ipvv chunkV3-D-kriya-trtiyo-k3-8 (M00022:3000-4000) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.
The passage
Passage excerpt exactly as hashed (from ipvv/passages.jsonl). Devanagari is not in the ledger, so none is rendered. The recorded hash covers this excerpt, not the edition volume.
(page 101)
iti | te te hi tattadvimarśatādātmyapratipattisaṃvedanāstattatphalamayatnata
ullāsayituṃ samarthāḥ | kaścit punarāgamo maheśatāvibhāgalakṣaṇa-
paramanirvāṇaphalo bhavannanantasāmānyanikurumbasvīkārighaṭābhā-
savadanantābhāsasvīkāreṇa vartamāno'dharaśāsanābhihitabhogāpa-
vargasamartho'pi bhavati, natu adhara ūrdhvaphaladānasamarthaḥ | tata
ucyate
śaivavaiṣṇavabuddhārhadāgamārthavyavasthitāḥ |
uttarottarasāmarthyāḥ pūrvapūrvavighātinaḥ ||
tasmācchaivāgame tiṣṭhannanyānugrahaṇecchayā |
vaiṣṇavādyāgamajñebhyastattadāgamayenmatam ||
natu vaiṣṇavadīkṣādisaṃskṛtasya kadācana |
śaivāgame'dhikāro'sti vinā taddīkṣayā punaḥ ||
iti | tena yathā iti prasiddhirūpeṇa vādena | tena iti pratipattrā | tatra iti
deśe | tadā iti kāle | evakāreṇa śāstrāntaralokācāravirodhe'pi na
vicikitsita-vyamityāha vigāne iti tadviruddhavimarśodaye | anibaddhāpi iti
mahājanā-nuṣṭhānaśeṣatayaiva sthitā | nanu adṛṣṭaviṣaye prasiddhyā
paryantaphalo-dayayā bhavitavyam, natu asāvarthasaṃsparśinīti kutaḥ
prāmāṇādavase-yamityāśaṅkya āha nirvicikitsā iti | yathāhi
vṛkṣatvaṃ śākhādimattva-rūpaṃ pratyakṣeṇaiva sakṛdudgatena madhye
bādhakavaidhuryamanāsāda-yatā traikālye trailokye ca niścitam | evaṃ
nirvicikitsaprasiddherbāhyārtha-paryantatvaṃ nāmanakṣatrādau
viṣabhūtagrahādau ceti pratyakṣeṇaiva prāmāṇyaniścayaḥ | nanu madhye
bādhakaṃ na udeśyatīti katham | atrāpi āha adṛṣṭaviṣaya eva iti |
dīkṣāto mokṣaḥ iti
(page 102)
nāsti dīkṣāsamo mokṣaḥ---------------------| (sva. 11|119)
ityāgamāt nirūḍherbādhakasaṃbhāvanā nāsti, madhye tu udite bādhake
vilayayogādaprāmāṇataiva | ata eva iti yataḥ prasiddhirūpa eva āgamastato
hetoḥ | tadāha
anye tvevamajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate |
te'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ ||
iti |
idaṃ puṇyam-------------------------------------------|
ityādimunivacanaṃ bhartṛhariṇā (vā. pa. 1|40) āgamapramāṇyadār-
ḍhyāya upanyastamiti tanmukhena iha likhitam | tathā prastāvadārḍhyārtha-
meva śāstraśabdena viśiṣṭavākyaracanā atra ukteti darśayati nanu iti |
evaṃ pratibhārūpeṇa nibaddhānibaddhaprasiddhidvayātmanā ca trividha-
māgamaṃ pradarśya rūpāntaramapi asya darśayati anyo'pi iti | etāsu
tisṛṣu prasiddhiṣu pramāṇāntaramūlatvaṃ na anveṣyam, āptavāde tu
tadanveṣaṇīyameva | āptirvaktavye vastunyadhigatistataśca
vaktavyavastvadhi-gatiḥ, sā vidyate yasya, sa āptaḥ | ata eva tadā
lokavacanarūpo vā śāstra-vacanarūpo vā niyatākāraṃ kartāraṃ ca
apekṣya api vartamāno'pi śaṅkanīya eva
mūlabhūtatatpramāṇasaṃbhave vicikitsābhāvāt | tadāha āptaśca iti |
nirvicikitsā iti vyastaṃ pratīterviśeṣaṇam, samastaṃ vā anuṣṭhānasya |
tenāpi iti āptasaṃmatena | astyeva iti, natu nāstīti anubha-vasya
anapahnavanīyatāmāha | ya upadeśyo yasya āptasya saṃbandhi jñānaṃ
pramāṇāntaramūlatayā utpannaṃ na abhiśaṅkate, naiva
saṃśayaviparyayājñānarūpatayā abhimanyate; tamupadeśyaṃ tathā-
bhūtāptavākyopadiṣṭavastusaṃvedanādanuṣṭhānaparopadeśaparyantāt
(page 103)
nivartayituṃ na kenacitprakāreṇa anyo bhavati śaktaḥ | yato'sāvupadeśyas-
tatra āptasambandhini jñāne pratyakṣapakṣāśrayeṇa sthitaḥ | yadāptena
uktaṃ-mayā sākṣādetat jñātamiti, tatra asāvupadeśyo'bhimanyate-
mayaiva etat sākṣātkṛtamiti | naca bālo'pi sākṣātkṛtāt yuktiśatairapi
śakyanivartanaḥ | yathāhuḥ pare'pi
nirupadravabhūtārthasvabhāvasya viparyayaiḥ |
na bādhā yatnavattve'pi buddhestatpakṣapātataḥ || (pā. vā. 1|223)
iti | buddhipakṣapātena hi dṛḍhatamatayā anunmūlanīyavimarśatvameva
prāmāṇyasya nibandhanaṃ vyāpakamiti tatsadbhāvo yatra yatra, tatra tatra
prāmāṇyameva | tata kriyāsambandhādidhiyaḥ satyāḥ iti āveditaṃ
prāk (2|2|1) | āgamaḥ pramāṇamabādhitavimarśatayeti svabhāvaḥ | nanu
āptatvamasya kathaṃ niścitamiti cet, āha ceṣṭāviśeṣaiḥ iti | tatrāpihi
kāryasya suvivecanā kiṃ na sahyate | praticaraṇam iti śāstrāptavādaḥ |
tathāhi pāṇinivararuciprabhṛtervyākaraṇe āptatā prasiddhā, na akṣapā-
dādeḥ | puruṣāptavādena tu lokāptavādaparigrahaḥ | tadāha caraṇāpta-
vādaḥ iti | ayaṃ ca āptavādaḥ pūrvoktamāgamabhedaṃ yathāyogaṃ
vyākhyānādidvāreṇa anugṛhṇāti | tata eva sarva āgama āptopadeśaśab-
dena bhagavatpatañjaliprabhṛtibhiḥ saṃgṛhītaḥ | āgamasya svarūpamabhi-
dhāya pratyakṣasya āgamasya ca anumānāt balavattvaṃ yat pradarśitam,
tadeva saṃvādayitumupasaṃharati tadevam iti | sarvameva iti bhrāntāvapi
svasaṃvedanasya prāmāṇyānapāyāt | uktakrameṇa iti abhyāsādinā |
ārṣam iti pratibhārūpavedādiprasiddhirūpasadoditalokaprasiddhyātmaka-
mṛṣiṇā samyak draṣṭrabhimatena āptena utthāpitamanumānasya
bādhakameva | pratyakṣāgamayorhi
(page 104)
yat prakāśyaṃ ca vimṛśyaṃ ca, tat yathākramaṃ
prakāśavimarśamukhe-na anyāpekṣāśūnyam | pratyakṣe hi
prakāśadvāreṇa vimarśo'nyatratu viparyayaḥ | anumāne tu
nāntarīyakavastvantaraprakāśavimarśāpekṣānu-meye
prakāśavimarśayoga iti sāpekṣatvāt dūrā iyaṃ pramitiḥ prameyāt |
tatrāpica nāntarīyakatājñānaṃ durlabhamiti uktaṃ | naca vācyamāgame-
'pi śabdavimarśanapūrvakamarthavimarśanamiti tatrāpi sāpekṣatādi
bhavediti | nahi śabdavimarśanādaparamarthavimarśanaṃ kiṃcit śabdasya
svaparavimarśātmakatvāt
ghaṭo'yam-----------------------------------| (1|5|20)
ityatra upapāditāt | nanu na sarvairāgamasya prāmāṇyamabhyupetaṃ tat
kathamasya vimatipadapatitasya anapekṣatvaṃ bhavatā uktam | abhyupetame-
vetyāha prasiddhiḥ iti | nanu lakṣaṇena jñāyiṣyate chāgādiśabdārthaḥ,
kimatra prasiddhyā | atrāpi āha catuṣpāttva iti | so'pi iti
lakṣaṇāntargataḥ | nanu iti hāsapurāṇādivyavahārāt jñāsyate iti cet,
tatrāpi prasiddhiśara-ṇatvaṃ na vighaṭate ityāha purāpica iti | tathāca āha
lokeyeṣvartheṣu iti | prāgapi iti prathamasūtra eva | na kevalaṃ
dṛṣṭānumitārtha eva āptaḥ, yāvadāptāntaropajīvyapi,-ityāha upadeśa
iti | āgameṣu hi gurava āptāḥ paṭhyante evaṃ vai tat | nanu śāstrite'rthe
ye svayamaśāstrajñāḥ, param-parayā ca tadarthavedinaḥ; teṣāṃ tatra
pramāṇyaṃ bhavati vā na vā bhavatītyāha upadeśapāramparyepi iti |
āgamagranthāvabhodhena vināpi upadeśaparamparāyāṃ kevalāyāmapi
āptāgamasyaiva tatra prasa"gādāp-tāgamatā prasajyate prasiddhirūpatā
ca paryavasyati, yena āptatayā madhya-vartinyā maulikyā ca
pārameśvarānādiprasiddhirūpatayā tādṛśā api
(page 105)
guravo'nyasya upadeṣṭāro bhavanti | yata evaṃ samasteṣu āgamagrantheṣu
paṭhyate
mukhānmukhāgataṃ jñānaṃ karṇātkarṇamupāgatam |
ityādi | samastāgamagranthapāṭhāditipāṭhe nañamanye paṭhanti vyāca-
kṣate ca-nahi samastamāgamagranthaṃ kecitpaṭhanti, apitu guruparampara-
yaiva upadeśena vyavaharanti,-iti; yadivā yadyapi kecitpaṭhanti, tathāpi na
samastāḥ paṭhanti, te'pi ca guravo bhavanti; yadivā itthamavatāraṇā-
āgamarūpatā kācit svamātropakāriṇī yā samayyāditrayasya, tatra
upadeśapāramparyameva kevalam; yā tu svaparopakāriṇī gurutve sati, sā
samastasya āgamagranthasya arthāvabodhe yaḥ pāṭhaḥ, tata eva; anyathā
punarāptāgamatvaṃ tatra na prasajyate, nāpi prasiddhiḥ paryavasyati | tata
eva tatra tatra āgame ucyate
