeṣaṇatve | tasya 
iti sāmānyasya | kimato jātamityāha tadāca iti yaduktametat, tato 
hetorityarthaḥ | khyāpyante iti ekalolībhāvena bhāsanāt | bhāsanasya tu 
pradhānabhūtaṃ yat vimar-śākhyaṃ jīvitaṃ, tadviśeṣarūpaṃ vikalpo 
yadādiśati; tadbhāvastattva-miti darśayati tathāpi iti | prāyeṇa iti 
vākyārthavikalpo'pi ayamadhunā iha ghaṭa iti yadā yadā 
puro'vasthitaghaṭābhāsaḥ tadā tadā itthamudeti,-iti 
prātisvikadeśakālatattvasvīkārāyogāt sāmānyaviṣaya eva | ata eva āha 
syāt iti | tatra hi tatkālasannihitavaktṛśrotṛpratyakṣādipramāṇāntarasa-
civāt tato vākyāt vivikṣitaviśeṣapratipattiḥ kāmaṃ saṃbhāvyate, natu 
vākyārthavikalpo niyatatatsvalakṣaṇasvīkārākṣamaḥ | tata eva

     camasenāpaḥ praṇayanti vrīhīn prokṣati ṣoḍaśinaṃ gṛhṇāti |

ityādau laḍapi na viśiṣṭaṃ vartamānāvabhāsamavagamayitumalamiti 
śabdāt pratīyamāno'rtho'ṅgulinirdeśādisāhāyyakamantareṇa deśa-
kālānavacchinna eva pratīyate iti ayatnasiddho'yamarthaḥ | etacca pramāṇa-
lakṣaṇe bhaviṣyati | iyatā anuvyavasāyavyāpāra eva sāmānyakriyādi-
tattvaṃ pratyujjīvayati | yat prakṛtaṃ, tat nirūpitamiti upasaṃharati evaṃca 
iti | asmin iti yatra svalakṣaṇasāmānyarūpatā cintanayogyā, tādṛśe | na 
tadā iti mānasāvasāyakāle | sāmānyam ityatraiva cchedaḥ | atra hetuḥ

(page 51)

deśādi ityādi sambandho'pi tadā iti kriyāpi tadeti sambandhaḥ | 
granthāntaraṃ heturūpam | uktam iti mano'nuvyavasāyi iti kalpanāḥ iti 
ca | vakṣyate iti

     ----------------------------------ālambante vikalpanāḥ | (2|2|5)
iti || 3 ||
     evamiyatā saṃvṛtau vikalpabuddhau sphurataḥ sāmānyādeḥ 
saṃvṛtisattvaṃ nāma sattvaviśeṣa eva avatiṣṭhate, na 
dvicandrādivadasatya-teti upapāditam | tatra ayamavataraṇakramaḥ 
saṃvidaḥ-sarvamidaṃ svātan-tryāmarśanalakṣaṇāyāḥ 
kriyāśaktervijṛmbhitam-yat saṃbandhasāmā-nyādi | tatrāpi 
sambandharūpataiva anekaikarūpatālakṣaṇā sarvatra tāttvikaṃ rūpam | 
tatra tu asādhāraṇarūpāntarayoge nāmāntaram | aneka-vyaktigrāmasya ya 
aikyātmā sambandhaḥ, tatra gāva iti vyapadeśāntara-sahiṣṇutvaṃ; tatra 
sāmānyavācoyuktiranekakṣaṇapravāhe āśrayabalā-dekībhavati spandate 
iti vyapadeśabalāt kriyāvyavahāraḥ, tantūnāmaikye paṭo'yamiti 
dravyavyavahāraḥ, bālyādyavasthānāmaikye avasthātṛvyava-hāraḥ | 
evamanyatra | vyapadeśāntaragranthivandhyatāyāṃ tu nirviśeṣā 
saṃbandhabhāṣaiva, prātipadikārthāt tu yadatiriktaṃ bhāti, tat sambandha 
eva sarvam | tata eva

     bhedābhedātmasaṃbandhasahasarvārthasādhitā |
     lokayātrā----------------------------------------------|| (ślo. 1)

iti uktaṃ sambandhasiddhau bhinnasāmānyavādibhirapi samavāyasya 
sambandhasya anugṛhṇāti sambandhaḥ iti nītyā sambandhena vā 
anugṛhītasya aṅgīkaraṇāt | sambandhaśca ekānekatāmayaḥ 
pramātṛsvā-tantryātmakakriyāśaktimahimnā | tataḥ sambandhaḥ eva 
pramātraikyasiddhau mūlaṃ


(page 52)

     -----------------------sambandhe sāvadhānatā | (vi. bhai. 106)

ityukteḥ | tatstameva vicārayituṃ sūtraṃ

     svātmaniṣṭhā viviktābhā bhāvā ekapramātari |
     anyonyānvayarūpaikyayujaḥ saṃbandhadhīpadam || 4 ||

     rājā puruṣaśca viviktatvena yato bahirbhāsete, tataḥ svātmanyeva 
samāptau tathāvidhāveva yadā ekasmin pramātari aikyaṃ bhajataḥ | tacca 
na aikyamātraṃ svarūpavigalane sambandhāyogāt, kintu paraspararūpa-
śleṣasamakālanimajjadunmajjadbhedābhedakoṭidvayadolāyantrarūpaman-
vayalakṣaṇam; taccāpi na pramātraiva saha, apitu anyonyaṃ rājñaḥ 
puruṣaḥ, yadivā tasya rājeti | kevalaṃ tadbhāvagamane saṃvitsparśaḥ 
eṣāmupāyamātratvena aṅgīkriyate kanakapṛṣatamelane agniriva svarūpa-
malumpanneva | tādṛśena aikyena yujyamānau tau tau bhāvau sambandha-
buddheḥ rājñaḥ puruṣa ityādikāyāḥ padaṃ viṣayaḥ | sarvatra dviṣṭha 
eva saṃbandho yadyapi kathitanayena, tathāpi sambandhavyaktīnāmānantya-
mabhidhātuṃ bahuvacanamiti sūtrārthaḥ | nanu amāyīye pade abhedasya 
ekarasatā, māyāpade bheda ekarasaḥ; bhedābhedajīvitastu sambandhaḥ 
kāṃ daśāmadhiśetāmityāśaṅkya māyādaśāmeva śuddhadaśā-
kṣepeṇaiva vartamānāmiti darśayati kartṛkarma ityādinā buddhiḥ ityan-
tena | antaḥkaraṇapravṛtteravasare māyāpramātari ullasite lokavyavahārāḥ 
pravartante, natu pūrvam | tadāhi saṃsāripramātā anabhivyaktaḥ | nanu 
tadāpi samastabāhyendriyakaraṇam, tacca paraśuriva cchedakapuruṣasaṃ-
sargaṃ chedyasaṃparke'pi pramātṛsaṃsargaṃ prameyasaṃsargaṃ ca na 
ujjhatyeva,-iti bahirapekṣayā bhedo'ntarapekṣayā ca abhedo'styeveti 
bhedābhedātmasambandhamayo vyavahāraḥ kasmādanabhivyakto'bhidhī-
yate,-iti codyamanūdya pariharati

