ipvv chunkV3-C-kriya-trtiyo-k1-2 (M00022:2055-3000) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

The passage

Passage excerpt exactly as hashed (from ipvv/passages.jsonl). Devanagari is not in the ledger, so none is rendered. The recorded hash covers this excerpt, not the edition volume.

atha tṛtīyo vimarśaḥ |

(page 70) 

     ekamanuttararūpātprabhṛtitrikaśaktipūritānandam |
     amṛtāsyamasya jagataḥ pramāṇabhūtaṃ śivaṃ vande ||

     kriyāśaktivijṛmbhā iyamiti abhidhātuṃ sambandhopakramaṃ 
sāmānyādīnāṃ tattvamupapāditam, adhunātu sambandhatattvameva 
upapādyate vitatya | tatra paramārthato dvividha eva sambandho 
jñāpyajñā-pakabhāvo yo jaḍājaḍaniṣṭhaḥ, kāryakāraṇabhāvaśca yo 
jaḍaniṣṭhaḥ | tatra pūrvo mānameyātmako yanniṣṭhitamuktaṃ 
vakṣyamāṇaṃ ca siddhyati | pramāṇādhīnā hi vastusiddhayaḥ iti 
prasiddhametat | ata uktavakṣyamāṇavastusamarthanopayogitayā 
sambandharūpatayā ca avaśyanirṇetavyaṃ mānameyavyavahāraṃ 
nirūpayituṃ vimarśāntaraṃ saptadaśabhiḥ sūtraiḥ

     idametādṛk----------------------------------|

ityādibhiḥ

     ----------īśādivyavahāraḥ pravartyate |

ityantaiḥ | ślokadvayena ca atra pramāṇatatphalasvarūpaṃ nirūpyate; tataḥ 
prameyatattvanirūpaṇāya pratyābhāsaṃ pramāṇavyāpāraḥ, natu 
niyamena svalakṣaṇātmakavastvekaviśrāntaḥ,-ityamunā tātparyeṇa 
vimarśabalādābhāsavyavastheti daśakena; tatprasaṅgato mithyājñāna-
tattvamekena; prameyatattvaṃ ca prakṛtameva īśvaravāde ghaṭate iti ekena; 
mānameyaphalavibhāgaḥ sati eva uktarūpe pramātari upapadyate, tata eva na 
asya prameyatvaṃ yena bhagavatyapi pramāṇaṃ upayujyeta āñjasyena, 
vyavahāramātrasādhanaṃ tu atra pramāṇamiti trayeṇa,-iti 
prakaraṇārthaḥ | pratisūtraṃ tu artho nirūpyate | yaduktam-
kriyādibuddhayo

(page 71)

na bhrāntāḥ-iti, tat nirṇetuṃ pramāṇatatphalasvarūpaṃ prasiddhameva 
anūdyate ślokadvayena

     idametādṛgityevaṃ yadvaśādvyavatiṣṭhate |
     vastu pramāṇaṃ tatso'pi svābhāso'bhinavodayaḥ || 1 ||
     so'ntastathāvimarśātmā deśakālādyabhedini |
     ekābhidhānaviṣaye mitirvastunyabādhitā || 2 ||

     vastu bāhyaṃ nīlādikaṃ, āntaraṃ ca sukhādi yadvaśāt yasya 
sāmarthyāt vyavatiṣṭhate vibhaktāṃ niyatāṃ maryādāṃ na ativartate 
idamiti svarūpeṇa, etādṛgiti nityatvādiviśeṣaṇabhūtadharmāntarayogena; 
tat pramāṇamiti tāvat prasiddhaṃ loke | tatta kiṃ syāditi vivecako yāvat 
vimṛśati, tāvadidamāpatati-iha vastu svavaśādeva na vyavatiṣṭhate, 
tadāhi mama nīlaṃ prakāśate caitrasya veti na syāt; tadidamanyavaśena 
vyavatiṣṭhate | anyaśca yadi jaḍaḥ, tadidamandhena andhasya mārgadarśa-
nam, tasmādanyo'sau saṃvidrūpaḥ | so'pi nirviśeṣo nīlapītādi kathaṅ-
kāraṃ vibhāgena avasthāpayet, tadasau nīlopahito nīlonmukho 
nīlaprakāśa iti sa ābhāso nīlasya vyavasthāpakaḥ | 
nīlaprakāśasvabhāvatāyā hi na aparā vyavasthāpakatā kācit | nīlasya ca 
avyatiriktasya cet prakāśastathā bhavet, sa tarhi pītāderapi na kiṃ bhavet 
saṃvittattvatādātmyāviśeṣāt sarvasya | tato vyatiriktasya nīlasya sa 
ābhāsaḥ prakāśaḥ | itthaṃca asya vyatiriktatā yadi 
mahāprakāśādavyatireke pāramārthike sthite'pi vyatireka ābhāsate | 
tataśca idaṃ jātam-śūnyādyupādhisaṅkoca eva yaḥ prakā-śasya, 
ayameva ekayaiva sṛṣtiśaktyā pramātṛpramāṇaprameyollāsaḥ | 
yathoktaṃ siddhapādaiḥ

     udetyekaḥ samālokaḥ pramāṇārthapramātṛjaḥ |

(page 72)

iti | tena dehādyapādhisaṅkocavato'nantakālāntarmukhasaṃvedanala-
kṣaṇāt māyāpramāturyatiriktīkṛta iva sa ābhāso bāhyaprameyonmukho 
yāvat vartate, tāvat prameyagatadeśakāloparaktatayā kṣaṇe kṣaṇe anyā-
nyarūpatayā navanavodayaḥ saṃstasminneva svaśabdavācye ekasminneva 
anantakālavyāpini māyāpramātari sambandhitvena nirbhāsamāno mama 
nīlādyavabhāso yasyaiva pītādyavabhāsa ityādinā rūpeṇa yaḥ, sa eva 
pramāṇamiti yataḥ sa ābhāsaḥ pramāniṣpattau savyāpāraḥ | kā khalu 
pramā,-iti cet, āha sa eva bodhātmā ābhāso mitiḥ pramāṇasya phalamiti 
sambandhaḥ | naca paryāyatā, yato bāhyonmukhatvena prakāśarūpatayā 
tat pramāṇam, antarmukhātmanā vimarśarūpeṇa kevalaṃ 
viṣayoparāgasaṅ-kucitena śabdanātmanā phalam | ekaniṣṭhe hi 
śūratvavijayitve vivekinā hetuphale iti nirūpyete, tathā 
nīlaprakāśatadvimarśarūpe | tata eva uktaṃ
     
     tadvaśāt tadvyavasthānāt-----------------------| (pā. vā. 3|308)

iti | vyāpārātmakameva hi karaṇasya prathamasādhyatvāt phalam | vyāpā-
raśca vyāpriyamāṇāt karturvyāpāryamāṇāt vā karaṇādananyātmaka 
eva yukta iti mukhyatvena pramāṇaphalayorabheda eva nyāpyaḥ, 
phalaphalena tu prayojanāparaparyāyeṇa pravṛttiprāptyādinā vyatiriktena 
bhūyatāṃ nāma | ato vimarśa eva phalam | tadbalena bodhaḥ pramāṇam | 
vimarśaśca śabdaṃ 
deśakālaviśeṣābhāsānāliṅgitasāmānyarūpābhāsa-viśrāntaṃ 
jīvitatvena apekṣate | ayam ityapi hi yat vartamānaṃ puraśca, 
tāvanmātramāha | kiṃ bahunā, caitro'yamiha adhunā tiṣṭhati,-ityapi 
yāvat śabdagocaraḥ, tāvadeṣaiva saraṇiḥ | proktṛgatapratyakṣātmakavastu-
svālakṣaṇyabalāt tu viśeṣaniṣṭhatā,-iti ābhāsamātre pramāṇasya 
vyāpāraḥ | svālakṣaṇyābhāse'pi

(page 73)

miśraṇābhāsasvabhāve śuddhe eva pramāṇaṃ vyāpriyate | tat tu 
vimiśra-ṇābhāgiṣu anantareṣu gṛhītagrāhitvādapramāṇam | tataḥ 
pramāṇaviṣa-yatābhājaḥ pṛthageva ābhāsavargasya vastutvam | saca 
vimarśo dvicandra-bodhādutpanno'pi unmūlanamante sahiṣṇuḥ pūrvamapi 
unmūlita eva | antarmukhena hi vapuṣā sa eva asau, na anyaḥ | 
svasaṃvidevaca atra sākṣiṇī tadaiva idaṃ na rajatamitipratīteḥ | 
dvicandramapi parasya vismayāya darśayan 
paropahāsāvajñākṛpādipātrīkriyamāṇa eva dvicandravimarśaṃ 
prācyaṃ tadaiva vartamānatatprakāśabalopanatamapi evamunmūlitameva 
abhimanyate iti | tata uktaṃ so'ntaḥ iti | evaṃ sūtrārthamavatārayati 
idānīm ityādinā | ata eva iti yata evamuktamādisiddhasūtre iti vyavahita-
mupajīvanīyam, tarhi ādau mā bhūt (?) tannirdeśaḥ, etatsthāne tu 
kimarthaḥ | āha ānuṣaṅgika iti kriyāśaktivisphāraṇaprasaṅgātmakā-
danuṣaṅgādāgatā ekapramātṛtattvaviśrāntilakṣaṇānuṣaṅgaprayojana-
kāśca ye jātyādayaḥ, teṣāṃ vyavasthāne ādisiddha iti yena anavasthādi 
na āpatati iti vyavahriyate iti na prameyavat ityante pṛthagbhūtastata eva 
dharmatayā asau yukta ityarthaḥ | nanu nityatvādi vastuno viśeṣaṇaṃ 
sarvapratyakṣeṇa gṛhyate, kāmaṃ katipayaṃ gṛhyatāṃ, tat kathamuktaṃ 
viśeṣaṇaṃ ca iti | atra āha nityatādi iti | nanu viśeṣaṇavyatiriktaṃ 
kimanyat svarūpamityāśaṅkya āha vastumātreṇa iti | saṃsargaikānta-
vādināpi hi dharmādhārarūpaṃ svarūpamabhyupetameva yadekaniṣṭha-
tayā taddharmasahasrasāmānādhikaraṇyapratipattiḥ-ayaṃ ghaṭo rakto 
raukmo mahān hṛdya iti | nanu avisaṃvāditvaṃ pramāṇasya yat lakṣaṇaṃ, 
kimiha tyaktameva tat, na tyaktaṃ lokikatvāditi darśayati vastu iti | vastu

