ipvv chunkV3-J-agama-prathamo-k1-7 (M00022:7662-8500) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.
The passage
Passage excerpt exactly as hashed (from ipvv/passages.jsonl). Devanagari is not in the ledger, so none is rendered. The recorded hash covers this excerpt, not the edition volume.
āgamādhikāraḥ |
atha prathamo vimarśaḥ |
otaprotaṃ sakalaṃ viddhvā? svarasena śivamayīkurute |
yo'nuttaradhāmnyudayansvayamamṛtaniṣecanaṃ tamasmi nataḥ ||
evamadhikāradvayena nirṇīte vitatya jñānakriye, adhunā tu kriyādhikāre
yaduktaṃ
viśvavaicitryacitrasya-----------------------------| (2|3|15)
ityādau sarvapadārthāvabhāsanirmalalakṣaṇatvameva kriyāśakteḥ
svarūpamiti, tatra ko'sau padārthavarga iti vaktavyam | tatra asmadādipratya-
kṣaṃ na aśeṣasākṣātkāri, anumānamapi evaṃ sarvasya liṅgavyāptyupa-
labdhisambhavābhāvāt | asaṅkucitaprakāśātmakaparameśvaravimarśāt-
makaḥ punarāgamo viśvaṃ pramātuṃ samarthaḥ, tata eva vivṛtāvavatār-
yate padārthatattvopapādanārthamiti pārameśvarāgama eva tattvamupapā-
dayituṃ śaktaḥ; yuktistu tadupabṛṃhaṇāya | naca viśvaprameyatāpā-
danaṃ na upayogi prakṛtāyāmīśvarapratyabhijñāpanāyām |
viśvaprame-yīkaraṇe hi tāvatprameyapadottīrṇā
tāvadantaḥkaraṇapratilabdhapūrṇa-bhāvā satyapramātṛtā
hṛdayaṅgamīkṛtā bhavet | yaduktaṃ
didṛkṣayeva sarvārthānyadā vyāpyāvatiṣṭhate |
tadā kiṃ bahunoktena svayamevāvabhotsyate || (spa. kā. 43)
(page 256)
iti | samastasaṃpat itipadena bahubrīhipakṣe prajñāviśeṣaṇena
sphuṭīkṛtam | samastasya hi mūrtikriyānmano deśakālaprapañcasya
saṃvidi avabhāsane tadaparicchinnasvabhāvā asau vibhunityarūpā
sarvaśaktiḥ svaprakāśataiva nirbhāsate | tadapi māyāvaraṇādanyathā api
bhāyāditi tatrāpi īśvarāgamaśaraṇatā | taduktaṃ
pramāṇamekaṃ tadvākyaṃ tathyamīśvarabhāṣitam |
tasyoktiḥ pauruṣaiḥ sthūlaiḥ pramāṇairna prabādhyate ||
iti | tadanena āśayena āgamādhikāra ucyate | tatra ślokaikādaśakena
evamantarbahiḥ---------------------------------|
ityādinā
-----------------------------------sthūlasūkṣmatvabhedataḥ |
ityantena śivādidharaṇyantānāṃ tattvānāṃ pārameśvarāgamasiddhaṃ
yuktyā api anugṛhyamāṇaṃ pratyekataḥ svarūpaṃ darśayati | tāni eva
pramāṇavyāpāraviṣayatvādekaikābhāsarūpāṇi vastūni yeṣāṃ
darśanāntare sāmānyavyavahāraḥ | tairevaca niyataśaktyanugrahagṛhīta-
sāmānādhikaraṇyavaiyadhikaraṇyavaicitryairanantasvalakṣaṇāvabhāsāt-
makavyūhavibhavaviśeṣamayaḥ śarīrabhuvanādiḥ samasto'pi ayaṃ sarga
otaprota iti prakaraṇatātparyam | tatra uktārthopajīvanena adhikārasaṅgatiṃ
kurvan pūrvapakṣanirākriyāṃ ca upasaṃharan śivatattvameva
sarvametadevaca sarvabhāvānāṃ tattvamiti tadeva tāvat
jñānakriyāyogādābhāsavimarśasāraṃ svarūpato darśayati
evamantarbahirvṛttiḥ kriyā kālakramānugā |
mātureva tadanyonyāviyukte jñānakarmaṇī || 1 ||
jaḍe pratiṣṭhitaḥ kāryakāraṇabhāvo na upapadyate, apitu cidrūpa
(page 257)
eva, prakāśavimarśaikaparamārtho'pi svātantryādantarbahirātmā
avabhāsamānaḥ kālakramamutthāpayan jñānaśaktivapuṣā
dharmirūpaḥ san tāmantarbahirātmatāṃ kramikāvabhāsāṃ
kriyāśaktiṃ dharmatvena svīkurute iti | evaṃ yata uktaṃ tat iti tato
hetoranyonyamaviyukte jñānakriye prakāśavimarśātmike | tadevaca
sarvabhāvānāṃ pāramārthikaṃ vapuḥ | tataḥ
kriyāśaktidvārasvīkṛtasakalakṛtyapañcakaprapañcanasvātantryaṃ
bhāvanādyupayogitayā upadeśena ābhāsyamānamavabhāsarūpamapi
śivatattvamiti ucyate | tathoktaṃ
śvātantryāmuktam-------------------------------------------| (1|5|16)
iti | tathā śrīkiraṇāyāṃ
māyātītaṃ śivaṃ tattvaṃ kathaṃ mukhyaṃ manobhuvi |
vibhāset---------------------------------------------------------------||
itipraśne
adhovyāptiḥ śivasyaiva svaprakāśasya sā-----------------|
iti nirūpitam | svaprakāśatā hi svatantratā, adhovyāptistathā sṛṣṭireveti
sūtrārthaḥ | vivṛtikāro
jñānaṃ kriyā ca bhūtānāṃ---------------------| (1|1|4)
iti pūrvapakṣopakṣiptaṃ svātmani īśvaratābhijñānarūpaṃ vaktavyaṃ
vastu samastamuktaṃ, tat kimidānīṃ prameyāntaramasti yadarthamadhikā-
rāntā ramiti parāśaṅkāṃ hṛdi gṛhītvā prakaraṇārthaṃ saṃkṣepeṇa
avatārayati 'evam ityādinā 'upadarśya' ityantena prakṛtasaṅgatiṃ
kurvataśaṅkābījamapi upakṣiptaṃ 'upakramate' itivacasā sūtrārtho'pi
avatāritaḥ | śivatattvaṃ hi sarvapadārthānāṃ vapuḥ | tadbhittipṛṣṭhe ca
sarvabhāvacitranirbhāsa iti tadabhidhānameva teṣāmupapādanopakramaḥ |
āgamasya ca samastasya tātparyeṇa śivatattvameva artha
(page 258)
iti bhaṅgyā sūtrāvatāraṇaṃ kṛtameveti pūrvaśailī api anusṛtaiva
avataraṇikāyām | nanu kartuḥ kriyeti samucitaṃ vaktum, natu pramātuḥ
kriyeti | atra āga 'avabhāsana' iti | bahiḥsattādānaṃ yadyapi ābhāsana-
meva, tathāpi laukikasarvapramātṛsādhāraṇarūpasaṃpādakakaracaraṇā-