(page 53)

tāvatī iti | sā hi paśorapi sadāśiveśvaradaśeti pratipāditameva | tasyāṃ 
ca abheda eva viśramo bhedāṃśasya ācchādanāt | nanu māyāpramātari 
abhivyakte bheda eva ekarasaḥ,-iti punarapi kathaṅkāraṃ bhedābhedamayā 
vyavahārāḥ | etadapi pariharati mukhya iti | prakāśamayatvaṃ hi na 
bhāvāt kadācit vicalati | prakāśaśca tadā dehādisaṅkocābhāsabhāgī 
api svarūpādapracyuta eva | yadajaḍapramātṛsiddhiḥ

     tadātmanaiva tasya syāt kathaṃ prāṇena yantraṇā | (ślo 21)

iti | tato māyīye sthite'pi bhede prakāśamahimnā na abhedo vicyavate | 
ekaika iti eka eva asau māyāpramāturvyāpāro yena saṃbandharūpaṃ tat 
bhāvadvayaṃ sṛjyate ca prakāśyate ca vimṛśyate ca | vibhinnam iti 
pūrvasyā asaṃbandhāvasthāyā vilakṣaṇamityarthaḥ | ata eva vikalpa-
vyāpāreṇa pramātṛsaṃbandhinā ullāsitatvādantaḥkaraṇagamyatvena 
asādhāraṇatvāt pramātṛbhedena bhāvasya sambandhavaicitrye 
sambandhā-vasthā ca bhavantī na duṣyati | kvacana ābhāsāṃśe hi 
parameśaḥ kadāci-dāmiśrayati pramātṝn, anyāṃśca viyojayati,-iti 
uktaṃ bahuśaḥ | nanu bhedābhedamayatvameva sambandhalakṣaṇamiti 
guṇapradhānatādinā sambandhinorvaicitryaṃ kutaḥ, kutaśca 
sāmānādhikaraṇyādibhedena ṣaṣṭhī, daṇḍakapaṭhitabhedasaṃbhāreṇa 
ca saṃbandhavaicitryam,-ityā-śaṅkāṃ parākaroti tacca iti | na khalu 
ekarasatayaiva ābhāsānāṃ saṃyojanamiti hi uktam | nanu mānase 
vikalpe'bāhye bāhyaṃ rūpaṃ na sphuratyeveti śaṅkāṃ parihartuṃ 
svadarśanaṃ smārayati manasāpi iti | ata eva iti yaduktaṃ bahirantaśca 
iti tato hetoridamavatiṣṭhate ityarthaḥ | parihṛtaviruddhadharma iti 
yaduktaṃ, tadeva spaṣṭayati bāhyāntaratayā

(page 54)

iti | nanu evaṃ bhinnaviṣayatayā kāmaṃ virodhaḥ parihṛto bahirbhinnaṃ 
antarabhinnamiti, iyatā tu ekasya etadrūpamiti na siddhaṃ bāhyāntaratvena 
ābhāsayorbhedāt | etadapi pratisamādhatte vimarśabalādeva iti || 4 ||
     atha sambandhānugrahādaikyānaikyamayatve'pi yathā 
vailakṣaṇyaṃ jātyādyavabhāsānāṃ, tathā bhedāntaramabhidhātuṃ 
prakramate

     jātidravyāvabhāsānāṃ bahirapyekarūpatām |
     vyaktyekadeśabhedaṃ cāpyālambante vikalpanāḥ || 5 ||

     jātyavabhāsānāmābhāsaparamārthānāṃ jātīnāṃ yā 
grāhikā vimarśikāśca kalpanā vikalpabuddhayaḥ, tā na kevalamantareva 
aikyaṃ bahiśca anaikyameva viṣayayanti; yāvat bahirapi ekagotvānugamā-
daikyamekaprātipadikaprayogaprayojanaṃ bahuvacanaprayogopayoginaṃ ca 
āśrayabhūtavyaktiparigrahāvaśyaṃbhāvinaṃ vyaktigataṃ bhedamālam-
bante prakāśayanti vimṛśanti ca imā gāva iti bahirmukhatayaiva abhedasya 
viśeṣaṇatayā bhedasya ca viśeṣyatvena uparañjanīyatayā pratīteḥ | evaṃ 
dravyāvabhāsānāṃ kalpanā bahirapi ekatāmavayavabhedaṃ ca 
ālambante ghaṭa iti niḥsandhibandhanatayā ekasya vaitatyena ca 
anekāvayavasya prati-pattiryataḥ | ābhāsasāratayā ca citrasaṃvedanavat na 
virodhaḥ kaścit raktāraktādibhede'pi,-iti sūtrārthaḥ | enamavatārayati 
saṃbandha iti | nanu cākṣuṣe mā nāma ābhāsāntarāṇi ābhāsiṣata, 
deśakālābhāsau tu iha adhuneti kathaṃ vyapagacchataḥ | itthamityāha 
yadā iti sāmānyena deśakālānavadhānena ca yadā prakāśaḥ | paśorapi 
ghananidrāmūr-cchāmadānantaraprathamaprabodhādyavasareṣu tadā 
vastumātrāvabhāsaḥ | svarūpabhedaṃ hi yuktvā na tatra aparo bhedaḥ 
pratibhāti | svarūpaṃ ca ābhāsamātrameva |

(page 55)

sa iti gomātrāvabhāsaścākṣuṣaḥ, cākṣuṣe iti saptamyā pāṭhe 
vyavahāre iti mantavyam | prathamāpāṭhastu spaṣṭaḥ | sa iti yaḥ sāmānya-
sya lakṣaṇatvena uktaḥ samānānāṃ bhāvaḥ | tadāpi iti na ekābhāse, 
nāpi anekābhāsa ityarthaḥ | sampadyate iti kāṇādadarśane'pīti manyate | 
tathā ca hetuḥ ayuta ityādi | tathāhi tatrabhavān

