ipvv chunkV3-E-kriya-trtiyo-k9-17 (M00022:4000-5000) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.

The passage

Passage excerpt exactly as hashed (from ipvv/passages.jsonl). Devanagari is not in the ledger, so none is rendered. The recorded hash covers this excerpt, not the edition volume.

dvitīyatā ? naiva niścayo deśaviśeṣeṇa saha apekṣāyā agrahaṇe 
ghaṭamātrasyaiva ucitatvāt | dvitīya iti dvitīyasya yat kila darśanaṃ 
nakṣatrasya, tat na apekṣyate nakṣatrāntaradarśane tena jñānena | 
pṛthagevahi sve sve viṣaye ekasyāpi jñānasya prāmāṇyamiti uktam | anena 
yugapadgrahaṇe'pi paramate na kathaṃcit samarthyo'yamarthaḥ iti darśitam 
| nanu nakṣatradvayanirantaratāpratyayo bhrānto'tidūravyavahitatvāt 
nakṣatrāṇām | atra āha nairantarya iti vikalpo'pi iṣyamāṇa iti 
saṃbandhaḥ | sarvadaiva iti manorājyādāvapi | tataśca 
ābhāsavastuvādo'yaṃ syāditi āśayaḥ | etadupasaṃharati tasmāt iti | 
vyavasthitam iti vastusthityā deśakālakramavadapītyarthaḥ | evaṃ 
kramacintāyāṃ

     kramo bhedāśraya------------------------------| (2|1|4)

(page 135)

ityatra ya ukto nyāyastena upalakṣite ye ābhāsasadasattve, tābhyāṃ 
sādhyo yaḥ, sa na sidhyet tayoreva aniścayāt paramate | yasmādevaṃ 
tayoraniścayastasmātparasya naiva sidhyediti hiśabdena āha | tasmāt iti 
pravṛttapūrvaghaṭābhāsābhāvopalakṣitaṃ tādṛśaṃ santaṃ 
paṭamapekṣyaṃ nirantaraḥ pūrva iti lokadṛśaṃ padārthavādidṛśaṃ ca 
āśritya viśeṣaṇadvayam | kāṇādadarśane hi paratvāparatve 
diksaṃyogakārye | agrea.pi evaṃ mantavyaṃ bhūtatā pūrvatā ca 
ityādau | kramaḥ paurvāparyam, vyavadhānaṃ sāntaratvam; ādipadāt 
dūratvādikam | iyadeṣāṃ ghaṭādīnāṃ 
pramātṛśarīrādikamanapekṣyaiva 
svagatamanyonyābhāsābhāvamanyonyatra 
ekapramātṛsvatantraprakāśavimarśamahimnā utthāpitamapekṣya bhavatīti 
uktam | paurvāparyādi tu iti pūrvamidaṃ, paścādidaṃ, dakṣiṇata idam, 
uttarata idamityādi | apiśabdādanyonyābhāsasadasattvakṛtatvamapi 
anujānāti ghaṭasya dakṣiṇataḥ paṭa ityapi vyavahārāt | evaṃ deśakrama 
ekapramātṛtattvādhīna iti upapādya kālakramo'pi upapādyate kāla 
ityādinā evam iti deśavadeva ābhāsasadasattvāpekṣatvādityarthaḥ  | 
evaṃ svatantradravyāṇāṃ vicārya, dharmarūpāṇāmapi taṃ kramaṃ 
vicārayati rūparasādīnāṃ ca iti 
ādipadādekasāmagryadhīnataikārthasama-vāyitvāvirodhitvādi | evaṃ 
jaḍagatatvena vicārya, cetanagataṃ vicārayati jñānānāmapi iti 
rūparasādīnāṃ ca kramo bodhyaireva sādhyaste'pi ca vicāryā iti 
darśayati | tataśca prāk yadyapi

     evamanyonyabhinnānām----------------------------| (1|3|6)

ityatra prakaraṇe nirūpitam, tathāpi ekapraghaṭṭakāvasthitaṃ prameyaṃ 
kartumatra smārayati kadācit iti yugapajjñānasattopagamapakṣe | tasyāḥ 
iti asattāyāḥ na svayaṃ prathā śakyā iti jñātumasatteti

(page 136)

pūrveṇa sambandhaḥ | tat iti tasmāt rasajñānāt | sarvadaiva iti 
rasajñānasattopagame'pi | sarvadaiva iti satyapi rasajñāne nāsti 
vyatiriktaṃ rasajñānamiti asattā asya niścīyate | tat iti rasajñānasyaiva yat 
svarūpeṇa abhāvaḥ, sa eva tarhi abhāvavyavasthāyā abhāvaniścayasya 
hetustadanvayavyatirekānuvartanāt | sa ca nīlarūpo na prathate iti uktam | atra 
parakīyamāśaṅkate atha iti | tasya iti rasajñānasya | etat dūṣayati tat iti | 
tasmāt tvaduktādeva vacanāt hetoretādṛk cet rūpajñānasya sāmarthyaṃ 
-yat rasajñānābhāvaṃ niścāyayati, tat pūrvoktaṃ 
dūṣaṇamavighaṭitameva | pradeśa iti nāsti iti saṃbandhaḥ | 
svarūpamātraniṣṭhito hi sadā bhāvaḥ | nanu pradeśajñānaṃ yathā 
ghaṭena sahitaṃ ca saṃmiśraṃ ca bhavati, tathā ihāpi bhaviṣyatīti | etat 
parāsyati na tatheha iti | atra hetuḥ svaprakāśasya iti | syāt iti tatra 
asaṃmiśratve rasajñānābhāvaniścayo yujyeteti āśayaḥ | etat nigamayati 
tasmāt iti | nanu kena indriyeṇa rūparasau tatsaṃvedane vā melayedasau | 
āha praṇālikā iti na asya indriyādhīnaṃ kartavyasarvasvaṃ 
svātantryaśaktyaiva tannirvāhāt, māyāpramātṛtāparigrahe tu niyatirasya 
vijṛmbhamāṇā pramukhe tāvadindriyopayogaṃ karaṇabhāvena 
ādarśayati; paratastu 
tadindriyajñānānuprāṇakavimarśaśaktivisphārarūpeṇa 
vikalpaśabdavācyena pramātṛvyāpārarūpeṇa bhāvān vyavasthāpayati | 
tadetadāha sa hi iti ekaḥ pramātā | ātmani iti svarūpe | vyatirikta iva iti 
jñānaśabdavācye dharmarūpe kathaṃ tulyakālatāṃ tayo rūparasayorna 
vyavasthāpayedanyathāca bhinnakālatāṃ kathaṃ na vyavasthāpayediti 
saṃbandhaḥ | bhinnakālatāyāṃ


(page 137)

hetuḥ anyathāvabhāsanāt iti | nanu paradarśane vikalpa eva evaṃ 
racayiṣyati, rūparasavastuspṛktvaṃ ca asya na duḥsamartham | 
anubhavāyante hi vikalpāḥ | etadeva tarhi prakṛtamapākarotītyāha 
rūpānubhava eva iti ātmakālamanubhavakālamapekṣya | tathā iti 
tadanubhavasamānakālatvena adhyavasyet | nanu svasaṃvedane vikalpānāṃ 
pūrvānubhavāpekṣā kācit, tat kathamuktaṃ-nijaṃ jīvitameṣāṃ 
nāstīti | atra āha svasaṃvidaṃśa iti svayam iti saṃvedanarūpatāyāṃ 
vedyadharmaḥ kālo na unmiṣati, unmiṣannapivā rūparasayorakiṃcitkara 
ityāha bahirmukhatvābhāvācca iti svasaṃvedanaṃ 
rūparasavikalpasaṃvedanavikalpasya yat, tadeva kariṣyatīti cet, āha 
svasaṃvedanaparipāṭyā api na tulyātulyakālādivyavasthāpakatā yuktā | 
nahi tatrāpi svasaṃvedane kalpite 
rūparasadvayaviṣayamekakamanubhavāntaramasti bhinnendriyavedyatvāt 
tayoḥ | nanu ca sa vikalpa eva anubhavāyate | satyam, yatra asya vikalpatā 
svasaṃvedanātmakasvarūpātirikte rūparasāṃśe, tatra 
anubhavāyatāmanubhavāyaiva tu prakṛtoparodhinī tadetadāha yatra punaḥ 
iti | anena iti vikalpena anayo rūparasayorna kālapratītisaṅgatiḥ | sāhi 
anyonyāpekṣaṇena bhavati | tacca nāsti ayojitayoreva tayostena vikalpena 
avabhāsanāt | svānubhaveneva iti sādharmyadṛṣṭāntaḥ | svena svena 
anubhavena yathā tāvayojitāveva gṛhyetām, tathaiva tadanusāriṇā 
vikalpena adhyavasāyabalādavabhāsyete, natu anyathā | asādayet iti natu iti 
saṃbandhaḥ | nanu vikalpo yena vikalpāntareṇa vikalpyate, tenaivaṃ 
kariṣyate rūparasau pūrvaṃ vikalpitau yau tāvekakālāviti | netyāha 
vikalpasya iti rūparasaviṣayamaindriyikaṃ

(page 138)

maulameva anubhavamanusarati so'pi aparo vikalpaḥ | nanu vikalpo'nena 
vikalpyate, na anubhavaḥ; taṃ kasmādanusarati | ita ityāha naca iti vikalpasya 
vikalpanavyāpāraṃ vikalpayati vikalpo na svasaṃvedanam | etacca

     aśakyasamayo hyātmā---------------------------------| (pā. vā. 3|249)

iti vadatā pareṇa upagataṃ vikalpavyāpāraśca paramāṃśaḥ iti 
tadanubhavasya mūlabhūtasya avaśyamapekṣyam | tataśca tatra yat nāsti 
lālāṭe iva tarjanayatnasahasreṣu ? iva tat vikalpanasahasreṣu api kutaḥ | 
tadāha anubhavena avabhāsitasya arthasya rūpāderyā vṛttiryo vṛttānto 
nirūpito'nyonyāpekṣakālabhedaśūnyatvaṃ, tasyāmeva paryavasāne 
viśrāntau satyāṃ vikalpaparamparāśate'pi 
udite'nubhavādatirikto'rthāvabhāsanavyāpāro nāsti, anubhavaśca na 
evaṃkārī,-iti punaḥ punaḥ smārayati naca iti | nanu tvatpakṣapātito'pi 
vikalpaḥ kathamevaṃ kuryāt | satyaṃ kuryāt | asmanmate hi asau 
prāṇitāntarameva pratipannaḥ | yadabhinavabhāratī

     prabhuparicayāddharmaṃ dhairyaṃ dhiyaṃ ca parākramaṃ
     parijanajano dhatte nāsya svakaṃ sphuritaṃ kvacit |
     rajaniśaraṇāḥ śocyatvaṃ ye tamobhiraśiśraya-
     nnaharabhi     sṛtāḥ paśyaite kiṃ bhavanti muhūrtakāḥ ||

iti | tadāha syāt punar iti | idanīmeva bhavatpakṣapātitvaṃ dūṣitaṃ 
vikalpasyeti apiśabdaḥ | ayam iti vikalpaḥ | kālāvibhāgena iti deśo'pi 
atra upalakṣitaḥ | svātmanā deśakālāspṛṣṭo'pi 
māyāpramātṛbhūmikāvatīrṇaḥ svātmani kālaṃ deśaṃ ca 
avabhāsayaṃstena saha bhāvasya taddeśatāṃ tatkālatāṃ 
nirbhāsayanneva tasya bhāvasya bhāvāntareṇa saha tāmavabhāsayati,-iti 
na kiñcit