divyāpāraviśeṣaparyantībhūtameva abhipretaṃ tathā laukikānāṃ
prasiddheḥ | tāmevaca saṃjñāśabdena darśayati śivatattvalakṣaṇasya
parapramāturalaukikatvena vyākartumaśakyatetyāśayena | yadyapi
māyīya-pramātṛmukhena pramātṛtattvaṃ vyākhyātam, tasya ca na
tattvabhuvana-vargo nirmeyastathāpi māyāpramātṛtattvaṃ śivatattva eva
prakāradvayena sāmānyāt tadekarūpatvāccetyevaṃ paryavasāyayiṣyatīti
tadabhiprāyeṇa tattvādigrahaṇam | ādipadena ca
māyāpramātravabhāsanīyaghaṭaśarīrā-disaṃgrahaḥ | 'ātmanaḥ' iti
vṛttau tattvabhuvanādayo'rthāḥ pramātravya-tiriktatvāt yato nirdiṣṭāḥ,
tata ātmānameva pramātṛsaṃjñaṃ karmabhāvena kartṛbhāvena ca
avalambamānā kriyā karmasthatvena kartṛsthatvena vā vivicyamānā
ekāśrayaiva bhavantī vastuta ekaiva | ghaṭāvabhāsanasya paṭāvabhāsanāt
hi na paramārthato bhedo ghaṭapaṭayorevaṃ vodhaikaparamārthatvena
abhedāt | māyākṛtatadbhedoparāgāvabhāsitastu bhavatu kriyāṇāṃ
bheda iti vastu-sthitigrahaṇam | nanu avabhāsamānapadārthaviṣayaṃ yat tat
samarthā-caraṇaṃ pramātuḥ sambandhi, tat jñānavirahitaṃ kasmādanyat
kiñcit na bhavedityāśaṅkya āha 'bodhātma' iti | bodhaikarūpasya
pramāturyadadhi-kamabodharūpaṃ, tat nirmātavyapakṣe nikṣipyate iti tasya
yat nijaṃ śakti-rūpaṃ dharmaḥ-itivyapadeśyaṃ, tat bodharūpameva
yuktamiti yāvat | viduṣaḥ karmaṇi adhikāro
dīkṣāsamarcanadhyānādikriyāyuktasya ca
tattvajñānasampattirityetasminnarthe yadyapi ayamāgamo vyākhyātaḥ,
tathāpi
(page 259)
ayameva artha etadarthamūlatve sati yujyate | anyathā jñānaṃ yadi
kriyāyāmupayogi, tadastu; kriā tu jñānaṃ vardhayatīti kaḥ prakāro
bhāvanāmātreṇa api tatsiddhidarśanāt | yadātu kriyā nāma paraṃ
tattvamapi śarīraparyantībhāvena dṛḍhībhūto vimarśaḥ sakalamidaṃ
hṛdyakusumavilepanādi parameśvare'rpayaṃstadabheditayā vimṛśāmīti
pūjanaṃ, tadā yuktamucyate-arcanādikriyāvirahitaṃ jñānaṃ na
dṛḍhībhavatīti | tathā ca śrīsadāgamaḥ
yogo nānyaḥ kriyā nānyā tattvārūḍhā hi yā matiḥ |
svacittavāsanāśāntau sā kriyetyabhidhīyate |
iti | mayā ca vārtike etat vyākhyātaṃ
śvacitte vāsanāḥ karmamalamāyāprasūtayaḥ |
tāsāṃ śāntinimittaṃ yā matiḥ saṃvitsvabhāvikā ||
sā dehārambhibāhyasthatattvavrātādhiśāyinī |
kriyā saiva ca yogo'pi tattvānāṃ cillayīkṛteḥ ||
loke'pi kila gacchāmītyevamantaḥsphuraiva yā |
sā dehamakṣaṃ deśaṃ cāpyāviśantī gatikriyā |
tasmātkriyāpi yā nāma jñānameva hi sā tataḥ ||
(taṃ. lo. 1 | 155)
iti | tadetat darśayati parasparāviraha ityādinā | 'anyathā' iti aparasparāt-
matāyāṃ vṛkṣatvaśiṃśapātvayoriva tādātmye'bhidhīyamāne
paramārthato vyatireka eva ābhāsavimarśabhedāditi pratipādayitum
'anyathā' iti 'vyatireka' itica ubhayamupāttam | 'yadi nāma' iti cetanasyaiva
kriyā, ratho dhāvatītyādau punarupacāra iti yadi mataṃ; tadeva suvacamiti
āśayaḥ | nanu parameśvarasya jñānakriye bhavetāṃ parasparāvirahite |
bodhasvabhāvo
(page 260)
hi parameśvaraḥ satataṃ navanavakṛtyapañcakāvabhāsanāsvabhāvaḥ,
paśupramātṝṇāṃ tu pūrvanirmitaviśvavartinīlādibodhāvasare navāva-
bhāsanā nāsti eva | etat pariharati māyā ityādinā | mukhena ityatra
avacchedaḥ | parasparāviraho yuktaḥ iti ca pūrveṇa sambandhaḥ |
tasyāścito rūpaṃ yadaiśvaryaṃ, nahi jñānakriyātmakaiśvaryātiriktā
cit kācit, tanmukhena taddvāreṇa yuktaḥ paśūnāmapi
jñānakriyayoranyonyāvi-yogaḥ | yat nareśvaravivekaḥ
aṇavaścidacidrūpāścittvādeko maheśvaraḥ |
tena kecidacittvāttu kathamākṣepabhūmayaḥ ||
iti | nanu bhagavato'pi sadā kathaṃ na avabhāsanā nirvahati,-iti śaṅkāṃ
bhinatti nīla ityādinā | yadivā yat pūrvaṃ samarthitamīśvarasya,
tadaiśvaryamukhena māyāpramātṝṇāmapi nirmāṇaṃ
samarthitamityekarasatayaiva grantho neyaḥ | vṛttau pramātuḥ kriyāḥ iti
sambandhe ṣaṣṭhī, natu bahiṣkārāpekṣayā kartari | tatrāpi na niyamena
niṣedhaḥ śeṣe vibhāṣā iti abhyanujñānāt yadi na strībhāvapratyaya eva
śeṣaḥ | svātantryeṇa vā iti īśvarasṛṣṭyanapekṣayā | nirmāṇamiti
samarthitamiti sambandhaḥ | uktaṃ hi
yathābhimatasaṃsthānābhāsanādbuddhigocare |
ata eva yathābhīṣṭa-------------------------------------|| (1|6|11)
ityādi | nanu paśupramātrupakrameṇa kimartho vicāraḥ | atra āha
śuddhaiśvarya iti | nanu paramārthato yadi ete na atiricyete, tat
kimatiriktatāyā vicāreṇa | atiriktatā api avabhāsamānā na
atyantamasaṃbhavinīti darśayati kevalam iti | nirmātṛpade iti |
māyīyānāṃ kīṭāntānāṃ svakāryakaraṇāvasare yat kāryaṃ purā
hṛdaye sphurati, tatra hṛdaye bhedasphuraṇāvasthāyāṃ cidabhedapūrvako
(page 261)
bheda iti yadyapi kramo'sti, kramānītā ca kriyāpi asti, tathāpi na tāvataiva
lokastuṣyati pramātrantarasādhāraṇatvākāṅkṣī
bahirindriyavedyatvātma-svarūpāntarāpattilakṣaṇaṃ kramaṃ
yato'pekṣate, tato'pūrṇo'yaṃ krama iti abhimatavimarśātmikā kriyā api