(page 74)

vyavatiṣṭhate iti hi anena tadeva uktam | pramātradhīnam iti pramātradhī-
natāṃ tasya prakaṭīkartuṃ vṛttau ṇicprayoga iti yāvat | 
pramātradhīnatāṃ sphuṭayati vimarśodaye hi iti vimṛśyate iti ṇijartho 
darśitaḥ, vyavatiṣṭhate iti ṇijartho'pi prakṛtyartha eva pradhānamiti 
sautramapi vyavasthānamanu-sṛtam | asyaiva iti prameyatāṃ māyāśaktyā 
nītasyetyarthaḥ | vyākulīka-raṇāt iti bahirmukhatvādaraṇena 
antarmukhatāyā avabhātāyā api anupa-lakṣaṇāt | atra ca iti 
sambandhitvena siddhāvudgacchanneva hi avabhāsaḥ svaprakāśatayā 
itthaṃ prakāśate | nanu bādhitametat svasaṃvedanamiti kiṃ na 
saṃbhāvyate | naivamityāha dvicandrādi iti | bhrāntabodhe'pi sva-
saṃvedanamabhrāntaṃ sarvatreti ghaṭayati | atra hi iti | bāhyaṃ prati iti 
cakṣurālokabodhaiḥ saṃbhūya janite'pi bodhe bodharūpatā bodhādeva, 
indriyāttu viṣayākārateti; tato yathā kumbhakārabuddhiprabhavo doṣaḥ 
kumbhasya sanniveśaṃ paraṃ dūṣayet, na mṛdaṃśamapi; tathā 
cakṣurupa-rañjakaviṣayāṃśameva, na bodhāṃśaṃ bhrāntīkuryāt | 
cākṣuṣaṃ bāhyaṃ prati bhrāntaṃ svasaṃvedanaṃ tu sarvadaiva 
abhrāntamiti vākya-sambandhaḥ | madhyagranthastu bāhyaṃ prati 
bhrāntatāsamarthanāya | yataścakṣurvikṛtaṃ, tato bāhyaṃ prati 
bhrāntamiti kutaḥ | viṣayākāratā hi arthāt, na indriyāt | āha naca iti | 
pramā hi viṣayoparāgayoginī tathā bhavati | viṣayaśca indriyeṇa 
sannikṛṣṭo vā indriyavṛttinipatito vā tathā kuryāditi indriyavikāre satyeva 
na aindriyiko vibhramaḥ | nanu gacchato marudarśanādau na indriyavikāraḥ, 
athaca iṣyate asya vibhramasya aindriyi-katvam | ka evamāha-na 
indriyavikāro'treti darśayati tāvanmātra iti indriyavikāra eva 
kevalo'kṣavibhramasya hetuḥ |

(page 75)

avikṛte hi indriye bhavan kathamaindriyiko vibhramaḥ syāt | tadeva ghaṭayati 
nauyānādibhiḥ iti | āśubhramaṇanauyānavātaprakopādibhirindriyameva 
bhramarūpārūḍhamaśaktaṃ ca saṃpādyate,-iti cakṣuṣa eva tatra vikā-
raḥ | nanu svasaṃvedanaṃ na bauddhavadiha svatantram, apitu mahābodha-
paryantapaśupramātṛlagnam | tataśca bodhamātratā svasaṃvedanena 
siddhyet, na dvicandrabodhatā dṛṣṭe; nāpi prakṛte nīlamābhāti 
ityevaṃrū-patā,-iti | etat pariharati avyabhicarita ityādi abhinno'tyantaṃ 
pṛthaktā-bhūmimaprāpto'pitu sādāśivapadamadhyāsīno yaḥ 
ābhāsaviśeṣo dvi-candranīlādistadviṣayo yastathābhāvaḥ 
saṃvedanarūpatāprakāśatvaṃ, tadavyabhicaritamabhrāntamanapāyi ca 
yasya, tat tathā | etaduktaṃ bhavati-bhinnābhimataṃ yat nīladvicandrādi, 
tadavaśyamabhiśaṅkanīyam | yattu bodhe darpaṇa iva nirbhāsate, tat 
bodhasiddhyaiva siddhamiti dvicandranīlā-dyābhāsarūpe atra 
svasaṃvedanamabhrāntameva | dvicandrapratibhāsa iva iti dṛṣṭāntaṃ 
nirūpya dṛṣṭāntāntaraṃ samuccayena āha yathāca iti yathā 
sādhāraṇyena nīlābhāsavikalpakāle svasaṃvedanādeva pratipadya-te; 
yathā mama evamābhāsate ityapi yat prakṛtaṃ, tat svasaṃvedanādeva 
pratipadyate iti yojanā | atraca arthe svasaṃvedanaṃ yat pramāṇamuktam, tat 
sākārabodhavādinā api avaśyābhyupagantavyamiti darśayati ata eva iti  | 
yathā svasaṃvedanaṃ muktvā bodhasya ākārabhūtāḥ iti, bodhasya 
sambandhinaḥ iti, bodhasya niyamena karmatāvyavasthayā viṣaya iti ca 
yaducyate, tat svasaṃvedanādeva siddhyati, na anyataḥ pramāṇāt | tathāpi 
sambandhitvena siddha eveti yaduktam, tatsiddhyā prakṛtamapi 
prameyāntaraṃ siddhyati,-iti adhikaraṇasiddhāntatāmapi anenaiva 
granthena

(page 76)

darśayati | ata eva iti bodhasambandhitvena siddhatvāt bodhamātraparamār-
thatvaṃ nīlādīnāmiti yat prakṛtaṃ prameyaṃ, tadapi siddhameva bhavati 
saṃbandhasya abhedaviśramaprāṇatvena tādātmyaparyavasānāt | evamiti 
hi yat nīlātmakaṃ rūpaṃ, tadavabhāsate iti sāmānādhikaraṇyena ava-
bhāsabruḍitam | sa ca avabhāso bodhasya sambandhī san bodhatādātmyā-
pannaḥ | tat kimanyadavaśiṣyate yat bodhātiriktaṃ nīlasya svarūpaṃ syā-
diti | nanu evaṃ svasaṃvedanasiddho nīlābhāsavikalpo bāhye nīle kasmāt 
na pramāṇamityata āha yataśca iti | caḥ śaṅkāṃ dyotayati | āntare 
vikalpe nīlaṃ mama avabhāsate ityetāvanmātramasti, natu 
bahirmukhākāratve | bodhāvabhāsa eva etat nīlamityevaṃrūpaḥ iha tu asti 
| yata evaṃ mama ābhāti, tat etat nīlamiti | tataśca bahiṣkaraṇapratyakṣeṇa 
pramitaṃ gṛhīta-metaditi nīlādi bāhyamucyate, natu 
vikalpasvasaṃvedanapramitaṃ tat bāhya-mucyate | evaṃ svabhāsamanyathā 
vyākhyāya abhinavodayaḥ ityasmin vyāvartyamapaśyato 
mohamapahartumāha sa ca iti punaḥpunariti kālabhe-dena sarvadaiva 
abhinavatvādanavodayo na kaścidābhāsaḥ, kintu vedyoparā-
gādanyatvānanyatve tatra, vedyasya api te pratyavamarśabalāditi tātparyam | 
vāstavābheda iti avabhāsa eva sthitaḥ iti vṛttipadairābhāsavyatiriktaṃ 
na anyat sthitaṃ rūḍhaṃ satyaṃ kimapi asti,-itivadadbhirabheda ukta iti 
yāvat | evaṃ pramāṇasūtre vṛttiṃ vyākhyāya phalasūtre vyācaṣṭe sa 
evaca iti | atra iti vṛttivākye | atrāpi iti na kevalaṃ pūrvamiti arthasiddham | 
bauddhā-dṛśi darśanādhyavasāyayoḥ kālabhedāt kathamaikyamiti na 
pramāṇa-phalayorabhedaḥ, taddṛṣṭāviva tvaddarśane'pi 
kathamasāvityāśaṅkate

(page 77)

cakṣurādi ityādinā yadyapi ityantena | tathāpi ityādinā atra uttramāha | 
bauddhadṛṣṭyā api vikalpā hi pratyakṣāyante iti darśanādhyavasāyayore-
katvavyavahāraḥ | evaṃ paradṛṣṭyāśayena upapādya 
sthitadarśanāśayena upapādayati athavā iti atraiva ekaghane 
prakāśavimarśātmani rūpe | uktaṃ hi
     
     sākṣātkārakṣaṇe-------------------------------| (1|5|19)

iti | tadeva ghaṭayati ekaivahi iti | ekasyāṃ pratītau cinmātrarūpatayā 
tāvatā pramārthapramātṛrūpā vedyacchāyoparaktā saṃvidrūpā ca 
īśvaratā pramāṇātmikā | vakṣyate iti āgamādhikāre | nanu śivatā 
pramātṛdaśāḥ; īśvaratā tu pramāṇadaśā, phaladaśā tu kā | āha 
tadevaca | iti ayam iti svasaṃvedyaḥ | savyāpāravimarśaṃ vyāpārasaṃ-
pattyā pramātṛtāyā ullāso vidyātattvātmā vimarśo bhāvasvarūpa-
mātre viśeṣaṇe vā dvaye vā yaḥ, tadeva pramāṇasya phalaṃ; saṃsāra-
bhūmau tu sarvametat māyāspṛṣṭatvāt malinamiti āśayaśeṣaḥ | nanu 
vastuno viśeṣaṇaiḥ iti upakrāntā vṛttiḥ, tata evaṃ vṛttyantareṇa bhavi-
tavyam idamiti nityamiti vā, tat puṃnirdeśe ka āśayaḥ | ayamityāha 
ābhāsa eva iti | sa evaca ābhāsaḥ iti hi vṛttigranthe ya ābhāsaḥ 
pramāṇatvena uktaḥ, tameva atinikaṭamapekṣya nirdeśaḥ prakṛtaṃ 
pramāṇaprameyayorabhedaṃ tāttvikamācaṣṭe ityarthaḥ | nanu evaṃ 
pratītiḥ pramātṛpramāṇamayī,-iti katham | pūrvaṃ pramātā, tato'pi 
tadvyāpāryamāṇaṃ karaṇaṃ, tadviṣayaśca prameyamiti hi yuktam | naiva-
mityāha sati iti | nanu evaṃ cet, kathamayaṃ lokavyavahāraḥ-pūrvaṃ 
pramātetyādi | ucyate anyadā tu iti | yat vyākhyātamasmābhiḥ-
māyāspṛṣṭametat sarvamiti,