catuṣpātsaṃhitābhijñaṃ gurutve yojayetpunaḥ |
iti,
sarvalakṣaṇahīno'pi jñānavān gururiṣyate |
iti,
yataśca mokṣadaḥ proktaḥ svabhyastajñānavān guruḥ |
iti | evametat lokaprasiddhasamastavyavahāropayuktaikadeśagurutābhiprā-
yeṇa pūrvaṃ vyākhyātam, anyattu prakriyākramāyātaśāstroktasamasta-
gurutābhiprāyeṇeti ubhayathā api idamasmadgurubhirnirūpitam |
madhyagata āptaḥ, prasiddhiśca mūlata iti pradhānam | yataḥ samasteṣu
āgamagrantheṣu guravaḥ paṭhyante
evaṃ paramparākhyātamidam-------------------------|
iti,
(page 106)
mayāpyetatpurā prāptamaghorāt-----------------------|
ityādiceti | etatpramāṇaṃ yaduktaṃ, tatkiṃ nityamuta anyatheti vivecayati
tacca iti yat pramāṇatvena uktam |
kevalaṃ bhinnasaṃvedya-----------------------------------| (1|5|21)
ityatra ca idaṃ pūrvamuktam | pratyakṣasyevaca iti ābhāsāṃśaḥ pramā-
ṇaṃ, vimarśāṃśaḥ phalamiti | nanu anumāne etadastu jñānātmake,
āga-mastu śabdarūpatvāt jaḍaḥ; tatra kathamiyaṃ vyavasthā,-
ityāśaṅkya asmannaye tasya api ajāḍyamiti upapādayati āgamo'pi iti |
nanu astu evaṃ prasiddhirūpe nibaddhānibaddhe, āptopadeśe tu
āptasambandhi yat śabda-nātmakaṃ jñānaṃ, tat kathaṃ parasya
saṃvedanarūpaṃ pramāṇaṃ syāt; pratipattari tu tadudīritaśabdadvāreṇa
yadutpannaṃ, tasya pratipattreka-viśrāntasya āptāt bhinnasya
kathamāptasambandhitā bhavet | ubhayathā api na doṣa iti darśayati |
āptasyāpi iti | ca uktāśaṅkādyotakaḥ guṇapra-dhānatāstu ca ityuktaḥ
| ata eva iti yatastadānīṃ tayorabhedāpattistato hetoḥ | pratipādayitari hi
asau sakramaḥ śabdo'kramavimarśātmakapratīti-mūla iti tathaiva
pratipādye saṃkrāman pratītiparyavasāyī tato'nanyatvāt tasya | upayogaḥ
iti āgamatveneti śeṣaḥ | śrotrajñānagamyatve hi asau rūpādivat
viṣayamātraṃ, na pramāṇarūpaḥ | nanu vācakaḥ sannāga-maḥ, saca
pūrvaṃ vaktari, tataḥ śrotarīti bhinnakālayoḥ kathaṃ tādātmyam |
naivamityāha pramātṛtā iti | antaḥsaṃvedanabhūmau vācakatvaṃ, sāca
kālāspṛṣṭā; dehādyupacārāttu kālabhedavyavahāra iti
sarvamanavadyam | tadiyatā nityaṃ saṃvedanarūpaṃ yat bhagavati, tat na
pramāṇamiti upapāditam, nahi bhagavati vidyātattvāntaṃ prameyasya
pṛthak prakāśaḥ kaścidahamityevaviśrānteḥ |
(page 107)
sarvajñānāmapi kālasparśe
tatpramātṛtāsaṅkocādaśeṣaprameyaniṣṭha-mapi jñānaṃ
kālaspṛṣṭameva, yadi paraṃ nityapravṛttavartamānatodreke-ṇaiva teṣāṃ
jñānaṃ vyavahriyate, tadā sarvaṃ vidantīti || 2 ||
nanu
ekābhidhānaviṣaye mitiḥ-------------------------| (2|3|2)
iti uktaṃ, tatra svalakṣaṇaṃ cet tathā, tarhi pratyābhāsaṃ pramāṇamiti
kathaṃ yujyeta; ābhāsamiśrīkāre hi svalakṣaṇamitiśaṅkāśāntyai
sūtraṃ
yathāruci yathārthitvaṃ yathāvyutpatti bhidyate |
ābhāso'pyartha ekasminnanusandhānasādhite || 3 ||
ghaṭa iti āpāte yadyapi eka eva artha iti lokasya abhyāsādavivekitayā
prasiddhistathāpi asau vivekena pṛthagnirbhajyamānatāṃ na na sahate | vive-
kaśca tridhā-svātantryeṇa, arthitvānusāreṇa, pūrvaprasiddhyupajīvanena
veti | tarhi ekatvamarthasya katham | āha ābhāsānāṃ pṛthagbhāsamānā-
nāṃ prakāśapramāṇabhūto vimarśaḥ kadācit pratyābhāsaṃ viśrānto
yatra sāmānyavyavahāraḥ, jātucit guṇapradhānatayā
atredamitthamitivyā-miśraṇāprāṇo'nusandhānanāmā | tatra antyena
sādhite ekasminnapi sva-lakṣaṇātmani arthe ruciṃ svātantryaṃ vā,
arthakriyārthitvaṃ vā, vṛddha-vyavahāraṃ vā anatikramya ābhāsā
bhidyante iti sūtrārthaḥ | vṛttāvevena apyartha eva ākhyāta ekatvaṃ tatra
na na yuktamityācakṣāṇe-na | ata eva
avatāraṇikāyāmavicāritatvamekaniyamaṃ prati nimittaṃ mantavyam | agre
iti
pṛthagdīpaprakāśānām--------------------------| (2|3|7)
ityatra yasmādevaṃ vakṣyate, tasmāt kathaṃ tat svalakṣaṇaṃ sanniveśa-
buddhimātraviṣayaḥ, kathaṃca tat mṛnmayatāmātrarūpam | nahi ābhā-
sāntaragamyamābhāsāntaragamyena ekarūpaṃ bhavitumarhati ghaṭasya
api
(page 108)
paṭena ekatāprasaṅgāditi yo doṣaḥ śaṅkyate, sa na | atra hetuḥ pūrvatara
iti
tātkālikākṣa----------------------------------| (1|8|1)
ityatra prakaraṇe tāvadābhāsavaicitryamupapāditam tatsaṃyojanaviyojana-
svātantryaṃ bhagavataḥ iti | yena iti yena vimarśasāmarthyena sā evaṃ-
bhūtā bhavati pṛthvāditā yā sanniveśamātre mṛṇmayatvarājatatvādya-
napekṣiṇi vyavahṛtā | kīdṛśī bhavati | āha anyairābhāsairmṛṇmayo lohita
unnata ityādibhirviśiṣṭairekarūpe viśeṣyarūpatvādeva kevalaṃ sannive-
śasāmānyābhāsāt vilakṣaṇābhāse'pi bhavantī pūrvapratipannāt
sāmānyāt sanniveśamātrākārāt rūpādabhinnā | evaṃ mṛṇmayatā |
etadanyatra atidiśati evam iti mahattvādi | yadekaikamanāmiśramanekaṃ
bahusaṃkhyākaṃ sāmānyaṃ, tadviṣayatvena ye niścitāḥ parāmarśāste
punarekasmin svalakṣaṇe pravartamānāstaṃ sāmānyātmānaṃ viśeṣī-
bhūtamapi pūrvaṃ sāmānyapratipattivyavahārakāle pratipannena
viviktena anāmiśreṇa bahusaṃkhyākena tadekaparāmarśaviṣayeṇa
sāmānyena ekatāṃ nayanti | tadevaca iti ekatvāpādanam | iyatā ekasmin
ityādau sūtrāṃśe vastuni ityantā vṛttirvyākhyātā |
śeṣasūtrāṃśavṛttiṃ vyācaṣṭe punar iti | hiśabdena asya arthasya
pūrvasūtrārthe pratyābhā-saṃ pramāṇavyāpāraḥ ityasmin
hetutvamāha | svecchā bahiṣkaraṇe vyāpriyate, antaḥkaraṇe veti darśayati
bhāgaśaḥ iti prayatna iti ca | atha iti yadiveti yāvat | sanniveśe'pi
svecchāto vaicitryāntaraṃ darśayati citra iti pṛthubudhnāditāvaicitryaṃ
sanniveśatāmātraṃ vā tatsāmānyaṃ bhāti | atra dṛṣṭāntamāha
tathāhi iti bhittiriva svalakṣaṇaṃ rekhāvibhāga iva sāmānyavibhāgaḥ |
evaṃ yathāruci bhavatyekatrāpi
(page 109)
bhinna ābhāsa ityatra arthe bhitticitrarekhādṛṣṭāntena sphuṭīkṛte yathār-
thitvam iti vibhajati arūpamātratayā iti etadīyāvayavavibhāgānādare-
ṇeti yāvat | yathāvyutpatti iti vyācaṣṭe aviśeṣeṇaiva iti | idamapi
śākhādimat svalakṣaṇamidamapi, tata eva śākhādimanta ete arthā iti
pratipattiḥ | tatrāpi vṛddhavyavahāranaipuṇena vibhāgollāsaḥ-
dhavo'yaṃ, khadiro'yaṃ, kadaro'yamiti sphuṭīkaraṇārthaṃ
rucyarthitāvyutpattaya udāharaṇabhedena nidarśitāḥ | ekatrāpitu
ghaṭasvalakṣaṇe trayamapi śakyayojanameva || 3 ||
dīrghavṛttordhvapuruṣadhūmacāndanatādibhiḥ |
yathābhāsā vibhidyante deśakālāvibhedinaḥ || 4 ||
tathaiva sadghaṭadravyakāñcanojjvalatādayaḥ |
ābhāsabhedā bhinnārthakāriṇaste padaṃ dhvaneḥ || 5 ||
prasiddhena jaḍājaḍagatena rucyādyutthāpitena bhedena sāmānyā
bhāsātmanā prathamaślokoktena aprasiddhamābhāsabhedaṃ ghaṭagataṃ
ślokāntareṇa sphuṭīkarotīti sūtradvayasya tātparyam | vṛttikāro dvayaṃ
dvayaṃ bhinnaviṣayaṃ vyācakṣāṇo jaḍarūpaṃ dṛṣṭāntadvayamajaḍa-
rūpamekaṃ vyācaṣṭe | ghaṭa evahi ūrdhvāvayaveṣu eva avahitanetrasya
dīrghaḥ pratibhāsate | tadāha bhāgāntara iti bhāgāntarāṇāṃ yo
deśas-tānyevavā deśastatparihāreṇa tatra cakṣuṣormanasaśca
praṇidhānena | tryaśra iti dvigurmatvarthīyājantaḥ | yathāruci iti
pūrvasūtroktamudā-hṛtaṃ (dantodāharaṇaṃ kṛtaṃ) dīrghavṛtta
itīyatā | yathārthitvamapi udāharati ūrdhvapuruṣa iti, vyutpattau tu
udāharaṇaṃ dhūmacānda-natā iti | tatra ca na vṛttau nidarśanāntaraṃ
darśitamityāha vyutpattau iti | na kevalamatra udāharaṇaṃ,
yāvadudāharaṇe'pi prasiddhaṃ nidarśānāntaramuktamiti apiśabdaḥ |
nanu
(page 110)
pratyakṣajñānamatra vicāryate, tat kiṃ nidarśane saṃbhavati,-
ityāśaṅkya saṃbhavatyeveti bhartṛharivacanena darśayati
pareṣāmasamākhyeyamabhyāsādeva jāyate |
maṇirūpyādiṣu--------------------------------------| (vā. pa. 1|35)
iti | anena āptoktatvamānumānikatvaṃ ca neti darśayatā ābhyāsikapratya-