(page 139)

duḥstham | kālāvabhāsaṃ ghaṭayati tathāhi iti, deśabhedaṃ tu 
deśabhedo'pi iti | ekadravyātmatām iti dravyabuddheḥ satyatve 
samarthitatvāt | apiśabdaḥ saugatasaṃmataṃ sannikarṣaṃ sūcayan 
paradṛśi dūṣitaṃ svadṛśi samarthayitumāha yaḥ punar iti | sannikarṣo hi 
nairantaryamantarābhāvaḥ | tasya ca itthaṃ saṃvedanaṃ yadi tasya antarasya 
vyavadhāyakasya upalambhalakṣaṇaprāptatvaṃ bhavet, naca tadastīti 
tātparyam | nanu evaṃ pṛthaganubhūtayorgṛhayoryadi deśakramo na 
saṃcetyate, tarhi tau kramaśūnyāveva kiṃ nirbhāsete | satyamevameva, 
deśakramāpekṣayā yo hi kramo'vabhāsate tatra, sa kālato, na deśataḥ | 
etaṃ darśayati pṛthak iti | nanu pṛthaganubhave kālakramo'pi kathaṃ 
bhāsate tasyāpi parasparāpekṣāprāṇitatvameva nanu, kiṃ sahānubhave 
kālakramaḥ kaścit, tarhi kathamayamupapādayitavyaḥ | itthamiti darśayati 
vikalpa iti vikalpakāle ye saha bhāsete, naca ekarasatayā, apitu sphuṭatvena 
ekamaparaṃ ca asphuṭatvena; tayoḥ pṛthaganubhavabalādeva tathābhūte 
sati ābhāsabhede kālakrama eva bhāti, na deśakramaḥ | 
kaśmīrakānyakubjādestu sahānubhavābhāve deśakramo'numīyate, natu 
pratyakṣaḥ | etena tadapi pradarśitaparamārthaṃ kṛtaṃ yaduktaṃ 
nirantarayorghaṭayoḥ iti | tatra hi kālakrame'nubhavakriyāpekṣe 
prāṅnirūpitasthityapekṣayā paścāttanastathānubhavāpekṣo vikalpo 
deśakramamanumāpayati yadi sa pūrvo ghaṭo'pasāritaḥ, anyathā 
paścādbhāvisahānubhavabalenaiva pratyakṣatayā 
vikalpyate'nayordeśakramaḥ | atha yaduktaṃ nakṣatradvayam iti | tatra āha 
nakṣatrayośca iti viprakṛṣṭatvena yāvabhimatau pūrvapakṣe nirūpitau, 
āgamādinā vā tathā saṃmatau nakṣatrarūpāvarthau; tayoḥ sahaprathane 
sannikarṣo nairantaryaṃ yadavabhāsate, tat tathaiva iti satyarūpameva | 
yadihi

(page 140)

upalambhalakṣaṇaprāptamantaraṃ bhavet, tadupalabhyeta; naca evamiti 
asadeva antaram, sadapitu piśācādikalpaṃ; na sāntaratā vyavahārahetuḥ | 
ata eva āgame'pi evamucyate

     anayoradya samāgama ekarkṣagatatvam------------------|

ityādi | evaṃ svadarśanamupapādya tīvraṃ vyāmohasthānamidaṃ 
mūḍhānāmiti manvānaḥ svadarśanaparadarśanayormahadantaraṃ 
bhavadapi aniścinvānān parān pratyāyayituṃ tulārohaṇapaunaḥpunye-
naiva tayorantaraṃ kartukāmaḥ punarapi paradarśanānupapattiṃ darśayati 
anubhavāt ityādinā yadi paramiti tau tathābhūtau bhāvāveva dvau 
dṛśyamānau saṃnikṛṣṭatvaviprakṛṣṭatvavartamānakālatvaṃ 
cetīyataivottareṇeti manyate, natu atrāpi parasparāpekṣā 
nirvahatītyāśayaḥ, kālaviśeṣasya vartamānatāmātrasyeti mantavyam, 
natu prājñasya avyavahitasyāpi ca pratipattuṃ śakyo 
deśakālaviśeṣāvabhāso deśabhede kālabheda indriyabhede vā satīti 
saṃbandhaḥ | nanu indriyabheda ityeva avaśyam | netyāha ekendriya iti | atra 
hetuḥ arvāk ityādi | nanu
     
     vikalpayannapyekārthaṃ puro'nyadapi paśyati | (pā. vā. 3|207)

itinyāyena ghaṭaṃ ca anubhavet paṭaṃ ca asphuṭaṃ vikalpayedayameva 
tayoḥ kālabhedaḥ | naivamityāśaṅkāpūrvakamāha yadyapica iti yena iti 
svātantryeṇa | svakālo vikalpanasya vartamānatā sphuṭatvena, svadarśane 
tu nāyaṃ doṣa ityabhimatatvādanubadhnāti sarva ityādinā | 
sarveṣāmanubhavajñānānāṃ yadāntaraṃ 
saṃvedanasvarūpatvamekaṃ, tadeva svātantryādanubhavamayīṃ tāṃ 
bahirmukhatāṃ parāmṛśat svarūpasya anubhavasya ca ekībhāvāt 
svayaṃkṛtamanubhavakṛtaṃ ca svayaṃkṛtamabhimanute iti vastu eva idaṃ, 
na anyathā | etadeva ghaṭayati sahi

(page 141)

iti vikalpaḥ | anyathā iti anubhavarūpānapekṣayā | yogī hi na 
prācyānubhavāntarasāpekṣapratipattikaḥ | nanu iti bhinnatvena 
saṃvedanebhyaḥ prācyebhyo'bhimato yo vikalpaḥ, sa kathaṃ 
viṣayonmukho bhavet viṣayavedī ca | yadevaṃbhūtaṃ vastu uktaṃ vakṣyate 
ca

     ata eva hetubhūtādasya darśanasya parābhyupagamādviśeṣaḥ |

tat vastu darśyati yasyaiva iti saṃvedanalakṣaṇasya āntarapramātuḥ | aneka 
iti anubhavabhūmikāparigrahe | sa eva iti vikalpabhūmikāvagāhane | natu 
iti saugatādivadityāśayaḥ | kāṇādadṛṣṭiṣu api duḥsamarthametat 
jñānānāmekarūpatvābhāve satyekasaṃvidrūpāśrayamātrayogasya 
akiṃcitkaratvāditi uktameva prāk | svadarśanaṃ krameṇa pūrayati sa evaca 
iti | tathāca iti kiṃcetyarthaḥ | anekātmakam iti rūpasparśādimayam | 
bahutaraprameyataraṅgāndolitaṃ sūtrārthaṃ sthirīkṛtatvena unmīlayati 
evam iti natu anyatheti yāvat | arthasvabhāvaḥ iti ekaikābhāsarūpa 
ityarthaḥ | etat tāvat iti | anena sūcitaṃ prameyāntaramapi 
upapannamadhunetyāha yadapi iti vastu iti anekābhāsātmakamekamiti 
yāvat | saiva iti dāhakādirūpaikāgnipratītiḥ | ubhayatrāpi iti 
ābhāsabhedeṣu, tadekābhāse ca | tataḥ iti pramātuḥ | ataḥ iti yata evaṃ 
vastutaḥ pramātaiva pramāṇaṃ, tata eṣa sidhānto jāyate ityarthaḥ | 
saṅkocataḥ sa pramātā cākṣuṣapramāṇarūpatāṃ pratipadyate iti 
saṅgatiḥ | svātmāpekṣayā iti 
pramātṛprakāśatādātmyavṛtterābhāsasya aikyāpekṣayā | evameva iti 
tasya ca nāma kriyamāṇaṃ yuktiriti samucitaṃ 
pramāṇaparigṛhītābhāsabhedayojanātmakatvāt gandhayuktivat | ata eva 
anekapramātṛgatābhāsabhedayojanaṃ yathā yathā sphuṭībhavati, tathā 
tathā

(page 142)

prājñatvaṃ prakṛṣyate, aparathāca viprakṛṣyate | etadapica 
bhagavatsvātantryamayyā icchāśaktereva vijṛmbhitamiti saiva sarvatra 
śaraṇam | taduktaṃ

     buddhirjñānamasaṃmoha-----------------------------| (10|4)

ityādi | atrāpi iti anantarūparasādyābhāsamiśrīkaraṇābhāse | etat iti 
anekātmakaikasākṣātkārātmakaṃ pratyakṣam | na kevalaṃ 
sākṣādanubhavayojanātmikaiva yuktiḥ, yāvat smṛtidvāreṇa api 
anubhavayojanātmikā seti darśayatā 
vitatasvabhāvavastuvyavasthāpanamiva vitatakālavastuvyavasthāpanamapi 
itthaṃ yujyate iti darśyate śarat ityādinā | pramātraiva tatkāle 
ekapratyakṣarūpatāṃ pratipādya evaṃbhūtā vitatākārā paripāṭī 
pratīyate iti saṃbandhaḥ | parasya tu etat na saṃbhavatītyāha nahi iti | tat iti 
nirantaraparipāṭyābhāsātmakaṃ vastu sat | nanu pareṇa cedetadurarīkṛtam, 
kastarhi svapakṣe pakṣapātaḥ | āha taccaitat iti pareṇa upagataṃ yat, tat 
kramikebhyo'nubhavebhyastadvikalpe-bhyastatsmaraṇācca vyatiriktena 
ekasaṃvedanātmanā yuktivācoyuktyuktena nirūpayituṃ śakyam, na 
anyatheti | etat iti yadeva tadaikyābhāse sākṣātkārarūpe, tat 
puṣpasvarūpaṃ puṣpasmaraṇātmakam | evaṃ 
vitatakālavastuvyavasthāpanena muhūrtādermahākalpaparyantasya 
ābhāsasya vastutāṃ vyavasthāpya vitatadeśavastuvyavasthāpanayā 
krośayojanādeḥ samastakālānalabhuvanaprabhṛtisadāśivāntabhuvana-
vargagatasya api abhedātmana ābhāsasya satyatāmavasthāpayati 
sannikarṣa ityādinā | arthāntarāṇāmalpatvaṃ mahattvaṃ ca 
ābhāsamānaṃ vidyate yayorarthayoḥ 
sannikṛṣṭaviprakṛṣṭābhimatayorābhāsyamānayostāvā-bhāsete yasmin 
jñāne, tena yathāsaṃkhyaṃ sannikarṣetarau vyavasthāpayituṃ