(page 78)

tadeva bhaṅktvā nirūpayannevam ekābhidhāna ityādivṛttiṃ vyācaṣṭe 
sāṃvyavahārikasya ca iti saṃbhūya saṃvṛttya saṃkocena ca vyava-
hāraḥ, tata āgatastatprayojanastatrabhavaśca yaḥ pramātā; tasya | prāk iti
     
     tadatatpratibhābhājā-----------------------------| (1|6|3)

iti prakaraṇe | abhilāpena sādhāraṇo ya eva abhilāpaviṣayaḥ, sa eva artho 
yasya tadbhāvastattā; tayā | abhilāpasādhāraṇaśca abhilāpena saha tasya 
yaḥ prathate, so'bhilāpasaṃvalita iti yāvat | yadyapi abhilāpasādhāraṇār-
thatvamekasāmānyaviṣayatāyāṃ hetuḥ tathāpi pūrvapratipādanamātra-
tātparyeṇa samuccitya anayorabhidhānaṃ tat yathā śabdasya 
kṛtakatvamani-tyatvaṃ ca uktamiti | iyatā vimarśaviśeṣamanusarati 
avaśyaṃ ya ekaikaḥ śabdastadvācya iti yā vṛttiḥ, sā vyākhyātā | ata 
eva iti yata ekasāmānye pramātṛvyāpāraḥ | ekaikamevaca sāmānyaṃ 
vastu pramātradhyavasāyā-darthakriyāyogācca,-ityāha 
bhinnābhinnasandhāna iti kaścit pramāṇa-viṣayaḥ | vastu iti pradhānaṃ 
dravyam | bhavati iti vidheyaṃ vastu apekṣya sthityā nirdeśaḥ, evamuttaratra 
viśeṣaṇamapekṣya | tadeva kuto'sya viśeṣyatvam | ucyate tadantar iti | 
tadvicitrīkaraṇavyāpṛtaireva taiḥ pṛthu-budhnodarākārasādhyairvā 
arthakriyā nirvāhyate | yadyapi ca teṣāṃ nijanijā nānā asti sā, na ca na 
arthyate bhinnābhisandhānādeva; tathāpi citrapaṭena ātānavitānātmanā 
yaiva āvaraṇarūpā kartavyā, tasyāmeva śobhābhimānādi anupraviśat 
citratādhāyakam | nahi rahasi kāntasametā ramaṇī citrapaṭaṃ paridhatte 
śobhāmādhātum, narapatirāsthānamaṇḍape vā racayati śirasi 
maṇinicitamapi kanakakalaśamityāśayena

(page 79)

āha prāyeṇa iti ata eva iti pṛthaganarthyamānatvena | atra iti tu 
viśeṣyapra-dhānabhūtadravyavācī | yathā pūrvamuktaṃ

kiñcit vastu bhavati |

iti

     ātmā vastu svabhāvaśca śarīram |

iti ca | agre iti

     tathaiva sadghaṭadravya----------------------------| (2|3|5)

ityatra | vikalpasyaiva iti, anena vimarśabhedānusāritvameva draḍhayati | 
kadācit iti sannihitānāmapi madhye ekaiva arthyate, tāvatā tu na 
tāvatīnā-masannidhānamiti bhāvaḥ | sarvathā iti ekasmin sāmānye 
tatsamūhe vā bhavatu vimarśaḥ, idaṃ tu aheyaṃ māyāpade iti 
vyavahārapadena āha | ata eva iti yato'rthakriyāprāpakatvamasya, tataḥ | 
nanu arthakriyāprāpakatvaṃ ca astu bādhyatvaṃ ca, ko virodha 
ityāśaṅkya virodhaṃ darśayati artha-kriyā iti | arthakriyākāri bāhyaṃ 
sādhāraṇametat na bhavati,-iti bādhasya rūpam | etadviparītaṃ ca 
pramāṇapratilabdhasya arthakriyākṣamavastuprā-paṇasya,-iti yukto 
virodhaḥ | nanu arthakriyākṣamarūpasya bādhakaṃ kiṃ karoti | ucyate 
aindriyikamānasavibhramabhedena udāharaṇadvayamuktam | no ruṇaddhi iti 
jhagityevavā utpannamapivā āntaronmūlanena | evakārārthaṃ svayameva 
sphuṭīkaroti anuvṛttibhaṅgakaraṇena hi unmūlanaṃ prāyaśo vimarśasya, 
bādhakena tu utpattivirodha eveti spaṣṭayituṃ nanu ityādinā | ata eva iti yat 
sampannaṃ pratibhāsanaṃ, tat kiṃ bādhakaśatairapi śāpa-śatairapivā na 
sampannaṃ bhavati,-iti yataḥ, tato hetorabādhitatvamiti pramāṇatāyām, 
bādhanīyatvamiti apramāṇatāyām |

(page 80)

anena virodho bādhapramāṇatvayornirvāhitaḥ | māyāpade ca avaśyameta-
dupayujyate iti darśayati pramāṇaṃ hi iti jñānameva pramāṇam | upayu-
jyate iti pramāṇatayā upayujyate | evamartham iti anvayadvāreṇa prayoja-
naṃ darśitaṃ tanniścāyitaḥ iti vyatirekopakrameṇa | tena visaṃvādabhī-
rubhiḥ pramāṇamarthyate iti saṃvādakameva pramāṇamiti | nanu kiṃ 
saṃvādanena, pravartakatāmātreṇaiva tathā astu | na,-ityāha pravṛttiḥ iti 
apiśabdādajñasya api viparītavedino'pi arthitātāratamyāt | matto'pihi 
pravartate saviṣe'pica anne jñāte mūḍhaḥ, anyathā dṛṣṭapratyavāye'pi 
parasvaharaṇādau kathaṃ pravarteta anarthaniścayavānapi | evamiyatā 
māyāpade bāhyadarśane iva prāmāṇyaṃ yadupapāditaṃ, tat vijñāna-
vādī vighaṭayati siddhāntimate madhya eva anupraviśya evaṃ tarhi ityā-
dinā pratipattavyam ityantena tvayā kutaḥ prakārādetadaṅgīkartavya-
mityarthaḥ; siddhāntī vā pūrvāparavirodhamāśaṅkyamānaṃ 
parihartuṃ svadarśanameva vimṛśati anena granthena, śiṣyo vā vimarśayati 
evaṃbru-vāṇaḥ | niścīyeta iti arthakriyāsamarthatayā api bhāsvarataiva 
niścīyate iti saṃbhāvyetetyarthaḥ | niyatiśakteḥ iti pañcamī, tayā 
hetubhūtaya arthakriyāsamartha iti pūrveṇa sambandhaḥ | uktaṃ hi 
cinmayatvasūtre

     arthakriyāpi bāhyatve sā bhinnābhāsabhedataḥ | (1|8|6)

iti, vakṣyate ca

     arthakriyāpi sahajā nārthānām---------------------| (2|3|12)

iti | bhavati iti yat saṃbhāvyate | tathāca iti evaṃ satītyarthaḥ | 
keśāderdar-śanamātrāt viśeṣo na avadhāryaḥ, ayamityādirityantaśca 
viśeṣasya ākāraḥ kāmamiyatyapi yaduktaṃ, tadapi

(page 81)

vighaṭayati arthakriyājñānāvasare'pi iti | etadavabhāse iti keśārtha-
kriyāvabhāse yo lokākarṣaṇādiḥ kāntāyāḥ | kūṭakārṣāpaṇādapihi 
mūlyaprāptirbhavati | vidhivaśato'narthakāriṇo'pi iti arthakriyākāri-
tvena yo na abhimataḥ, tasya api | tato'pi iti sukhādyarthakriyāto'pi na artha-
kriyāsamartho'vadhāryate ayameva tathā, ayaṃ tu na tatheti | naca yuktaṃ 
vaktuṃ-pramātṛvyavasitārthaṃkriyākāritvena satyatvamiti 
pramātrabhima-tatvasya bahudhāvighaṭanadarśanāt | sa evahi 
rūpakaviśeṣaḥ kadācit tṛṇa-śataṃ prāpayet, kadācit 
tṛṇapañcāśatamiti bhūyānaniyamaḥ | ata eva tadarthakriyākāritvaṃ 
yathāniyataṃ, tathā tatkāraṇajanyatvamapi | tathāhi 
araṇilohayantragalvarkendhanapāṣāṇaprabhaveṣu vahniṣu katamaṃ vahni-
mācakṣīmahi | atastajjanyatvaṃ bhāvābhāsasya svabhāva iti ayuktam | 
nahi yāvān vyāvṛttivarga ekadā bhāvābhāsasya dṛṣṭaḥ, tādṛśena tena 
sadā bhavitavyaṃ taddeśatvatatkālatvādyābhāsānāmapi 
anyatānuvṛtterayuk-tāyā api prasaṅgāt | atha yāvatā vyāvṛttivargeṇa 
sāmānyasamūhena vā tat bhāvaśarīramavaśyaṃ vyāpyate, tāvat tasya 
vapuḥ | tatrāpi na iyattāṃ vidmaḥ | pratītiparyālocanayā ca bhāvasya 
ābhāsamānarūpatātyāgena rūpāntaramupapadyate iti | 
tadasatyābhimate'pi keśe keśatayā pratibhāsa-māne kathaṃ na satyateti | 
evamarthakriyāsamartharūpāvadhāraṇasya aśakyatvamupapādya 
vyarthatvamupapādayati uttarakālam iti | aniścitaprā-māṇyādevahi 
pravṛtteḥ paścāllabdhāyāmapi arthakriyāyāṃ pramāṇaṃ 
parīkṣaṇamiti na tatra prāmāṇyaniścaye sā upayoginīti

     pravṛttisāmarthyādarthavat pramāṇam |

iti vātsyāyanīyamapi ayuktameva | evaṃ pratyakṣamupaplutīkṛtya 
anumānamapi

(page 82)