kṣatvamuktam, tata eva vyutpattāvetaditi sphuṭaṃ nidarśitam | atra ca iti
udāharaṇatraye'pi | natu svalakṣaṇāntaratvam ityatra htuḥ deśa ityādiḥ
| na spṛśati iti vyācaṣṭe atra iti | ekasvalakṣaṇatvam iti
dīrghavṛttādidva-yaparāmarśāvasthā | sadhūmatvaṃ jātiḥ,
cāndanatvamiti vyaktiḥ | ekatvam iti ekasvalakṣaṇatā | evaṃ
dṛṣṭāntaślokaṃ vyākhyāya dārṣṭāntikaṃ vākyaṃ vyācaṣṭe evam iti
| dārṣṭāntikatāṃ samartha-yate anupalakṣya iti upalakṣayitumaśakyaḥ,
tata eva aprasiddha ābhāsā-nāṃ bhedo yatra svalakṣaṇe, tatra
dharmabhedeṣu ābhāsabhedeṣu avabhā-savadasya prakāśanabhedasya
saṃbhavo dṛṣṭāntānusāreṇa anusaraṇīyaḥ | katham | āha avadhitsādi iti
rucyādibhedatrayāśrayeṇetyarthaḥ | evamiha ghaṭa eva
ūrdhvatādīrghatādyavabhāsena prasiddhabhedena dṛṣṭānta uktaḥ,
aprasiddhabhedena tu sattvaghaṭatvādinā dārṣṭāntikaḥ | nanu na atra
ābhāsasya vailakṣaṇyaṃ, śabdaḥ kevalamanyaḥ sanniti | etat na sahate nahi
iti | evaṃhi paryāyamātrataiva bhavet-san ghaṭa iti, naca evamityāśayaḥ |
nanu sannityābhāsena ghaṭe'pi viśrāntena yataḥ
paṭaśakaṭādikamābhā-sāntaramākṣipyate, tato ghaṭābhāsāt bhidyate;
natu sadābhāso nāma kaścidanya ityetadapi niṣedhayati nāpi iti | tadevahi
iti yat tvayaiva upagatam | asmaduktadṛśi tu etat yujyate ityāha yadāhi iti
yatra
(page 111)
abhyupagamāvasare | teṣām iti paṭādyābhāsānāṃ madhye ghaṭādeḥ
kasyacidekatamasya aniyatasya arthasya sannityasyāṃ dhiyi avabhāsaḥ
saṃbhāvyate yataḥ satsvalakṣaṇena sādhyā sā arthakriyā prastutā, natu
paṭenavā ghaṭenavā | tat yathā dvayoḥ paṇapūrvake vivāde gṛhe'tra na
kiñcidasti kiñcidastītivacanāt saṃbhāvyā atra arthakriyeti darśayati
sattā iti sadityābhāsasya deśādyavacchedena viśeṣībhūtasya
tadabhāvena vā sāmānyarūpasya parasparaṃ vilakṣaṇā anyataśca
paṭadyābhāsādastye-veti śeṣaḥ | nanu sadityābhāsāntarvartī
satparāmarśaḥ, sa kathamarthakri-yeti uktaḥ | arthakriyā hi kāryaṃ, natu
svabhāvaḥ | atra āha parāmarśa ityādi |
hṛdbhaṅgaparihāranimittabhūtā yā dhṛtiścittasya, sā api artha-kriyā |
sadābhāsasya paunaruktyaṃ śaṅkyamānaṃ vṛttau pratihanti
mahāsāmānyam iti | ekapadaprayoge hi sāmānyaviśeṣatā api gamyate |
nanu ca vṛttau vakṣyamāṇeṣu ghaṭakrāñcanādyābhāseṣu anyātmatā-
parihāro vakṣyate-tatraiva ghaṭe ghaṭa ityābhāso yaḥ paṭādiṣu nāsti,
kāñcana ityābhāso yo mṛṇmayādiṣu nāstīti, tadvat sattābhāso'pi
kasmāt uktaḥ | atra ucyate bahiṣkaraṇa iti | sadityavabhāso hi
ghaṭādyābhāsebhyo nikṛṣṭaḥ kevalaṃ
------------------------mano'nuvyavasāyi sat | (2|2|3)
ityuktanītyā antaḥkaraṇena ābhāsyate, natu bahiṣkaraṇena
śuddho'sāvā-sādayituṃ śakya iti teṣāṃ
sadvyatiriktānāmanyeṣāmabhāvābhāsā-nāṃ parihāro na ukto vṛttau |
sannityābhāso yo ghaṭādivivikteṣu abhāveṣu nāsti itinaiva ukto
vṛttāviti yāvat | tat iti paṭādipratiyogitvaṃ vṛttāvuktam |
sāmānyaśabdaḥ iti vṛttigataḥ | tatra iti mṛdvikāreṣu |
ūhāpohābhyām
(page 112)
iti anugamānanugamasaṃvedanābhyāmityarthaḥ | nahi yadeva anugamabu-
ddhigrāhyaṃ, tadeva vyāvṛttisaṃvedanasya viṣayaḥ,-iti ukta ābhāsabhe-
do'tra syādeveti bhedaprasiddhiriti saṃbandhaḥ | svātmanaḥ iti
svasaṃveda-nena siddhe'napahnavanīyatāmāha | evamābhāsabhedā
bhinnārthakā-riṇaḥ iti vivṛtya te padaṃ dhvaneḥ iti vivṛṇoti tathā
śabdairapi iti | sautramādipadaṃ leśato vyākhyātuṃ yā vṛttiḥ caitraḥ
ityādikā, tāṃ vyākaroti avasthā ityādinā | svalakṣaṇaikarūpatvena api
yaḥ saṃmatas-trāpi itthaṃ sāmānyarūpatvena caitraśabdapravṛttiriti
darśayati svalakṣa-ṇaikā ityādinā | ekasantānatāmātreṇa pratyabhijñā
bhaviṣyati, alamatra sāmānyena yathā saugato manyate | etat niṣedhayati
anyathā iti sāmānya-rūpatānaṅgīkaraṇe | hyodṛṣṭena iti yatra
sadṛśāparāparodayaprabandha-pratyayo'vicchinna iti yāvat | nanu evaṃ
sarvatra sāmānyarūpatānuprave-śo'stīti śuddhaṃ svalakṣaṇaṃ kadā
bhavatītyāśaṅkāmapāsyati sāmānyatva ityādinā | anabhivyakteḥ iti
uditasya asya asphuṭatāyām, anudite tu sarvathā māyāpramātari
sarvamidamahamiti śrīsadāśivabhū-mikā svalakṣaṇarūpatā | tata eva
āha sahajedantā iti anena samayānupa-yogādanumānupayogamāha |
anyadā iti avasthāprādhānyābhāve | vita-tāvayavivat iti avayavī
deśavitato bhāti, avasthātā punaravasthābhedānu-
sandhānaikatāvivakṣāyām-aho khalu ayaṃ cirajīvī dṛṣṭavyavahārasa-
tattva iti ābhāsanīya ekaḥ kālavitataḥ avayavyābhāsavaditi ekasminneva
kṣaṇe śiraḥpāṇyādimanekamavayavamavabhāsayantyeva yathā ekaghana-
rūpagrāhiṇī avayavibuddhistathā janmaprabhṛti vā
svakānantāvasthābhāsanamaṅgīkurvatī
(page 113)
ekaghanarūpagrāhiṇī avasthātṛbuddhiḥ | nanu evaṃ yathā ekakālavitate
pratyavasthaṃ bhedenaiva vyaktitayā gṛhīte satyeva ekānusandheḥ
sāmānyarūpatā avasthārūpavyaktyanuyāyinī kalpitā, tathā deśavitate-
'pi kasmādekakṣaṇe'pi sā na kalpyeteti bhramaṃ bhinatti nanu iti | tatra hi
avayavena avayavānusandhānanirapekṣaiva pratyekaṃ caitrabuddhirna udeti
śira eva caitra ityapratīteḥ | bālyāddyekatamāvasthābhāji punaravasthātu-
ranusandhānavandhyatāyāmapi udeti caitrabuddhiḥ, śirobuddhistu bhavantī
pāṇyādikamavayavāntaramavaśyamanusandhāpayati; tato bhavatyapi śirasi
tādṛśī caitrabuddhiḥ, natu sarvathā na bhavatīti mukhyagrahaṇam | tadeva-
mābhāsādekaikataiva arthakriyā | tatra tu ābhāsāntarasya
anveṣaṇanānta-rīyakatayā vahnyarthitāyāmiva pātrasya tata eva aniyatasya
anveṣaṇamiti pratibhāsavimarśārthakriyābhirābhāsa eva vastviti
prasiddhataraprasiddhā-prasidhāśayena eko'pi artho vicitratayā vibhaktaḥ
sūtre dīrghavṛtta iti dhūma iti sadghaṭa iti || 5 ||
nanu evameko'rtho ghaṭatvalohitatvādyātmā na vastu bhavet,
bhavatītyāha sūtreṇa
ābhāsabhedādvastūnāṃ niyatārthakriyā punaḥ |
sāmānādhikaraṇyena pratibhāsādabhedinām || 6 ||
ābhāsānāṃ miśratve kaścidābhāsaḥ pradhānam, so'nyeṣāṃ
samānamadhikaraṇam | tena saha yasteṣāṃ sambandhastatsāmānādhika-
raṇyam, tadupalakṣito yaḥ pratibhāsaḥ svānurūpeṇa eṣa iha-idānīṃ
ghaṭo'stīti vākyārthavimarśena anuprāṇitastato nimittāt ye'bhedina
ekasvalakṣaṇatāmāptāḥ svaṃ bhedamanujjhantasteṣāmanyā arthakriyā
samudāyarūpā, ābhāsavimarśabhede punaranyā niyatā
(page 114)
ekaikamātrasvabhāvā | punaḥśabdo viśeṣadyotakaḥ | bhedāparityāgācca
svālakṣaṇye'pi yadābhāsamātrarūpatvaṃ, tadeva samānavyaktyuparañ-
jakaṃ paramārthataḥ sāmānyam, śuddhaghaṭābhāsamātrāvamarśe tu
yogyatāmātreṇa sāmānyarūpateti sūtrārthaḥ | anekasyaikatā itivṛttau
saṃbandharūpaṃ smāritam | nanu anekāmarthakriyāṃ kurvat kathamekam
| āha pramāṇena iti ekāṃ kurvadekamityapi hi na pitṛbhyāṃ prīṇitamiti
aṅgīkāryam, apitu pramāṇena | tacca ābhāsapratyavamarśātmakam, naca
pratyavamarśonmūlanamityāha balagrahaṇena | vṛttitātparyaṃ vyācaṣṭe
pratyābhāsam iti | atra iti ekasmin ityādau vṛttigranthe | nanu tatha
prathanaṃ cedantarlīnatvaṃ vastūnāṃ kuta iti mohamapohati prathātma-
katvācca vastutattvasya iti | nanu yadi tā eva arthakiryāstebhya ābhāse-
bhyaḥ, tarhi bhinnā eva te santuḥ; kimeṣāmupari vṛthaiva idamekatvāmā-
ropyate | vṛthaivetyāha ekaprathā iti | vakṣyate iti pṛthagdīpasūtre (2|3|7)
tato'pi iti ābhāsanavimarśanābhyāṃ tāvadekatvaṃ siddhamekārthakri-
yākāritvamapi paralālitamanayorhastaṃ dadātu ko doṣa iti apiḥ | niruktaḥ
iti nirbhajya vyākhyātaḥ | punaḥśabdena iti bhedapṛṣṭha eva abhedātmā
viśeṣo dyotito bhūyastāvānekatvābhyāmābhāsasya yaugapadyena, natu
dvitīyavāravācī punaḥśabdo'tra punarbhuṅkte ityādāviva | tadāha natu