(page 143)

śakyau | yastu manyate-vastunī eva te dve sannikarṣo'nyo veti, tasya 
antarālavartiṣu vastvantareṣvapi agṛhyamāṇeṣu tadgṛhyamāṇavastudvaya-
mātraniṣṭhitau tāvapi vyavasthāpanayogyāvabhaviṣyatām | naca evam | 
tadāha natvantarāla iti | sarvatra ca dūratādigrahaṇe'ntarālagrahaṇaṃ 
prayojakaṃ mantavyamiti upapādayati yattu iti | niśīthasamaya iti yatra 
antarālavartināṃ nadīparvatādīnāṃ grahaṇamasaṃbhāvyamityāśayaḥ 
| sannikarṣamādigrahaṇāt viprakarṣaṃ, tatrāpi ca tāratamyaṃ 
vyavasthāpayataḥ pramāturyat pravṛttau vaicitryamiha śīghraṃ gantavyaṃ 
na gantavyamityādi; tatra antarālasya na agrahaṇamapitu grahaṇameva | tat 
darśayati yataḥ iti | dvayaṃ iti digdvayādutthitam | tasya iti 
śabdapravāhadvayasya | nanu na deśadvayavartitayā pravāho gṛhyate, apitu 
śrotraśaṣkulyavacchinna eva nabhodeśe gṛhyate yathā kāṇādā manyante, 
utpattideśa evavā gṛhyate yathā kāpilā manyante śrotravṛttiḥ 
śabdotpattideśa eva śabdasākṣātkārātmanā pariṇamatīti, natu ubhayatra 
grahaṇaṃ, nāpi antarālagrahaṇam | etat dūṣayati anubhavaṃ pramāṇayan 
śrotradeśa evaca ityādinā | tadaiva iti utpattikāle | tataśca kālabhedena 
pratipattirna bhavet, sāca astītyāha na caivam iti utpattideśasya dūratve 
utpattikālamatikramya cireṇa pratipattirdṛṣṭā, atidūratve ciratareṇa; ata 
ubhayadeśamadhyavartī pravāhasvabhāvo'sau śabdo'vagamyate iti 
upagamyam | yo'pi āha utpattideśe śabdasya śrotreṇa na grahaṇam, apitu 
śrotrākāśāvakāśāśrityā antyaśabdaviśeṣaṇaliṅgena anumānata iti, 
tenāpi ānumānikaṃ tāvadantarālagrahaṇamupagatameva; tena 
digviśeṣadigdvayāgatatvaṃ śabdasya durjñānam | śabdasya hi

(page 144)

viśeṣaḥ kāmaṃ dūratādi jñāyatāṃ, natu digādiviśeṣaṇaṃ 
sambandhigrahaṇakāla eva tadaparijñānāt cakṣuṣā 
bherīdaṇḍādisaṃyogaprabhṛtikāraṇāvalokane'pi

     nāvaśyaṃ kāraṇāni--------------------------|

iti nyāye'nyakāraṇatāsaṃbhāvane saṃśayānivṛtteḥ | naca 
digviśeṣajena śabdena janitasya antyaśabdasya viśeṣeṇa bhavitavyaṃ 
kṣaṇikadṛśi iva dakṣiṇottaraprākpaścimadigāgatānāṃ puruṣāṇāṃ 
puro netrapātināmiti alamavāntareṇa sarvathā tāvadutpattideśe'pi gṛhyate 
śabdaḥ, natu antya eva mandatamaḥ | ataśca evaṃ-yadatidūrādapi 
gītamākarṇayannavaiti-tāratāraṃ gāyatīti, tat tīvratā api tatra anyā 
gṛhyate | yathātu dūrāt gṛhyamāṇo'ntarālapatitarajaḥprabhṛtibhāvānta-
rāvaraṇavaśādasphuṭa iti pratīyate, tathā sa tīvranādena ārabhyate 
yastīvro'pi madhyavartirajaḥsthānīyasaṃbhāvyamānavāyavī-
yādiśabdāvaraṇavaśādasphuṭaḥ pratīyate; antya evatu sphuṭaḥ | 
anubhavasākṣikaṃ ca idaṃ-yat niḥśabdāyāṃ rajanyāṃ yata eva dūrāt 
dhvanirākarṇyamānaḥ spaṣṭavarṇatvena avabhāti tata eva 
pravṛttajanasaṃpātavacasi divasadhāmani aspaṣṭavarṇa eva 
nādamātratayeti | tadetadupasaṃharati tasmāt iti | dṛśyate iti 
pramāṇopapannā avalokyate ityarthaḥ | nanu kimarthaṃ 
śabdāntarārambhaṇamiṣyate, tadapica deśāntare yena 
pravāhadvayamityuktam, tāvantaṃ kālaṃ sa eva śabdo'vasthāsnurastu; 
ārabhamāṇo vā tatraiva ārabhatām; ārambhe vā ko'sya 
virāmāvasaraḥ; sarvataśca ārambhe cartudikkamapi 
śabdaśravaṇaprasaṅgaḥ-ityāśaṅkāḥ śamayati agrasthita eva ca iti | 
tena na carturdikkaṃ śravaṇam | apratihata iti vāyvādipratīghātādeva 
viramatīti yāvat | yena iti śabdāntarajananena

(page 145)

dūrasthitāḥ pramātāro yāvati kāle śabdaṃ śṛṇvanti, tāvantameva 
kālamutpattideśasthā api pramātāraḥ śṛṇuyuryadi sthiro'sau bhavet, 
tatraivavā śabdāntaramārabheta | ubhayathāpi hi asau 
tatrasthastatrasthapramātṛśrotragamyatāṃ na ativartate | naca evaṃ 
kāṣṭhaparaśusaṃyogāddhi śabdaḥ sa tatrasthaistadaiva śrūyate, 
dūravartibhistu punaḥ paraśorudyamanakāla eva | tena 
antarālavartiśabdagrahaṇapūrvakameva śabdasya api dūratādigrahaṇamiti 
sthitam | yattu uktaṃ śabdasparśetyādi, tatra tatpravāhātiriktasya śabdasya 
apratītiruktā mantavyā || 8 ||

     evaṃ pratyābhāsaṃ viśrāntena pramāṇena 
bhāvasvabhāvavyavasthāpanaṃ kriyate | parasparasvabhāvaniyamo'pi 
ābhāsānāṃ 
tadābhāsaniyatabhinnapramāṇānuprāṇakāntarmukhabahir-
mukhatobhayabhājā svasaṃvedanena pratyābhāsaṃ gṛhītagrāhiṇā api 
miśraṇāṃśe pramāṇabhāvabhājā pramīyate ityevaṃ mānasyāṃ 
pravṛttau pramāṇopayoga uktaḥ; kāyapravṛttau tu yathā pramāṇavyāpāra 
upayogī, tathā darśayituṃ sūtrāntaraṃ
     
     sātu deśādikādhyakṣāntarabhinne svalakṣaṇe |
     tātkālikī pravṛttiḥ syādarthino'pyanumānataḥ || 9 ||
     
     tuḥ pūrvato viśeṣakaḥ | arthakriyākāriṇāmapi viśeṣāṇāṃ 
prakāśaparāmarśamayacitsvarūpaviśrāntyā yadyapi viśeṣarūpatā 
viśīryate eva, tathāpi māyāśaktyā dṛḍhīkriyate iveti viśeṣasādhyayā 
arthakriyayā yo'rthī, tasya yā tasmin svalakṣaṇe tatkālamātropayoginī, 
natu bhāvasvabhāvavyavasthāpanavat kālāntare'pi upayujyamānā 
vāṅmanaḥkāyapravṛttiḥ; sā deśe kāle svarūpe 
svarūpāntarānusandhānādau ca yāni adhyakṣāntarāṇi bahūni 
pratyakṣāṇi, teṣāṃ bhinne bhede sati saṃbhāvyate; na anyathā, 
pramāṇasamūhādevaca, natu ekaikataḥ pramāṇāditi yāvat, yadivā 
deśādikāni yāni adhyakṣāntarāṇi

(page 146)

pratyakṣībhūtāni ābhāsāntarāṇi, tairbhinne svalakṣaṇe sati tannimittā 
pravṛttiriti saṅgatiḥ | atrāpi prameyabahutvamukhena pramāṇasamūha eva 
nimittatvena ukto bhavati, yadivā pāramārthikarūpābhiprāyeṇaiva yojanā 
| deśādikeṣu adhyakṣeṣu satsu ābhāsayojanayā viśeṣarūpatāyāmapi 
satyāṃ teṣāmeva adhyakṣajñānānāmantariti pramātṛbhūmāva-
bhinnaṃ yat svalakṣaṇaṃ, tatra pravṛttiriti | na kevalaṃ pratyakṣakṛtāyāṃ 
pravṛttāvayaṃ kramaḥ, anumānato'pi yā pravṛttistātkālikī, sāpi 
pramāṇasamūhādeva | tat yathā-parvatagrāhi pratyakṣamagnigrāhi 
anumānaṃ, śītāpanodagrāhi anumitānumānaṃ, caurādyupadravaviraha-
grāhi āptavacanamiti | ataḥ 
pramāṇasamūhādekāntarmukhasvasaṃvedana-niṣṭhā pravṛttiriti 
sūtrārthaḥ | tamavatārayati yatra iti | punaḥ iti | turvyākhyātaḥ 
mātraśabdena apiśabdena ca | sarvathā vastusvabhāvavyavasthāpanaṃ na 
niṣiddhamityāha sambandhe yadi kāyīyā pravṛtiḥ syāt, sa tarhi ekenaiva 
prayojakena pramāṇena gṛhīta iti pramāṇasamūhāt pravṛttiriti kāmaṃ 
hīyeta; natu sambandhe pravṛttiḥ | atra hetuḥ antar iti | pravartate bahiḥ, 
saṃbandhaśca antaraikyam | yathoktaṃ
     
     --------------------------bhāvā ekapramātari |
     anyonyānvayarūpaikyayujaḥ----------------|| (2|2|4)

iti | svalakṣaṇameva kasmāt vicitrāmarthakriyāṃ karoti | āha 
sāmānyasya iti bhāsvaratayā hi prakāśeta paraṃ, na dahet pacet vā | 
yadātu bhāsvaratā auṣṇyābhāsena milati, tadā dāhapākādi | tadāha 
yadā punaḥ iti teṣāṃ svabhāvānāmābhāsātmanāṃ yadaikyaṃ, 
tadviṣayaṃ yat pramāṇaṃ yojanāgrāhi; tena sahabhāvīni 
ekātmatābhāñji api na sarvathaiva galitabhedāni ābhāsāntarāṇi