apūrṇeti tāmasatkalpīkṛtya jñānatayaiva vyavahāro na yuktaḥ | ucyate iti
vyavahriyate ityarthaḥ | nanu evaṃ yadi sukhādeḥ sāṅkalpikasya ca
ghaṭāderantareva buddhibhūmau karaṇaṃ nirmāṇaṃ, tadā kathaṃ kriyā |
āha antaḥ iti | etadanantaram apica iti yojyam | na kevalaṃ bahiriti apiḥ | ca
uktaśaṅkādyotakaḥ | evamanyatra | tatra tarhi kramaḥ kimapekṣayā | āha
antarapica iti | buddhibhūmau hi
svāminaśca----------------------------------| (1|5|10)
ityuktanyāyena cittattvāntarvartina eva bahiṣkāraḥ | nanu tatra cinmātre
kathaṃ kramaḥ | iṣṭameva etadityāha cinmātra iti
sakramatvaṃ ca laukikyāḥ----------------------------------| (2|1|2)
iti hi uktam | nanu tādṛśī prābhavī kriyā sūtravṛttyoḥ kathaṃ na darśitā
| ka āha na darśiteti | yāvadevahi uktam antarbahirvṛttiḥ iti, tāvadeva
āntaratvapratipādanena sarvābhyantaratā api ākṣiptaiva |
kramanirbhāsasāmarthyameva tatra kriyetyāśayavyaktaye śaktipadam | asya
ca iti pūrṇacitsvarūpasya tvityarthaḥ | aiśvaraḥ śuddhaḥ sargo yatra ucyate
śūdhe'dhvani śivaḥ kartā---------------------------|
iti, māyīyastu aśuddho yatra uktaṃ
---------------------------prokto'nanto'site prabhuḥ |
iti | sarvatra ca vastutaḥ śivasyaiva kartṛtve'pi
tadicchākṛtādabhimānato'nyasya kartṛtvamucyate | yat vidyāguruḥ
(page 262)
uttarottaramavagrahagrahaiḥ
paśyato'pyadharamuttarasya yaḥ |
sādhanasya nijabhāvanāgraho
heturatra bhavato marīcayaḥ ||
iti | tatra aiśvarasarge'bhyantaracinmātrāpekṣayā antarbahirbhāvasya
sadbhāvaḥ, māyīye tu sarge'bhyantareśvaravṛddhyādyapekṣayā
bahuśākho'sau | sa eṣa dvayo'pi sargaḥ paramaśivasya bhagavataḥ
śaktivijṛmbhā | tataḥ sā śaktirantaravabhāsamānasvabhāvatayā
jñānaśaktirucyate, bahirbhāvarūpeṇa tu kramopabṛṃhitena
vimarśadārḍhyena upalakṣitā kriyāśaktiriti vyapadiśyate | yadāgamaḥ
evametaditi jñeyaṃ nānyatheti suniścitam |
jñāpayantī jagatyatra jñānaśaktirnigadyate |
evaṃbhūtamidaṃ vastu bhavatviti yadā punaḥ |
jātā tadaiva tattadvat kurvatyatra kriyocyate ||
(mā. vi. 3|8)
iti | bhagavata eva paramaśivasya akramatve'pi yukto
jñānakriyāśaktiyogaḥ | nanu māyīye sarge kālatattvonmeṣāt bhavatu
kramaḥ, vidyātattvānte tu māyānunmeṣāt kālayogābhāve kathamasau
kramayogaḥ uktaḥ | atra āha atra ca iti | iha dvaitavanto māyīyāḥ
pramātāra upadeśyāḥ, te ca kālakramabhājaḥ
sadāśivāvasthāyāmapica idantonmeṣasya ahantācchādanīyasya api
sambhavamutthāpayantaste'vaśyaṃsaṃbhā-vinaḥ | aparadaśāveśo hi tata
eva | atastānapekṣya kramo bhavatyeva, satu aprarūḍha iti kimavāntareṇa
anena | dvaitavat iti bhūmādiṣu yathāyogaṃ matup | yata evaṃ, tasmāt
śivadṛṣṭau yaducyate
(page 263)
yadātu tasya ciddharmavibhavāmodajṛmbhayā |
vicitraracanānānākāryasṛṣṭipravartane ||
bhavatyunmukhatā cittā secchāyāḥ prathamā tuṭiḥ | (2|8)
iti | paramaśive'pi bhagavati aunmukhyarūpāyā
ānandaśaktericchāśaktya-pekṣayā prathamatvaṃ pūrvabhāvitvaṃ
tuṭiriti kālāṃśarūpatvaṃ tadupapadyate; anyathā kramābhāve kathaṃ
pūrvāparībhāvavyavahāraḥ, kintu upadeśyāpekṣayā
antargatamāyīyapramātrapekṣayā ca yukto'sāviti | nanu atra sūtre
kramavanto māyāpramātāraḥ sṛṣṭāḥ, natu śivatattvam | āha
pramātṛsāmānyāt iti | tatrāpi hi upapāditā kramsthitiḥ | ata eva uktaṃ
tadevam iti | te vā na keciditi vāstavaṃ pakṣamāha athavā iti || 1 ||
nanu evaṃbhūtaṃ cet śivatattvaṃ, tarhi tadatiriktaṃ kiṃ
tattvāntaraṃ bhavet; viśeṣataḥ sadāśiveśvarau kathaṃ tattvāntaraṃ
syātām | yadāgamaḥ
layādhikārabhogādhvatritattvoktinidarśanāt |
padārthaḥ patināmāsau prathamaḥ parikīrtitaḥ || (ma. taṃ. 2|1|14)
iti | anena patyureva īśvaratā uktā | ekacittattvaviśrāntānāṃ ca
tattvānāṃ deśakālāyogāt kaḥ kramaḥ | etadabhyupagacchanneva
samarthayate sūtreṇa
kintvāntaradaśodrekātsādākhyaṃ tattvamāditaḥ |
bahirbhāvaparatve tu parataḥ pārameśvaram || 2 ||
satyaṃ śivatattvameva ekaṃ vastu sat, viśeṣāntaramapitu asti |
taducyate | tat hi svaśaktitaḥ svātmani pratibimbakalpena vaicitryaṃ bhāsayat
kāladeśakramaṃ bhāsayedeva vaicitryasya kriyāmūrtibhedamayatvāt | ata
āntaryā jñānarūpāyā daśāyā udrekāvabhāsane
(page 264)
sādākhyaṃ sadākhyāyāṃ bhavaṃ sṛṣṭikramopadeśādau prathama-
darśanīyaṃ tattvaṃ yataḥ prabhṛti saditi saditi prakhyā tadā sadāśiva-
śabdavācyaṃ ca | idantonmeṣe'pi śivatetihi sadāśabdena uktam |
bahirbhā-vasya kriyāśaktirūpasya paratve udrekāvabhāsane
bhagavato'tyantadurgha-ṭākāritāparipoṣaṇaucityāt
parameśvaraśabdavācyamīśvaratattvaṃ sādākhyasya
paścānnirūpaṇārham | etaduktaṃ bhavati-iha tasya bhāvastattvamiti
vargāṇāṃ viśeṣarūpāṇāmekīkaraṇanimittaṃ sāmānyamucyate
mṛtpāṣāṇadārvasthimāṃsādīnāṃ pṛthivī,
saritkūpasaraḥsamudrādīnāṃ jalamiti | taduktaṃ śrīmataṅgāgame
tattvaṃ yadvasturūpaṃ syātsvadharmaprakaṭātmakam |