iti | nanu pṛthaktvāvabhāsāt kathamadhikaraṇavyavahāra ityāśaṅkya āha
adhikaraṇaṃ ca iti | tathātvam iti samavāyaḥ | etadvivakṣita ityādi
samā-sapadam | ekādhikaraṇatvaṃ samānādhikaraṇatvamiti yadyapi
śabdaprayogo na vivakṣitaḥ, tathāpi arthabheda eva vastuto
nīlotpalaśabdayoḥ sāmānādhikaraṇyaṃ caitramaitrayoḥ
(page 115)
samānamadhikaraṇamitipratītyoratyantavailakṣaṇyāt | nanu vikalpotthāpita-
metat sāmānādhikaraṇyādi, natu vastu; tattu asya na kiṃcit | āha buddhi iti
yadyapi samavāyādi eva sambandharūpaṃ, tathā saṃbandha evaca
anekasya ekatā; tathāpi samavāyaḥ pṛthakpadārthaḥ |
sāmānādhikaraṇyādyapi adṛṣṭarūpaṃ vastvantaraṃ vā
dharmātmakaṃ pṛthageveti yeṣāṃ dṛṣṭi-stadāśayena sambandhasya
sarvānugrāhakatvamabhidhātuṃ pṛthaguktame-katvamapica anekasya
vāstavamiti | tathāhi tatrabhavān samavāyasya rūpamabhidhāya abhyadhāt
tāṃ śaktiṃ samavāyākhyāṃ bhedābhedapradarśinīm |
anugṛhṇāti saṃbandha iti pūrvebhya āgamaḥ || ( vā. pa. 3|11)
iti
śaktīnāmapi sā śaktirguṇānāmapyasau guṇaḥ | (vā. pa. 3|5)
ityādi ca | etadartha iti svalakṣaṇavācī, natu ābhāsamātravācīti yāvat |
ekatvaṃ viruddhaṃ matveti saṃbandhaḥ | tathābhimāne hetuḥ
samarthanāya aśaktatvam | hetau śatā | parvatāt luṭhan yathā
kuśakāśamavalambamā-nastenaiva saha patati, natu tadasya pratanukāmapi
rakṣāṃ vidhatteḥ; tathā yannyāyāvalambanaṃ kriyamāṇamapi na
prakṛtaparipuṣṭaye prabhavati, tadevamucyate | kuśakāśāvalambanaṃ ca
teṣāṃ samavāyādervyatirikta-padārtharūpatā gaṅgodakapavitratāvacca
svayaṃ vṛttisvabhāvatetyādi | atra hi pakṣe
tau ca bhāvau tadanyaśca---------------------|
iti dūṣaṇaśalyamaśakyoddharaṇameva, ihatu darśane na virodhaḥ kaściditi
nirūpayati buddhi iti | buddhipratibhāsitvaṃ sato lakṣaṇam | tatrāpi artha-
kriyākaraṇopādhitve sattvasya viśeṣo vastusattvamityetadadhikaṃ nāma |
tadetāvat vivecyaṃ-prakṛtaṃ yadekasya anekatvaṃ
(page 116)
tadvastusat syāt na veti | atrāpi ucyate evaṃ vastvavastunoḥ ityādi | prati-
bhāsāsaṃbhavaṃ darśayati bhāve hi iti ā samantāt rupyate iti tathā naca
sarvato yadrūpitaṃ tat na kathañcana rūpitamiti bhavati | ekaprathā iti
ekatayā prathetyarthaḥ || 6 ||
nanu na atra ekā kācidarthakriyā yatkriyāyai
svalakṣaṇamekamaṅgī-kriyate | arthakriyāḥ kila bahvyo bahubhya
ābhāsebhyaḥ ityetāvadastu, pratyuta ābhāsā bhinnā miśrībhavanti,-
ityucyamāne niyamanidānaṃ vaktavyaṃ yena
jalāgnyābhāsayorghaṭapaṭādyābhāsānāṃ vā na miśrībhāva iti
vadantaṃ pratyāyayituṃ sūtraṃ
pṛthagdīpaprakāśānāṃ srotasāṃ sāgare yathā |
aviruddhāvabhāsānāmekakāryā tathaikyadhīḥ || 7 ||
pṛthagvartinyaḥ pradīpaprabhāḥ sūkṣmatamā avalokanaśaktyā-
dhānaṃ na akārṣuḥ, ekabhavanasaṃmūrcchitāstu kurvate | tatra na
bahvyo'rthakriyā yāḥ prāk pṛthagapi bhavanti | sāgarapatitāni srotāṃsi
bahutarataraṅgasaṃbhārabhāvitatayā adbhutasaṃrambhārambhīṇi
bhaṇyantāṃ, ko'tra arthakriyāṇāṃ samudāyaḥ | tadvat ghaṭaḥ
kāñcano lohito mahāniti, ataḥ śivaliṅgasnapanocita iti
tīvraprītirūpāmekāmeva arthakriyāṃ viddhatte iti kathaṃ tatkāri ekaṃ
svalakṣaṇaṃ bhavet | arthakri-yākāritayā hi lukikaṃ vastusattvamiti uktam |
yattu uktaṃ niyamanidānami-tyādi, tatra ucyate-yeṣāmeva
avirodhasteṣāmeva miśratā, na rūpābhāsa-pavanābhāsādīnāṃ;
virodho'pica niyatiśaktimahimnaiveti | pṛthak ye dīpaprakāśāsteṣāṃ
saṃbandhi yadekaṃ vastu gṛhe tanmelanātmakaṃ, sāgare ca mahatyāśaye
srotasāṃ saṃbandhi yadekaṃ vastu mahājalāvayavirūpaṃ; tena ekena
kārya yathā
(page 117)
aikyadhīriti aikyabuddhistadupalakṣitaśca ekavimarśaḥ, ekāca artha kriyā;
tathaiva aviruddhā ye'vabhāsā ghaṭalohitonnatādayasteṣāṃ sambandhinā
ekena svalakṣaṇātmanā melanena kāryā aikyadhīrvyākhyātarūpā,-iti
sūtrārthaḥ | ekadhā iti ekasya bhāva aikadhyamityakārāntatā upapannā,
anyetu amuñantātsvārthe'nudarśanamityatra dhyamuñantādapīti smaranti
| vyākhyānena vṛttigatena itīdamuktaṃ bhavatīti sambandhaḥ | kiṃ tat |
āha sūtra ityādi | nanu vṛttau cakāraistribhirbhāvyamekena vā | atra āha
cakā-reṇa iti ekaena avibhāgena ityādikā kriyā samuccitā cakāreṇa
ākṛṣṭeti, dvitīyena tu dravyasamuccaya iti āśayaśeṣaḥ | tadgatatvenaiva
iti cintāgata-mavastvapi bhavet, vastu ca iha dṛṣṭānta ityarthaḥ | nanu nīlaṃ
pītamiti dṛṣṭaṃ viśeṣaṇatvaṃ yathā nīlaṃ vastraṃ tava asti, pītaṃ tu
hṛdyatama-miti; tadapi sajjyatāṃ tvayeti kenacidukte pratyāha nīlameva
mama pītamiti | etat samarthayati guṇaguṇyādi iti | guṇyate āropyate
hṛdyatādidharmeṇa sādharmyāditi guṇa āropyamāṇaḥ; yatra āropyate, sa
guṇī | tata aupacāri-kamevamādi sāmānādhikaraṇyamiti uktaṃ bhavati |
ādigrahaṇāt niṣe-dhyādi tathā pītaṃ nīlamiti neti upacāre
dṛṣṭāntamāha siṃha ityādinā | nanu
ekavicitracamatkārātmakārthakriyābhāve'pi pānakabuddhirdṛṣṭā |
netyāha avyutpanna iti | vṛtti vākyaṃ vyācaṣṭe śauklyādyābhāsāḥ
ityādinā | prathamaprasiddhyanurodhato vākyabhedena vṛttiṃ vyākhyāya
ekavākyatayā śāstranyāyāvalambanena vyācaṣṭe atha iti | na
brāhmaṇo-'brāhmaṇaḥ iti vṛttisamānārthatvāt vākyasya
anityasamāsatvācca naña-samāsasyeti manyate | śiṣṭāśca prayuñjate
evam | tathāhi akṣāpādamuniḥ
(page 118)
teṣāṃ mohaḥ pāpīyānnāmūḍhasyetarotpatteḥ | (4|1|6)
iti avocat | ayaṃ hi atra arthaḥ-amūḍhasya itarānutpatteriti | yadyapi anekā-
bhāsayoga uktastathāpi na pūrṇatā svalakṣaṇasyeti tasyāpi iti apiśabdaḥ
| tataśca anyadapi deśakālābhāsarūpaṃ tatra yojyamiti dvitīyo'piśabdaḥ
| tadyojanaṃ vinā tu na pūrṇatā, tadyojane tu anyāyojane'pi pūrṇatā sva-
lakṣaṇasyetyāha deśakālabhedādeva iti | nanu uktena prakāreṇa ya ekā-
bhāsaḥ, sa bhrānto'stu,-iti sāmānyābhāsā eva vastusanta iti kaścit |
taṃ niṣedhati tathāca iti caḥ śaṅkādyotakaḥ | tathā iti tena prakāreṇa |
tathā śauklyena dārṣṭāntikatā tathāśabdena sūcitā | sa ko'pi
arthakriyāviśe-ṣo'sti,-iti saṃbandhaḥ | tataśca iti
arthakriyāviśeṣasaṃbhavāt | anyadā iti
dvayorviruddhayoryugapatsamakakṣyatayā pratipattumekaviṣatvenāyogya-
tvāt | tathāpi iti na samakakṣyatayā pratipattiḥ, apitu guṇapradhānabhāve-
neti tātparyam | anyathāvā iti samudāyāsamudāyitvādinā na atra darśa-
nāntarasamarthane'smākamabhiniveśa iti yāvat | anyathā iti yadi tadāpi
tathāpratibhāso na bhavet, tadā tāvato vimarśāt bhedaṃ na sahate yaḥ
prakāśaḥ, sa na syāt | atra dṛṣṭāntaḥ yathā iti | ananubhūyamāno'neko
raso yena pramātrā yasya pittādyanyatamodrekāt kaṭureva madhura evavā
bhāti, na tasya pramātuḥ pānakarasaḥ pratipanno bhavati | nanu pratyakṣe'pi
yadi ekamanekaṃ ca bhāti, tarhi
taddvayālambanā etā mano'nuvyavasāyi------------| (2|2|3)
iti kathamuktamityāśaṅkāṃ nikṛntati kevalam iti | yena hi pramātrā
maricaguḍādi na āsvāditaṃ kadācit, pānakamevatu
(page 119)
āsvādyate iti; tasya sa bhinno raso vikalpena vyavahāryatāṃ na netuṃ
śakyaḥ pratyakṣāvabhāto'pi, aparasya tu śakyastata ucyate-
pūrvasaṃskā-rāpekṣatvādvikalpena sphuṭīkriyete bhedābhedāviti | na
kevalaṃ tāvat vimarśasahatvaṃ yat prakāśasya, tadeva
anekapratibhāsasambhavaheturyā-vat kāryakāraṇagatasya vailakṣaṇyasya
bhāvo'pīti darśayati kāryakāra-ṇabhāvo'pi iti | anyasya iti
mṛddaṇḍādikāt | nanu aneka eva ābhāso'stu vimarśabhedāt
kāryabhedāt kāraṇabhedācca, ekābhāsatā tu kutaḥ | āha
ekābhāsaśca iti tadanekābhāsapṛṣṭhe so'pīti caḥ | na kevalamanubhava-
vimarśabalāt, kāryabalādapi ekābhāsa ityāha arthakriyābhedaḥ iti |
teṣām iti vivekinām | tadā iti ekābhāsāpahnave satye'rthakriyā | nanu