tathā karoti tat iti | pratyakṣasya prāmāṇyamaniścitaṃ cet, tarhi pakṣadhar-
matvasapakṣasadbhāvavipakṣavyāvṛttiprāyaṃ svarūpaṃ pratyakṣeṇaiva 
mūle niścetavyaṃ yasya liṅgasya, tadapi na siddhamapramāṇagṛhītatattva-
sya aliṅgatvāditi liṅgato'rthadṛk iti yadanumānaṃ, tadapi na kiñciditi na 
pramāṇavyavasthā kācit | prāmāṇyāvadhāraṇasya 
aśakyatāmupagamya yat niṣphalatvamuktam, tat tāvat pariharati aśakyatā hi 
pūrvapakṣavādinaiva abhyupagamaṃ darśayatā śithilīkṛtetyāśayena | 
iha ityādinā vibhagavyut-pattaye prāmāṇyamavadhāraṇīyam | sā ca 
yatnahātavye yatnopādātavye ca avaśyamupayujyate | tadāha kadācit iti | 
vināpi iti grāmāt svaveśma pratyāgacchan na dagdhaṃ, na luṭhitaṃ, na 
tato dhanasutadārāḥ kenacit nītāḥ iti kathaṃ niścinuyāt | tathāca iti tena 
prakāreṇa yo'bhyāsastato hetorityarthaḥ | yuktaṃ ca etadityāha tathāhi iti 
sanniveśāntare tu iti dūradeśaviguṇendriyāspaṣṭālokādau sati | 
arthāḥ iti arthaviṣayajñāna-svarūpamevaṃ bhavati,-iti saṃbandhaḥ | 
tena hi iti saṃvādena | tatsvarū-paṃ darśayati yattat iti lokaprasiddhameva, 
natu apūrvaṃ svaparibhāṣitaṃ kiñcit pramātraiva kriyate iti | pramātuḥ 
svātantryaṃ yaduktam, tat darśayati avyabhicāryarthāntara ityādinā | 
vyavatiṣṭhate iti parokṣe'rthe jñāna-miti siddhantaḥ | etaduktaṃ bhavati-
pratyakṣamarthasāmarthyāt, anumāna-marthāntarasāmarthyāt, āgamaḥ 
pramātṛsāmarthyāt tathā vitatāvitata-pramātrantarasāmarthyāditi 
viśeṣaḥ | tiraścāpi iti | te hi daṇḍamudyataṃ dṛṣṭvā 
prahāramanumimate, upadeśaṃ gṛhṇanti, svajātiprasiddhiṃ ca ādriyante | 
asakṛtpariśīlite'pi avadhānarakṣaṇā bhavati upadeśe

(page 83)

iti dṛṣṭāntena ghaṭayati asakṛt ityādinā | tadarjanopāya upadiśyate iti 
saṃbandhaḥ | parasya lokāyatasya sambandhinaṃ ślokoktamākṣepamā-
śaṅkya nanu prāmāṇyaviṣayo'navadhānajanito mohaḥ kimiti 
yatnanivarta-nīyaḥ | āha adṛṣṭe ca iti | dṛṣṭe'pi tāvat prāmāṇiko janaḥ 
pravṛtto viphalatayā viḍambanātastrasyati, adṛṣṭe punarmahān pratyavāyo 
duḥkha-vedanīyanarakātmā, anantaṃ ca kramatāratamyena 
svargāpavargalakṣaṇa-mānandarūpamavaśyaṃ hānopādānaviṣayaḥ 
prekṣāvatām | anartha iti dṛṣṭaviṣaya iti mantavyam | tathāhi rājilasarpaṃ 
mālātvena niścitya upā-dadāno maraṇe narakapātānubandhinā 
prayujyate iti pratyakṣaṃ vivekta-vyam | anumānaṃ ca tatra anusaraṇīyam-
evaṃvidhe mahati kāntāre kutaś-citrakusumombhitasraksambhavaḥ iti | 
evamiyatā pratyakṣānumānayordṛṣṭa-viṣayatayā sātiśayānveṣaṇīyaṃ 
satyādau citrādau dṛṣṭaviṣayatāyā-māgamamapi anugrahītumasti 
sāmarthyamiti darśayatā parasparānugraha-tantratvaṃ 
pramāṇānāmuktam | tathāhi pratyakṣadṛṣṭamapi arthakriyāsu 
śiṣṭairyojyamānāmāgamalakṣaṇāṃ prasiddhimapekṣate eva-iyaṃ sā 
gauryasyāḥ kṣīraṃ pathyaṃ pavitraṃ ca, iyaṃ sā gardabhī yasyāḥ 
payo'gnisādanamapavitraṃ ceti | tata eva pramāṇasamūhādeva pravṛttiriti 
vakṣyate

     sā tu deśādikā---------------------| (2|3|9)

iti | saca 
ekāntarmukhasvatantraparāmarśasaṃyojitaviyojitābhāsasvasaṃve-
danarūpaparameśvarasvātantryavāda eva yujyate,-ityetadapi agre bhaviṣyati 
| iha āstāṃ tāvat | tataśca iti yadavaśyānusaraṇīyamuktam | idaṃ ca 
asmābhirādivākya eva vyākhyātam, vivṛtikṛttu 
pūrvamākhyātamadhunā saṃkṣepato vyākhyātuṃ paṭhati

(page 84)

prasiddha iti | pratīternirūḍhirdṛḍhatā | śabdanarūpatvaṃ vimarśanaṃ 
yadāntaraṃ citsvabhāvasya antaraṅgaṃ rūpaṃ pratyakṣāderapi jīvita-
kalpaṃ, tena yat vimṛṣṭaṃ, tat tathaiva bhavati,-iti na atra vivādo yathā 
garuḍa eva ahaṃ krīḍāmi pannagairviṣamamṛtīkaromīti | tathāca āhuḥ

     ātmānaṃ yādṛśaṃ yo'tra bhāvayettādṛśo hyasau |

iti,

     ātmānaṃ yādṛśaṃ veda devā enaṃ tathā viduḥ |

iti ca | tataḥ sa eva vimarśa āgama iti ucyate mukhyatayā, tadupayogitayā tu 
upacāreṇa tajjanako'pi śabdarāśiḥ | parokṣe ca arthe tasya prāmāṇyam | 
pratyakṣapramite hi tatphalamakiñcitkaramiti dhūma iva agnerityādikaṃ 
kevalamapramāṇam | etat hi pramāṇamadhye niṣedhyatvena vā upayogānta-
reṇa vā deśakālabhedasṛṣṭyantarādinirūpaṇena vā pramāṇatāṃ 
bhajatāṃ nāma añjanādi iva pratyakṣatām | yatra yadā iti vyācaṣṭe 
yathā yasya arthasya iti | anena ca etat parihṛtam-yadāhureke vaktavyaṃ 
ko'sāviti vṛddhāmbhiriti, tathā kasya ka āgamaḥ iti parasparaviruddhopade-
śino hi āgamāḥ, naca ya ekasya āgamaḥ, so'nyasya anāgamaḥ iti yuktaṃ 
pramāṇasya apakṣapātitvāditi | tathāhi apakṣapātitvaṃ kīdṛk pramāṇa-
sya | kiṃnu khalu bhoḥ pratyakṣānumāne caitrīye maitrasya 
nīlavahnyādika-mavabhāsayato yena apakṣapātinī syātām | caitraṃ prati 
vā yaḥ siddhā-deśaḥ prāptaḥ-te nidhilābho bhāvitā-iti, sa kiṃ 
maitrasya āgamaḥ | atha tathājātīye pratyakṣānumāne maitrasya api 
kadācit bhavata iti apakṣapā-titā, sā tarhi āgamasya api aviśiṣṭā | 
avaśyaṃ hi saugatacārvākāderapi

(page 85)

kvacana pratyayitapuruṣavacasi pratītinirūḍhirbhavedeva | tathāhi dṛḍhavi-
marśarūpaṃ śabdanamāgamaḥ ā samantādarthaṃ gamayatīti tatra 
yathaiva apramāṇabhūtadvicandrasaṃvedana 
upayogamupagacchadālokendri-yādikamapramāṇam, naca iyatā samyak 
pratyakṣasya pakṣapātitā prasajyate kācit; tathā jyotiṣṭomādivākye 
śūdrādīnāmanadhikāriṇāmadṛḍha-vimarśarūpa āgamābhāse 
upayogaṃ vrajannapramāṇabhūto'pi śraddhādaravati dvije 
dṛḍhavimarśātmakasamyagāgamarūpaśabdanopa-yoge 
prāmāṇyamāsādayan na pakṣapātādivācyatārhaḥ | sarva evahi āgamo 
niyatādhikārideśakāladaśāsahakāriprabhṛtīnāmṛśya vidhiniṣe-
dhādivimarśamayaḥ | tataśca kaścit puruṣaḥ kaṃcideva 
devasiddhādyanya-tamakaraṇīyocitavimarśaṃ svātmasaṃyojanena 
vimṛśan bhagavatā sṛṣṭaḥ, anyastu anyaṃ vimarśamiti riktasya jantoḥ iti 
asadetat | dṛḍhanirū-ḍhirevaca tattadadhikārilakṣaṇaṃ mukhyamiti 
darśitaṃ śrutyaiva yaścaina-mevaṃ veda | iti vidvān yajet | iti | 
tadarthamevaca uktaṃ śraddhāmayo'yaṃ puruṣaḥ | ityādi | etacca agre 
sphuṭībhaviṣyatīti | yuktimān ityādi vyā-caṣṭe tasyāśca iti 
pratītinirūḍheḥ | nyāyaḥ iti anumānam | īśvarasad-bhāve hi 
sanniveśakāryādiliṅgajamanumānamastyeva, tattvabhuvanādī-nāṃ tu 
iyattāyāṃ nāsti anumānamiti āgama eva tatra śaraṇam; evaṃ 
śāstranibaddhāyāmubhayaṃ vyākhyāya lokaparasparāpratiṣṭhitāyāṃ 
vyācaṣṭe loke'pi iti | kaśmīreṣu iti madhyapūrvakāladeśādau hi dhī-
varā eva gṛhakaraṇīyaṃ bhūyasā vidadhate; śāstrāśritāyāṃ 
śāstreṇa gṛhītavyāptikā yuktiranumitiḥ, tayā anugamaḥ saṃvādo 
mukhyamiti tenaiva vastuno niścaye kṛte yuktergṛhītagrāhitvam | nanu 
viparyayo na kasmādityāśaṅkya āha yataḥ iti | pratyakṣeṇa