tattvaṃ vastupadaṃ vyaktaṃ sphuṭamāmnāyadarśane ||
yadacyutṃ svakādvṛttāt tataṃ cātmavaśaṃ gatam |
tatamanyena no tasmāttattattvaṃ tattvasantatau || (1|5|4)
iti | tatra śuddhacaitanyavargasya mantramaheśvarākhyasya yat
bhāvacakramasmadādyantaḥkaraṇavedyabhāvarāśisadṛśaṃ
dhyāmalaprāyamunmīlitamātracitrakalpaṃ prathamasṛṣṭau, saṃhāre ca
dhvaṃsonmukhamiva pratibimbatayā bhāti; tatra bhāvacakre tasya
caitanyavargasya tathāprathanaṃ nāma yat cidviśeṣasāmānyaṃ, tat
sadāśivatattvam; mantreśvarādirūpasya tu bahiṣkaraṇavedyasadṛśi
pūrṇacitrapratime sthityavasthā īśvaratattvam | yadāgamaḥ
tasminneveśvare tattve saṃsthitāḥ parameśvarāḥ |
śivecchānumatāḥ sarve jagataḥ prabhaviṣṇavaḥ || (ma. taṃ. 1|5|5)
ityādi | sadāśiveśvarabhaṭṭārakau tu tathābhūtatattvādhiṣṭhāyakau
yatra upāsyādi brahmaviṣṇvādivat, tata etadanavakāśaṃ-
brahmādīnāṃ kiṃ na tattvamadhye gaṇanamiti sūtrārthaḥ |
vṛttirvivṛtiśca spaṣṭā | āntaradaśāśabdābhyāṃ
(page 265)
śivatattvamākṣiptamiti īśituḥ iti vṛttau darśitam || 2 ||
nāmāntareṇa idameva tattvadvayamuktam, natu atra kimetatsyāditi
bhramitavyamiti ardhasūtreṇa āha
īśvaro bahirunmeṣo nimeṣo'ntaḥ sadāśivaḥ |
yasyonmeṣādudayo jagataḥ---------------------------|
ityatra unmeṣaśabdena bāhyatvasphuṭatāvidhāyi yat viśvasya
caitanyasāmarthyamīśvaratattvaṃ, tat nirdiṣṭam;
yasya nimeṣātpralaya---------------------------|
ityatra tu nimeṣaśabdena antārūpamasphuṭamutthāpayat sadāśivatattvam |
tadetadubhayamacalasya api cittattvasya calanāvabhāsanena
kiñciccalanātmakamiti śuddhaspando'yamuktaḥ | sarvāṇi hi tattvāni
bhagavataḥ śaktirūpāṇi spanda eva | yathoktaṃ
guṇādispandaniḥṣyandāḥ sāmānyaspandasaṃśrayāt |
labdhātmalābhāḥ-----------------------------------------|| (sp. kā. 19)
iti | kācittu śaktiranantāḥ śaktīrākṣipyaiva vartamānā nedīyasī
bhagavataḥ, anyāstu dūrālpatamā davīyastamā iti upāsanā vicitrā
āgameṣu darśitāḥ ||
evamunmeṣanimeṣātmakeśvarasadāśivalakṣaṇarūpadvayasvīkṛta-
samastatattvaṃ pūrvasūtroktaṃ śivatattvamiti ardhaślokena uktam,
paripūrṇeśvaratākasya tu tasyaiva vyāpāro
vimarśalakṣaṇo'haṃbuddhīdaṃbuddhyoḥ samānādhikaraṇatvena yaḥ,
sā
sāmānādhikaraṇyaṃ ca sadvidyāhamidaṃdhiyoḥ || 3 ||
satī śuddhā vidyā; aśuddhavidyā tato'nyaiveti avāntarasya arthaḥ |
idaṃ tātparyam-ahamiti ananyonmukhaḥ prakāśavimarśaḥ,
(page 266)
idamiti anyonmukhaḥ | ekaḥ śivabhaṭṭārake, dvitīyo vidyeśvaravarge |
māyāpramātari ca tau grāhakagrāhyalakṣaṇe pṛthagadhikaraṇe siddhau |
yadātu madhyakoṭau samadhṛtatulāvat viśrāmyatastadā ahamidamiti
grāhake grāhyasya prakṣepo'ta eva dhyāmalagrāhyāṃśo vimarśaḥ
sadāśivanāthe | idamahamiti grāhye sphuṭībhūte'hamitiprakṣepāt
sāmānādhikaraṇyaṃ vimarśa īśvarabhaṭṭārake | enaṃ
sūtrārthamavatārayati unmeṣa ityādinā | śāstrakṛtām iti
spandādiśāstrapraṇetṝṇām | tasya ca iti yena śivasya aiśvaryaṃ
sadāśivatattvopakramaṃ pūryate, tena ubhayorapi asau vyāpāro
vidyākhyaḥ | ubhāvapica tadvyāpāramayau paramaśivanāthasya
ekaghanamaiśvaryam | nanu viśvaṃ nimiṣitaṃ cedekarasaiva ahantā yuktā,
sā ca śivateti nimeṣaḥ kathaṃ sadāśivarūpatā; tataśca kathaṃ
gurubhirunmeṣaḥ, kathaṃ nimeṣo'pi bhagavato vyatirekeṇa nirdiṣṭo
yasyonmeṣanimeṣābhyām---------------------------| (spa. kā. 1)
ityatreti śaṅkāṃ parāsyati natu iti | viśvaṃ nimiṣitam iti hi viśvasya
idantāsparśa eva kiñcidrūpaṃ vaktavyam | naca śivapade viśvaṃ kiñcit |
sarvathā tvantarālīnā---------------------------| (4|1|14)
iti hi vakṣyate | āgame hi
svabhāvenaiva śāntātmā ghoraḥ saṃsāra evahi |
sa yasmānneṣyate patyuraghorahṛdayastataḥ || (ma. taṃ. 1|4|14)
iti paṭhitam | tataśca viśvasya yā antariti ahantāyāṃ parivartamānā
dhyāmalatā, sa eva nimeṣaḥ | ata eva tadā tat viśvaṃ pralīnamucyate
vyavahāraṇīyatvābhāvāt | etadāha sadāśivadaśā hi iti aśeṣāṇāṃ
puruṣāṇāṃ māyāpramātṝṇāṃ buddhitattva
(page 267)
eva, natu bahiḥ sphuranto'ta eva asādhāraṇatayā pratyekaṃ nijanijayā
saṃ-vidā vedyāstata evaca sādhāraṇyābhāvena avyavahāryatayā
dhyāyama-latvena pralīnaśabdavācyā
ye'rthāstatsāmānādhikaraṇyaprathā sadā-śivapadam | yadyapi
vivṛtāvahametaditi tulyatayaiva pradarśitam, tathāpi etattāyā
asphuṭatvābhidhānāt pūrvadaśāyāmahamityatra bharaḥ, īśvarapade tu
sphuṭatvokteretadityatra | nanu atra aiśvaryasya pūrṇatvādī-śvaratā,
pūrvatra tu sadā īśvaropalakṣitaḥ śivavyavahāraḥ kuta iti śaṅkamāna
etadīśvaradaśāvyatirekaṃ smārayan sadāśivapadaṃ vyācaṣṭe
sarvathā iti | idantā tāvadīśvarapadaṃ sphuṭatvena uktā, tata eva
dedīpyamānā | yadātu sā praśāntyupalakṣitā dhyāmalatvena asphuṭā
saṃpadyate, tadā vedyayoge'pi śivatāyā unmajjanāt sarveṇa
kalanāprakāreṇa śivateti sadāśivatā ucyate | sā ca māyāpadavyavasthi-
tānāṃ bhūtānāṃ grāhakagrāhyarūpāṇāṃ pralayaḥ sarvathaiva