(page 147)

apitu kaṭakatalamilitavicitrasanniveśotthāpakakanakapṛṣatakalpāni 
pravṛttiṃ kurvate | apyanumānataḥ ityaṃśaṃ 
vyākhyātumanumānavṛttāntaṃ saṃkṣepeṇa tāvadāha anumānaṃ ca 
iti śabdavācyatvaṃ pratyābhāsamiti kathitamasakṛt | nanu 
deśāyogavyavacchedāya yadukta-matrāpīti, tat yadi na darśyate; 
ko'numānasya doṣaḥ | na kaścit, apramāṇaṃ tu tat bhavediti nirūpayati 
dhūma ityādinā kāryasvabhāvayorudāharaṇadvayam | nāpi iti 
pratyakṣeṇeti śeṣaḥ | niyate iti deśe tata eva pravṛttiyogye | tadbalāt iti | 
taddeśapratipannāgnyavyabhi-cāridhūmabalāt | tat iti yā 
pratītirevaṃbhūtā, tadanumānamityarthaḥ | etadeva pariśodhayati nahi iti 
sarveṣāṃ saṃbhāvyamānānāṃ pratyakṣāṇāṃ sambandhino 
vyāpārasya yato na viṣayastato'numānenaiva gantuṃ jñātuṃ 
śakyor'haśca | nanu evaṃ pratyakṣasya naiva atra vyāpāraḥ | 
maivamityāha pratyakṣa iti dhūmagrāhiṇā pratyakṣeṇa atra 
ākṣipyate'gnyābhāso vyāptigrāhipratyakṣasāmānyāditi tayorapi asti 
vyāpāraḥ | satyapi tasmin svato nijarūpamahimnā yadi so'gnyābhāsaḥ 
sphuret, na pṛthaganumānaṃ pramāṇatvena udaghoṣiṣyata, natu evaṃ; tena 
anumānaṃ pramāṇāntaram | nanu tarhi samūhena na kiṃcit kṛtyam | 
kathaṃ na kṛtyamityāha naca iti | ādipadāt vyāptiliṅgādi | yatra iti 
svayameva niścayasvabhāvamananyāpekṣamanumānamiti yatra gīyate, 
yatra ca etadvaktuṃ kaścidudyacchet-nanu dharmyādigrāhakaṃ 
pratyakṣādi yat pramāṇāntaraṃ, tadanumānasyaiva tāvatparikara iti; 
tatrāpi yāvat pramāṇasamūhādeva pravṛttiḥ kimaṅga pratyakṣe iti | 
tathāhi sambandhamātre'numānaṃ pramāṇamatra agniriti | naca tatra 
pravṛttirapitu sambandhini; tatrāpi deśaviśeṣādiniyata 
ityevamābhāsāntaraviśrāntāni pratyakṣāṇi

(page 148)

kathaṃ na pravṛttyaṅgībhaveyuḥ | parikararūpamapi ca na tadeva 
bhavitumarhati tasyaiva tatparikaratvāyogāt | bhinnaṃ cet, jaḍamajaḍaṃ vā; 
jaḍaṃ cet, prameyamityavaśyaṃ tadgrāhipramāṇāntarāpekṣā; 
ajaḍamapi asaṃkucitaṃ cet, na asya niyataparikaratā yuktā; saṃkucitaṃ cet, 
pramāṇāntararūpamiti vidhināpi aśakyabhaṅgā iyaṃ paramārthakathā | 
tena pramāṇasamūhamayī eva sarvatra yuktiḥ pravṛttau prayojiketi 
sthitameva aneka ityādinā pratyakṣoktameva nyāyaṃ mandabuddhīn prati 
anusandhatte | ekatāmātra iti āntarasambaddharūpe | nanu 
evamekapravṛttikāritvādeka-meva tat kiṃcit pramāṇamasti | netyāha natu 
eṣām iti | viṣayabhedena kālabhedamākṣipatā avaśyaṃ svarūpabhedo'pi 
ānetavyaḥ | nahi dharmagrāhakaṃ pratyakṣaṃ 
liṅgajavahnijñānamātrarūpasya anumānasya śarīrībhavitumarhediti 
samūhādeva pravṛttiriti yuktam || 9 ||

     evaṃ vimarśabalādeva bhedābhedavyavasthā | saṃvidrūpasya hi 
bhagavatastadeva svātantryamaiśvaryam | dūrāntikādau ca arthābhedo yaḥ 
parairucyate, sa vimarśabalādeva upapadyate; natu ābhāsamātrabalāditi 
ślokadvayena āha

     dūrāntikatayārthānāṃ parokṣādhyakṣatātmanā |
     bāhyāntaratayā doṣairvyañjakasyānyathāpivā || 10 ||
     bhinnāvabhāsacchāyānāmapi mukhyāvabhāsataḥ |
     ekapratyavamarśākhyādekatvamanivāritam || 11 ||
     
     pratibhāsamātreṇa vyavasthāṃ kurvan dūrādūrādau 
sakalāsakalāvṛtānāvṛtaspaṣṭāspaṣtaraktakṛṣṇasaṃmukhaparāṅmu-
khāderbhinnapratibhāsagamyasya kathamekatāṃ bhajet | nanu vimarśo'pi 
pratyābhāsaṃ jīvitakalpo bhinna eva | satyam, aparastu tatra yo vimarśo ya 
eva mayā

(page 149)

dūrādasakalo dṛṣṭaḥ, sa eva nikaṭe sakalo dṛśyate iti ekastena 
pramāṇarūpeṇa ā samantāt khyānaṃ prathanaṃ yasya pūrvābhāsāpe-
kṣayā mukhyasya tadekavimarśatādātmyāvasthitāvabhāsasya, 
tamavalambya bhinnāvabhāsacchāyānāmapi 
bhāvānāmanivāritamekatva-miti saṅgatiḥ | bhinnā avabhāsane 
prakāśane ccyāyā, natu prakāśanasya svarūpaparamārtho vimarśamayo 
bhinno yeṣāṃ, te tathā teṣām | sarvadā iti satyatvāvasare'pītyarthaḥ | 
tadeva iti ādyābhāsarūpam | tasya ca iti vimarśātmanaḥ phalasya | ata eva 
iti yataḥ pramāṇābādhayā na satyāsatyabhāvavyavasthā, apitu 
vimarśābādhayaiva; tato hetoḥ | te iti saugatāḥ | tathātvam iti natu 
tadagrahaṇamiti hi śapathaśaraṇameṣāṃ, na pramāṇavṛttopanatam | naca 
ativyāpakametaditi brūte śuktikāyām iti vimarśastatra unmūlya eveti 
yāvat | unmūlanaṃ ca yā netyābhāsena svavartinā paravartināpivā 
tāvati pramātraikyabalopanatena yojanā saṃbodhyate netyābhāsasya 
yojanīyāntaronmūlanarūpatvāt | sādhāraṇye eva ca unmūlanaṃ, tata eva 
sukhādāvāntare nābodho'sakṛduktaḥ | anyādṛśābhāsādapi iti 
pūrvaṃ yā mṛṇmayatābhāsamiśritādavalokitā, sā 
rājatatvāvabhāsamiśritādapi upalabhyate 
tāvadākāśadeśavyāpakajaladhāraṇādikā arthakriyā | tasya iti 
sāmānyābhāmasya | dūrāntikatayā iti vyākhyāya tatprasaṅgāt 
anyathāpivā iti vyākhyātam evam ityādinā | adhunā parokṣa ityādi 
vyācaṣṭe dhūmādapi iti | pramātrantaraiḥ iti vanecaraiḥ, 
sarvajñairmantreśvarādibhiḥ, yogibhirbhāvanāprabhāvodbhūtaparokṣa-
saṃvedanaiḥ | etat nigamayati tat iti tasmāt | bāhyāntaratayā iti

(page 150)

vyākurute tathā iti | pūrvoktanītyā iti
     
     sa naisargika evāsti-----------------------------| (1|6|10)

ityatra uktayā | doṣairvyañjakasya iti vivṛṇoti sūrya ityādinā | 
raktotpalaṃ nīlamiti dīpena dṛṣṭaṃ yat, tadeva sūryālokane raktamityeva 
bhāti | yathā iti yena nyāyaprakāreṇa | tathā iti tena 
pramāṇavṛttaprakāreṇa | idaṃ yujyate iti vṛttimadhunā sūtreṇa 
saṃgamayati parokṣasya ityādinā anyathāśabdārtha ityantena | na 
vyākhyāta iti vṛttau | naca saṃkṣepamātrametat, apitu prauḍhirapi 
nyāyavyutpādiketi darśayati avabhāsamātra ityādinā | adhika ukta iti 
sūtre | anena dūrāntikatayā ityasya bāhyāntaratayā ityasya ca 
paunaruktyāśaṅkā śamitā | ata eva iti yato bāhyāntarate 
sphuṭāsphuṭatvaṃ tacca vṛttāvuktaṃ yena sarvadharmasaṃgrahastato hetoḥ 
| na vivṛta iti vṛttikṛtā | tadapi  iti vyañjakabhedābhede'pi 
parāmarśaikyādaikyamityevaṃbhūtasya tattvato'tra vākyārthasya 
parāmarśāt napuṃsakanirdeśaḥ | nāpi sautrasya anyathāśabdasya artho 
vivṛtaḥ | ata eva hetoriti samanvayaḥ | tanmukhya ityādikāṃ vṛttiṃ 
vivṛṇute mitiḥ ityādinā pūrvoktaṃ vastu anuvadan | ābhāsasya iti 
prakāśasya | sphaṭikasya saṃvidi yadrūpamiti vaimalyam, tat nīlādinā; tato 
nīlādi tatra cchāyeti ucyate | tathaiva prakāśasya saṃvidi svasaṃvedane 
yadrūpaṃ, tat tena na apahanyate iti yojanā saṃvidrūpānapaham iti 
pāṭhe | āvaham iti pāṭhe tu ayamarthaḥ-yathā nīlādi sphaṭikasya 
cchāyā kevalā na saṃvidrūpatāṃ sphaṭikasya āvahati, tathā ābhāsasya 
prakāśasya; vimarśa eva tu asya tāmāvahatīti sa eva pradhānam || 10, 11 ||