     ātmāntarasya yenātmā tadātmevāvabhāsate | (vā. pa. 3|3|9)

iti | ata eva iti yaduktaṃ-ekānekarūpatā īdṛśī cākṣuṣe na avabhāti-iti 
vistareṇa, tato hetorityarthaḥ | syāt iti yuktyā saṃbhāvyate tāvat sannihita-
vastvavabhāsitatvāt cākṣuṣasya sāmānyāvayavyādeśca sarvasādhā-
raṇatayā spaṣṭasya tadāpi sannidhānāt | yadāha kaṇavratamuniḥ

     rūpidravyasamavāyāccākṣuṣāṇi sāmānyāni | (4|1|11)

iti | anabhivyakteḥ iti bhedātmakarūpalakṣaṇaprādhānyenaiva 
pratītiviśra-maṇādityarthaḥ | caitra iti | yadyapi ghaṭādikamapi 
avayavisaṃmatameva tathāca vakṣyati tilasyānyatastilāt ityādi, tathāpi 
ayamahametāvat gacchāmi tiṣṭhāmi veti ekatāparāmarśasya na kathañcit 
jīvaśarīre vyabhicāro'sti,-iti darśayitumevamuktam | ghaṭo hi 
gṛharathagrāmasenādi-vat samudāyasvabhāvo'pi ekārthakriyākārī 
syāditi bhavedapi saṃbhāva-nā | bālādyavasthā iti | na atra 
avasthānāmaikyānusandhānaṃ vivakṣitaṃ tasya 
avayavibuddhāvaprayojakatvāt, apitu etāvānahamayamadya 
pūrvarūpādetāvatā bhinnavaitatyo niḥsandhibandha itīyati atra tātparyam | 
ata eva bheditairavayavirūpairāviṣṭa eka iti uktam, evaṃ prameyasya 
rūpasaundaryamevaṃbhūtaṃ yat kalpanābuddhau, tadavabhāsa iti

(page 56)

uktam | adhunā tu pramātṛsvarūpaparyālocanāto'pi evameva yujyate iti 
darśayati pakṣāntaraṃ parigṛhṇaṃn athavā iti pramātā ca iti 
māyocitaḥ | sambandhamukhaprekṣi ca sarveṣāṃ jātyādyābhāsānāṃ 
rūpamiti vyāpakamukhena api vyāpyasya itthameva yuktamiti tṛtīyaṃ 
prakāraṃ darśayati samuccayadvāreṇa sambandhādīnāṃ ca iti | 
tatprasaṅgādapi iti ekapraghaṭṭakatvena ekarasatvāt | saṃbandhavadeva 
atra yuktaṃ kalpanāviṣayatvam | sambandhasya ca vyāpakatvāt vyāpyasya 
tadeva rūpaṃ prasajyate ityapi mantavyam | nanu ekavacane tarhi 
sāmānyamekameva avamṛṣṭaṃ, na svalakṣaṇabheda iti tatra na syāt 
samānānāṃ bhāva ityevaṃrūpasya sāmānyasya pratītiḥ | atra ucyate 
yatrāpi iti svalakṣaṇā-saṃsparśe hi kā saṅgatirānayetyādeḥ | nanu na 
bahūni svalakṣaṇāni sphuranti pratipattuḥ prayokturvā atra imā gāva 
ityādāviva bahutvasya apratīteḥ | etadāha yadyapi iti | atra samādhiḥ 
tathāpi iti | chāyāpi iti sāmānyamātrameva śuddhamiti | kiṃ tarhi 
parisphurati | āha eṣām iti govyaktīnāmekatamā vyaktiryā hṛdaye 
parivartamānā kṛṣṇā ca ānataśṛṅgā ca utthitā ca anyādṛśī vā yathā 
yathā saiva parisphurati atra prayokturanyasya ca na sā sphurantī saiveti 
niyamena proktā prakāśate, apitu tatpramukhīkāradṛśā, sā yatheti sāpīti 
saivetyabhāvarūpā ceti amunā rūpeṇa aniyatameva tat vastu bhātaṃ 
bhavati aniyatatvādeva svalakṣaṇebhyo vilakṣaṇamapi tāni svalakṣaṇāni 
abhedena svīkurvāṇam | aniyatatve yuktyantaramapi āha ataśca iti | yadi 
nāmapadamavyutpannamidaṃ tama-----------vā, tadā ekatamamiti vā 
pāṭhaḥ | atha ekācca prācām (pā. sū. 5|3|94) iti ḍatamajayaṃ,

(page 57)

tadā ḍatarādipāṭhādaḍḍādeśe ekatamaditi | pratipattā iti prayoktā 
prati-pattā ca atra vivakṣitaḥ | pratītānuṣṭhātṛtā prayoktari, 
pratītapratipāda-katā pratipattari, pratītā ānetṛtā | etaduktaṃ bhavati-
prayoktrā kṛṣṇa-cchāyopakrame gavi hṛdayasthe yadā śabdaprayogaḥ 
kṛtaḥ, tadā śukla-cchāyamapi puraskṛtya pratipattā gāṃ pratipattuḥ 
kapilavarṇamapi yadi ānayati, tadubhāvapi kṛtimāninau bhavata eva | tat yadi 
aniyamo na syāt, kathamitthamupapadyate | aniyamācca 
aśeṣasvalakṣaṇapratipattirayatnasiddhā | yatra iti rathapratibhāse | 
anantarameva iti rājapuruṣādisambandhanyāyena | saṃyogena iti 
asamavāyikāraṇatayā nirbhāsamānena saṃyogābhyāṃ 
saṃyogairvetyarthaḥ | kāryadravyam iti yasya na kevalamāntarameva 
ekatvaṃ dvitīyamapitu bāhyam | etadeva sphuṭayati yasya iti | etadvailakṣa-
ṇyaṃ tu rathādau darśayati rathādiṣu hi iti | saṃyogo'pi antar iti | 
evaṃhi tatra pratipattiḥ-aho suśliṣṭamidaṃ, suyojitamidaṃ 
sughaṭitamidaṃ carmaṇā saha kāṣṭhalohamṛdādi-iti, natu ghaṭe eṣa 
pratibhāsaḥ-kapā-lāni imāni yojitāni bhānti-iti | nanu 
ghaṭacaitrādiprakāśe'pi kapālapā-ṇyādikameva pratibhāti, tacca evaṃ 
yena digbhedabhinnavastugrahaṇakṛ-tyaṃ vaitatyaṃ nirbhāsate | atra āha 
caitra ityādi | na asmābhiravayavapra-kāśo'pahnutaḥ, apitu 
ekaghananiḥsandhibandho'vayaviprakāśo bhavanneva 
avayavaprakāśākṣepeṇa bhavati,-iti brūmaḥ | nanu ta eva avayavā 
ekārthakriyākaraṇopādhibhedāt rathādivadekatayā nirbhāntu, kimanyena 
ekena avayavinā kalpitenetyāśaṅkya ekapratibhāso'tra anapahnavanīya iti 
darśayati yadica iti | atyanta iti | anena dṛṣṭasajātīyatayā