jvarādiśamana ityādinyāyena anekasmādapi ekā sā bhaviṣyati | netyāha
naca iti | nanu jvarādiśamanaṃ pañcamūlādeḥ katham | ucyate dravyān-
tara iti | tatra hi pṛthak rasavīryādinā doṣāṃśaśamanaṃ yat yasya
prasiddhaṃ dravyasya, tadeva dravyāntarasaṃparkeṇa upabṛṃhyate
doṣāntaroddīpakatvaṃ parirakṣyate iti nyāyaḥ || 7 ||
nanu maricādīnāṃ guḍādidravyāntarasaṃparkāt rasāntarameva
udeṣyati rūpāntaramiva tāmbūlīdale cūrṇakasitakhadirāṇām | naitadiha
samamiti darśayati tadāvirbhāve vā iti | asti ca kuśalasya pātustathā
pṛthaktvena parijñānaṃ maricādinā etat kṛtamitipratyayāditi bhāvaḥ |
kāraṇamapi ekasāmagryābhāsarūpamasti prasiddhamiti tu na darśitam |
nanu na maricādiṣu śauklyābhāsādiṣviva sāmānādhikaraṇyamasti
pṛthagbhūtāntyāvayavidravyasvabhāvatvena eṣāṃ prasiddheḥ | satyam,
sāmānādhikaraṇye tu na
(page 120)
ayaṃ dṛṣṭāntaḥ | kva tarhi | āha ekatāpatterupapattau iti | nanu na
dṛṣṭā-ntamātrāt vastusiddhiḥ | ucyate pṛthaganekābhāsatve
vimiśratāyāṃ ca ekābhāsatve yataḥ sādhanaṃ
prakāśavimarśakāraṇakāryabhedābhedā-bhāsalakṣaṇamasti, tena
hetunā; na dṛṣṭāntena | dṛṣṭāntena tarhi kim | āha maricādīnām ityādi
| aneko vilakṣaṇo rūpasparśarasādirguṇo yasya dravyasya, tadrūpāṇām;
pṛthagiti pṛthagdeśānāṃ maricādināṃ dravyāntareṣu guḍadadhyādiṣu
pṛthagdeśeṣu tathaiveti vilakṣaṇaguṇeṣu bhinnajātīyeṣu anupraveśe
vyāmiśratāyāṃ satyāmāpanna upanata aikyāvabhāsastāvadupalabhyate,
naca kākatālīyena, apitu asakṛt | evaṃ yatra upalabhyate vyavahāre sati
tasmin sattvādīnāṃ vyavahāre kadācidapi
pṛthagananubhūtasvatantrabhāvānāṃ kā vimatiraikyāvabhāsa iti parasya
asaṃbhāvanāṃ nirākartuṃ dṛṣṭānto'yaṃ satyapi hetau nanu iti | etadeva
ghaṭayati nahi iti | maricaguḍadadhnāṃ na dharmadharmibhāvena guḍa eva
dadhi maricameva guḍa iti vā na prakhyā, na upākhyā pānakabhūmau
gaṅgāyamunāvitastādīnāṃ sāgare | guṇa iti lauhityasya ghaṭadravyasya
ca paṭatvādeścetanagatasya dharmapadārthamadhye gṛhītasya caitrasya
dharmadharmibhāvo vāstava evetyāśaṅkāpūrvakaṃ sūtramavatārayati
tatrāviśiṣṭe vahnyādau kāryakāraṇatoṣṇatā-|
tattacchabdārthatādyātmā pramāṇādekato mataḥ || 8 ||
ekaika iti, co'pyarthe śaṅkyamānatvamarthasya āha | adyapi pratya-
kṣasya pratyābhāsaṃ prāmāṇyamupagataṃ, tathāpi aviśiṣṭe vahnyā-
bhāsamātre pratyakṣeṇa gṛhīte'pi indhanakāryatābhāso dhūmakāraṇa-
tābhāsa ityādivastvantarāpekṣo ya ābhāsavargaḥ uṣṇatābhāsa iti
anapekṣa ityetāvānakṛtrimaḥ sarvadeśakālagato niyatiśaktyā
(page 121)
kṛto, yaśca tasya tasya śabdasya ayamarthastattacchabdābhidheyatābhāsaḥ
katipayadeśakālaniyataḥ saṅketābhivyaktyapekṣī niyatyā kṛta ātmā
svabhāvaḥ ādigrahaṇādurdhvadiksaṃyogitā rasagandhābhāvaviśiṣṭatā
jalavirodhitvamiti; sa ātmā ekasmādeva niyativadanāvalokinaṃ pratyakṣāt
mataḥ siddha iti sūtrārthaḥ saṃkṣepeṇa vyākhyātaḥ sarva ityādinā |
sarvaśabdena yathocitaniyatiniyamitadeśakālakārtsnyamucyate | sūtre
dvitīyatṛtīyapādau samastāveva | vṛttau hi samāsa eva sphuṭīkṛtaḥ |
ardhayukpādavṛttānte viśrāntiḥ--------------------|
iti tu kāvye'yaṃ samayo, na śāstre;
apekṣānapekṣāpauruṣeyatvādivibhā-gapradarśanāya vibhāgena
bhāvapratyayaḥ | nanu pratyābhāsaṃ saṃvya-vahāre pramāṇasya
pravṛttirna anubhūyate deśakālābhāsayoḥ sarvatra antato
vyabhicārābhāvādityāśaṅkāmanuvadan pariharati prācuryeṇa yadyapi
iti | nanu kimarthaṃ prakārāntareṇa vastusvabhāvaṃ jijñāsate | āha tat iti
| tasminneva vyavahāre upayoginī sā pratyābhāsaṃ jijñāsā bhavet
tattatkāryādyaṃśasiddhaye | tattatkāraṇāṃśasaṃbharaṇaṃ hi
ūhāpohābhyāmabhyaste vibhāge sati saṃbhavati, na itarathā | kadācit iti
jijñāsāvasare iti yāvat | vṛttau deśakālābhāsāveva tyājyatvena kasmā-
duktāvityāśaṅkya āha deśa iti | tāvevahi ākārasya ākriyamāṇasya
arthasya bhedamanyatra anyadā ca ananugāmitāṃ pratiṣṭhāpayataḥ, tada-
bhāve hi ābhāsāntaramiśraṇā viśeṣarūpatāṃ viśrāṇayantī api na
svālakṣaṇyamākṣipati | tat nidarśayati tathāhi iti | śāvaleyādiḥ iti
sattvadravyatvaprāṇitvapaśutvagotvābhāsānantyamavyabhicarannapīti
bhāvaḥ | tena mahāviṣayatvālpaviṣayatvābhyāmāpekṣikābhyāṃ
(page 122)
sāmānyaviśeṣarūpatvamaniyatam, svālakṣaṇyaṃ tu niyatam | evaṃ svā-
lakṣaṇyasya deśakālābhyāṃ vyatirekamābhāsāntaraiśca tadabhāvaṃ
pradarśya, tasyaiva tābhyāmanvayaṃ, taiśca tadabhāvaṃ darśayati deśa-
kālābhāsa ityādinā | etadeva ghaṭayati deśa iti | tat iti deśakālatyāge |
iyati ca niyatireva anuprāṇiketi ghaṭayitumuktapūrvameva smārayati deśa-
kālabhedo'pi ityādinā | atra ca idaṃ tātparyam-iha tyāgo ya uktaḥ, sa
kayoḥ; deśakālayoriti cintāyāṃ svarūpībhūtayormūrtyavabhāsakriyā-
vabhāsātmanormantavyaḥ | sahi bhedasvarūpanāntarīyaka eva | tataḥ sadā-
bhāso'pi asadanābhāsāt mūrtibhedarūpa eva | tatra tu ghaṭa ityasti
mūrtyābhāsāntareṇa saṃbheda iti sāmānyataiva | iyatica atra
sāmānyavi-śeṣatā sarvatra prakāśāpekṣayā | yatra tu paryantavartini
mūrtikriyābhā-se'nyasaṃbhedāsaṃbhavaḥ, sa viśeṣa eva | tadetadāha
ābhāsabhāvā-bhāvau ca iti | svalakṣaṇaṃ
svarūpamābhāsāntarādauṣṇyādyābhāsāt vyāvṛttaṃ yeṣāṃ
rūpādyābhāsānāṃ, te tathābhūtā eva sṛṣṭā iti
svarūpībhūtadeśakālātyāga eva bhavet vyatiriktadeśakālayogastu tyā-
jyaḥ | so'pi viśeṣarūpatayā śakyatyāgo, na sāmānyarūpatayā | nahi etat
bhavati-bhāsvararūpābhāso na kenacit deśena kālena vā viśiṣṭa iti |
anena āśayena āha iti ca yat vṛttāvuktaṃ taddeśakālasāmānyayoge'pi
tasya rūpādyābhāsasya sāmānyarūpatvaṃ na hīyate iti pratipādayitumiti
| nanu deśādisāmānyābhāsaḥ kasmādaheyaḥ | yata ityāha svarūpa iti
svarūpabhedāvabhāsena ākṣiptatvātsa eva asāvuktaḥ | tadeva ākṣipta-
tvaṃ darśayati nahi iti | vasturūpau iti pṛthagarthakriyākārī
bhūtalādirādityodayādiśca bhavatyeva deśakālātmā | atra
(page 123)
āha yadyapi iti | upacaryeta iti vyavahriyeta, yadivā gauṇavṛttyā
ucyetetyarthaḥ | bhedāvabhāsenaiva iti svarūpabhedaparyavasāyeneti
yāvat | taṃ bhedāvabhāsaṃ darśayati bhinnena ca iti ekaśco hyarthe |
etadupasaṃharati tat iti tasmāt | svātmābhāsasya rūpādilakṣaṇasya
viśiṣṭadeśakālayogābhāve na bhedastadavaśyaṃ kvaciddeśe kāla iti vā
sarvatreti vā tatsāmānyāvabhāsaḥ, bhinnena tu yogo daṇḍena iva puṃso
bhavan svarūpameva bhindaṃstathā bhavati | etaduktaṃ bhavati-
svarūpameva saṃkoci deśakālau, tatrāpitu madhye saṃkocāntarāt
sāmānyatā, yāvatsaṃkocāntaraṃ mūrtibhedāntaramasahamānaṃ
viśeṣa eva, na sāmānyam; mūrtibhedagarbhatāsahaṃ tu
mahāsāmānyaṃ sattā | etat sphuṭayati tathāhi iti | deśo
dūrādibhedānapi sandadhānaḥ sphuṭatādhānenaiva upakārīti
smaryamāṇatvamasya divasādivat na nidarśitam, kālastu tridhā bhavan
vartamānātmā sphuṭatayā, anyastu asphuṭatvena bhavatyupakārītyāha
athavā iti | smaryamāṇena ata eva asphuṭābhāsena sahitaḥ kriyāviśeṣo
yasya avabhāsate, sa bhūtaḥ | prāk iti kālacintāyām | atra ca
smaryamāṇena utprekṣyamāṇo'pi upalakṣitaḥ | cakāreṇa ca anāgataḥ
saṃgṛhītaḥ, yadivā anāgate'vabhāsanaṃ prācuryeṇa niścitaṃ na
saṃbhavati,-iti na asau darśitaḥ | nanu sūryasaṃcārāderapi vartamāne iva
gatirasti, sā katham | itthamiti darśayati svātmanyeva iti | dehāvasthānāṃ
prāṇagamāgamānāṃ ca vaicitryāt kālabhedaḥ sūryāderiti yadyapi,
tathāpi paryante prāṇādīnapi ayaṃ parityajya buddhāvapi cittarūpāyāṃ
pramātṛtvābhimānena prameyatayā vā yadā viśrāmyati, tadā
(page 124)
vyutthānanirodhasaṃskārayorabhibhavaprādurbhāvau | (yo. sū.