(page 86)

hi tāvadindriyajena svasaṃvedanena yogābhyāsajena ca nīlasukhabrahmalo-
kādirarthaḥ sākṣādeva avabhāsate | tatra saṃśayābhāvāt yujyate iti na 
yujyate vaktum | yatra hi parokṣatvaṃ tata evaca saṃśayāspadatvam, tatra yo 
niścayo viṣayabhāvo'rthasya; sa yujyate iti vyapadiśyate | tatra hi adrau 
dṛṣṭe pareṇa kimatra agnirnavā,-iti pṛṣṭe agnirasti atreti prayukte kathamiti 
punaḥ pṛṣṭe dhūmāditi ukte prathama āha yujyate iti heturna upapādya iti 
yāvat | tathāca tatrabhavānāha

     prasiddhanyāyakaraṇo yujirbhāṣye udāhṛtaḥ |

iti | ato yujyate yayā sāmagryā arthaḥ, sā yuktiranumānameva ucyate | yattu 
kaiścit

     buddhiḥ paśyati yā bhāvān-----------------------------|

iti yuktiryuktireva iti amandatvaṃ prajñāyāḥ iti anumānaparikara iti yukti-
svarūpamuktam, tadagre parīkṣiṣyate yoginirmāṇatāsūtre pratibandhacin-
tāyām | nanu yuktiranumānaṃ yadi, tathāpi kathamiyamamukhyā | āha 
tacca iti anumānam | kāryādi iti kāryasvabhāvadvayarūpaṃ kāryaṃ, 
kāraṇaṃ saṃyogi samavāyi virodhi ceti laiṅgikamiti vā pañcakarūpam | 
idamasya kāryam, asya svabhāvaḥ; asya kāraṇaṃ asya saṃyogi asya sama-
vāyi asya virodhi niyamena,-ityevaṃbhūto yaḥ kāryādibhāvaḥ, sa 
durlakṣaḥ sannapi avadhārayitumaśakyo yasya, tathābhūtaṃ liṅgam | 
tataśca suvivecitam ityādi yaduktam, tadaśakyānuṣṭhānameva śeṣaśiro-
ratnadhāraṇasaṃpādyavyādhividhvaṃsavat | evaṃ sadapi niyataviṣayaṃ 
kāryāditvamanavadhāraṇīyamuktvā tadapi na saditi darśayati yogi iti | 
yoginirmitaṃ vā idaṃ syāt, itarat

(page 87)

vā laukikamityapi na avadhārayituṃ śakyam | prāk iti

     arthakriyāpi bāhyatve sā bhinnā--------------| (1|8|6)

ityatra | nanu dhūmasya pāṇḍuratvodgacchattvādivadagnijatvamapi rūpam, 
tadanagnijo dhūma eva na bhavati; yadi syāt ihāpi anagnijatvameva asya 
āpatediti agnerna syādasāvityāśaṅkya āha kāryakāraṇabhāvaśca iti 
āsvābhāvika iti | yadihi kaścidagnirnāma bhavet dhūmo vā, tadā tayoryo 
niyamaḥ paurvāparyalakṣaṇaḥ; sa svabhāvo bhavet yāvatā tāveva na 
kaucit saṃvidvijṛmbhāṃ muktvā | saṃvidevahi tathā prathate 
svapnasaṅkalpayogi-nirmāṇādāviva | kevalaṃ saṃvidvijṛmbhāvaśādeva 
yatra niyatiśaktyā ānantaryaniyamo'vabhāsyate, tatra jāgradvyavahāraḥ 
kāraṇatāniścaya-śca | tatra kuto'yaṃ niścayaḥ-agnyanantareṇaiva 
dhūmena bhavitavyaṃ tātkālikasya darśanasya sarvatra avyāpārāt 
bhūyodarśane'pi anāśvā-sāt | bhūyodarśane ca sāmagrīmadhye 
svātmasannidhānasya praveśitatvāt mayi 
etāvaddeśaviśeṣāṃśamātramanadhitiṣṭhati adraṣṭari na bhavati dhūma 
ityapi syāt, paradarśanopajīvanena tathā niścaye āgamo'ṅgīkṛto bhavet | 
nanu evaṃ dhūmasya kiṃ rūpam | āha ekapratyavamarśa iti dhūmasya 
hi dhūmābhāsataiva prayavamarśadārḍhyamāpannā rūpam, na 
agnyanantaratā, nāpi kṇṭhākṣivikārapūrvatā | evaṃhi sati vahnerapi kiṃ 
rūpaṃ, yadi indhanādyantaratā, dhūmādipūrvabhāvitā ceti; anena 
krameṇa anavasthā anyonyāśrayatvaṃ ca | evaṃ kaṇṭhākṣivikāre'pi 
dhūmāpekṣayā anyonyāśrayatvaṃ, svakāryāpekṣayā ca aviśrāntiriti 
na kadācit dhūmo dṛṣṭo bhavet | tataśca sarvo'ndho badhiraśca bhavet 
bhāva-tattvādarśanāt | naca yāvatyo vyāvṛttaya ekadā dṛṣṭāḥ, 
tāvatyaḥ sarvadā bhavitumarhanti 
deśakālāntarāyogaprasaṅgādekasvalakṣaṇāva-śeṣatāpatteḥ |

(page 88)

katipayavyāvṛttiyojanaṃ ca paribhāṣitaṃ bhāvasya rūpaṃ syāt, katipaya-
tve ca avadhirdṛśyaḥ, parāmarśa eva avadhiniyamaheturiti cet, tadidamasma-
duktameva āpatati dhūmapratyavamarśanīyo dhūma iti, natu etatkāryametat 
kāraṇamiti | etaddeśa etatkāla etaddṛśya iti hi yathā na bhāvāṃśapra-
viṣṭametadābhāsāntaratvāt, tathā kāryakāraṇābhāso'pi kevalaṃ 
nitya-tābhāsabhedavyāmiśraṇayā svalakṣaṇotthāpanaṃ kriyatāṃ 
nāma, natu tadakāraṇatve tadakāryatve vā dhūmābhāso na 
dhūmābhāsaḥ | atra udāharaṇamāha yathā iti | lokasya hi pratipattiḥ-aho 
maṇimantrādeḥ prabhāvo yadagnirapi ayamavikalo na dahatīti | evaṃ yathā 
kārye na niyamo bhāvasya, tathā kāraṇe'pi, iti darśayati śālūkaṃ ca 
iti utpalakandam | śālūkaparāmarśānivṛtteśca tajjātīyameva tat | tat 
kathamiti | kāraṇabhe-dāt kāryabheda itinaye bījāt yat kandaṃ kandācca 
yat kandaṃ kadalījanma vyavadhinā udbhinnameva kandadvayamiti, 
tatkandadvayodbhave kadalyāvapi bhidyeyātām, tadbhedācca 
kadalīphalādīnāmapi bhedaḥ syāt | tataśca yaducyate-anantaraṃ 
kāraṇaṃ kāryamanumāpayati tattulyarūpāṇāṃ tulyaṃ yathā 
prabaddhayoḥ kadalyoḥ kandodbhavaḥ; yatra tu sākṣāt hetu-bhedaḥ, tatra 
rūpabhedo'pi yathā tayoreva bījakandodbhavayoḥ-iti, tat vighaṭitaṃ 
syādādyena hetubhedena sarvatraiva kārye sākṣāddhetubhe-dasya 
samānatvāt | yathāca marudeśanivāsī gomayameva vahneḥ kāraṇa-tvena 
niyamayan mūrkhaḥ, tadvat dhūmasyāpi angniṃ so'pi hi kalpayet; yadi 
agomayo'gniḥ syāt, ayamapi syāt; naca asti, tasmādanyo'pi agnirgomaya 
eva bhavati | atra indhanamātrameva tena kāraṇatayā kalpyam, dhūmasya

(page 89)

api anantaraṃ kiñcit vastumātramiti ko viśeṣaḥ | nanu tayorapi kadalyorastu 
bhedaḥ | etadapi anuvadati dūṣaṇāya tadastu iti | 
asmadāpāditamaṅgīkṛtya api na phalasiddhiriti darśayati tathāpi iti | asau  
iti bhedaḥ | tathāhi kimidaṃ rāgāduditāyā vaktukāmatāyā vacanam, uta 
karuṇāta iti yathā sannapi kāraṇabhedāt kāryabhedo durjñānaḥ, tathā 
sarvatreti suvivecitatvopāyā-bhāvādaśakyānuṣṭhānopadeśo'yaṃ yat

     bhavadbhireva śakyeta jñātuṃ so'tiśayo yadi |

iti | kiṃca sāmagrī sarvatra kāraṇam, tasyāṃ ca sahakārivargo'pi vicitro 
bhavan kāryabhedaṃ yadi vidhatte, tat phūtkārāt pavanajavāt nigharṣācca 
utpadyamānā anya eva te vahnayaḥ iti kiṃkāryasya idānīṃ dhūmateti na 
vidmaḥ | tasmāt durlabhamanumānamiti | dhīvarasparśo hi pāpasparśatvāt 
pāpādhāyīti kāraṇāt kāryānumānametat yogyatānumānaṃ vā | tatra 
ca pratibandhakasambhavāt niyativijṛmbhāderna bhavedapi pātakahetuteti 
tatra anumānamanādṛtya sparśaparihāre aṅgatāmagama eva  āgacchati 
svaccha-prasiddhirūpaḥ | tadāha tat iti | prasaṃkhyānavatāmeva iti 
sāvadhānā-nāṃ vivekināṃ viḍambanabhīrūṇāṃ ca | āgamo hi nāma 
ayaṃ śabdanasaṃkrāntiśarīraḥ | yathāha bhagavānanantaḥ

     paratra svabodhasaṃkrāntaye śabdena upadiśyate |

iti | tatra svabodhaḥ pratyakṣeṇa svasaṃvedanātmanā, śabdaśca śrotrendri-
yādhyakṣeṇa prameya iti pratyakṣasya cet prāmāṇyaṃ prati daurbalyaṃ 
syāt, tadā āgamasya api tadāpatedityāśaṅkāṃ śamayati pratyakṣaṃ 
ca iti | etat saviśeṣaṇaṃ kartṛ, sāmānyaṃ tu avasthāpyamānaṃ karma | 
atra udāhaṇaṃ yathā iti | pratyakṣādeva iti pratyakṣeṇa hi gṛhābhāsaḥ 
prāptiprepsāviṣayatvena niścita eva | nanu evaṃniścaye