(page 58)

tatrāpi aikyābhāsa iti vacanāvakāśaṃ vyudasyati | ekadeśamātrakam 
iti dākṣiṇātyo hi na karabhasya grīvāmātraṃ smarati | sa iti ekadeśaḥ | 
pratheta iti pratyakṣe | pratyuta iti | vaitatyāvabhāso yaḥ pareṇa avayava-
mātramatra prakāśa ityatra hetūkṛtaḥ, tena pratyuta avayavino'pi prakāśa 
ākṣiptaḥ | vitataṃ hi bhāsamānamekabhavabhāsate | yatratu bahuṣu 
ghaṭeṣu vaitatyapratītiḥ, tatra bhrama eva ekatvākṣepeṇa yato vitatatā bhāti 
| tadayaṃ viruddho heturiti | bāhyavāde'pi iti śuddhe kāṇādadarśane 
evaṃ, kiṃ punarasmaddarśane iti yāvat | atra bāhyavādaśabdamākarṇya 
svaṃ pakṣamudgrāhayan pūrvapakṣitvena śaṅkyate atha ityādinā 
syāditi ityantena | asambhavam ityādinā naca parisamāptyavadhirasti iti 
samādhī-yate | tadā'pivā ityetat atyantādṛṣṭapūrvam ityasya 
samādhānam | tāvatparamāṇupuñjātmā karabho hi dākṣiṇātyasya 
vismayasvabhāvaṃ sukhaṃ, bālakasya vā trāsasvabhāvaṃ duḥkhaṃ 
janayet | tadarthakriyo-pādhibalādeva ekatvamaupādhikam | 
svapakṣamupasaṃharati sarvathā iti | nanu niviḍatā sthūlatvaṃ ca yat 
bhāti, tat paramāṇuṣu nāsti tāvat; tadetat kutratyaṃ bhātu | atra āha 
anekasya iti aṅgulipañcakaṃ hi yugapat gṛhya-māṇaṃ 
ekakapratibhāsavilakṣaṇasthūlarūpatayā bhāti antarālasya ca 
asattvādevavā pratibhānaṃ nīlarūpamadhye śuklāderiva sata evavā 
rasāderiva atadindriyavedyatvāt | tadantarālasya apratibhānādeva 
idamekaghanamiti pratibhāso

     -----------------------dūrādekaghanaṃ vanam |

itivat | anekasya yugapadgrahaṇe antarālasya ca agrahaṇe evameva pratibhāsa 
upapadyate aucityāt sthūlamekaghanamiti, natu anyathā |

(page 59)

tataḥ pratibhāse sati bāhyasya ayaṃ dharmo bhāti, pratibhāsasyaivavā 
sākārasaṃvedanavāde jñānākāralakṣaṇasya eṣa dharmo, na bāhyasya, 
-iti tathābhāso'yamavayaviprakāśa iti na yuktaṃ gaditum | evaṃ 
pratyakṣaṃ pramāṇaṃ yat pareṇa darśitamavayavisiddhau

     sarvāgrahaṇamavayavyasiddheḥ | (nyā. 2|1|34)

iti sūtreṇa, tat nirākṛtam | atha

     dhāraṇākarṣaṇopapatteśca | (nyā. 2|1|35)

iti yadanumānamuktaṃ, tadapi nirākaroti hetumanyathāsiddhīkurvan 
paramāṇusañcaya ityādinā | svabhāvavaicitryāt iti, ghaṭādīnāṃ ye 
paramāṇavasteṣāṃ svahetubalena tatsattānurūpānubandhitayā utpādāt, 
ghaṭādīnāṃ ca ye bhoktārastatkarmāṇi tatra adhipatipratyayaḥ | 
vāśabdaḥ samuccaye | etacca avayavivādināpi saṃyogānāmasamavāyi-
kāraṇānāṃ parirakṣaṇāya pavanasaṃyogādisaṃbhāvyamānodayavi-
bhāgārambhakakarmānutpāde nidānamavaśyopetamiti | evaṃ prasādha-
kaṃ pramāṇaṃ parākṛtya bādhakamavayavini darśayati eka ityādi | eṣa 
svarūpāgato bādhakaḥ | dhāraṇaguṇapūrvaprakramadharmamukhena api 
tamāha dvyaṇukādi iti | tathaiva tantugatāni rūpāṇi paṭagataṃ ca rūpa-
miti pareṇa gṛhyamāṇe rūpavattva-------------------------ca svakāryāpātama-
dhikaṃ vidadhyuriti tattattulāvamānāt paṭe adhikādhikaṃ tulāyā 
namanaṃ bhavediti | atra pūrvapakṣe pratividhānamucyate | tatra 
saṃkṣepeṇa tāvat sarvametadayuktīkaroti syāt ityādinā arthāḥ ityantena 
| eṣa doṣaḥ iti sādhakābhāvabādhakasadbhāvarūpaḥ | atha etadeva 
sphuṭayati evaṃca iti asmin saṃkṣepe sthite ityarthaḥ | pareṇa ca 
paramāṇūnāṃ samūha eva itthaṃ bhāti,-iti yaduktaṃ, tatra 
samūhapratibhāse

(page 60)

prasiddhaṃ yat vibhaktāvabhāsatvamantarālāgrahaṇotthāpitasaṃyogaṃ 
nāma sahakṛtādeva vyāpakatvādekarasabhedodbhidyamānaṃ vyāpakaṃ, 
tat darśayati rāśi iti | tadanupalabdhiṃ prakṛte ghaṭayati yo'yaṃ 
caitrāva-bhāsaḥ ityādinā | nanu yadi eka eva, kathaṃ tarhi uktaṃ-
ekānekātmā avayavīti | etadāha vibhāgānavabhāsāt punar ityādi | 
atra uttaraṃ tathāpi iti | tat iti pāṇyādīnāṃ pṛthak 
yo'nekatvāvabhāsaḥ, taṃ vyabhi-carati yo vaitatyāvabhāsastadrūpo 
yataścaitrāvabhāsaḥ; tasmādekāneka-tvam | tata eva uktaṃ -
vaitatyamavabhāsamānaṃ sati eva vāstave ekatve bhāti-vitato'yamekaḥ 
paṭa iti | vitataṃ vanamityādau tu ādhārabhūta-
dharaṇīgolakagatādekatvādevamavabhāsaḥ | etadeva sphuṭayati caitre hi iti 
| tasyaiva iti avayavigatasya | ekāvayavivyāptatayā eva bhāntaste 
avayavatvena bhātā bhavanti, itarathā tu svatantrā eva 
ayogolakanikarakalpāḥ kasya avayavatayā bhāseran | etat saṃkṣipati ata eva 
vibhakta ityādinā | āntaram iti natu bahiḥ | evaṃ pratyakṣameva 
pramāṇamavayavisiddhau pariśodhya anumāne bharamakṛtvaiva 
svarūpagataṃ bādhakaṃ nirasyati ata eva iti | tathaiva iti nahi tat raktaṃ, 
araktaṃ vā kiñcit | citrameva tu tadavayavino rūpam | aparamapi parāsyati 
tulya iti svapnamāyāsaṅkalpagata iva ghaṭa-
paṭādirdvyaṇukādiprakramamanādṛtyaiva utpadyate iti vakṣyate nirupādā-
nāmicchāmātropādānāṃ vā bhāvasṛṣṭiṃ nirūpayatā | niyativaśāt 
tu tathākramāvabhāse'pi paramāṇuṣveva gurutvamavayavinipātakāri 
bhavatu nityam, natu gurutvamavayavini utpadyate | yadivā sadapi gurutvaṃ 
tathā na utpannaṃ yena pātādhikyaṃ kuryāt | vicitrā hi 
bhāvasvabhāvāḥ | ghanāvasthāsthaṃ lavaṇaṃ jalasaṃyogi