3|9)
iti
śāntoditau tulyapratyayau | (yo. sū. 3|12)
iti ca nayena avaśyaṃ sphuṭāsphuṭarūpatvaṃ saṃbhavatyeva | nanu
cittavyāpārasya kena rūpeṇa sphuṭatvamasphuṭatvaṃ ca | cittaṃ
vyavasāyarūpam, avasāyaśca vimarśaḥ; saca prakāśasya ātmā,
prakāśaśca adeśakālakalitaḥ | atra āha viṣayāvabhāsa eva iti |
viṣayoparāgasaṃkucitatvādevahi tat cittamucyate, anyathātu cideva, natu
cittaṃ kiñcit | viṣayaśca vedyarūpaḥ, dhyeyādyākāro vā
cittapralayādavasthitasvarūpa eveti tadātmanā sphuṭāsphuṭatvayogo yukta
eva | tadevamiyatā rūpādyābhāsānāṃ sāmānyadeśakālayoge'pi
tadviśeṣāyogāt sāmānyarūpataiva, tasyāmevaca pramāṇavyāpāra iti
upapāditam | nanu yatra ekavyaktirūpatvaṃ caitro maitra ityādau, tatra
sāmānyāyoge kiṃniṣṭhaḥ pramāṇavyāpāra iti codayituṃ
vismaraṇaśīlatāṃ darśayati ekāvayavi ityādinā | avasthātṛrūpṃ hi
tatra ekaṃ sāmānyamiti upapāditam |
ekamekaikasāmānyasvarūpamupapādya prakṛtaṃ sūtrārthaṃ tatra
yojayati tathābhūte ca iti bhittikalpe te svabhāvā
dharmyavaicitryātmānaḥ | nanu yat rūpagrāhi pramāṇaṃ cākṣuṣaṃ,
tadeva kathamauṣṇyagrāhi | auṣṇyaṃ hi spārśanaṃ, na cākṣuṣam | atra
āha ekatvaṃ ca iti | na asmābhiruktam-yenaiva bhāsvaraṃ rūpaṃ
gṛhyate pramāṇena, tenaiva auṣṇyamiti; apitu evamucyate-yenaiva
prathamaprathamapravṛttena pramāṇena
bhāsvarasanniveśaviśeṣarūpamauṣṇyādi avyabhicāritayā gṛhītam,
tenaiva trailokye traikālye ca bhāsvararūpasaṃniveśaviśeṣasya
tadauṣṇyāvyabhicāritvaṃ niścitamiti na tatra pramāṇāntaropayogaḥ |
(page 125)
evamauṣṇyaviśeṣo'pi tathārūpāvyabhicāritayā yenaiva pramāṇena
prathamaṃ niścāyitaḥ, tenaiva sārvatrikastathaiva vyavasthāpita iti | tat tu
katamat pramāṇaṃ syāt yadevamavyabhicāraniścayāya abhiṣicyate iti
adūre eva vitaniṣyate | atra iti vṛttau | nanu svabhāve evamastu,
kāryakāraṇādiyoge tu parāpekṣake katham | kathaṃca na syādityāha
kāryatvādi iti | pramāṇena na viṣayīkṛtaṃ taditi tāvadaśakyavacanaṃ
pratītyapahnavāpatteḥ; viṣayīkṛtaṃ cet, svabhāvabhūtameva tat
jātamanyāpekṣamapi vyavahriyamāṇam | atraiva upapattiṃ
sūcayaṃstattacchabdavācyatve'pi ayameva nyāya ityāha ata eva iti
ekavārapravṛttaṃ pramāṇaṃ yadi sārvatrikatayā bhāvaniścaye
mandībhavet, tadā ayamagniriti mahānase gṛhītasaṅketaḥ śmaśāne
kathaṃ vyavaharedagnirayaṃ jvalatīti | yatra ca sāṅketike'pi ayaṃ
mandastatra akṛtrime tatkāryatvatatkāraṇatvādau kā nāma
anavakḷptirityevaṃ vaktumata eveti madhye nirūpitam, natu ekarasameva
uktamagniśabdavācyatāpītyādi | ādigrahaṇāt iti vṛttigatāt,
ṭīkāgatādapi ādiśabdāt pavanasakhatvādergrahaṇam |
svabhāvaśabdena iti vṛttigatena | adhunā tat vitanoti yaduktaṃ katamat
pramāṇaṃ tat syāditi | tatra pūrvapakṣaṃ tāvat karoti atra ca iti | caḥ
prameyasamuccaye | atra sūtre yadevaṃvidhaṃ vaktavyāntaramupayogi, etat
kathaṃ vyavasthāpanīyamiti atidūreṇa saṃbandhaḥ | kā asya
vyavasthāpane durghaṭateti cet, āha ekasmāt iti
sandhigdhasattākamarthāntaraṃ bhūtalāntarnidhānādi | paraspara iti yat
sat, taduṣṇamiti | evamekaikasya parasparasvabhāvatāgrahaṇe
kuṇṭhaśakitvamupapādya samūhasya api upapādayati anekenāpica iti
śikharasthasaṃvedanenaiva
(page 126)
gṛhāpaṇarathagajādi | nanu pramāṇasamūhānantarabhāvi vikalparūpaṃ
saṃkalanājñānamanyonyasvabhāvatāṃ vyavasthāpayiṣyati | neti brūte
saṃkalanā iti | daṇḍapuruṣapratisandhānavadetadapi bhaviṣyatīti uttaraṃ
-----------------tadasiddhaṃ yadasiddhena sādhyate |
ityupālambhena bhinatti daṇḍa iti avabhāsa iti avabhāsena | nanu
anekābhāsaṃ yat vijñānaṃ, tat viṣayamelanāṃ kurvadeva ekaṃ
pramāṇaṃ bhavet | uktamatra
gajaturagarathādermelanaṃ naikadṛṣṭau |
iti | tāvat doṣāntaramapi āha anyathā iti | parasparaṃ
viṣayasvarūpamapekṣamāṇameva yadi pramāṇaṃ syāt, tadā
dvicandramapekṣyaiva nabhogrāhi pramāṇaṃ nabhasi pramāṇaṃ bhavet,
na dvicandro'stīti apramāṇameva syāt; gaganamapekṣya vā dvicandre
pramāṇamiti gaganasya vastvantarasya ālokādirūpasya vā saṃbhavāt
tadapekṣayā dvicandre'pi syāt pramāṇam | atha dvicandre'sya pṛthak
vyāpāraḥ pṛthagavagamaviṣayīti, tarhi satyeṣu api prameyeṣu pṛthageva
asya prāmāṇyam, na anyonyāpekṣayeti | nanu ekaikatā astu
prāmāṇyamekaikaṃ tu svalakṣaṇarūpamucyate, tacca
anekavyāvṛttikalpanīyadharmatāmātramiti tenaiva
rūpasaṃniveśordhvagāmitātmakaṃ vahnisvalakṣaṇaṃ gṛhītam;
bhavanmate'pi ekaṃ svalakṣaṇamanekasāmānyamelanarūpamiti
ekasvalakṣaṇatāgrahaṇabalādanekasya tasya anyonyāpekṣā api
siddhyedeva | etat nirākurute anekāvabhāsitve'pica iti jñānasya
parāmṛśata eva prāmāṇyāditi saṃbandhaḥ | atra hetumāha bauddhamate
kṣaṇikatvādau bhāte'pi aniścite'dhyakṣasya mābhūtprāmāṇyamiti
aparāmṛśato'pi hi prāmāṇye kṣaṇikatve'pi---------
(page 127)
vā vyatirekitayā gṛhīte syādeva pratyakṣaṃ pramāṇam, naca etadiṣṭaṃ
parasya | nanu parāmṛśata eva prāmāṇyaṃ cediyatā kim | āha
parāmarśānāṃ ca iti |
yāvanto'rthasamāropāstanniṣedhe'pi niścayāḥ |
tāvanta eva--------------------------------------------------|| (pā. vā. 1|51)
itinaye prativyāvṛtti bhedena vartamānaḥ parāmarśaḥ pramāṇamapi
ekaikasyāṃ vyāvṛttau sāmānyarūpāyāṃ pṛthageva vartamānaṃ
paryavasāyayati | nanu tena pramāṇena
samastatāvadvyāvṛttirūpasāmānyābhāsānāmekasvalakṣaṇaviśrāntā
-vabhāsānāmabhedo gṛhītaḥ | satyaṃ gṛhītaḥ, kintu taṃ gṛhītamapi
avadhīrya pṛthageva prāmāṇyaṃ yuktam | avadhīraṇe
heturyato'sāvavabhāso grahaṇātmā vimarśavaśenaiva upayujyate
pravartakatvādinā prāmāṇyaṃ bhajate | prameyamupasaṃharati tataśca iti
pṛthakpṛthagvyāvṛttau prāmāṇyādityarthaḥ | svaviṣaye
ekavyāvṛttimātraṃ viśeṣaṇaviśeṣyatvaṃ yat bhāsvaraṃ, taduṣṇaṃ; yo
dhūmajātīyaḥ, so'gnikārya ityevaṃbhūtaṃ jñātumaśakyam | tataśca
pūrvoktā iti etatsūtradarśitā anantarasūtradarśayiṣyamāṇā ca
pravṛttirna bhavet viśiṣṭārthitayā viśiṣṭasya pramāṇena kvacidapi
apradarśitatvāt | nanu arthitābalāt pravṛttiriti uktaṃ, satyam, arthitāpi sati
arthasaṃśayādau bhavedyatra kvacidarthitākṛtapravṛttyabhāvaḥ | naca
kvacidapi kadācit viśiṣṭaṃ dṛṣṭamanena kiñciditi arthasaṃśayādyeva
asya na bhavediti prekṣakaścet na pravarteta kvacidapravṛttereva prekṣakatā
tadānīm | tadāha prekṣa iti | kiṃca arthitātāratamyena pravṛttimān
mūḍhaloko bhavati, na prāmāṇikaḥ | so'pi ca vartamāno dṛṣṭa iti
tatpravṛttirna bhavedeva uktakrameṇa | tadapi āha prekṣa ityādi | yeṣām iti
(page 128)
saugatakāṇādādīnām | aparihāryaḥ iti sarvathā atra nāsti parihāraḥ |
tathāhi yaducyate taiḥ-agnirdhūmakāraṇatāṃ, dhūmaśca
agnikāryatāṃ tyajannakāraṇako bhavedauṣṇyādikaṃ ca tyajan
niḥsvabhāva eva syāditi, tat siddhena kāraṇakatvādyābhāsena saha
dhūmābhāsādestādātmyena bhaṇyate nāma | tadeva tu pṛthagābhāseṣu
pramāṇeṣu na siddhyati | tathāhi-grāhakaṃ kiyatīti
parāmarśabalātparāmarśācca pṛthageveti darśitam |
ekagrahaṇagṛhītavastuviṣayā yāvantaḥ
parāmarśāstadadhyavasitatāvadvyāvṛttimaya eko'rthātmeti cet, etadeva
durjñānamekagrahaṇena kiyadgṛhītamiti | etāvantaśca parāmarśā
etadgrahaṇapūrvakā ityapi durjñānataram | uktaṃ hi
dṛk svābhāsaiva------------------------------| (1|3|2)
iti | tataśca kena etat tṛtīyena jñeyaṃ
grahaṇānantaramayaparamarśātmādhyavasāya iti | svasaṃvedanatayā hi
ubhe api jñāne svātmānaṃ jānītāṃ nāma, na adhikaṃ tu
jñātumarhataḥ | ata eva idamapi ayuktamuktamanagnau bhavan dhūma eva na