māyīyarūpapradhvaṃsāt | māyātattve ca tadā bhūtāni nidhīyante, tacca
parameśaśaktirūpaṃ sadāśivapade idamityaṃśasparśena viśrāmyatīti
nimeṣaḥ sadāśivatā | evameṣa grantho neyaḥ, natu pūrvaḥ nanu
ityādigranthārtho'tra smārya ityāśayena paramaśivatā vyākhyātavyā
tathāsati nimeṣataḥ pralayaḥ sadāśivavyāpāra ityanena virodhāpatteḥ |
nanu yadā samastagrāhakagrāhyamahāpralayastadā bhavatu evam, yadātu
māyāyā apralīnatve sati pārthivaprākṛtādivedyavargapralayaḥ
puṃstattvāni grāhakāṇi sthitāni yadā puṃstattvānāmeva
antaḥkaraṇeṣu saṃskārarūpatayā suṣuptavadavasthānaṃ viśvasya
pralayo, natu ahantāntaḥpraveśastadā kathaṃ nimeṣo'ntariti ucyate | atra
āha grāhaka ityādi | antar iti puṃstattveṣu, nimeṣaḥ saṃskāraśeṣateti
yāvat | nanu evamapi sadāśiva
(page 268)
ityayaṃ sūtrāṃśo na vācakīkṛtaḥ, vācakīkṛtaścetyāha tadānīṃ ca
iti tasyāṃ savedyāvasthāyāmapi yo
māyīyagrāhakāntaḥkaraṇaparivartana-saṃskārarūpo nimeṣaḥ, so'pi
tattvataḥ
idamityasya vicchinnavimarśasya---------------------| ( a. pra. si. 15)
itinyāyena ahamitipade viśrāmyannahamidamitisadāśivatāmeva spṛśati |
yadātu saṃskārarūpatve'sya ahantaiva tattvaṃ, tadā pramukha eva
sadāśivatā idantayā māyīyāhantayā vā saṃskārateti hi vakṣyati |
vyākhyādvayamapica yuktamityāha ata eva iti | yataḥ pralayo dvidhā
puṃstattvāvaśeṣatāyāṃ tatsaṃskārarūpatābhājāṃ
vedyānāmarthānāṃ sadbhāve savedyatayā, puṃstatvānāmapitu
māyāśaktau pralīnatvena sadāśivapadāntargamane
pṛthakpramātṛtvābhāvāt tadapekṣayā vedyānāṃ
pratiṣṭhānādapavedyatayā | tataśca tādṛśasya suṣuptasya api
ubhayarūpatvaṃ vakṣyate
tāvanmātrasthitau proktaṃ sauṣuptaṃ pralayopamam | (3|2|15)
ityatra | evaṃ yasya nimeṣātpralaya iti vyākhyāya yasyonmeṣādudaya iti
vyācakṣāṇaḥ sadāśivapadādīśvarapadasya vyatirekamāha
īśvaradaśā iti | daśāśabdo'vasthāśabdasya arthe | māyāyāṃ
sphuṭedantābhājo'rthā īśvarapade sṛṣṭā bhavanti tatraiva paramārthata
idambhāvasya sphuṭatāpatteḥ | nanu
yasyonmeṣanimeṣābhyām---------------------------| (spa. kā 1)
ityatra jagadgrahaṇena vedyavarga eva kasmāt saṃgṛhītaḥ, yāvatā
sadāśivaparyante'pi pralayaḥ sargaśca āgame śrūyate
yatsadāśivaparyantaṃ pārthivādyaṃ ca suvrate |
tatsarvaṃ prākṛtaṃ jñeyaṃ vināśotpattisaṃyutam || (sva. 10|1264)
(page 269)
iti | tataśca tayorapi unmeṣanimeṣasvīkṛtābhyāmudayapralayābhyāṃ
vyapadeśaḥ kartavyaḥ | kiñca yathā śivasya unmeṣanimeṣavyāpārau
tattvāntaraṃ sadāśiveśvarāvuktau, tathā tayorapi unmeṣanimeṣavyāpā-
rau kasmāt na uktau tattvāntaratayā | tadetadāśaṅkādvayamekena
vākyena nirākaroti sadāśiva ityādinā | idantābhāgasyaiva apararūpasya
tatra āgame pralayodayau paramārthata uktau mantavyau | tadabhiprāyeṇaiva
ca tatra
māyākālaṃ parārdhānāṃ guṇayitvā śatena tu |
īśe dinaṃ rātrirevam---------------------------------------||
ityādikrameṇa śaktitattvānte'pi śrīsvacchandādigranthena
guṇayitvaiśvaraṃ kālaṃ parārdhānāṃ śatena tu |
sādāśivaṃ dinaṃ rātrirmahāpralayaḥ---------------||
ityādinā kālayogo vyapadiṣṭaḥ | nanu īśvaraśaktirūpayostayoḥ
pralayodayau yuktau; tathā tayorapi yat pralayodayavyāpāravattvaṃ, tat
paramārthataḥ śivasyaiveti pṛthak tayorna vyāpārāntaramuktaṃ tāvataḥ
pūrṇaśivarūpatvāt | etadeva āha ekamevahi iti | yeṣu iti yeṣu bhāveṣu
madhye | tadānīṃ ca iti avabhāsanākāle | na kevalaṃ grāhyāṇāmiti
apiḥ | śūnyatārūpāṇām iti apavedye pralaye saṃskārarūpatayā
svarūpamātrāvaśeṣavedyatā puryaṣṭakarūpāṇāṃ, savedye
grāhakāyattatvāt ca grāhyāṇāmapi asau pralaye iti na sa bhedena abhihitaḥ
| evaṃca sadāśiveśvarau śivatattvāt na bhidyete | tataḥ kathaṃ tayoḥ
sṛṣṭipralayau vyāpārāntaraṃ vyapadiśyate ityetat prakṛtaṃ nirvāhayituṃ
na etat prayāsasādhyamityamunā āśayena prameyāntaraṃ nirūpayati
tadetādṛśa ityādinā pratyupasthāpayanti ityantena | triṃśat iti
bhūtatanmātrabuddhikarmendriyaviṃśakaṃ
(page 270)
mano'haṃbuddhiprakṛtipuruṣarāganiyatividyākalākālāśceti |
praviśanti iti śatā | icchā iti śaktitattvasaṃgrahaḥ, mayaṭā
uttarottaratattvānāṃ tatpūrvapūrvānuprāṇitatvamāha | jñānakriye
sadāśiveśvarau, tadvyāpāro'pi vidyātattvaṃ tatraiva anupraviṣṭam |
māyātattvaṃ dehe na upādānakāraṇamātratvena pṛthaktvena saṃmatam,
api tu parameśvara-śaktitayā | tathāhi mṛdādiḥ padārthaḥ
parameśvaraśaktirūpa eva saṃstadicchāvaśāt ghaṭakāraṇatayā api
niyatau nirbhāsamānaḥ pṛthak kāraṇamucyate | ata eva sarvabhāvānāṃ
śivaḥ svabhāvastena vinā niḥsvabhāvatvāt sarvasyetyāśayena
spandaśāstre
tamadhiṣṭhātṛbhāvena svabhāvam-----------------| (spa. kā. 11)
iti kathitam, vṛttāvapi
svasvabhāvasyaiva śivātmakasya | (spa. kā. vṛ. 1)
ityādi | śrītriśiromate hi
sāmūhyaṃ caiva tattvānāṃ grāmastaddharmatā śivaḥ |