(page 61)

karoti tulānativiśeṣaṇam, tadeva tu drutaṃ na karoti sadapi 
rasātiśayopalam-bhāt | makṣikāsahasramalikulamapi ca 
kṣaudrapūrṇapātre na tulāmadhi-kaṃ namayatīti | ata eva iti 
yato'vayavānām, ato'tra bahutvam | uktam iti yadupakrāntaṃ 
ekānekāśrayāḥ iti, tadiha sūtre nirṇītaṃ prāgevetyarthaḥ | vivṛtam iti 
vṛttau || 5 ||
     kriyākārakasambandhe'pi bhedābhedau vimṛśyete sūtreṇa, 
tatprasaṅgena ca digādisvarūpaṃ

     kriyāvimarśaviṣayaḥ kārakāṇāṃ samanvayaḥ |
     avadhyavadhimadbhāvānvayālambā digādidhīḥ || 6 ||

     ananyatrabhāvalakṣaṇā nimittatā atra viṣayārthaḥ | vṛttigranthe'pi 
evam | kārakam iti dravyaṃ śaktiśca | tadiyaṃ yojanā-śaktyādhārā-
ṇāṃ dravyāṇāṃ yaḥ samanvayaḥ, sa saṃśleṣakajatusthānīyakriyā-
parāmarśanimittako yathā pramāṇaprameyayoḥ pramānimittakaḥ; pramā 
ca pramātṛviśrāntatā,-iti kartari cidrūpe yadabhedagamanaṃ bhinnānā-
mapi kārakāṇāṃ, sa eva samanvayaḥ | evaṃ kāṣṭhasthālyādīnāṃ 
paktari vācyam | evaṃ kārakaśaktīnāmapi samanvayaḥ kartṛviśrāntipar-
yanta eva kriyāmukhena tadullāsāt kriyāyāśca kartari viśramaṇāt | evaṃ 
kriyāyāḥ svalakṣaṇāpekṣayā ādikārakāpekṣayā ca yo bhedo, yaśca 
ekakartṛviśrāntyā phalaikyena ca abhedaḥ; sa eva samastasambandhajīvita-
bhūtaḥ | asmādidaṃ paramaparamiti ca yā dikkālabuddhiḥ, sāpi avadhima-
vadhimantaṃ bhinnameva santamantarabhedapurvakaṃ bhedāvamarśana-
madhyamabhedaparyantatayā melayantī sambandharūpatvapradhānaiva | 
tatrāpica cetanasya yā parāmarśakriyā, saiva vijṛmbhate iti 
kriyāśakterbhagavatyā ayaṃ sarvaḥ

(page 62)

sphāra iti tātparyamiti sūtrārthaḥ | grahaṇakasūtraṃ

     kriyāsambandha-----------------------------------| (2|2|1)

ityādi | tatra kriyāyā eva tāvat bhedābhedau kārakamukhena upapādayan 
bhedaṃ tāvadāha kārakāṇām ityādinā | tadrūpoparāgāveśena ca 
kriyā bhātā,-iti bhedarūpatvamasyāḥ | tathā āha kārakavārtike

     bhinnaṃ paceḥ svarūpaṃ kārakabhedena tadbuddheḥ |

iti kriyābuddheḥ | atha abhedamapi āha pacatīti ca iti cakāreṇa bhedena saha 
abhedaṃ samuccinoti | pacati-iti amutra parāmarśe 
kriyābuddherabhinnaviṣa-yatā, yata etadrūpaḥ pākasvātantryamayo yaḥ 
kartā, tadekāviṣṭatayā sā kriyā tayā buddhyā viṣayīkriyate | tasya ca 
karturekarūpatvaṃ paramārthaḥ | etaduktaṃ bhavati-kāṣṭhaiḥ 
sthālyāmodanaṃ caitraḥ pacatīti vākya-gamyo'rthaḥ, sā tattvataḥ kriyā, 
tata eva ākhyātaśabdo vākyamiti ucyate atrabhavatā | tatra ca kāṣṭhagataṃ 
jvalanādi, sthālīgataṃ santapanādi, taṇḍulagataṃ vicaṭanādi ca yat; tat 
pākarūpamityevaṃ bhedena āmarśe sphuratyapi 
caitracetanasvātantryaviśrāntyāmabheda eva paryavasyati | etat-
prameyamupasaṃharati kriyāmatirapi iti | na kevalaṃ sambandhadhīraneka-
viṣayā,-iti apiḥ | nanu pūrvameva uktametat

     sakramatvaṃ ca laukikyāḥ kriyāyāḥ---------------| (2|1|2)

iti | satyam, idaṃ tu anyathā bhedasya nirūpaṇam | tadāha na kevalam iti | 
kartraikyācca iti na kevalaṃ phalaikyāditi yāvat | evaṃ kriyāmekāneka-
rūpāmupapādya vṛttigranthasya matiḥ ityantasya tadvyākhyātasya 
ślokārdhasya ca prakṛtamarthaṃ tātparyeṇa vyācaṣṭe tatra iti vṛttigranthe 
ślokārdhe ca | kārakatābuddhirapi