syāt | agnyanantarasvabhāvo hi saḥ, atathātve punarekavāramapi tathā na
syāt | yadihi ekavāramapi etat sidhyet, sārvakālikatā yāvagatā, tadgale
granthirlagna iti na śakyaṃ kiṃcidauṣadhamupayoktumākraṣṭuṃ vā
doṣajātam | tata eva tanmātranimittatvaṃ tanmātrasvabhāvaṃ
tanmātraprāpaṇatvaṃ tanmātrānubandhitvaṃ tanmātralakṣaṇatvaṃ
dhūmavattvādervahnimattvādinā,-ityādivācoyuktisahasramapi
vairāṭairiva raṭitaṃ balavadbhirupacite grahe'kiṃcitkaramiti
asmaddarśanameva aiśvarānugrahārjitārjunatejo'tra śaraṇīkartavyam |
tadāha asmābhiḥ punaḥ iti upapannaṃ yuktamabhinnaprakṛtitvaṃ
pāramārthikamekasvasaṃvedanātmakatvaṃ yāsāṃ, tādṛśyaḥ
samarthitāḥ saṃvidaḥ | naca śuṣkeṇa ekatvamātreṇa api etat
(page 129)
nirvahati | tata ābhāsamelanāṃ niyatāṃ kartumaiśvaryamupeyamiti
khyāpayati pratyavamarśa iti | sā iti saṃvit | pramāṇam iti
svasaṃvedanalakṣaṇam | nanu aikyaṃ gṛhṇatyā tayā saṃvidā
svālakṣaṇye na gṛhīte'bheda eva tāttvikīkṛta iti sāmānyātmāna
ābhāsā eva paramārthā iti ābhāsavastuvādastruṭyati | na truṭyatīti
darśayati aikyamapica iti aparāgniśabda iti vācyabhāga iva
vācakabhāge'pi abhedātmā sāmānyarūpatayaiva pradhānamityarthaḥ |
sāpi saṃvit sāmānyaviṣayaiva yata aikyamapi sāmānyarūpatayā
pramimīte iti saṅgatiḥ | evamevaca iti svasaṃvedanarūpatayā deśena
saṃbandho dharāyāṃ vahniriti, kālena grīṣme dāvāgniriti,
dravyāntareṇa pavano'sya uddipako jalavirodhīti;
ādigrahaṇādūrdhvajvalanādikriyādyātmanā dharmavargeṇa
saṃbandhaḥ | itthamevaca iti idaṃ ca asakṛt nirūpitam | nanu yat
saugatairatyantānanugāmi svalakṣaṇamucyate, tatra kā vārtā | āha yat
punaḥ iti | tatra māyāśaktivaśādatyantānanugāmitābhimānaḥ param,
anugāmitaiva tu paramārthaḥ | tahāhi-yadā tāvadayaṃ bhāvātmā
māyīyaparāmarśapadavīmeti, tadā ayamidānīṃ viśiṣṭo ghaṭo mayā
caitreṇa iha mīyata iti vākyārthaparāmarśo'pi evaṃjātīyatayaiva
punaḥpunarudayocitaḥ | tataḥ sāmānyarūpataiva tāttvikī |
māyīyatvānudaye'pi ahamidamiti śuddhā api idantā yā
saṅketānapekṣiṇī tata eva kālāntarānuvṛttyādiśūnyasvālakṣṇya-
mātraparyavasitā, sāpi ahantāyāmabhinnāyāṃ līyate māyīyatāyā
anabhivyakteriti ko'sya avasaraḥ kutra bhedastāttvikatāṃ pratītyanusāreṇa
avalambate muktvā tadabhimānamātraṃ māyotthāpitam | sarvatra hi
(page 130)
idamityasya vicchinnavimarśasya-----------------| (a. pra. si. 15)
itinayena pramātṛtāyāmeva viśrāntaṃ svarūpaṃ sarvaṃ, pramātṛtā ca
abhinnā | etadāha yatpunaḥ ityādinā upapāditāvibhedatvam ityantena |
bahubrīherayaṃ bhāvapratyayaḥ | nanu satyaṃ pramāturabheda upapāditaḥ,
kintu māyīye pramātari nīlasvalakṣaṇapratītirviśrāmyati; saca
nīlāvacchinna iti kathaṃ tasya abheda ityāśaṅkāṃ nirākaroti
tathāvidhārtha iti | nīlasvalakṣaṇapramātṛtā api
uktavākyārthaparāmarśarūpā deśakālasādhāraṇī eva |
tathāvidho'pi iti svalakṣaṇātmā api | tāttvikaḥ iti
māyīyābhimānamātrakṛtastu bhedaḥ
pūrṇasvātmarūpākhyānamātrasāra iti yāvat | tadāha
satyāsatyau tu yau bhāgau pratibhāvaṃ vyavasthitau |
satyaṃ yattatra sā jātirasatyā vyaktayaḥ sthitāḥ || (vā. pa. 3|32)
iti | etadupasaṃharati tena iti svalakṣaṇamapi yatnena yathā upapāditaṃ,
tathā darśayati sāmānyapadena | atraivaca iti svalakṣaṇatāyām |
bhedamātrāt iti svalakṣaṇatāvyatirekādityarthaḥ | prasiddhaṃ hi
samānoparañjakatvaṃ, lakṣaṇaṃ tadeva | evaṃ svadarśane
tattvamupapādya, paraḥ svadarśanamevaṃ yadihi utpādayet-nanu mā
bhūdadhyavasāyabalena prativyāvṛtti prāmāṇyaṃ, niraṃśa eva astu
svalakṣaṇe bhāsvarordhvagāmirūpe prāmāṇyamiti, tat ko'sya doṣaḥ |
ayamityāha tadekatraiva iti | taditi tasmādabhyupagamāt hetoḥ
kṣaṇikatvāṃśe na pramāṇaṃ, sthairyāṃśe tu pramāṇamiti hi
viṣayabhede sati śobhate, natu ekavastuviṣayatāyām | taduktānyeva iti
yāni sarvavādyantaropamardanaparamāstrāṇi viruddhadharmāpādanāni |
(page 131)
nanu mā bhūdeṣā pramāṇāpramāṇādivibhāgaprakriyā, kim hi anena
vādāntaragamanena | prakṛtaṃ hi tāvat siddham-vahnirekasvabhāvo, natu
vyāvṛttātmā pramāṇāt sidhyatīti | prakṛtameva na siddhamiti darśayati
taiśca iti saugatairbhāsvaratvasanniveśordhvagāmitvādāvekendriya-
grāhyasya eṣa kramo, bhinnendriyagrāhyasya tu ekena jñānena
grahaṇāsambhave kathaṃ bhāsvara
uṣṇo'gnirityekasvabhāvatāvyavasthā-panaṃ; tataśca bhāsvaraḥ
śītamapanudatīti avidite bhāsvaraṃ dṛṣṭvā api śītāpanodārthī
kathamupasarpediti tathāpi vyavahāralopaḥ | yadi nāma iti
viśeṣaṇaviśeṣyatātmakasambandhapratītau nāsti vyāpāro'dhyakṣasya,
kiṃca ekaghanādhyavasāyodayo nāsti,-iti ka ekaghano gṛhīta
ityetadevābaddhaprāyamiti | atrāpi avajñāṃ darśayati manovijñāne iti
vikalparūpe | tat hi kāmamekasminneva kṣaṇe'nekaṃ
rūpādikamatadvyāvṛttimātreṇa sāmānyarūpamaniyataṃ viṣayīkuryāt,
natu anyonyayojanāmavikalpakena akṛtapūrvāṃ kartuṃ yogyaṃ bhavati |
ektatra iti ekatvena saṃmate'rthe na syādevamākārā prattipattiryata
evaṃbhūtaṃ vijñānasya svarūpamiti saṅgatiḥ | saptamī nimittārthe | atra
parābhiprāyaṃ śaṅkate atha iti | rūpāśraya iti rūpasya
āśrayo'dhikaraṇaṃ samavāyidravyaṃ tatra, rūpamevavā
āśrayo'tinikaṭa iti rūpasannikarṣa iti sādhāraṇyuktiḥ | ata eva
upasaṃhariṣyati natu ekadeśatā sannikṛṣṭatāsannikṛṣṭatā vā iti
hastasannikarṣe sparśagrahaṇaṃ rūpaṃ ca tatraiva upalabhyate iti | eṣā ca
sā tṛtiyā saṃvit siddhāntimate pāramārthikī sthitā lokasya, parantu etat na
upapadyate iti vikalpayati paramākṣipan nanu iti | atrāpi iti asminvastutattve
sthite'pi tava kathametaditi yāvat | hasto hi
(page 132)
rūpasparśātmā vastutastatra vikalpyate yo hastasya sparśa āntaro
nairmalyādviṣayasparśagrahasamartha iti indriyatayā uktaḥ, sa
tannairantaryeṇeti tāvadyuktam | etena āśayena vikalpadvayaṃ kṛtvā
antyaṃ vikalpaṃ ghaṭayati sparśa eva hi indriyam, anumeyatā tu tasya yato
niyate deśe niyatena karkaśasukumāraśītādinā rūpeṇa
avadhāryamityevaṃ yadyapi uktaṃ, tathāpi yāvadgati vicāraṇīyamiti
darśayati tatra yadi iti | enaṃ pakṣamasambhavenaiva pratikṣipati kena iti |
rūpasparśobhayagrāhiṇā rūpasparśanairantaryaṃ gṛhyate, naca
tadvijñānamasti | nanu rūpamupalabhyaiva sparśamupalabhate, viparyayo
vā sakṛt satu dhiyaḥ | iti dṛśi vā yugapadrūpasparśopalambhadvayam |
bhavatu evaṃ tāvat, prakṛtaṃ tu na prasiddhyatīti darśayati kevalam iti
paurvāparyāt niyatāt kāryakāraṇatā yaugapadyādekakāryatā siddhyet,
naca ayaṃ niyamaḥ-kāryakāraṇayorekakāryayorvā niyamena
ekadeśatvaṃ saṃnikarṣo vā-iti dharmādharmādīnāṃ
bhasmadhūmādīnāṃ ca pūrvāparasamānakṣaṇātmano viśvasya apivā
kāryakāraṇasamānasāmagrīkarūpasya api saṃnikṛṣṭatayā darśanāt |
etadeva ca asmaddarśana eva upapadyate
pratyakṣānupalambhānām---------------------| (1|7|4)
ityuktayuktyetyāśayena abhyupagamamātrametaditi sūcayati yadi nāma
ityanena | atha hastasya yaḥ sparśaḥ, sa na indriyaṃ sparśagrāhakam; apitu
tadvijñānāśrayarūpaprasādāccakṣurādayaḥ | (a. ko. 1|9)
iti ābhidhārmikanītyā hastasya yadrūpaṃ tat sparśagrāhi, rūpaṃ ca
cākṣuṣapratyakṣeṇa upalabhyate hastasya ca agneśca; agnirūpasannikarṣa-
parigṛhītahastarūpasannikṛṣṭaśca tenaiva hastarūpeṇa
sparśanendriyasaṃ-jñābhājā
(page 133)
sparśāgnisparśa upalabhyate iti | etadapi dūṣayati tatparokṣam iti
hastarūpaṃ hi yadindriyīkṛtaṃ, tat na upalabhyate iti tasya
agnirūpasaṃnikṛṣṭatā durjñānā abhyupagamyā adhyāhāryāpīti |