iti sarvaṃ śivaśaktyātma uktam | tadvat māyāpi iti | pañca etāni tattvāni
| tato'pi iti tebhyo'pi tattvebhyo hetubhūtebhyaḥ | śivatattvasya
ṣaṭtriṃśattamasya na bhedaḥ iti sambandhaḥ | abhedāt iti | pratibimbe hi
bhedo'sannapi ābhāti tāvat, śaktau tadapi neti āśayaḥ | ādipadena
niyatirāgau | tāsām iti kālādiśaktīnām | śivatādaśāyām iti yathā
ghaṭādapṛthagbhūtāvabhāsamudakāharaṇasāmarthyaṃ
makurāpekṣayā pṛthagbhāvāvabhāsi eva, nahi tat makurasya
śaktirityavabhāsaḥ paramārthatastathātve pratibimbameva hi ucyate, tathā
prakṛte'pi mantavyam | etacca iti | kālādayo grāhakatve upayujyaṃte |
adhunā na kiñcitkaromi jānannabhiṣvakto'hamiti hi
kālakalāvidyārāgānuviddha eva
(page 271)
aṇurniyatyanuprāṇito grāhaka ucyate | anyaiḥ iti śaivavyākhyātṛbhiḥ |
tathāhi śivabrahmatanugranthe gurupādairnirūpitaṃ
pañcatriṃśattattvī śivanāthasyaiva śaktirukteyam |
tatra catasrastu parā antyaṃ vai pañcaviṃśakaṃ sthūlāḥ ||
madhyāstu sūkṣmarūpāḥ śaktaya iha sāñjanāstu param |
ityādi | grāhyāyattatvāt grāhakatāyā yadyapi kālādiśaktayo'pi
grāhyaṃ spṛśanti, tathāpi sāmānyata eva na viśeṣataḥ;
buddhikarmendriyaśaktayastu jñeyatayā kāryatayā ca viśeṣata eva
grāhyaṃ spṛśanti,-iti śabdādipadasya āśayaḥ | tā api iti
sthūlasūkṣmatayā ubhayyaḥ | māyāpramāturapi paramārthataścideva
tattvamiti śivasya eva etāḥ śaktayaḥ | tathāhi
yataḥ karaṇavargo'yaṃ---------------------------| (spa. kā. 6)
itinītyā, vastutastu sa eva sarvaṃ jānāti karoti ceti | etadāha
grāhakānyapi iti | nirābhāse iti vedakaikarūpe | samudyamarūpā iti |
ahaṃ śabdaṃ jānāmi karomīti hi śrotravākśaktyostattvam | ata eva āha
vimarśajātīya iti ahamitivimarśasya viśeṣarūpā etāḥ, vimarśaśca
bhagavata eva śaktiriti uktaṃ
vimarśa eva devasya---------------------------|
iti | tadetaduktaṃ
guṇādispandaniḥṣyandāḥ sāmānyaspandasaṃśrayāt |
labdhātmalābhāḥ-------------------------------------------------||
(spa. kā. 19)
iti | ye'pi pratibimbarūpā grāhakāsteṣāṃ cidbhāgaḥ śiva eveti
upapādya acidbhāgo'pi vedyātmā tacchaktireva sadāśivarūpeti
upapādayati
(page 272)
grāhakā api iti | etacca pūrvameva asmābhirvimṛṣṭam |
citiśaktirviśvarūpā bhavati nacādhikyaṃ spṛśati iti sambandhaḥ | cetanā
atidurghaṭakāritvādinā adbhutatāṃ vyanakti | etat saṃkṣipya ghaṭayati yo
hi iti idantābhāk iti | nirūḍhedantāko'rthāvabhāsaḥ iti sambandhaḥ |
etat prameyaṃ prakṛte upayojayati evam iti | īśvarādi vyavahriyate
śivatvādbhedeneti sambandhaḥ | ādipadena sadāśivādi | nanu etāvanti
tattvāni śivapralīnānīti na asmābhiḥ śrutam | śroṣyate iti darśayati
vakṣyamāṇa iti | pramāṇabhūmau sadāśivapada eva sthitiḥ,
vastubhūmau tu pralaya ityāśayena sargasthitī sargapralayāviti ca darśitam |
nanu sadāśivatā pūrvakūṭāvapi asti, kathaṃ pralayataiva asyāḥ | atra
āha prapañca iti | asphuṭataivahi pralīnatvamuktaṃ śuddhena pralayapadena
| vyapadeśe hetumāha pralayasya iti |
vyaktisphuṭatvaprapañcādyupapādavirahitaḥ pralayaśabdo
bhūtapūrvasphuṭadaśādarśanaṃ yadasphuṭanaṃ vināśaśabdena
prasiddhaṃ, tat brūte iti loke nirūḍhiḥ | evaṃ ślokārdhaṃ vyākhyāya
avāntaraṃ vivṛṇoti tasya ca iti | sadāśiveśvarobhayarūpasya yaḥ
svarūpādabhedaparāmarśastadvidyā nāma tattvam | atraiva
sacchabdārthanirūpaṇāśayena hetumāha svātmollāsa ityādinā | tasya
iti vargasya | nanu yathādṛṣṭaṃ bheda eva
svakāraṇaparamparādhīnajanmā astu,-ityāśaṅkya atrāpi pūrvoktaṃ
hetutvena smārayati prakāśāt iti | atra iti vṛttau | anena ghaṭādīnāṃ
yādṛgāntaratvamantaḥkaraṇabhuvi rūḍhatvaṃ, na tādṛgihetyāha | nanu
īśvaradaśāyāṃ sa eva pramātā śūnyapuryaṣṭakādīnāṃ, tatra
ekarasaiva vedyatā; tataśca ko'nyo vedakastatra syāt yasya na vedyena
sākamekatra cinmātrātmani adhikaraṇe viśrāma ucita iti
codyāśaṅkāyāmāha vedakaśca iti | vakṣyate iti
(page 273)
te tu bhinnāvabhāsārthāḥ---------------------------| (4|1|8)
ityādyuddeśeṣu | nanu yathā nīlaguṇotpalajātyordravyātmani adhikaraṇe
viśrāntistṛtīye, tathā ahantedantayorapi sā vācyā; naca tṛtīyamasti
cidaciddvitvameveti yatnena upoddhāte samarthitatvādityāśaṅkya āha sa ca
iti | vedakaścidrūpameva pūrṇatayā saṃkocanyakkāreṇa
sthānāntarasaṃkrāntamiva tṛtīyamadhikaraṇamiti yāvat | matiśabdena iti
vṛttau | anena manovyāpāro matiḥ | sā
kathamindriyavarganirapekṣasaṃvedane bhagavati īśvare bhavediti
śaṅkāṃ kṛntati tataḥ ī citsvarūpādīśvarāt | yathaiva iti
upadeśabhāvanādyarthaṃ sṛṣṭena kalpanāyātena vibhāgenetyarthaḥ |
nanu śaktitattve eva tarhi vidyā antarbhavediti kathaṃ pṛthak tattvaṃ tat | atra
api āha yenaiva iti | śuddhaśabdena iti vṛttau | iyaṃ ca prameśvareṇa
citāvahamityasyāmidamitisamastasvīkāriṇī mataṅgamunipraśnānantaraṃ
nirūpitā śuddhavidyā | tathāhi tatra praśnagrantho