(page 151)

     nanu astu dūrādūrādau sa eva artho'rthakriyaikyāt, bāhyāntaratve 
tu tat neti kathamaikyam | atra āha sūtreṇa uttaram

     arthakriyāpi sahajā nārthānāmīśvarecchayā |
     niyatā sā hi tenāsyā nākriyāto'nyatā bhavet || 12 ||
     
     arthakriyāpi iti sā tāvat svarūpaṃ na bhavatīti uktam, 
asvarūpabhūtāpica na sahajā ananyāpekṣā īśvarecchāniyatyapekṣaṇāt 
| tena tasyā akaraṇāt na anyatvamiti avastutvaṃ, vastvantaratvaṃ vā 
bhavitumarhatīti sūtrārthaḥ | ullekhā eva ghaṭādayasteṣāṃ bāhyasya 
svalakṣaṇasya yā arthakriyā tayā virahe'pīti vṛttyarthaḥ | anyathātvam iti 
abhāvarūpatāṃ ghaṭasya pradeśe kuryāt svabhāvo'san, bhidyamānastu 
svabhāvo vastvantaratāṃ tasyaiva ghaṭapaṭāpekṣayā kuryāditi 
sambandhaḥ | purastāt iti
     
     yadasattadasa--------------------------------------------| (2|4|3)

iti prakaraṇe | asya ābhāsabhede iti ābhāsaviśeṣe sāmānyarūpe 
viśeṣātmani vā | avabhāsāntaram iti sāmānyarūpam || 12 ||
     
     vimarśaikyādaikyaṃ yaduktaṃ vastūnāṃ, tat 
bhrāntivṛttāntabhaṅgakāritvādatiprasaṅgāvahamāśaṅkya sūtraṃ
     
     rajataikyavimarśe'pi śuktau na rajatasthitiḥ |
     upādhideśāsaṃvādāddvicandre'pi nabho'nyathā || 13 ||
     
     rajatatayā yadyapi śuktirajatasya aikyaṃ vimṛśyate, tathāpi śuktau 
yat rajatamiti bhātaṃ manovijñāne, na tasya sthitiḥ satyarajataikyena 
nirūḍhā | bāhyatā vastutā sarvasādhāraṇyena vikrayādiyogyā na 
bhavati tasya vimarśasya unmūlyamānatvādupādhideśe'tra 
rajatamitideśarūpatayā uparañjakasvabhāvāyāṃ 
śuktāvasaṃvādādunmūlanāt

(page 152)

satpratipakṣabhūtavimarśasthairyāt na idaṃ rūpaṃ rajatamti | 
samyagvadanaṃ bhāsanaparāmarśatmanātmakaṃ saṃvedanaṃ, 
tadvipakṣo'saṃvādaḥ | yathāca mānase bhrame, tathā 
aindriyikasaṃmate'pi bhrame dvicandre na sthitiryataścandrāntarākrānto yo 
nabhodeśo vimṛṣṭastatra anyathābhūtaṃ vimarśāntaramunmūlakamudeti 
-na asmin nabhodeśe dvitīyaścandra iti sūtrārthaḥ | rajate iti satyarajate, 
śuktau ca iti rajatatvena adhyavasitāyām, dvicandre'pi buddhirmithyā iti 
vṛttiyojanā | sūtrārthamavatārayati tathā iti bhedena yaḥ 
pratibhāsastadanādareṇa, sahārthe tṛtīyā | tat iti vimarśaikyam | ko'yam 
iti na ayaṃ satyāsatyaviṣayavibhāgakārītyarthaḥ | anayā bhaṅgyā 
samanantaraprameyaśeṣabhūtamapi sūtraṃ 
pradhānaprākaraṇikapramāṇaprameyabhāvopayogipramāṇalakṣaṇaśeṣa
-bhūtatvena yojitam | upapādiyitum iti satyāsatyatve viṣayavibhāgena 
avasthāpayitum | rajatasāmānyam iti taddeśakālādityāgena 
rajatābhāsamātram | nanu kṣetrajñanirmitaṃ cet, tat 
svalakṣaṇābhāsarūpaṃ tathāpi kathaṃ brūmaḥ | āha naca iti | tathā iti 
kṣetrajñanirmitatayā ākhyānamevaca bhrāntiriti vitaniṣyate | 
asthairyamātraṃ ca ityādi pūrvameva nirṇītatattvam | nanu 
saṃvādābhāvāt kathaṃ bhrāntatetyāśaṅkya āha pramāṇaṃ hi iti 
apramāṇaṃ hi pramāṇalakṣaṇaviparyayeṇa bhavati | bhrāntitattvaṃ 
nirūpayituṃ codye pīṭhabandhaṃ karoti nanu ca iti | athāpi ityādinā 
astyevam ityantena granthena asatkhyātimasthirakhyātimasādhāraṇakhyāti-
manarthakriyākārikhyātiṃ viparītakhyātiṃ ca krameṇa paryavasāyya 
kevalamasau ityādinā tāmapi asatkhyātau viśramayya 
akhyātiparamārthatāṃ nirvāhayaiṣyati etāvanmātra

(page 153)

ityādinā | viruddham iti prakāśamānatvameva sattvamiti kathitaṃ jvālā 
ityādi | atra vaktavyaśeṣaṃ yadasti-jvālādi khalu tathābhūtamevetyādi, 
tat sukhādiviṣayavakṣyamāṇanyāyasāmyāt na pṛthaguktam | tadapi iti 
yadevaṃbhūtaṃ niyataṃ rūpaṃ bhavatā darśitam, tat kathaṃ kena 
prakāreṇa pramāṇasya evaṃvidhaniyamanidānasya abhāvāt | tameva āha 
yehi iti | tatra iti evaṃsthite | evam iti asādhāraṇaikasvabhāvam | tat iti 
rajatādi | bījakandāt kandakandācca kadalī ekajātīyaiva sparśopayogāt 
sraṃsinīva harītakī nīlotpalakandaṃ ca kandajaṃ gomayajaṃ ca 
ekajātīyameva | anena iti vimarśaikyameva sarvatra pratapatīti yāvat | 
anyathābhūtameva iti abhimatārthakriyāśūnyaṃ 
pramātrantarāsādhāraṇaṃ ca | anyathā iti viparītakhyātitāṃ 
darśayituṃ yat prayuktaṃ, tadeva spaṣṭayati viśiṣṭa ityādinā | 
dṛṣṭāntameva ghaṭayati taddhi iti kāraṇatvādi | atra dṛṣṭāntaghaṭane'pi 
vaidharmyadṛṣṭāntamāha yathā iti | punaḥ iti anabhyā sakalāpekṣayā 
bhūya ityarthaḥ | śūddhatvena iti jātyādinā | nanu yadi kāraṇatvādi na 
adhikaṃ nīlādibhyastarhi paryāyamātratā syādityāśaṅkya āha kevalam 
iti ucyatāmeva iti āpekṣiko vyapadeśo na vastusattāmanyathā karoti yathā 
na idamasmākaṃ suvarṇaṃ saditi | etat iti prathamānasya 
pramātrantaraviṣayatvasya viruddho na prathate iti 
pūrṇaprathābhāvādapūrṇakhyātirūpā iyamakhyātireva bhrāntiḥ | 
yadyapi sarvaiva saṃsārakathotthā bhrāntistathāpi svapne svapno gaṇḍe 
sphoṭa iti nyāyena māyāpade'pi bhrāntivyavahāro'yaṃ tāvatyapi 
samucitopayogipūrṇaprakhyāvirahāt | nanu sa etadviruddhaḥ kiṃ kadācit 
prathate | satyamityāha

(page 154)

svātmani iti niścitastimiralakṣaṇa upaghāto netradoṣo yaiḥ | nāyam iti 
keśādiḥ | iha punar iti bhramatve | evaṃ vidhe vā iti āpekṣikī 
viśiṣṭadharmarūpā | evaṃ vyatirekābhāvaṃ vicārya 
tadātmyābhāvamapi vicārayati ghaṭaḥ paṭo na iti | nanu 
kasmādaparāmṛṣṭasvātantryaḥ kṣetrajño'tra nirmātā | nanu īśvara eva, 
so'pivā kṣetrajñaḥ 
pratyabhijñānaparāmarśabhāvanābhāvitasvātantrya ityāśaṅkya brūte 
pramātrantarāsādhāraṇatvena iti parataḥ iti 
sāmānādhikaraṇyaprayogānantaraṃ na ityevamavabhāsate | ata eva iti 
yataḥ pūrvaṃ sāmānādhikaraṇyātmā samāropaḥ, parataśca 
śūnyātmā vyāvartanarūpo nañarthastata ityarthaḥ | yasyaivaca iti aikyam 
iti paṭena saha tasyaiva ghaṭasya paṭe śūnyatākhyo dharma iti 
pratyavamarśabalāt | ata evahi padārthavādina itaretarābhāvaṃ 
bhāvaviśeṣaṇaṃ manyante | evamakhyātirūpatve bhrānteḥ 
sthite'satkhyātiviparītakhyātināmadheyādhānamapi 
pratibhāsapratyavamarśabalāyātam, tathā paramārthavastuvādena na 
sahyamityāha tadevam ityādi | akhyāterevatu bhrāntitvaṃ 
bhramavyavahāra iti darśayati vastutastu iti | ātmakhyātirūpatvaṃ tu na 
bhittibhūttamatreti darśayati ātmakhyātirna iti na kiṃcidadhikamiti 
kevalaṃ dvicandrajñānādau smṛterakhyātirna sphuṭeti 
vyāpakamakhyātirūpameva vaktavyaṃ yatra smṛtitvākhyātirapi 
antarbhaveditibhāvaḥ | mahābhrame'pi atra saṃsāralakṣaṇe'khyātireva 
tattvamiti prathayati māyāvaśāt iti | bhedapratītiḥ iti vidhirūpā | atra 
hetuḥ bhedasya iti prakāśamānasya anādyantaprakāśaparamārthatvāt | 
yat nareśvaravivekaḥ

(page 155)

     idaṃ nīlamitīhāpi nāmarūpe prathātmake |
     na heye anayorheyā tvahaṃbhāvāprathaiva sā |

iti | na kevalamatra samastasaṃsāripramātṛsādhāraṇyāṃ 
mahābhrāntāvakhyātiḥ paramārthaḥ, yāvatpratipramātṛniyatāyāmapi 
pramātṛvikalparūpāyāṃ mahābhrāntau saiva tattvamiti darśayati māyā 
iti | māyāpramāturvyāpāro yo vikalpo-mama idaṃ 
sukhasādhanamityādiḥ, sa rūpaṃ yasyā bhrānteḥ 
saṃsārasaṃmatāyāḥ, sāpi sarvaiva samasteṣu pramātṛṣu pratyekaṃ 
bhedena vartamānā advayākhyātirūpeti pūrveṇa saṃbandhaḥ; natu 
apūrvasya arthasya yā khyātirvividharūpaḥ 
prakāśastadrūpāprakāśanaṃ bhrantiḥ | nanu kena saha tatra advayasya 
akhyātiḥ | āha niravabhāsa iti apūrvāvabhāsanaśūnyaḥ 
sadāprakāśanavapurghaṭādyavabhāsaviśeṣaniṣkramaṇāvadhibhūtaśca 
śūddho dehādyupādhisaṃkocaśūnyaścidrūpaḥ paramārthapramātā, 
tato vyatirekaśūnyo yaḥ sa iti māyāpramātāḥ; tadvyāpārarūpataiva 
prakṛtaḥ svabhāvo yasyā vikalparūpāyā bhrāntestena saṃsāripramātuḥ 
paramārthapramātrapekṣayā yadadvayaṃ na prakāśate, tato 
vikalpavyāpāraḥ pāśavasṛṣṭisvabhāvatvena bhrama iti ucyate, anyathā tu 
paramārthataiva tatreti tātparyam | vikalpo hi aiśvaryapraveśe ṛjurmārgaḥ | 
yat mamaiva

     jalāt sphūrjajjvālājaṭilavaḍavāvahninivahaḥ
     sudhādāmnaḥ pūrṇādibharadanadambholidalanā |
     vikalpādaiśvaryaprasarasaraṇeḥ saṃsṛtidaraḥ
     kiyaccitraṃ citraṃ hatavidhivighātāt prasarati ||

iti | vakṣyate iti āgamādhikāre, saṃgrahe ca | evaṃ prasaṅgāt 
mahābhrāntivṛttāntaṃ vitatya prakṛtameva rajatādibhramamuddiśya 
vicārayati abhāva iti | pramātrantarasādhāraṇatvābhāvasya