(page 90)

kathaṃ tadviruddhaḥ saṃśaya iti kathamavādi saṃśayādapi iti | atra āha 
kevalam iti ābhāsāntare'pramāṇābhimate sa saṃśaya iti yāvat | guḍa 
iti, nahi madhuramātre kaṭhinamātre raktamātre vā guḍavyavahāro 
madhuni loṣṭe lākṣāyāṃ ca tadabhāvāditi milite eva 
rūpādyābhāsavarge tadvya-vahāraḥ | tata eva iti | pratyakṣāt | nāsti iti 
abādhitavimarśenahi pratibhā-sena tadavasthāpitaṃ sākṣāt, tat 
kathamanyathā bhavet | nanu evaṃ rajataṃ syāt vā, na veti, rajatameva 
idamiti, natu rajatamidamiti kathaṃ sakṛdeva rajatatattvagrāhiṇā pratyakṣeṇa 
avadhārite rajate saṃśayaniścayaviparya-yavibhāgaḥ; niścayarūpatayaiva 
hi ekarasatayā yuktaṃ bhavitum | satyame-vaṃ, rajatābhāsāṃśe 
saṃśayaviparyayau tu deśakālābhāsāntarami-śraṇapuraḥsaro 
yo'rthakriyābhāsastanmahimnā bhavata iti traidhaṃ na anupapannam | 
tadāha sarvatra ca iti | pūrvavat iti | yathā pūrvamuktaṃ

     sukhādiṣu ca saukhyādihetuṣvapica------------------| (1|8|3)

ityatra prakaraṇe grāhyatvabāhyatvādyābhāsāntarasaṃbhedādicintanam, 
tathā atrāpi anusaraṇīyam | yadvā pūrvamatraiva vivṛtigranthe yaduktama-
nantarameva kevalaṃ deśakālabhedāpekṣayā iti, tadatidiśyate 
pūrvavat iti | nanu sāmānyamātre tāvat vimarśodayaḥ iti uktam, tat 
kimanena deśādiviśiṣṭaṃ punaḥ svalakṣaṇam ityādinā | āha niścite 
ca iti | yadyapi pratyakṣeṇa ekasāmānyaviṣaya eva prāmāṇyamāsāditam, 
tathāpi miśraṇābhāsāṃśe prāmāṇyamakhaṇḍitameveti sāmānyaṃ 
sarva-deśakālagataṃ siddhyati, svalakṣaṇaṃ tu asarvadeśakālamiti 
vibhāgo-'yaṃ siddheḥ kṛtaḥ sarvadeśakālagāmitve'pi | tathaiva iti 
deśādiviśiṣṭam |

(page 91)

punar iti vākyadvayena | viṣaya iti sāmānyādau iti ca vaiyadhikaraṇyena | 
anekasāmānyamelanena iti tata eva siddhyati ityantaṃ yaduktam, tadeva 
vyavahāre svabhāvahetusamarthanāya hetutvena upajīvati ata eva iti | atra iti 
śiṃśipātve | tasya iti vṛkṣatvasya | saca iti yadetat niyatimahimnā 
traikālye-'pi śiṃśipātvamantarbhāvitavṛkṣatvam, eṣo'sau 
tanmātrānusambandhaḥ śiṃśipātvamātra samākṛṣyatvam | yadāha

     tanmātrabhāvānvayiniḥsvabhāvo heturātmani |

iti | syāt iti nanu saṃbhāvyametat bhinnatvādanayorābhāsayoḥ | nanu 
vṛkṣatvaṃ samujjhya bhavantī śiṃśipā niḥsvabhāvā kathaṃ bhavet | 
atra āha agre iti yoginirmāṇatāsūtre | tathā iti pratyakṣāgamavaditi yāvat 
| lokasaṃvyavahāre tu kā pīḍā (?) nyāyena upayujyate | tata eva 
parameśva-rāgamaprasiddhimūlatvena deśadaśāpuruṣaviśeṣāntare'pi 
yā prasiddhi-rabādhitā niyati svarūpānuvartinī, tanmūlānāmeva 
anumānānāṃ karaṇakartranumānānāmiva nirvivādaṃ prāmāṇyam; 
natu svayaṃkalpa-notthāpitānāṃ sadvitīyānyataratvādīnām | ā 
janmano'nantapūrvajan-makoṭisahasrāvadhervā yat 
vyavahārapariśīlanaṃ, tadbalena vā; parakīya-paripakvapratibhopajīvanena 
arthakriyālābhena vā pratibhāparipāke jāte pramāṇasya 
sārvatrikavastutathātvaniścaye vyāpāro'khaṇḍitaḥ | tadāha abhyāsāt 
iti | ata eva iti | yato'bhyāsādevaṃ bhavati, tato yaduktaṃpaś-
cātsaṃvādena kiṃ kṛtyamiti, tat nirastaṃ bhavati abhyāsāṃśe tasya 
upayogāditi tātparyam | tadā iti sākṣātkārasamaye | etasmāt 
vastusiddhirjātā, sa sākṣātkāraḥ svasamaye

(page 92)

pramāṇamiti yo niścayaḥ, sa tadā tadvastusiddhiniścayaḥ | anyathā iti ana-
bhyāsena arthakriyārūpaniścayābhāve | tathāhi tadā saṃvādāntarama-
pekṣante | saṃvādo'pica iti tasya arthakriyādeḥ | kāryasahacāriprabhṛ-
teryā prāptiḥ, sa saṃvādaḥ iti sambandhaḥ | etat sarvaṃ bāhyarthasiddhi-
saṃmatamapi taddarśane na kathañcidupapadyate abhyāsādeḥ saṃskāra-
sāratvāt tasya ca pramātrekatāyāmupapatteriti hi darśittaṃ

     dṛksvābhāsaiva------------------------| (1|3|2)

ityādyuddeśeṣu | tadasmaddarśane tu upapannamityāśayena punariha vitatya 
darśitaṃ mantavyam, niyatiśaktistu mahābhāsasāratayā tatra 
praveśanīyeti adhikamiyat | tathāca iti yedetaduktaṃ prameyaṃ, tena 
hetuprakāreṇetyar-thaḥ | tāvat iti saṃvyavahāre dṛṣṭaviṣaya iti manyate | 
ka iva iti ekapramā-
tṛrūpasaṅkucitaprakāśāveśinīlādyavabhāsavimarśanarūpāt pratya-
kṣāt samastāvigītavimarśanarūpaparicchedaśūnyāsaṅkucitaprakāśa-
viśrāntabhāvatattvāvabhāsavimarśanasvabhāva āgamo balavāniti yāvat 
| enamāgamamavigītaprasiddhilakṣaṇaṃ vibhajati tathāhi iti | 
vedaśaivavaiṣ-ṇavādīnāṃ hi yo'rtho vimṛśyamānaḥ 
parasparānuṣṭhānena prasiddhaḥ; so'nenaiva uktaḥ, anenaiva utpāditaḥ, 
amuṣmāt kālādārabhyaiva pravṛtta iti na avacchedabhāgīti 
anavacchinnaprakāśadharmo vimarśātmā parame-śvara eveti 
anāditvameva tatra | kaṭhādibhirbhārgavamataṅgādibhirnārada-
prabhṛtimiśca prasiddhānuṣṭhānamanādi eva nibadhyate yataḥ śabdanaṃ 
samāsavyāsopakalpitavākyayojanābhiḥ | naca asyā yatnasādhyaṃ 
pārameśvarītvamiti darśayati sarvaiva iti | upapāditam iti 

     tatra jñānaṃ svataḥ siddham------------------------| (1|1|5)

(page 93)

ityādau | upapādayiṣyate iti

     itthaṃ tathā ghaṭapaṭādyābhāsa-------------------| (2|4|21)

ityādisthāneṣu | yadi sarvā mānasī vāṅmayī vā pravṛttiḥ 
pārameśvarī, tarhi, manorājyādāvapi sā pravṛttiḥ kathaṃ visaṃvādinī | 
āha tasyāstu iti | bāhyārthaparyantībhāvena satā asatā ca upalakṣito 
yo'syāḥ pravṛtte-rādyāyā aiśvaryāḥ sambandhini 
pāśavavāṅmanasavyāpāre rūpavaila-kṣaṇyabhedaḥ prātisviko viśeṣaḥ 
saṃbhavannapi durlakṣa iti pravṛttirupa-pannā lokasya, pravṛttau ca 
visaṃvādo'pi upapannaḥ pāśavavāṅmanasa-vyāpārabhāvāpattau, tatra 
ca bāhyārthaparyantībhāvābhāvābhyāṃ rūpavailakṣaṇye tasya 
durlakṣatvam, tataśca pravṛttāvapi visaṃvāde parameśvarecchayā iti 
hetutvena yojyam | nirudhyamānāpi iti niroddhu-miṣṭā apītyarthaḥ | 
niścalaiva iti nirodhecchayā cālyamānā api avicalā | pratibhāsaṃjñā 
iti pratibhānalakṣaṇā iyaṃ śabdabhāvanākhya āgama eveti yāvat | 
bhāvitam iti |

     atthivisaṃṇatthivisaṃṇatthitihu aṇesa ale |

ityādyupadeśaviśeṣaiḥ śabdanarūpairotaprotīkṛtaṃ vyāptamantaḥkara-
ṇaṃ saṅkalpābhimānaniścayavṛttitrayamayaṃ yasya, mantrā apihi 
śuddhasaṃvidrūpaparameśvarasambandhipurāṇatamasiddhaikarūpavi-
śiṣṭavimarśasvabhāvā yasyaiva pramāturvimarśamātmanā abhivyāpnu-
vanti; tasyaiva tathārūpatāṃ balādeva 
ullāsayantastathāvidhaviśiṣṭaphala-dāḥ | tata eva uktaṃ

     sahārādhakacittena---------------------| (spa. kā. 27)

iti | nanu paśupramāturyo'bhimānātmā śabdanaviśeṣaḥ, sā kathaṃ 
pārameśvarī vāgityāśaṅkya parameśvararūpatā sarvatraiva aniruddhā, 
kevalaṃ tadicchayaiva tasyāḥ kvāpi aṃśe vicitre pronmajjananimajjane 
bhavata