māyāntarvartinaḥ proktāḥ paśavaḥ pāśadharmiṇaḥ |
māyātītā parā vidyā viśuddhādhvapradarśikā ||
sā kathaṃ yujyate'ṇūnāṃ chindhi sandehajaṃ tamaḥ || (1|10|22)
uttaragranthastu
śivādyavaniparyanto yo'yamadhvātivistṛtaḥ |
sa samastaścitau jñeyo nāśivatvādvimucyate || (1|10|23)
iti | ayamiti hi idantā uktā, citāviti ahantā || 3 ||
asyā vidyāyāḥ kathaṃ śuddhatetyāśaṅkāyāṃ sūtram
idambhāvopapannānāṃ vedyabhūmimupeyuṣām |
bhāvānāṃ bodhasāratvādyathāvastvavalokanāt || 4 ||
avalokanaṃ vedanaṃ vidyā | sā ca iyaṃ vastvanusāriṇīti
(page 274)
śuddhā | tathāhi vedyadaśāmaṅgīkṛtavatāmapi ata eva ucitena
idantāparāmarśena parāmṛśyānāṃ bodha eva prakāśātmā sāraṃ
vastu, prakāśaśca ananyonmukhāhaṃvimarśamayaḥ | tatraivaca
prarūḍhatvena idantāyā ahamidamiti bhavatīti śuddhamidaṃ vedanamiti
sūtrārthaḥ | etamavatārayati | aśuddha ityādinā |
śuddhāśuddhayorvidyayoḥ paṭāntaraparīkṣaṇādanyonyavyatirekeṇa
svarūpamupalakṣyaṃ bhavatīti manasikṛtya aśuddhavidyāṃ tāvat
darśayati māyā ityādinā vakṣyate ityantena vākyena | aśuddhavidyāyā
upayogaṃ darśayituṃ paśoḥ svarūpamāha prathita ityanena svātmaiva
asya paraṃ prakāśate, na paraṃ kiñcidityarthaḥ | māyīyānāṃ
kālabhedasaṃgatiḥ, natu parameśvaraśaktirūpāyā māyāyāḥ | tato
māyāmūlo'pi malo'nādireveti nitya eva paśuḥ | yat śrīkiraṇoktiḥ
paśurnityo hyamūrto'jño niṣkriyo nirguṇo'prabhuḥ |
iti | tata eva sarvataḥsaṅkocādaṇuḥ | so'ṇuryadvaśādbhinnavedyavedaka-
stanmāyīya iti sambandhaḥ | māyīyatvaṃ vakṣyāmi iti śuddhavidyāto
vyatireko darśitaḥ nanu ityādinā | tadabhedena iti vidyābhedena | param iti
tato'nyadamāyīyam || 4 ||
adhiṣṭhātṛdevatāvyatiriktameva tatsanāmakametat tattvadvayamiti
bhaṅgyā pratipādayituṃ sūtram
atrāparatvaṃ bhāvānāmanātmatvena bhāsanāt |
paratāhantayācchādātparāparadaśā hi sā || 5 ||
aparatvamapūrṇatā anyākāṅkṣitvamidamiti, paratvaṃ pūrṇatva-
mahamiti | ata evaca tattvadvaye'pi tāvaṃśau sta iti vedyabhāvaniṣṭhā
daśā tattvasvarūpā tadavabhāsayitṛśuddhamātṛvedyavastusādhanā |
tadvedyaniṣṭhasaṃvedanadaśā
(page 275)
tu śuddhavidyā, tatpramātṛrūpamantramaheśvarādivargādhiṣṭātṛtvaṃ
śrīsadāśiveśvarabhaṭṭārakarūpateti tātparyataḥ sūtrārthaḥ | taṃ
saṃkṣipya āha āgameṣu ityādinā | tattvagataśabdena devatārūpāt
vyatirekaḥ sūcitaḥ | īśvarāvasthāyāṃ sphuṭīkṛtatvādidantayāstulā-
dhṛtaṃ paratvamaparatvaṃ cetyāśayena āha īśvarāvasthā iti | etaddvā-
reṇa ca sadāśivadaśā api na svīkṛtā bhavediti abhiprāyaḥ | na atra
sāṃkhya iva pariṇāmakrameṇa daśāvyavahāra iti darśayati
ātmīyasvā-tantrya iti | parāparatve śuddhe kīdṛśe
syātāmityākāṅkṣāyāṃ paratvaṃ tāvat nirūpayitumāha tatra iti |
tadviparītam ityādinā śuddhamaparatvamāha | tāvat iti
dvitīyaviparyāsānudaye'pi iyataiva aparatvamullasitaṃ vidyeśānāmiva,
tadudaye tu tadeva brahmādikīṭāntānāmiva sphuṭatāmeṣyatīti āśayaḥ |
tatrāpi iti dvitīyaprakāśane | sthita iti tadadhikamityarthaḥ |
pūrṇatāyogyasya iti idamitiparāmṛśyatayaiva hi pūrṇatā
niravakāśīkṛtā rājña iva abhāgyavaśāt dāsadaśāmadhiśayānasya
ahamitiparāmṛśyatāyāṃ bhavitavyaṃ pūrṇatayeti tayā na bhavantyā
śocyatamatvaṃ tasyaiva prāpte'pi svāmipade śaktitritayāniyoga iva |
anena iti aparattvam ityantena vṛttigranthena | puṃstattvagrahaṇena
brahmādeḥ saṃgrahe'pi māyīyaiśvaryāṃśodrekāt
sāmyamaparasaṃsāribhiralpabuddhibhirna saṃbhāvayeteti
pṛthagupādānam | etena iti paratā ityantena vṛttivākyena | śuddhe dve
daśe nirūpya miśrīkāreṇa tṛtīyāmāha vṛttau iti ato
hetorubhayāṃśavaśādeṣā daśā parāparāvastheti | sākalyavādinā iti,
natu jātyākhyāyāmāyātena, apitu vyaktibhūmānamabhidadhatā |
pūrṇatvaṃ pūritam iti sambandhaḥ | vidyeśvaradaśā tarhi kā bhavediti
(page 276)
nirūpayituṃ vyatirekaprasaṅgāt punaraparāvasthāṃ spṛśati dvitīyārtha
ityādinā | atyanta iti aparatvaṃ bhavati, natu saṃsārijanatulyamiti yāvat |
tena vedyāṃśe saṃsāritulyā eva te iti nirupya vedakāṃśamukhena
utkarṣaṃ darśayati pakṣāntareṇa cidrūpācalanādvā iti || 5 ||
evamahamidamiti saṃvedane yadāchādakamahamitirūpaṃ,
tatprādhānyena vyāpāraḥ śuddhavidyeti pratipāditam, idamiti tu ya
ācchādanīyo'tra bhāgastatprādhānyeneti tu matāntaraṃ darśayituṃ
sūtraṃ
bhedadhīreva bhāveṣu karturbodhātmano'pi yā |
māyāśaktyeva sā vidyetyanye vidyeśvarā yathā || 6 ||
śūnyādirūpamāyāpramātranullāse'pi saṃvinmātre eva
boddhari kartari ca bhāveṣu tanmayeṣvapi bhedaprakāśanalakṣaṇaṃ yat
svātantryaṃ māyāśaktirūpamiva tat pramātṛbhāge viparyayābhāvāt
śuddhavidyā yena prakāreṇa anantabhaṭṭārakādyā vidyeśvarā vartante |
te hi śuddhacinmātrabaddhāhambhāvā eva bhinnaṃ bhāvavargaṃ
paśyanti dvaitadṛśi iva īśvaraḥ | tena parameśvarasvātantryopajīvinī
vidyeśvara-śaktiḥ śuddhavidyeti tātparyaṃ sūtrasya | tadāha