(page 63)

yā, sā bhinnānāmapi kārakadravyāṇāṃ bhavantī ekaviṣayā api aneka-
viṣayā kārakatāyāṃ buddhirityetadatra uktam | kriyākārakatābhāvaprati-
patteḥ śeṣasambandhapratipatteśca ekānekaviṣayatāyāṃ tulyāyāṃ 
vailakṣaṇyamāha rājñaḥ iti pratipatturityarthaḥ | nanu śeṣasambandhe'pi 
kriyākārakapūrvakatvamuktam,-ityāśaṅkya āha atrāpi vā iti natu 
tasya pṛthakparāmṛśyateti bhāvaḥ | digdeśakālā vimṛśyamānā 
āntarameka-tvamāśrayante yataḥ prāgvyākhyātayā sambandhapratītyā 
viṣayīkriyante | te hi dvitīyasambandhyapekṣayā pūrvāparatvena 
vyavatiṣṭhante | etadeva udāharaṇena darśayati eṣo'sau ityādinā, 
madhyamadūranikaṭāvamarśo-'yaṃ krameṇa | kālo'pi ityādi 
kālodāharaṇam | adhunā iti pṛthakkāla-parāmarśaḥ, ayamiti tu 
bhāvagatāvasthānakriyayā ekaśīlasya vartamā-nasya, sa iti 
atītānāgatayoḥ | ubhayatrāpica vimṛśyamānaḥ iti hetuśāna-jantaṃ 
sambandhanīyam | evaṃ yato deśaḥ kālaśca vimṛśyate, tataḥ sarvathā ete 
digādayo vimṛśyamānapūrvāpararūpatvena vyavatiṣṭhante, tato 
bahirbhinnaviṣayā āntaramabhedamāśrayante iti saṅgatiḥ | anuktamapi iti 
sūtre | nanu evaṃ bhedābhedamayatvaṃ sarvatra tulyamiti sāṅkhyādī-
nāṃ ko bhedaḥ,-ityāśaṅkāṃ śamayituṃ na ekarasatayaiva sarvatra 
ābhāsānāṃ pramātṛviśramagamanam, apitu pramātuḥ 
svātantryādanan-takalpena vaicitryeṇa,-iti darśaṃyati saṃkhyāti iti | 
saṃkhyāyamāna eva arthaḥ saṃkhyā parasparavyavacchedane yadā 
pratīyate, naca vyāvṛtti-mātrarūpatayā nīlānīlavat, apitu 
parasparāpekṣayā, naca tayaiva kevalayā itaretarayogapratītivat, apitu 
parasparavyavacchedakatveneti |

(page 64)

etaduktaṃ bhavati-iha bhāvābhāse yadā ābhāsāntaraśaṅkāśamanaṃ 
kartvavyaṃ bhavati, tadā ābhāsāntareṇa nirākriyamāṇena avacchidya-
māno bhāva eka iti ucyate | tata eva ekavacanāt śabdasaṃskāramātreṇa api 
caritārthīkartuṃ śakyādekaśabdena abhidhāne viśeṣaḥ pratīyate-ekaḥ 
śivaḥ śaraṇaṃ asmākamiti | evamarthāntarāvacchedenaiva 
idamarthāntara-miha kārya iti dvitvasaṃkhyā | tata eva dvāveva  puruṣāviti 
prayogaḥ | tatra hi na anyaḥ praveśaṃ labhate iti pratipattiḥ | dvāvapūpau tu 
uktāviti anyā-praveśaḥ kathañcidapi na tatparivarjanaṃ tena vinā na 
anyasya tatkriyopayoga ityevamābhāsān melayati pramātā | evaṃ traya 
ityādau parārdhānte para-sparāvacchedena tadupayogo bahuśākho 
mantavyaḥ | tatra ca āścaryānāś-
caryaharṣaviṣādādyarthakriyāsahasrasaṃbhedaḥ | tata eva samyagiti 
prādhānyena cet bhāvasya ākhyānaṃ, tadavaśyamāgacchati svarūpasya 
ābhāsāntareṇa apekṣyamāṇena anapekṣyamāṇena vā cchedaḥ | tata 
ucyate

     na vinā saṃkhyayā kaścit sattvabhūto'rtha ucyate |

iti | tatra tu prātipadikārthasya saṃkhyābhāsa upasarjanabhāvaṃ 
pratipadya-te | vibhaktyarthasya hi svabhāvo'yaṃ-yat prātipadikārthe 
guṇībhāvaḥ | tata ekādiśabdaiḥ parasparāvacchedābhāsaḥ 
prādhānyena avamṛśyate | tena ca vasturūpameva 
saṅkhyātadvibhedātmakam | saṅkhyā tu bhedagaṇanātmiketi ucyate | 
parimāṇamapi iti

     aṇu mahat hrasvaṃ dīrghaṃ ca |

iti yat parimāṇaṃ kāṇādānāṃ prasiddham, tatra hrasvaṃ dīrghaṃ ceti 
adastāvat

     āyāmastu pramāṇaṃ syāt-----------------------|

(page 65)

iti pramāṇalakṣaṇāpannam | pramāṇaṃ ca nāma paricchinnavastvantarā-
pekṣamiti caturviṃśatyaṅgulatayā prasiddho yo hastābhāsaḥ, tena yaḥ 
samīkaraṇābhāsaḥ, na bahiḥ saṃyogamātraṃ; tat | ata eva āha 
parimāṇa-mapi antaraikyabhāgeva parimeyasya vastrasya apekṣyamāṇena 
hastena samanvayagamanāt iti diṣṭya (yaṣṭyu)pādānaṃ 
hrasvadīrghavibhāgotthā-panārtham | aṇu, mahaditi tu yaducyate, tatra 
aṇutvaṃ yadi abhāgatāmātram, tat guṇakarmādīnāmabhāgānāṃ syāt 
| atha dravyasya abhāvatvamaṇu-tvaṃ, tadākāśasya api syāt | 
tasmādatisūkṣmatayā prasiddhena sarṣapaka-vāṭapiṭikapeṭakebhyo 
laghīyastamameva yat paritaḥ paricchedayogyatvaṃ, tadeva aṇutvaṃ, anyat 
mahattvamiti | tadetat

     -----------------------parimāṇaṃ tu sarvataḥ |

ityanena gṛhītam | tadāha prasthaḥ kuḍavaḥ iti parimeyasya 
tilāderapekṣya-māṇena kāṣṭhasamudgakaprāyeṇa sarvatra 
saṃmīkaraṇābhāsalakṣaṇaṃ yat parimāṇaṃ, natu saṃyogamātram; 
tadapi antaraikyabhāgeveti | yattu unmānaṃ nāma ūrdhvamānamiti 
lakṣitam, tat kāṇādairgurutvameva patanakarmakāri uktam; natu tathā na 
bhavati gurutvamātre mānavyavahārā-bhāvāt, apitu prasiddhaṃ yat 
prativartakādigurutvaṃ; tatsamīkaraṇameva unmānaṃ yuktamiti 
vaiyākaraṇāḥ | tathāca mānatā nāma tritaye samānā; prakṛṣṭeti, parita 
iti, ūrdhvatayā vā māno'tra mānarūpatayeti viśeṣaḥ | etadevaca 
yuktamityāha māṣako raktikā iti | parimeyasya kanakāderapekṣyamāṇena 
prativartakena gurutvasamīkaraṇābhāsalakṣaṇa-miti 
parimāṇamantaraikyabhāgeva vyavahāre krayavikrayādau prakarṣā-
pakarṣābhyāmeva parimāṇamupayujyate iti sandhānena dve dve nidarśane 
likhite | pṛthaktvamapi bhedagrahaṇapūrvakamantaḥśaṅkyamānābheda-
madhyaṃ bhedābhāsarūpam |