(page 156)

yadākhyānaṃ tanmahimnaiva asattāvaiparītyavyapadeśau 
yuktāvanvayavyatirekābhyāmiti darśayatā yena anyatheti vyatireka 
uktastaṃ samarthayitumudāharaṇaṃ hetugarbhatayā darśayati keśādeḥ 
iti | taimirikamātmānaṃ yo manyate, taṃ prati keśāderna asattvena, nāpi 
viparītatvena vyapadeśaḥ | tena hi pramātrantaraṃ prati na viṣayo'yamiti 
niścitam | tat keśādi | hi iti yasmādevaṃ tasmāt yukto vyatirekaḥ | 
udāharaṇe'pi dṛṣṭāntamāha aindrajālikam iti indrajālena 
māyopādhimantralāghavaśambarādinā carati yastaṃ prati yathā 
alīkarūpāṇāṃ maṇiprabhṛtīnāmābhāsaparamārthānāṃ tathaiva 
satāṃ na asattvaṃ, nāpi viparyayaḥ kaścit; tena 
asattvaviparyayavyavahārasya vyāpikā akhyātireveti tadvyāpakābhāve 
tasya abhāva iti nirṇayaḥ | ata eva iti pramātrantaraviṣayatvābhāvasya 
akhyātireva yato bhrāntitā, tato bhrāntinivṛttasya khyātiriti bhāvaḥ | 
kevala iti rajatasya yaḥ śūnyatākhyo dharmastadviśiṣṭāyāḥ śuktikāyā 
yat prathanametadeva pūrvameva pramātrantarāṇāmaviṣayo'yamityasya 
rūpasya prathanam | dvicandrasya ca iti viṣayatvābhāvapratheti sambandhaḥ 
| uktam iti pūrvavyākhyātasya vṛttivākyasya punarāvartanāt 
bhūtapratyayaḥ | tatprasaṅgapatitatvācca nabhodeśa iti vṛttivākyamapi 
uktamityeva uktam | nanu kimatra 
śuktyākāśadeśādestacchūnyatvāviśiṣṭatvaprathanena, rajatasyaiva 
abhāvaprathā kasmāt na ucyetetyāśaṅkāvighaṭanaṃ hetuṃ 
tacchūnyata ityāha | tata eva iti śuktyādestacchūnyatvena prathanāt, natu 
rajatasya abhāvarūpatayā prathanāt | tadeva hi svātantryeṇa upapadyate 
rajatābhāsamātrasya 
anyadeśādiviśiṣṭarajatābhāsamātratātādātmyapratipannasya 
abhāvāyogāt | etadeva darśayati rajatādeḥ punaḥ iti || 13 ||

(page 157)

iyatā ābhāsānāmeva vastutvaṃ darśayatā āgamasidhānyeva tattvāni 
vastūnīti darśitam | tathāhi kāṭhinyābhāsaḥ pṛthivī, lauhityābhāso 
rūpaṃ niyatarūpo bhāvāvabhāsaḥ sanniveśa; iheti deśātmā, adhuneti 
kālābhāso, rajoguṇo melanābhāso, yāvacchivarūpatā 
prakāśamānatābhāsa iti ghaṭe eva yathā bhedābhedadṛṣṭistathā 
pārameśvare prakāśa iti vyavahāro'pi ayaṃ bhagavadanugṛhītānāṃ 
paramārthapraveśe pratyuta abhyupāyaḥ, natu virodhī | tathāca 
parameśvarāyattaiva bhedābhedātmakasamastaprameyasiddhiḥ sūtreṇa 
ucyate

     guṇaiḥ śabdādibhirbhedo jātyādibhirabhinnatā |
     bhāvanāmitthamekatra pramātaryupapadyate || 14 ||

     anuvṛttavyāvṛttātmanā cakāsatsu bhāveṣu 
punarunmajjananirodhakasya paramārthabādhakasya kvāpi 
bhāge'saṃbhavādubhe'pi anuvṛttivyāvṛttī saṃvedanasvātantryāt 
nirbhāsamāne na upālambhamarhataḥ | kiṃca abhedaparamārthaṃ 
kriyāsaṃbandhādi yathā sati eva pramātari pratisandhātari yuktam, tathā 
bhedo'pi tadbhedāvadhipratisandhānakṣame bhagavati eva sati yuktastata eva 
pramāṇalakṣaṇe pramātṛpradhānatāsūcakaṃ svagrahaṇamiti 
pramāṇalakṣaṇasyaiva ayamiyānparīkṣākrama iti sūtrārthaḥ | na 
kevalam ityādinā etat tāvat siddhaṃ kimatra ucyate, idaṃ tu adbhutamapi 
aṅgīkartavyamiti tātparyaṃ bruvāṇaṃ dvitīyaṃ pādaṃ dṛṣṭāntatvena 
vyācaṣṭe prasiddhatvādasya arthasya | co hetau | ekānekaviṣayatāyāṃ 
pramātraikyākṣepakatvaṃ na kevalaṃ yāvat bhedakaikarūpatve'pi,-iti 
spaṣṭe tu vyākhyāne guṇānāmapi ekānekaviṣayateti saṃbandhanīyaṃ 
syāt, naca tathā yuktam | bhedakaikarūpatvaṃ hi tathā teṣāṃ na syāditi 
pūrvaiva gamanikā atra yuktā | nanu jātirapi

(page 158)

bhedikā bhavatītyāśaṅkya tathāpi iti gaurgauḥ iti gotvasya vapuḥ | 
svaguṇakṛta eva iti gotvāśvatvayoryo nijaḥ kaścit dharmaḥ 
pavitratālakṣmīsaṃpattyāvirbhāvakatvādirāśrito'stitvameyatvādisa-
brahmacārī tadvṛttirekārthasamavāyī vā, tena kṛto bhedaḥ | tadāca iti 
bhidyamānatāyām | nanu śuklaguṇo haṃsahimasudhādiṣu anuvartate | 
naivamityāha śuklatvenāpica iti | samānam iti guṇānāṃ jātyādīnāṃ 
ca niyatameva bhedakatvamabhedakatvaṃ ca krameṇeti yāvat | 
śabdādibhirevaca viśeṣaṇabhāvena avasthitairyogisarvajñādīnāṃ 
paramāṇvādiṣu vyāvṛttapratyayasiddhiriti kimanyairantyairviśeṣairiti 
ākṛtiśabdavācyatayā jātitvamāśaṅkitaṃ nirākṛtya saṃsthānasya 
guṇatvameva vidhīyate | anyairapi etadaṅgīkṛtamiti darśayati paramāṇu iti 
| paramāṇuparimāṇaṃ hi pārimāṇḍalyamiti tairvyapadiṣṭaṃ, tacca 
vartulatvātmakasaṃsthānameva  | ādigrahaṇāt dvyaṇukaparimāṇaṃ 
dīrgharūpam | tryaṇukaparimāṇādīnāṃ tu 
viśiṣṭadigavayavasaṃyogasacivānāṃ 
tryaśracaturaśrādirūpatvamatisphuṭameveti saṃsthānaguṇa eva | nanu 
cakṣurādigocaro'rtho guṇa ityeva uktam | saca bhedakaikasvabhāva ityapi 
darśitaṃ tadānīm | adharordhvādidigvyavasthā, eko'yaṃ ghaṭa 
ityavayavī, ghaṭo ghaṭa iti jātiḥ, caitraścaitra ityavasthātetyevamādi 
cākṣuṣaṃ ca abhedasāraṃ ca kathaṃ syāt | atra āha etāvadeva iti 
rūpādiṣaṭkam | tanmukhena tu iti rūpādaya evahi sūkṣmatayā 
kṣubhitatayā ca ekākitayā miśratayā ca 
vartamānāstanmātramahābhūtarūpatattvātmānaḥ | teṣāmevatu 
ābhāsāntaravyāmiśraṇākṛtametat digādīti māyābhūmau 
bhedakarūpameva indriyajñānena māyāpramātrucitena vikalpātmanā 
grāhyapradhānaṃ tanmukhaṃ, natu abhedakarūponmeṣaḥ |

(page 159)

nanu evamavikalparūpāyāṃ bhuvi kā vārtā | āha prathama iti | na tat iti | 
sā hi śrīsadāśivāvasthā na vyavahārapadam | parataḥ iti 
ahantāntarlīnībhavanocitāsāṅketikedantāvabhāsānantaraṃ 
māyāpramātari abhivyakte | nanu yadi śukla ityanena 
jātiparyantatāmavāpnuvatā bheda eva ākṣipyate sākṣāt, tarhi gotvasya api 
evamucyatām | na śakyaṃ tasya evaṃ vaktumityāha natvevam iti | tasya hi 
jīvitamanuvartamānataiva | nanu gotvasya idaṃ rūpaṃ yat 
sāsnādyavayavasanniveśaḥ | evaṃ tarhi na tat sāmānyaṃ bhavet, apitu 
guṇa eva | sa ca bhedaka eva, abhedakatā tu jātiparyantatayeti yaduktaṃ; 
tadabhedamavatiṣṭhate | tadāha avaśiṣyamāṇamapi iti | nanu 
ākṣepo'nubhūyate, na bhedābhedau tau; durbalena ca pramātraikyaṃ 
kalpanīyam | tathāhi bhedāvadhimabhedayogyaṃ pramātā ekaḥ 
svaviśrāntatayā prathayatīti | atra āha bhedābhedāvapi iti | na 
kevalamavadhibhūtabhedasya abhedasya ca viṣayamākṣipan pramātā 
upayujyate tatra yāvat svarūpamapi tayorupapādayanniti darśayati 
pramātaiva iti | nanu deśakālabhedādeva svālakṣaṇyaṃ nāma bhedaḥ | 
tatra kiṃ pramātrā kartavyam | atra ucyate avabhāsabheda iti | tena hi vinā 
deśakālabheda eva kutaḥ, avabhāsabhedaśca pramātrāyatta iti 
kramavicāre carcitacarametat | tata idamāyātam-yaduktaṃ pramātaiva 
deśakālabhedamapi racayatīti | nanu evamavabhāsabheda eva bhedaka iti 
śabdādayo bhedakā iti vyāhanyate | netyāha sa ca iti avabhāsanabhedo hi 
avabhāsamānāvabhāsyamānarūpeṣu vedyeṣu śabdādiṣu eva bhāti | tata 
eva pañcārthatattvameva vedyam iti āgamaḥ | nanu evaṃ 
śabdāderbhedakatvena guṇatve jātirnāma kā anyā syāt, na