(page 94)

iti darśayati saṃsāriṇo hi iti | tadānīm iti parameśvaratāparihārakāle 
loṣṭādivadasvātantryāt | pramātṛtā iti prāṇādeḥ pramātṛtā kathyate 
vyavahriyate param, na tāttvikīti yāvat | pāramaiśvaryasya aśeṣaprakāśa-
vimarśamayasya yogastataḥ | etaduktaṃ bhavati-yathaiva viśvaprakāśāt-
mā parameśvaraḥ, tathā viśvavimarśātmā | tatra 
bāhyatvagrāhyatvārtha-kriyātatsahakārivargasya yathā prakāśaḥ, 
tathaiva vimarśaḥ | tata īśvare-cchayaiva yo yatra vimarśāṃśe ekīkṛtaḥ 
samujjhitumicchurapi na ujjhituṃ śaknoti, tata eva

     rudrāṃśo rudrabhaktastu-----------------------------------------|

ityādinā bhāvāṃśakaprādhānyamāgameṣu upadarśitam | sā iti pratīti-
stādṛśī sārvajñyaṃ pratyetavye vastuni tathābhāvaniścāyakateti yāvat | 
nanu īśvarecchayaiva yat yasya nirūḍhaṃ śabdanaṃ, sa eva tasya āgama iti 
ka idānīṃ prāmāṇikānāṃ protkarṣaḥ | āḥ ke varākāḥ 
prāmāṇikāḥ | īśvara evahi tathā bhāti vimṛśati vimarśayati ca | nanu 
evaṃ tūṣṇīma-vasthīyatām, kiṃ 
śāstrapraṇayanopadeśaśravaṇānuṣṭhānaiḥ | satyama-vasthīyate yadi sa 
tathā avatiṣṭhāsīta parameśvaraḥ | tat sudhākandarodvahanamapi 
īśvarecchaiva | tathāca śivadṛṣṭiḥ

     sa eva śāstrakartṛtve-----------------------------------| (3|75)

ityādi

     -----------------------yāvattadanuṣṭhānatatparaḥ |

ityapi | iyatā mānasīṃ vṛttiṃ vicārya vāṅmayīṃ vicārayati vāgapi iti | 
tathāca iti yataḥ prarūḍhā satī pramāṇam, tataḥ parayūthyeṣu prarohā-
bhāvalakṣaṇena bādhanena avimarśīkṛtā naiva pramāṇam | nanu 
nirūḍhatvāt na pramāṇam, apitu pramāṇopapannatvāt |

(page

naivamityāha yuktyaṃśastu iti | na tāvat sarvatra nyāyo nirvahati; yatrāpi 
nirvahati, tatrāpi pūrvoktadṛṣṭyā kāryādirūpasya durjñānatvāt 
durbalaḥ; svagṛhe balavānapi vādyantarotthāpitanyāyāntaradṛśi durbala-
tarībhavati | tathāpi ca ādyāpi yāvadāsaṃsāraṃ pravahatāṃ 
kartaṣaṭka-tadbhedasahasrotthāpyamānānāṃ nyāyānāṃ na 
paryavasānaṃ kiñcidapi labhyate | yadāha

     yatnenānumito'pyarthaḥ-------------------| (vā. pa. 1|34)

iti
     sarvaḥ phalocitānarthānāgamāt pratipadyate |
     viparītaṃ ca sarvatra śakyate vaktumāgame | (vā. pa.1|142)

iti ca | parakīya iti kramayaugapadye kramakāryakāritvasya vyāpake iti 
yaducyate, tat kiṃ vastu apekṣya; atha saṃbhāvya, na tāvat viruddhe dve 
ekasya vyāpake vastuno bhavitumarhataḥ, anyatarasya api evaṃ kathaṃ 
vyāpakatvam, kramaśca na asakṛt vā karaṇaṃ, tacca asaṃbhāvyeva vastuta 
iti tadapekṣayā dvitīyo'pi rāśirna kaściditi tadatadrūpaparicchedavyava-
cchedābhyāṃ tṛtīyarāśyabhāvaniścayo nāsti,-iti gatyantarakṣayo'pi na 
kaścit | saṃbhāvanā tu vikalpamātraṃ, na tayā samutthāpito vyāpyavyā-
pakabhāvo vastu āviśati,-iti kṣaṇiko'pi na tāvat krameṇa karoti 
ananuvṛtti-dharmakatvāt, na akrameṇa ekena vapuṣā kāryakaraṇe 
tadbhedāyogāt, anekena api karaṇe yaugapadyāyogāt, sahakārisaṃpātāt 
tathā karaṇe tasyaiva vyāpakatvaṃ syāt na kramākramayorityādiko 
naiyyāyikokto durbalībhavati nyāyaḥ | eṣā piśācoktiḥ, anyoktā 
śakyaparihāreti sarvathā tarko'pratiṣṭha eva | tathaivahi parameśvareṇa sa 
sṛṣṭaḥ | tata eva iha śaktisaṃvardhanakrameṇa 
antaḥsaṅkucitavimarśaśaktisamākarṣaṇena

(page 96)

tathaiva bhogāpavargopayoginā upayujyamānaḥ prameśvareṇa sṛṣṭastarka-
saṃsāraḥ kāvyasaṃsāravadapara eva | vicitrā hi amī saṃsārāḥ | apra-
tiṣṭhitatve'pitu tarkasya na asmaddarśanasya khaṇḍanā kācit | 
ābhāsamā-navastuvāde hi parameśvarecchayā ayamābhāsaniyamaḥ | sā 
ca vaicitryeṇa ābhāsānutthāpayantī tatsaṃyojanaviyojanavaicitryeṇa ca 
pramātṝn vicitrīkurvāṇā aparyanuyojyā,-ityetāvadeva 
nyāyamavatiṣṭhate | tadaya-malabdhagādha eva tarkaḥ śobhate | atra tu 
svabuddhigarveṇa pratiṣṭhāṃ paśyan 
svagṛhaprāṅgaṇamdhyakalpitaniḥśeṣabhūgolakamadhyadhruvakas-
thānavat mūḍho vā ḍimbaviḍambako veti āstām | sarvathā anumāne na 
āśvasitavyam, apitu āgama eva | sa ca yo yasya hṛdaye nirūḍhimupagataḥ, 
sa eva | nanu evaṃ yasya na kiñcit nirūḍhaṃ, tasya kim | nanu evaṃ yasya 
cakṣuṣī na staḥ, tasya kim | tatkartavyahānopādānaviraha iti cet, ihāpi 
āgamaviśeṣasaṃpādyabhogāpavargopādānanarakapātādiparihāraviraha 
eveti | yadāha mīmāṃsakāgraṇīrbhaṭṭanāyakaḥ

     mahānti pātakānyāhuryadājñāvaśataḥ surāḥ |
     pāvanāni namastasmai svacchandāya harāya te ||

iti | atra tridhā vidhyanuvādayogo vyākhyātavya iti | nirūḍhatayā āgamo 
mānam | tadāha prasiddhaṃ tu iti yat yadā yathā yatra ityanena krameṇa 
sarvāgamānāṃ prāmāṇyam | mlecchādyāgamo hi tāvati pramāṇaṃ 
bhavannapi anāryasaṃparkasaṃbhāvyamānamlānirāgamābhāsaḥ | tathā 
śrutyukteṣu eva

     mahājaṃ vā mahokṣaṃ vā--------------------------|

ityādikartavyeṣu madhyāt tadicchāvaśāt mahokṣaprokṣaṇe'tyantaviru-
ddhe'pi

(page 97)

cirajīvināmṛṣiprāyāṇāmevaṃ buddhirjāyate adya etat yuktamiti adya na 
vidhīyate, natu pūrvamayuktakāriṇo vayamiti | yatra tu anyāgamasaṃvala-
nayā pramātuḥ pūrvameva ahamayuktakārī abhavamiti pratyayo jāyate, 
tatra na āgamatvameva | tatrāpi bhagavanniyatyā pārameśvarāgame evaṃ-
vidhabuddhyutpāde vilayavyavahāro'nantapratyavāyaphalaḥ, anyatratu 
tathātvodaye pārameśvarāgamasamāśvāse'nugrahavyavahāro''nantā-
bhyudayalābhāt | tatrāpi ca tadāgamatyāgapratyavāyaparihāro 
liṅgoddhā-rādidīkṣayā parameśvareṇaiva nirūpitaḥ, natu 
śaivāgamādyasamāśvas-tavaiṣṇavādau tathā darśitamiti 
vastutattvānusāriṇa āgamāḥ | puruṣapra-jñāstu 
svotthāpitapakṣapātayuktāḥ svabalena utkarṣāpakarṣāvutthāpa-yantyaḥ 
saṃbhāvyamānabādhāḥ,-iti alamatijalpitena | natu evaṃ yadi 
aniyatakartṛkaiva vāk pārameśvarī, tarhi siddhāntaśrutyādeḥ 
prāmāṇyaṃ syāt

     adṛṣṭavigrahācchāntācchivātparamakāraṇāt |
     nādarūpaṃ viniṣkrāntaṃ śāstraṃ paramadurlabham ||
iti
     amūrtādgaganādyadvannirghāto jāyate mahān |
     śāntātsaṃvinmayāt tadvacchabdākhyaṃ śāstram------||

ityanena krameṇa anāditvāt parameśvare prakāśavimarśasvabhāve kālā-
nullāsāt, buddhādipraṇītatvāttu na bauddhāgamādīnāṃ bhavet | atra 
samādhiḥ bauddha iti | nahi buddho nāma niyataḥ kaścit, api tu bhāvanā-
balapratilabdhakṣaṇikādidṛḍhavimarśaḥ | tasya kṣaṇikādibhāvanopadeśī 
guruḥ pūrvabuddhaḥ, tasyāpi anyaḥ,-iti krameṇa aniyatavaktṛkatvāt pāra-
meśvaravimarśamayataiva vastutaḥ | evaṃ caturviṃśatitattvabhāvanābhā-
vitaḥ kapilo mantavyaḥ | ata eva sarvāgamā