hastarūpaṃ hi cākṣuṣeṇa jñānena gamyamagnirūpaṃ ca, agnisparśaśca
sparśanendriyatābhiṣiktahastasvarūpajena jñānāntareṇeti dvigrāhakaṃ
na jñānaṃ samarthitaṃ kiṃcit | evaṃ rūpasparśayoḥ
saṃnikarṣamekāśrayatāṃ vā grahītuṃ na kiṃcit saṃvedanakuśalamiti
upapādya jitakāśitayā hastasya nairantaryamagnisparśasyetyetadapi
durupapādamiti darśayan hastanairantaryeṇaiveti bhāṣāmātrameva tava na
yuktamiti darśayati athāpi iti yuktamapi pakṣamupagacchatā duṣṭaṃ ca
tyajatāpi bhavatā durupapādamiti yāvat | anena iti karaṇasya
adhyakṣatāmāha | naca iti tena rūpasya karaṇatā sparśaṃ
pratītyayuktapakṣatyāgaṃ brūte | tena iti hastasparśena
indriyabhūmikāmāśrayatā | sparśāntaram iti agnisparśaḥ | nahi iti
āntaratā hi tasya ātmābhedena vartamānatā,-iti ātmani avidite kathaṃ
viditā bhavet | tataśca iti tato'pītyarthe | tadayamarthaḥ-
pratyakṣamindriyaṃ svaparaprakāśakamiti tāvadatyantamalaukikam,
tato'pitu aṅgīkṛtādagnisparśo hastasparśena nirantara iti siddhyet, na
hastarūpeṇa nirantara iti | atha iti lokapratītimātrāvalambanena idamucyate |
ekasya iti hastasya sparśena saṃnikṛṣṭaṃ rūpamiti agnerapi tathā
tajjātīyatvāt, kiṃca ekasyeti hastasambandhinaḥ sparśasya yat sannikṛṣṭaṃ
hastarūpaṃ, tadasya api sparśasya agnisambandhinaḥ sparśajātīyatvāt |
tataśca idaṃ jātamityāha yena iti evaṃvyavasthāpanena | atra mūlameva
nikṛntati tatrāpi iti | tajjñānayoḥ iti hastasambandhirūpasparśajñāne
(page 134)
hi svātmaniṣṭhe eva, evaṃ rūpasvalakṣaṇe sparśasvalakṣaṇe ca
deśakrameṇa nairantaryamāntaratvādinā avadhārayitumaśakyaṃ paramate
iti upapādya kālakrameṇa api avadhāraṇamaśakyamityāha yathāca iti
kālakrame ca bhinnākṣajñānaviṣayatvaṃ na upajīvanīyam | tathaiva iti
svarūpaniyatisthitikatvena | ekatra iti kramo hi yayorvicāryate, tau
kathamekatra jñāne bhāseyātām | tatrāpi iti vikalpe na iti vāstava iti
bhāvaḥ | nanu ekavikalpapratibhāsyataiva astu krama ityāśaṅkya āha nahi
iti | evaṃ prasaṅgato madhye kālakramaṃ paramate nirākṛtya
deśakramameva prastutaṃ vicārayati devadatta iti | yadihi kaścit brūyāt-
bhāvayoḥ prātisvikasvarūpadarśanameva deśakālādibhedagrahaṇamiti
tadanena vihatamohaḥ kriyate tathātvena iti vāstavena nairantaryeṇa | sa eva
iti ya āvṛttaḥ, athavā sa eva yo dṛṣṭapūrvo, natu anya iti śaṅkayā
dvitīyatā ? naiva niścayo deśaviśeṣeṇa saha apekṣāyā agrahaṇe
Reading translation: withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible) The verify pack carries the layer bytes; no English is quoted without a verified verse mapping.
Claim table
| Claim | Status | Basis |
|---|---|---|
| Link completeness | FAIL (7 gaps named) | assurance.trace_links_present + gaps |
| Human review | UNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off) | assurance.review |
| Deterministic chunk gate | BLOCKED (PROOF_NOT_RUN) | proofs.chunk_gate |
| Manuscript witness | UNPINNED (0 verified corpus-wide) | identity.witness |
| Source-span completeness | UNKNOWN | assurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed |
What this does NOT establish
- That any translation is correct — matching bytes never prove correctness; no English is quoted on this page.
- That a human reviewed anything — review UNREVIEWED, publication NOT_AUTHORIZED.
- That a manuscript witness exists — witnesses are UNPINNED until manuscript records exist.
- That a formal count is proved for this passage — theorems are REGISTERED via reference; no per-declaration run digest is bound.
- That the excerpt is the whole span — span completeness is UNKNOWN.
Verify it
- Fetch the trace:
curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkV3-D-kriya-trtiyo-k3-8.json - Fetch the pack manifest:
curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkV3-D-kriya-trtiyo-k3-8/manifest.json - For each artifact: curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkV3-D-kriya-trtiyo-k3-8/<name> | sha256sum, then compare that hash with the same artifact's 'sha256' above and in the trace. If every artifact matches and the trace's recorded verdict/gaps agree with what you read, the chain is intact. A mismatch means the upstream bytes changed after the trace was made: treat the trace as stale, not the hash as wrong.
- If every hash matches and the verdict/gaps here agree with the trace, the chain is intact. A mismatch means upstream bytes changed: treat the trace as stale, not the hash as wrong.
Hashes
source excerpt: 1362acacb11787c5bd53a79084cbaac75a3f1a609b3336fa5a2eb732411b441a ledger: ipvv/passages.jsonl · edition: edition unrecorded (UNKNOWN) layer argmap: UNKNOWN (no bytes recorded) layer c1: UNKNOWN (no bytes recorded) layer c2: NOT-APPLICABLE (no bytes recorded) layer l0: UNKNOWN (no bytes recorded) layer l2: 7d0a034dbb8d1190… ipvv/data/chunkV3-D-kriya-trtiyo-k3-8.l2.json BOUND layer l3: UNKNOWN (no bytes recorded) layer l4: UNKNOWN (no bytes recorded) layer t1: UNKNOWN (no bytes recorded) song proof : UNKNOWN (0 warnings) trace bundle traces/ipvv-chunkV3-D-kriya-trtiyo-k3-8.json: ebb0a7a6fb7ab1e116c79369caa56c84a65734ce04fb60eb2ac34a7370e35fad verify pack artifacts (bytes): source.txt 1362acacb11787c5… 61215B chunkV3-D-kriya-trtiyo-k3-8.l2.json 7d0a034dbb8d1190… 4505B
Chain
| Hop | Value | Status |
|---|---|---|
| SOURCE edition + span | edition unrecorded; verses M00022:3000-4000 excerpt | UNKNOWN; span UNKNOWN |
| LAYERS | shas below; song-file paths | BOUND, NOT-APPLICABLE, UNKNOWN |
| GATE deterministic | PROOF_NOT_RUN | BLOCKED |
| FORMAL theorems | registry references, run_bound false | none |
| TRACE bundle | ebb0a7a6fb7ab1e1… | PARTIAL (links incomplete — see gaps) |
| PACK manifest | 2 artifacts | links present |
| WITNESS | none verified | UNPINNED |
| REVIEW | none bound | UNREVIEWED |
| PUBLICATION | human sign-off required; never automatic | NOT_AUTHORIZED |
Cite this
Svatantrya Reader, “ipvv chunkV3-D-kriya-trtiyo-k3-8 (M00022:3000-4000)”, https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkV3-D-kriya-trtiyo-k3-8/, version trace ebb0a7a6fb7ab1e116c79369caa56c84a65734ce04fb60eb2ac34a7370e35fad (full sha256 of the trace bundle). Retrieve and re-verify: curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkV3-D-kriya-trtiyo-k3-8.json | sha256sum must print this digest. Translators/editors of record: not established here — see edition record. The URL serves the live version; the digest pins the cited bytes. There is no archival resolver: the digest is integrity evidence, not durable storage or scholarly validation. “Complete” means links present — not approval, proof, or witness verification.
Related
- Previous claim in work: chunkV3-C-kriya-trtiyo-k1-2
- Next claim in work: chunkV3-E-kriya-trtiyo-k9-17
- Work index: ipvv
Provenance
- Edition:
edition unrecorded(UNKNOWN). Source record: unrecorded (status: unknown). Licence: unestablished. A hash is not a licence. - Ledger:
ipvv/passages.jsonl(translation-work lane; read-only from here). - Generated by
tools/emit_claim_pages.pyfrom byte-verified trace + pack (every file hashed against trace and manifest by role). Regenerates byte-identically or fails closed.