(page 160)

anyāḥ; apitu ta eva śabdādyābhāsā deśakālābhāsānāliṅgitātmāno 
jātiḥ | tatra ca ābhāsasāratvāt vyaktisarvagatatāvāde'pi

     nāyāti naca tatrāsīt-----------------------------|

ityādidūṣaṇānāmavakāśo nāsti tatretyādervastutaḥ kasyacidabhāvāt | 
sarvasarvagatatāvāde'pi sarvajñabhramaniṣedhāropādibhūmiṣu 
sārvātmyāvabhāsādaṅgīkriyamāṇe niyatiśakteḥ 
pramātṛdeśakāladaśāvaicitryaniyamaucityena niyāmakatvāt na sarvaḥ 
sarvātmakriyākārī syādityādidūṣaṇāśaṅkārtham | tadāha tasyaivaca 
iti | nanu evaṃ yato vyāvṛttiryatra ca anuvṛttistadapi indriyeṇa 
nirbhāsyatām, kiṃ tatra pramātraikyena kṛtyamityāśaṅkya āha 
ākṣepārthastu iti | nahi sarvo vyaktigrāmastatra avabhāti yāvato bhinnaṃ 
tat yāvati anuvṛttaṃ ca | tathāvabhāsane hi ka ākṣepārthaḥ | sa ca iha 
astīti darśayati sphuṭa iti | ata eva iti yataḥ sphuṭamavabhāsanaṃ 
nāstyalakṣaṇaṃ, bhavati ca bhāsanaṃ; tata ityarthaḥ | apiśabda iti vṛttau | 
virodhacchāyām iti svātantryasūcanāyeti āśayaḥ | naca paramārthato 
virodha iti cchāyāpadam | atiśayoktiṃ ca iti

     kriyāsambandha-------------------------| (2|2|1)

ityādinā krameṇa pramātā siddhyatītyayamartho naiva sādhyaḥ, api tu 
siddha eva | kimatra teneti atiśayoktiravyāmohasthāne'pi janasya 
vyāmohasthānatāmāha | duḥsādho'yamarthastato'tra 
kathamutsoḍhavyamiti mandotsāhatvaviharāṇāya 
śiṣyāśvāsanamatiśayoktiphalam | tadāha avaśyopayantavyatā iti 
anenaiva āśayena vṛttau bhedavyavasthaiva upasaṃhṛtā, vivṛtau ca 
tatpradhānatvenaiva avatāraṇaṃ kṛtam || 14 ||

(page 161)

nanu evaṃ bhedābhedarūpasamastaprameyaniḥśaṅkaviśramasthānaṃ 
pramāteti tatraiva pramāṇamupanyasanīyam, na prameye | yadāha pradhāne 
hi yatnaḥ phalavān iti | tadetadāśaṅkya śāstraprārambhoktameva 
ādisiddhatvaṃ jñāte pramāṇasvarūpe sphuṭamadhunā vartate | 
evaṃbhūtaṃ hi pramāṇaṃ, tat kathaṃ paramārthapramātari kramate iti | 
tat darśayati ślokadvayena

     viśvavaicitryacitrasya samabhittitalopame |
     viruddhābhāvasaṃsparśe paramārthasatīśvare || 15 ||
     pramātari purāṇe tu sarvadābhātavigrahe |
     kiṃ pramāṇaṃ navābhāsaḥ sarvapramitibhāgini || 16 ||

     saṃkucitapramātṛlagnaḥ prameyonmukho navanava ābhāsaḥ 
pramāṇamiti uktam | tat prakāśanamātrasvabhāve pūrvasiddhe katham | 
tathāhi tasmin sati yat tasya dehādisaṃkocāvabhāsi rūpaṃ, tallagnāṃ 
prameyasya siddhimādadhat pramāṇam | pramātuśca kiṃlagnā siddhiḥ | 
viśvalakṣaṇaṃ hi vaicitryaṃ tatra pramātari citramiva samabhittitale 
viśrāntaṃ sat prakāśate bhittiprakāśamantareṇa 
sindūraharitālādiprakāśacitraprakāśāsaṃbhavāt | ekatra hi 
nimnonnatādi rahite bhittitale rekhopakalpitanimnonnatādivibhāgajuṣi 
nimnamadhyā pṛthunitambā unnatakucakalaśā iyamiti citrāvabhāsaḥ | 
evaṃ prakāśabhittāveva satataprakāśamānatāyāṃ tallagnatvena 
bhedābhedātmakaviśvavaicitryapratibhāsa iti | sā 
tāvadanapāyisvaprakāśasadātanarūpeti kiṃ tatra pramāṇena 
abhinavābhāsātmanā | naca vācyaṃ-pūrvamasya prakāśo na bhavati, 
sati pramāṇe bhavatīti; tarhi sa eva na bhavatīti syāt | prakāśa eva hi asya 
rūpam | naca sa eva na bhavatīti yuktaṃ paramārthasattvādaiśvaryācca | 
tathāhi sa eva tattvato bhavati, na anyat; anyattu tatsvātantryarūpaṃ 
saṃbhavati |

(page 162)

tadasya bhavanasvabhāvasya abhavanena kathaṃ saṃsparśo virodhāt | 
syādetat-aiśvaryamasya aprakāśitaṃ pramāṇena prakāśyate, tadapi na | 
yadihi asau pramātā na bhāsate, ka evamudyacchet; bhāti cet pramātṛtayā, 
saiva tarhi aiśvaryamiti sarvadābhāta eva tadīyo vigraho 
vividhagrahaṇarūpamasādhāraṇaṃ svarūpam | abhāvānupraveśena ca 
vyāptaḥ kālavyavahāro'bhāvāspṛṣṭe vyāpakānupalambhāt nāstīti 
purāṇo'sau | tatra evaṃbhūte kiṃ pramāṇaṃ kutaḥ prayojanāt 
pramāṇaṃ, nirupayogameva etaditi yāvat | naca vācyaṃpratyakṣādi 
vyatiriktaṃ kiṃcit bhaviṣyatīti | sarvasya hi pramāṇasya navābhāsataiva 
rūpaṃ pramitikāritvena | sarvāśca pramitayastatra pramātari viśrāmyanti | 
tatastasmin pramitsite tatpramitiḥ kutra anyatra viśrāmyet jaḍe'jaḍe veti 
ādisiddhasūtroktameva anusandheyamiti | uktaṃ yat mayaiva

     yat prameyīkṛto'smīti sarvo'pyātmani lajjate |
     kathaṃ prameyīkaraṇaṃ sahatāṃ tanmaheśvaraḥ ||

iti saṃkṣepeṇa sūtrārthaḥ | nanu pramāṇaviśeṣānabhidhāya vaktavyaṃ 
kiṃ pramāṇamiti tatra te kasmāt na sūtre lakṣitā 
ityāśaṅkāśamanapuraḥsaraṃ sūtramavatārayati evam ityādinā | tathā 
iti pramāṇatayā | atra iti saṃkhyāyām | pramātṛviśeṣam iti

     -------------------------------māturarthakriyārthinaḥ |
     bhedābhedavatārthena---------------------------------| (2|2|7)
iti
     yathāruci-----------------------------------------| (2|3|3)
iti
     tātkālikī pravṛttiḥ syādarthinaḥ--------------------| (2|3|9)

(page 163)

ityādinā māyāpramātāraṃ pratipādyetyarthaḥ | 
sāmānyarūpamābhāsātmakameva vastviti tattvamiti upapāditam

     ekābhidhānaviṣaye--------------------------| (2|3|2)

ityādinā pariśiṣṭena bhedābhedamayatvam | nanu

     niṣprapañco nirābhāsa------------------------------| (mā. vi. 2|42)

iti āgamastat kathamāttha vṛttau nityāvabhāsinaḥ iti | atra āha 
prakāśamātram iti āgame tu ākāreṇa īṣadarthavācinā 
prameyatādharma ābhāsaśabdena ukta iti yāvat | śeṣa iti anyathātu 
niyamāt tṛtīyaiva syāt | arthāvabhāso hi dharmatvena ucyate, natu 
svarūpāvabhāsa ityāśayaḥ | taṃ darśayati nityāvabhāsinaḥ svabhāsa 
iti | anantaram iti apravartitasūtre (2|3|17) | prāk iti ādisiddhasūtre | prāk 
iti bāhyārthavāsanādidūṣaṇāvasare | atra iti vaicitrye upapattiḥ 
kāraṇaṃ tadicchātaḥ ityanena śabdena vṛttāvuktā | nanu 
māyāśaktivaśāt iti samanantaragranthaḥ katham | āha icchāviśeṣa iti  
ekarasākāro'nupapadyamāno'pi yayā atidurghaṭakāriṇyā bheda 
upapadyate, sā icchā māyāśaktisṛṣṭeti | yathāhi bhittireva vartulatvena 
nirbhāsamānā stano nāma tanurekhāvaśāt, tathā prakāśa eva 
pṛthubudhnāditayā prakāśamāno ghaṭaḥ | sā tu anadhikā api prakāśato 
māyāśaktivaśādadhikeva avabhāti | paramārthasati iti vivṛṇute 
prathaikavapuṣa ityādinā | yeṣāṃ tu iti nīlādīnāṃ jaḍābhimatānām 
| yathoktam

     evamātmanyasatkalpā----------------------------| ( a. pra. si. 13)

ityādi | kālottare vā iti āgamabhāṣayā svamataṃ saṃvādayati | 
mūrtivaicitryamanyonyābhāvaprāṇitam, tacca digdeśotthāpakam |

(page 164)

anyonyābhāvaśca apoharūpo na saṃbhavati bhagavatīti uktam

     ahaṃpratyavamarśa-------------------------------| (1|6|1)

ityādinā prakaraṇeneti darśayati prathāmātra ityādinā 
anyonyābhāvaprāṇitaṃ mūrtivaicitryaṃ deśabhedamutthāpayatīti | 
yadatra granthe prathāmātretyādau gamyamānatvena sthitaṃ, tat 
parakīyamatanirākaraṇe hetutvena upajīvati ata eva iti jñānāni 
svaprakāśaikarūpāṇi, jñānāntaravedyatvaṃ ca eṣāṃ viruddham | tāni 
ca bahūni,-iti ye manyante bāhyamarthamavayavinaṃ ca paramāṇurūpaṃ 
ca icchanti, teṣāṃ mate nīlādirūpāṇyeva jñānāni 
svaparasantānagāmi-tayā yugapadavasthitāni parasparasvarūpaparihāreṇeti 
svarūpalakṣaṇena deśena bhinnāni, tataśca mūrtimanti | tataḥ kimiti cet, 
āha iti iti | ato mūrtimattvāt hetorbāhyaparamāṇūnāṃ yathā 
ṣaṭkayogādasattaiva āpatati, tathā teṣāmapi | vitato hi artho yadi na ekastat 
vitataṃ jñānamapi kathamekaṃ syāt digbhāgabhedavibodhasya 
tadavasthatvāt | tato'nekajñānasaṃcaya eva vitatajñānam | sa ca anekaḥ | 
bahūni ca jñānāni pratyekaṃ svasaṃvedanaviśrāntāni,-iti 
vitatapratibhāsāyogāt deśabhedo na kaścit yo virodhamāpādayediti cet, 
kālabhedo'pi ko'nyo yo virodhāvaho bhavediti jñānabāhyatvaṃ kutaḥ | 
naca iti bāhyārthābhāvāt | nanu astu asau bāhyaḥ, tarhi 
vyavadhāyakatayaiva avaśyaṃ vyavadheyamadhyapatitastena 
vyavadhātavyena samparkamāgacchediti tatsaṃparkāt sāṃśateti | athavā 
jñānānām ityādinā prasaṅga eva ityantena granthena dūṣite 
jñānabahutve gamyamānatayā yadāpatitaṃ saṃvittattvasya aikyamiti, tatra 
kāladigdeśottaratvaṃ pūrvoktaṃ hetutvena