(page 66)

tadeva saṃkhyāvacchinnamekapṛthaktvādiparārdhapṛthaktvāntam | saṃyo-
go'pi aśliṣṭarūpayoḥ śliṣṭatābhāsaḥ, vibhāgo'pi śleṣābhāsapūr-
vako neti ya ābhāsaḥ, yato viviktatā bhāsate; sa eva paratvāparatve 
dikkāla-vyākhyānena vyākhyāyate | anyadapi yadatra 
sasaṃgṛhītamanyāpekṣaṃ bhāti, tat yathā-itaretarayogo 
dvandvapadārthadharmaḥ, samuccayaścādi-śabdāvaśeṣaśca; tat sarvaṃ 
sambandhasya visphāramātramiti darśayati dhavaḥ ityādinā | 
vikalpaviśeṣānvācayaprabhṛti yadapi atya--------nta 
cādinipātapadārtharūpaṃ, yadapi samanvayarūpameva kevalaṃ pāśava-
sṛṣṭirūpaṃ; tat sarvaṃ sādhāraṇībhāvaniyamādityāśayena 
kāṇādairi-taretarayogādi pṛthakpadārthatve na gaṇitam | 
sukhādivadasādhāraṇatā-yāmapi yuktameva gaṇanamiti tu ācāryo 
manyate | tata eva dharmapadārtha-vādibhirvaiyākaraṇaiśca evamādi na na 
gaṇitamiti | etat darśayati kimadhi-kena ityādinā | ata eva iti yato 
bhinnānāmapi yadabhedāvabhāsanaṃ, tanniṣṭhā eva vyavahārāḥ; tatoḥ 
hetoḥ tatra iti kāṇādadṛśisamavāya iṣṭaḥ | sahi ayutasiddhānāṃ 
bhavaṃstānayutasiddhān pṛthag jatiyogyatā-śūnyānekarūpatayā 
abhedena avabhāsanaśīlān karoti | nanu samavāya-lakṣaṇe sambandhe 
bhavatu abhedaviśrāntatvaṃ, yutasiddhasambandhe tu saṃyoge tat nāsti | 
atrāpi āha daṇḍī iti | saṃyogo hi daṇḍapuruṣayoḥ samavāyena 
vartamānaḥ saṃyogena abhinnau tāvābhāsayan paryavasyati | nanu evaṃ 
taiḥ kāṇādaireva yadiṣṭam, tadeva yuktamiti kimamunā 
darśanāntarapakṣapātena | ucyate teṣāṃ punar iti | dravyādayo hi 
padārthā yadi bhedena iṣyante ābhāsanāt, tadā dravyaṃ dravyatvābhi-
saṃbandhāditi samavāyasya aikyāt sarvapadārthasaṅkarastāvat dravyena 
upalakṣitaḥ samavāyo

(page 67)

viśeṣaka ityapi śabdamātram | tathāhi upalakṣaṇamātraṃ gṛhakākavat 
vā syāt, utpalanīlavat vā, sphaṭikaraktatāvat vā | prathamapakṣe na kaścit 
tadbhedādupalakṣyasya bhedaḥ | kākacaṭakaśyenopalakṣaṇatrayeṇa 
kramāt yugapadvā upalakṣyamāṇaṃ hi gṛhaṃ tadeva | dvitīyapakṣe 
viśeṣaṇavi-śeṣyabhāvo'pi adṛṣṭarūpe dharmarūpe vā samavāyenaiva 
vivṛtta iti tasyāpi na bhedaḥ | tṛtīye dṛśyabhāgaḥ samavāyaḥ 
sarvarūpoparāgacitrī-kṛto yat yadanugṛhṇīyāt, tat sarvaṃ 
sārvātmyaśavalatāsaṅkīrṇamava-bhāsayet samavāyeṣu bhinneṣu 
upagamyamāneṣu, tatrāpi samavāyatvaṃ sāmānyaṃ, tatrāpi samavāya 
ityādyanavasthā | pramāṇasiddhabhedāṃ-śca bhāvānabhedena 
samavāya ābhāsayati cet, satatabhāvitayā bhāsa-mānamabādhitaṃ 
muktvā kimanyat pramāṇamasti yataḥ siddhabhedā dravyaguṇādayo 
bhaveyuḥ | anumānaṃ tadasti,-iti cet, tat tarhi abādhita-
pratyakṣabādhitatvādananumānameva | atha abhedena bhāsanaṃ 
bhrāntaṃ, tarhi bhramotthāpakaḥ samavāyaḥ | tataśca niyamena 
pratītivaicitryaṃ kutaḥ | yacca ucyate tādātmyena iva bhāsanaṃ 
samavāyāditi, tatrāpi ivārthaḥ sādṛśyam, utprekṣā vā | sādṛśyaṃ ca 
kalpitam, akalpitaṃ vā | kalpanāyāṃ vikalpamātrasāratvam, 
utprekṣāyāmayameva vidhiriti alaṃ vastucintayā | akalpitaṃ kasya kena 
sādharmyaṃ ghaṭatvaghaṭayoḥ, ghaṭalauhityayoḥ, ghaṭotkṣepaṇayośca 
sādharmyābhāvāt | atha ayamaparyanuyojyaḥ samavāya evaṃ karotīti, 
tarhi śrutyantopakalpitā anirvācyākārā iyamavidyā 
samavāyavācoyuktyā vyavahṛtā bhavet | atha samavāyasya evaṃvidhaṃ 
svātantryam, tarhi parameśvara eva, tacchaktirvā anena nāmnā abhihitā,-
iti asmaddarśanameva śaraṇīkāryamiti alamavāntareṇa