(page 98)

anādaya eva | tathāca pārameśvareṣu api śāstreṣu tadvṛttāntāḥ 
śrūyanta eva

     buddhitattve sthitā bauddhā avyakte pāñcarātrikāḥ |

iti

     yatkiñcidvāṅmayaṃ loke bauddhamārhatavaidikam |
     vaimalaṃ pāñcarātraṃ ca lākulaṃ sāṃkhyameva ca ||
     tadgrāhayenna sandeha-----------------------------------------|

iti

     ityevaṃvādināṃ teṣāṃ vādināṃ tu śatatrayam |
     triṣaṣṭyabhyadhikaṃ ca-------------------------------------| (sva. 10|680)

iti

     etatpuruṣavijñānaṃ kapilāya mahātmane |
     mayā proktam--------------------------------------||

ityādi ca | tena kaṇṭhoktivat sugatoktistatra, natu tatkṛtaṃ prāmāṇyam | tat-
kṛtatvamevahi prasiddhimantareṇa kiṃpramāṇakamiti prasiddhireva ekā 
pramāṇam | parameśvarechāvaśācca sugatakapilādayo'pi tatprasiddhyanu-
praviṣṭāḥ kṛtā anugrāhyāstāneva anyāṃśca anugrahītum | lokaprasi-
ddhiḥ iti yo yatra vyavahāre vyavahartā, sa tatra lokaḥ | deśe iti tattadvyava-
hārasthāne | etat saṃvādayati kāmam iti | kenacidāgamaniścayena yadyapi 
nirmitamanyalokācāreṇa ca viruddhaṃ tathāvidhamapi caraṇaṃ ceṣṭitaṃ 
yat; tadapi pratipadyante kāmaṃ bahavo'pi ekavākyatayā aṅgīkurvanti, 
natu tatra eṣāṃ vicikitsā bhavatītyarthaḥ | tatra hi iti 
tathāvidhaviruddhavyava-hāranimittabhūtā vāgityarthaḥ | yadi 
pārameśvarī vāk pramāṇaṃ, tadā vedaḥ katham | āha īśvarājñā hi 
iti ā samantādapratihatam,

(page 99)

ā ca phalasiddhervyāpriyamāṇam, āvinayaṃ hṛdayaṃ vyaśruvānaṃ 
vimarśarūpamājñā

     numastvāmṛgyajuḥsāmnāṃ śukrataḥ parataḥ param |
     yasya vedātmikājñeyamaho gambhīrasundarī || (sta. ci. 69)

iti, yasyeti ṛgādīnāṃ śukraṃ sāraṃ vīryaṃ vāktrayaṃ pūrvaṃ 
vyākhyātamicchādiśaktitrayamayaṃ, tato yatparaṃ paraśaktyātmakamā-
nandadhāma; tataḥ paraṃ 
samastaśaktipratiṣṭhārūpaparamaśaktiviśrānti-dhāma; tat numaḥ | aho iti 
gāmbhīryasya saundaryasya ca atiśayaṃ dyotayan-
nadhyātmādhibhūtādhidevādiviṣayārthasahasragarbhatvamācakṣāṇaḥ 
sarvāgamāvisaṃvāditāṃ vedāgamasya āha | yathoktaṃ

     --------------------------sarvajñānamayo hi saḥ |

iti | ubhayī iti nibaddhā, anibadhā ca | viparyayo viruddhā prasiddhiḥ 
prāmāṇyalakṣaṇamaśnute iti saṃbhāvyate iti sambandhaḥ | tathāca

     ------------------śukrātprabhṛti madyasyāpeyatā dvijaiḥ |

ityādi śrūyate iti sāpi prasiddhireva | sāpica anādiḥ | anādikālabhāvinyo 
hi sarvāḥ prasiddhayaḥ | tatra tu kācit kadācidunmajjati, kācit nimajjati,-iti 
unmajjananimajjane eva udāharaṇena spaṣṭayati tathā ca iti | tadupacāra-
vastu iti nāmākṣarāṇi śrotramanogocarīkāryāṇi api lipau yataḥ upacar-
yante ciratarabahujanmābhyastavyavahāraparicayadṛḍhanirūḍhena parame-
śvarājñānuvartitayā śrīmatsarvavīrabhargaśikhādyanugatayā tathaiva 
satyena sāmānādhikaraṇyena dṛḍhavimarśavaśāt vyavahriyante | 
dṛḍhasya ca vimarśasya satyatvam | tatasteṣu āpyāyakasantāpakādirūpa-
varapramukhavarṇopacaritarūpalipyakṣarayuktyaivavā 
āpyāyakasantāpakādirūpakṣīrāvasekakhadirāṅgāratāpanādiyuktyā

(page 100)

vā āpyāyanādikarmapraiṣādyabhidhāyivarṇopacaritarekhāyogena vā 
āpyāyiteṣu athavā santāpiteṣu 
tallipyakṣaratādātmyavimṛṣṭavarṇarūpa-
pratyavamarśābhedaprāptaprakāśasvabhāvo'sau puruṣa āpyāyitaḥ, 
tantāpito vā bhavatīti | tatra īśvarecchayā sa bhāvo yathiva prakāśe prati-
bimbātmanā sṛṣṭo viśiṣṭarūpādiprakāśamayaḥ, tathā viśiṣṭarūpopa-
rāgavicitravimarśaviśeṣamaya iti kathamevaṃprāyāṇāmarthāsaṃspar-
śitvaṃ śabdānām | tadeva draḍhayituṃ nidarśanāntaramāha tannāma-
nakṣatre ca iti | ṣaḍṛkṣopatāpādivicāre janmanakṣatrādapi mukhyanā-
mākṣaradvārāyātaṃ nakṣatramavakahaḍādiṣu cakreṣu svarodaye 
mukhya-tayā gaṇyate | tacca atīvasaṃvādi dṛṣṭam | evaṃ śāstradiśā 
kāryakāri-tvena tasya śabdasya tadarthātmakatvaṃ pradarśya 
lokapratibhāmukhena api āha tathā iti | paśormātāpitṛprāyasya yadyapi 
icchā tatra vyāpṛtā, tathāpi īśvarecchaiva atra mukhyatvena vijṛmbhate 
vāstavatātparyāt | udāharaṇasphuṭīkṛtamāgamalakṣaṇaṃ sarvatra 
saṃcārayati evam iti | atra iti vyavahāre | tena iti īśvareṇa | anyathā iti 
tadadhyāsaṃ vinā | etacca

     ghaṭo'yamityadhyavasā--------------------------| (1|5|20)

iti sūtre vivecitam | nibaddhaḥ iti viśiṣṭavākyaracanābhiḥ, anibaddhastu 
yatra tathā nāsti | mahājano yatra kartavye yaḥ prasiddhiṃ yāto vargaḥ, sa 
eva mantavyaḥ-yathā vedānuṣṭhāne cchāndasaḥ, vaiṣṇavānuṣṭhāne 
bhāgavatākhyaḥ | yathāha varāhamihiraḥ

viṣṇorbhāgavatā maghāśca savituḥ śambhoḥ sabhasmadvijā 
mātṝṇāmatha mātṛmaṇḍalavido viprāstvatha brahmaṇaḥ |
śākyāḥ sattvahitāya buddhavapuṣo nagnāstathaivārhato
     yairyo deva upāsyate svavidhinā taistasya kāryā kriyā ||

Reading translation: withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible) The verify pack carries the layer bytes; no English is quoted without a verified verse mapping.

Claim table

ClaimStatusBasis
Link completenessFAIL (7 gaps named)assurance.trace_links_present + gaps
Human reviewUNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off)assurance.review
Deterministic chunk gateBLOCKED (PROOF_NOT_RUN)proofs.chunk_gate
Manuscript witnessUNPINNED (0 verified corpus-wide)identity.witness
Source-span completenessUNKNOWNassurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed

What this does NOT establish

Verify it

  1. Fetch the trace: curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkV3-C-kriya-trtiyo-k1-2.json
  2. Fetch the pack manifest: curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkV3-C-kriya-trtiyo-k1-2/manifest.json
  3. For each artifact: curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkV3-C-kriya-trtiyo-k1-2/<name> | sha256sum, then compare that hash with the same artifact's 'sha256' above and in the trace. If every artifact matches and the trace's recorded verdict/gaps agree with what you read, the chain is intact. A mismatch means the upstream bytes changed after the trace was made: treat the trace as stale, not the hash as wrong.
  4. If every hash matches and the verdict/gaps here agree with the trace, the chain is intact. A mismatch means upstream bytes changed: treat the trace as stale, not the hash as wrong.

Hashes

source excerpt: 10f2f52041bbf20fbc156808a14cfce957df311c3874e3885f0d3a8668aa5892
  ledger: ipvv/passages.jsonl · edition: edition unrecorded (UNKNOWN)
layer argmap: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer c1: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer c2: NOT-APPLICABLE (no bytes recorded)
layer l0: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer l2: afc45de7816ead3f…  ipvv/data/chunkV3-C-kriya-trtiyo-k1-2.l2.json  BOUND
layer l3: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer l4: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer t1: UNKNOWN (no bytes recorded)
song proof :   UNKNOWN (0 warnings)
trace bundle traces/ipvv-chunkV3-C-kriya-trtiyo-k1-2.json: 22b8f6091ae5db118f035387a2afa54dde82ed3c32b834d35aa8304af3c5d2f3
verify pack artifacts (bytes):
source.txt  10f2f52041bbf20f…  56101B
chunkV3-C-kriya-trtiyo-k1-2.l2.json  afc45de7816ead3f…  4942B

Chain

HopValueStatus
SOURCE edition + spanedition unrecorded; verses M00022:2055-3000 excerptUNKNOWN; span UNKNOWN
LAYERSshas below; song-file pathsBOUND, NOT-APPLICABLE, UNKNOWN
GATE deterministicPROOF_NOT_RUNBLOCKED
FORMAL theoremsregistry references, run_bound falsenone
TRACE bundle22b8f6091ae5db11…PARTIAL (links incomplete — see gaps)
PACK manifest2 artifactslinks present
WITNESSnone verifiedUNPINNED
REVIEWnone boundUNREVIEWED
PUBLICATIONhuman sign-off required; never automaticNOT_AUTHORIZED

Cite this

Svatantrya Reader, “ipvv chunkV3-C-kriya-trtiyo-k1-2 (M00022:2055-3000)”, https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkV3-C-kriya-trtiyo-k1-2/, version trace 22b8f6091ae5db118f035387a2afa54dde82ed3c32b834d35aa8304af3c5d2f3 (full sha256 of the trace bundle). Retrieve and re-verify: curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkV3-C-kriya-trtiyo-k1-2.json | sha256sum must print this digest. Translators/editors of record: not established here — see edition record. The URL serves the live version; the digest pins the cited bytes. There is no archival resolver: the digest is integrity evidence, not durable storage or scholarly validation. “Complete” means links present — not approval, proof, or witness verification.

Related

Provenance