(page 165)

upajīvitam | ata eva iti svarūpadeśakālabhedābhāvādekameva 
cittattvamavatiṣṭhate iti yāvat | prakṛtaṃ prameyamupasaṃharati tadevam iti 
| pratipadyate iti karmaṇi | tam iti satyapramātāram | pramātaiva iti 
anujjhitakartṛbhāva evetyarthaḥ | anyathāhi sa na pratipanno bhavet, 
pratipādito vā | taduktaṃ

     jñātāsi kartāsi sadaiva siddhaḥ karmāpi satkartṛtayaiva bhāsi |

iti | karmatā tarhi kathamiti cet, pūrvoktaṃ smārayati pūrvameva ityādinā 
| pramāṇādinā iti guruśiṣyādirūpeṇa | satya iti uktaṃ yato

     yadyapyarthasthitiḥ-----------------------------| ( a. pra. si. 20)

ityādi | etat sarvapramitibhāktvamupasaṃharati tataśca iti cidrūpe 
satyapramātari bhagavati maheśvare, nīlādau jaḍarūpe śūnyādau ca 
pramātrīkārādajaḍīkṛte jaḍājaḍarūpe vividhe prameye pramīyamāṇe 
yā pramā, tadbhittibhāgena mukhyasya saṃvidrūpasya 
pramāturavyabhicāraḥ sarvathāprakāśamānatvāt || 16 ||

     yadi na sarvātmanā bhagavati pramāṇasya upapattyupayogau, kiṃ 
tarhi śāstreṇeti śaṅkāśāntyai sūtram

     apravartitapūrvo'tra kevalaṃ mūḍhatāvaśāt |
     śaktiprakāśeneśādivyavahāraḥ pravartyate || 17 ||

atra vṛttivivṛtyarthaḥ spaṣṭīkṛtaḥ

     kintu mohavaśāt--------------------------------------| (1|1|3)

ityatra, yojanāmātraṃ tu kriyate | kṛtī bhavati iti ghaṭasādhyaṃ prāpya na 
kliśyate iti yāvat | sarvajanātmani iti ekasminneveti bhāvaḥ | yathā iti 
yena prasādhanaprakāreṇa | sa iti saṃsārijanātmā | tathā iti 
īśvararūpatayā prakāśamānaḥ

(page 166)

sāsnādimattānibandhano'yaṃ gauriti vyavahāro vāmanatāsahabhāvītye-
vamākāro yo mohastataḥ | dārṣṭāntikaṃ samakakṣyatayaiva āha anyatra 
vā iti jñānādinibandhanatvena jñāto'pi mohāt na pravartitaḥ | tathāhi 
agre viśvādhiṣṭhātṛśabdena aṣṭamūrtiśabdena ca idamāha | 
bhedavādibhirapi tasya bhagavato viśvaṃ śarīratayā aṅgīkṛtam, tatra 
kevalaṃ jaḍaṃ na saṃvidaḥ pṛthak, saṃvidapi na saṃvidantarāditi 
abhedavādaparamārthatayaiva purāṇāgamādīnāṃ vyavasthānam | 
tatastatpramāṇasiddhe bhagavati viśvābhedādātmābhedo'pi siddha iti 
bhedasya asya moha eva sāram | mohasya mithyājñānasya ākārato 
nirdeśaṃ karoti anya iti 
dūrabhuvanaviśeṣavṛttitvādasmadādyadṛśyatvā-dinā apūrveṇa asmān 
prati aprakāśamānena arthena asahabhavanaśīlo'sāvaiśvaryavyavahāraḥ 
svātmani, tathābhūtāpūrvarūpavirahiṇi viruddha iti yo vyāmohastena 
otaprotahṛdayaḥ kathaṃ tathā vyavaharet | pravartyate iti lokena 
asmābhiśca upadiśadbhistatsamarthācaraṇena pravartayaṃllokaḥ prayujyate 
iti sūtre'pi śleṣacchāyayā kāritadvayaṃ vyākhyeyam | vastuni jñāte'pi 
prāptāyāmapi ca arthakriyāyāṃ vyavahārasādhanamupayogavadeva tasya 
yadviśiṣṭaṃ kāryaṃ tatsaṃpādanāya katham | āha yat tat iti bahutaraṃ 
yatkāryaṃ viśiṣṭaśabdopadheyaparāmarśagocaratāpuraḥsarībhāvena 
jñātaṃ, tat yasmāt tathābhūtopākhyālakṣaṇaśabdavyavahārapravṛtti-
mantareṇa na āsādyate iti saṃbhāvyate ityato hetoḥ | nanu śabdena 
abhihito'nabhihito bā tāvāneva arthaḥ | nanu evaṃ pramitaśca tāvāneva 
arthaḥ | tataḥ kim | ihāpi tataḥ kim | kiṃ śabdapravṛttyarthanayeti cet, 
tathāpi kiṃ pramāṇavṛttyarthanayā | sā pramāturupayoginīti cet, samaḥ 
samādhiḥ | etat darśayati pramāturhi

(page 167)

iti | pramāṇasyaiva vimarśo jīvitaṃ phalaṃ yat, tadeva śabdavyavahāreṇa 
poṣyate iti bhāvaḥ śāvaleyatvaviśeṣābhāso yathā gavābhāse'dhikaḥ | 
na tacchabdavyavahāre pravartite'pi tasya bāhyasya idantāpatitasya 
svarūpaṃ saṃbhedena ābhāsāntaraṃ bhāsate | śabdābhāsabhāge'sya 
idantāyāmasaṃpāta iti hi uko

     ghaṭo'yamityadhyavasā---------------------------------| (1|5|20)

ityatra | nanu evaṃ śabde pravartite'pi anādhikyaṃ tasya arthakriyākāriṇi 
rūpe cet, tarhi kastatpravartane bharaḥ | ucyate kevalam iti | 
dṛṣṭhānte'bhidhāya prakṛte yojayati evam iti | asau iti 
vyavahārasādhanādṛtaḥ pramātā | nirūḍha iti ahamiti viśrāmyan | 
ārabhate iti yo'sau tadārambhakastameva svātmānamabhimanyate 
dārḍhyena satyapi māyāsaṃskāraje dehādyahantābhimāne ityarthaḥ | 
nanu vyavahārasādhanaśatairapi ātmano 
maheśvaratāyāmanāśvāsavanto jantavaḥ satatamupalabhyante | 
satyamityāha kadācit ityādinā | sa iti gorūpo moho'nena bhūyaḥ paraṃ 
pārameśvaraṃ kimapi kṛtyaṃ nirvāhaṇīyamiti so'saṃbhavannapi 

Reading translation: withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible) The verify pack carries the layer bytes; no English is quoted without a verified verse mapping.

Claim table

ClaimStatusBasis
Link completenessFAIL (7 gaps named)assurance.trace_links_present + gaps
Human reviewUNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off)assurance.review
Deterministic chunk gateBLOCKED (PROOF_NOT_RUN)proofs.chunk_gate
Manuscript witnessUNPINNED (0 verified corpus-wide)identity.witness
Source-span completenessUNKNOWNassurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed

What this does NOT establish

Verify it

  1. Fetch the trace: curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkV3-E-kriya-trtiyo-k9-17.json
  2. Fetch the pack manifest: curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkV3-E-kriya-trtiyo-k9-17/manifest.json
  3. For each artifact: curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkV3-E-kriya-trtiyo-k9-17/<name> | sha256sum, then compare that hash with the same artifact's 'sha256' above and in the trace. If every artifact matches and the trace's recorded verdict/gaps agree with what you read, the chain is intact. A mismatch means the upstream bytes changed after the trace was made: treat the trace as stale, not the hash as wrong.
  4. If every hash matches and the verdict/gaps here agree with the trace, the chain is intact. A mismatch means upstream bytes changed: treat the trace as stale, not the hash as wrong.

Hashes

source excerpt: 3dcad0185fa17d1b50c66d8737bcfb391a2e0be1c30cba66c11e791f2f3c1467
  ledger: ipvv/passages.jsonl · edition: edition unrecorded (UNKNOWN)
layer argmap: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer c1: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer c2: NOT-APPLICABLE (no bytes recorded)
layer l0: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer l2: 4d31e42cd1e979ab…  ipvv/data/chunkV3-E-kriya-trtiyo-k9-17.l2.json  BOUND
layer l3: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer l4: UNKNOWN (no bytes recorded)
layer t1: UNKNOWN (no bytes recorded)
song proof :   UNKNOWN (0 warnings)
trace bundle traces/ipvv-chunkV3-E-kriya-trtiyo-k9-17.json: 5e7af3c5698f04828f0fb3f50bafae0837cdf419d30b7c63d8a0c78cce43d671
verify pack artifacts (bytes):
source.txt  3dcad0185fa17d1b…  60287B
chunkV3-E-kriya-trtiyo-k9-17.l2.json  4d31e42cd1e979ab…  5567B

Chain

HopValueStatus
SOURCE edition + spanedition unrecorded; verses M00022:4000-5000 excerptUNKNOWN; span UNKNOWN
LAYERSshas below; song-file pathsBOUND, NOT-APPLICABLE, UNKNOWN
GATE deterministicPROOF_NOT_RUNBLOCKED
FORMAL theoremsregistry references, run_bound falsenone
TRACE bundle5e7af3c5698f0482…PARTIAL (links incomplete — see gaps)
PACK manifest2 artifactslinks present
WITNESSnone verifiedUNPINNED
REVIEWnone boundUNREVIEWED
PUBLICATIONhuman sign-off required; never automaticNOT_AUTHORIZED

Cite this

Svatantrya Reader, “ipvv chunkV3-E-kriya-trtiyo-k9-17 (M00022:4000-5000)”, https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkV3-E-kriya-trtiyo-k9-17/, version trace 5e7af3c5698f04828f0fb3f50bafae0837cdf419d30b7c63d8a0c78cce43d671 (full sha256 of the trace bundle). Retrieve and re-verify: curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkV3-E-kriya-trtiyo-k9-17.json | sha256sum must print this digest. Translators/editors of record: not established here — see edition record. The URL serves the live version; the digest pins the cited bytes. There is no archival resolver: the digest is integrity evidence, not durable storage or scholarly validation. “Complete” means links present — not approval, proof, or witness verification.

Related

Provenance