(page 68)

bahunā | tadetadāha bhedābhedādivirodhāpattidūṣaṇaiḥ iti || 6 ||

     iha sattāsambandhaḥ sattvamiti avyāptyanavasthāvyarthatvopahatam, 
arthakriyeti tu vyadhikaraṇaṃ, tatkaraṇatvaṃ na sadātanam, jñānajananena 
tathātvaṃ sadātanamityapi na yuktamaṅkura iva bījasya svajñāne janita-
vyābhimate anvayavyatirekagrahaṇābhāvena kāraṇatvāniścayādartha-
kriyākaraṇayogyatvaṃ satyāsatyayorduravadhāram, arthakriyāntareṇa ca 
anavasthā; sarvasya ca asya aprakāśe śaśaśṛṅgasadṛśatā,-iti prakāśa-
mānataiva anunmūlyamānavimarśā sattvam | sā ca sambandhādīnāma-
nātaṅkaiveti sthite'pi yadi durgrahāt kaścidācakṣīta-lokastāvadartha-
kriyāmabhilaṣati, sā kimasti sambandhādīnāmiti | tasya 
hṛdayamāśvāsayati sūtreṇa

     evamevārthasidhiḥ syānmāturarthakriyārthinaḥ |
     bhedābhedavatārthena tena na bhrāntirīdṛśī || 7 ||

     yadi satyaṃ pratyeṣi, tat bhedābhedamayena sambandhena vinā na 
kācit vyavahārabhūmāvarthakriyā | yatrāpi sa na saṃvedyate, tatrāpi 
avaśyamantaḥsphuranneva āste | tathāhi sukhādi arthayamāna 
evamarthayeta yadi tat jānīyāt | evaṃca jānīyāt, yadi tadeva tat syāt 
tathāpica anartha-nīyaṃ bhavet tasya niṣpādāt | ata 
idamāpatitamanatilaṅghanīyam-yat tadatadrūpayorbhedābhedamayatā 
saṃbandhasāmānyādirūpeti | etacca yadi asatyaṃ, kimidānīṃ 
satyamucyate | tena yo'tra bhrāntivyavahāraṃ karoti, sa eva paraṃ bhrāntaḥ 
| tat grahaṇakasūtritau sthiratvopayogau yuktāveveti sūtrārthaḥ | 
enamavatārayati pratibhāsānāmeva iti prakāśamānataiva satteti yāvat | 
bahiṣkaraṇaṃ bāhyendriyam | tadapiceti ekamabhilaṣyatāṃ

(page 69)

smaryamāṇākāratayā āha, aparaṃ tu yadityanena saṅgatam | māyīyam 
iti bheda eva atra paramasatya iti yāvat | sa vā iti | asyāṃ vyākhyāyāṃ 
bhāvasya arthakriyāṃ kurvata ekānekarūpatāsvīkaraṇamitikartavyatā,-
ityevaṃbhūta upayoga uktaḥ, sthairyaṃ tu saṃvādaḥ; uttaravyākhyāne tu 
sthairyaṃ bādhakābhāvaḥ, upayogastu saṃvādaḥ iti bheda iti śivam || 7 ||

iti śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptaviracitā-
yāmīśvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinyāṃ kriyādhi-
kāre bhedābhedavimarśo dvitīyaḥ || 2 ||




atha tṛtīyo vimarśaḥ |

Reading translation: withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible) The verify pack carries the layer bytes; no English is quoted without a verified verse mapping.

Claim table

ClaimStatusBasis
Link completenessFAIL (7 gaps named)assurance.trace_links_present + gaps
Human reviewUNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off)assurance.review
Deterministic chunk gateBLOCKED (PROOF_NOT_RUN)proofs.chunk_gate
Manuscript witnessUNPINNED (0 verified corpus-wide)identity.witness
Source-span completenessUNKNOWNassurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed

What this does NOT establish

Verify it

  1. Fetch the trace: curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkV3-B-kriya-dvitiyo-k1-7.json
  2. Fetch the pack manifest: curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkV3-B-kriya-dvitiyo-k1-7/manifest.json
  3. For each artifact: curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkV3-B-kriya-dvitiyo-k1-7/<name> | sha256sum, then compare that hash with the same artifact's 'sha256' above and in the trace. If every artifact matches and the trace's recorded verdict/gaps agree with what you read, the chain is intact. A mismatch means the upstream bytes changed after the trace was made: treat the trace as stale, not the hash as wrong.
  4. If every hash matches and the verdict/gaps here agree with the trace, the chain is intact. A mismatch means upstream bytes changed: treat the trace as stale, not the hash as wrong.

Hashes

source excerpt: 11345e0f2f9e7e4682591e96d7acb3334a9650e2afd844ce80df439dc065eadd
  ledger: ipvv/passages.jsonl · edition: edition unrecorded (UNKNOWN)
layer argmap: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer c1: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer c2: NOT-APPLICABLE (no bytes recorded)
layer l0: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer l2: a654d12bff9d7600…  ipvv/data/chunkV3-B-kriya-dvitiyo-k1-7.l2.json  BOUND
layer l3: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer l4: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer t1: UNKNOWN (no bytes recorded)
song proof :   UNKNOWN (0 warnings)
trace bundle traces/ipvv-chunkV3-B-kriya-dvitiyo-k1-7.json: 2b549ba7e6eb96b28bc56919840ab7d1210aa5b94e904f37a443093dbe8c90f1
verify pack artifacts (bytes):
source.txt  11345e0f2f9e7e46…  75278B
chunkV3-B-kriya-dvitiyo-k1-7.l2.json  a654d12bff9d7600…  194B

Chain

HopValueStatus
SOURCE edition + spanedition unrecorded; verses M00022:842-2055 excerptUNKNOWN; span UNKNOWN
LAYERSshas below; song-file pathsBOUND, NOT-APPLICABLE, UNKNOWN
GATE deterministicPROOF_NOT_RUNBLOCKED
FORMAL theoremsregistry references, run_bound falsenone
TRACE bundle2b549ba7e6eb96b2…PARTIAL (links incomplete — see gaps)
PACK manifest2 artifactslinks present
WITNESSnone verifiedUNPINNED
REVIEWnone boundUNREVIEWED
PUBLICATIONhuman sign-off required; never automaticNOT_AUTHORIZED

Cite this

Svatantrya Reader, “ipvv chunkV3-B-kriya-dvitiyo-k1-7 (M00022:842-2055)”, https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkV3-B-kriya-dvitiyo-k1-7/, version trace 2b549ba7e6eb96b28bc56919840ab7d1210aa5b94e904f37a443093dbe8c90f1 (full sha256 of the trace bundle). Retrieve and re-verify: curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkV3-B-kriya-dvitiyo-k1-7.json | sha256sum must print this digest. Translators/editors of record: not established here — see edition record. The URL serves the live version; the digest pins the cited bytes. There is no archival resolver: the digest is integrity evidence, not durable storage or scholarly validation. “Complete” means links present — not approval, proof, or witness verification.

Related

Provenance