vidyeśvarāṇām ityādinā | athaca iti nikṛṣṭā, idambhāvasya
prarūḍhatvāt nikarṣaḥ | tāmeva āha vidyā iti | śabdena iti saṅgatiḥ | ata
eva iti sphuṭapaśubhāvā-prādurbhāvāt | karmaṇām iti
laukikavaidikātmanām | dīkṣādhyānār-canādereva tu tadvaśena kṛtāt
tatprāptiḥ, akṛtaprāyaścittaśca gṛhītādhi-kāro'pi akṛtādhikāro
yogyavidhilābhe'pi tatpadameti | yadāgamaḥ
adhikāraṃ na cet kuryādvidyeśaḥ syāttanukṣaye |
iti | evamāgamo'pi avaśyamabhyupeya ityāha īśvara ityādi
(page 277)
sārthakam iti vidyātattve sthitā īśvarāḥ sarvajñāḥ sarvakartāraśceti
vidyeśvarāḥ | nanu evamapi kasmāt pṛthak teṣāṃ na tattvāntaratāpra-
saṅga ityāśaṅkya āha tattvānāṃ ca iti māyāyām iti | pārthive
brahmā, prākṛte viṣṇuḥ, māyīye pade rudraḥ; iyacca māyāśaktivijṛm-
bhitamiti sāmānyena māyāyāmiti uktam | vṛttiṃ vyacaṣṭe mantravidyā-
nām iti | aikyaṃ śuddhānādiparāmarśasāraśabdarāśikalāśarīratvena,
avāntarabhedastu muktisiddhyoḥ saṃvedanavācyaspandayoḥ
śaktimacchakti-rūpayośca krameṇa prādhānyāt | tathā śrīmataṅgādau
vidyeśvarebhyaḥ pṛthageva vidyārājñyo'mbikādyā nirūpitāḥ || 6 ||
svātantryātmikā tāvadicchaiva bhagavataḥ śaktiḥ | sā tu kṛtyabhe-
dena bahudhā upacaryate | tatra yathāprarūḍhasphuṭāsphuṭedantāprakā-
śane sadāśiveśvaratā jñānakriyāśaktirūpā, cinmātragrāhakatve'pi
idantāprarūḍhau kriyāśaktiśeṣarūpaiva mahāmāyā vidyeśaśaktiḥ,
grāhyagrāhakaviparyāse paśupramātṛṣu māyāśaktiḥ, tathā grāhaka-
grāhyobhayaviparyāsasaṃskāraśeṣatve'pi yogijñāniviṣayaṃ yat vastu-
paramārthaprathanaṃ, tatra yat bhagavataḥ svātantryaṃ māyāśaktivipa-
rītaṃ, tadavaśyaṃ tattvāntaram | yat vivarīṣyate pṛthakprayojana iti
tadeva vidyātattvam iti | māyāvyatirekeṇa tadrūpaṃ darśayati sūtreṇa
tasyaiśvaryasvabhāvasya paśubhāve prakāśikā |
vidyāśaktistirodhānakarī māyābhidhā punaḥ || 7 ||
paśubhāve grāhakagrāhyaviparyāsobhayātmani pāśayogalakṣaṇe
sthite'pi tasya pramātṛparamārtharūpasya aiśvaryalakṣaṇasya
svabhāvasya yā prakāśikā bhagavataḥ śaktiḥ, sā niṣkalapramātṛṣu
vartamānā vidyā | yat vakṣyate
(page 278)
vidyābhijñāpitaiśvaryaḥ---------------------------| (3|2|2)
iti | māyāśakterna atra vyāpāraḥ | sā hi tirodhānasvarūpāvaraṇaṃ
hetutācchīlyādinā karoti | yat bhaviṣyati
eṣa pramātā māyāndhaḥ saṃsārī--------------| (3|2|2)
iti | tena svarūpaprakāśanaśaktervyatiriktaiva seti sūtrārthaḥ | tamavatāra-
yati māyā ityādinā | tathā iti aiśvaryātmanā | māyāto vyatirekaṃ
vyākhyātuṃ yat tirodhānakarī ityādi sautraṃ, tat vivṛṇoti aiśvaryasva-
bhāva ityādinā | tirodhānamāvaraṇaṃ svarūpāprakāśanaṃ mālama-
jñānaṃ prasajyapratiṣedhātmakaṃ yat, tadekam; tatpṛṣṭha evatu tadupa-
prāṇitaparyudāsātmanā viparītaprakārarūpaṃ dvitīyam | tadāha anyat
iti | tathāprasiddham iti rūḍhimātrāt, tathā māyāśaktikṛtatvaṃ tu
sarvasya api | etadarthameva
athātmamalamāyākhya---------------------------|
itiśrīrauravasūtre ākhyagrahaṇam | sṛṣṭisthiti iti pralayaviparītatā
jāgara-svapna iti suṣuptaviparītatā uktā | pralayasuṣuptayoḥ
sarvāsarvasādhāra-ṇetaraśīghraciratvādinā bhedo mantavyaḥ | evaṃ
trīṇi sṛṣṭyādīni kṛtyāni tirodhānarūpāṇi pratipādya caturthamapi
vilayanāmakaṃ tirodhānaśabdena prasiddhaṃ tirodhānaṃ
māyākāryamāha naraka ityādinā | nanu brahmahatyādito
narakagamanamiti sṛṣṭyāditrayameva etat | maivamityāha
karmaphalātiriktam iti | yat kila pārameśvarasamayamaṅgī-kṛtavato'pi
antastadviṣayaṃ dveṣakāluṣyaṃ tatkarmānapekṣayā eva śuddhayā
parameśvarecchayā eva prakopāparaparyāyayā bhavati, tena ye
sukhaduḥkhe niyativadanāvalokiśubhāśubhabalāt bhavataste dharmādhar-
manimitte; ye tu śubhāśubhānusaraṇamantareṇa eva, te parameśvarecchāta
eva
(page 279)
kevalāyāḥ | tatra tatkṛtā duḥkhāvāptirvilayastirodhānaṃ ca ucyate | tacca
tātkālikamātraṃ vā kālāntarānubandhi vā | pūrvaṃ
kāmāndhakatripu-rarāvaṇādīnām, uttaraṃ tu
śivaguruśāstrasamayādidveṣiṇāṃ narakapātamayam | ata eva iti yataḥ
kṛtyāntaramuktaṃ, tataḥ | nanu pañcamaṃ tat kim | āha anugrahaśca iti |
so'pi kramiko varadānātmā nandīśvarādiṣu, akramikastu
dīkṣāprāptyādirjhagityapavargadaḥ | sarvam ityukte'nugrahasya api
māyākāryatā uktā, tat kiṃ vyāpārāntareṇa atreti śaṅkāṃ
dhvaṃsayati varadānādirapi iti | ādigrahaṇena siddhiprepsayā
dhanādikāmyayā ārtivivārayiṣayā apica yat parameśvarasamayapratipā-
danaṃ, tadapi anugraharūpamevetyāha | unmeṣaśabdena tīvratvaṃ tatra
vidyāyā ācakṣāṇastīvravidyākṛtānugrahabalena rudraśaktyāviṣṭo
mokṣaprepsureva gurūpasadanādikaṃ
dīkṣājñānayogacaryādikametadde-hapāta eva apavargaphalaṃ prāpnoti,-
iti darśayati | syāt itipadena idameva asya sūcitam | yadyapi varadānādau
māyāyā avinivṛttiḥ, tadāśayena ca sarvam iti uktaṃ, tathāpi
saṃbhāvyata eva atra vidyāśaktikṛto leśena āveśaḥ, yaḥ paripāke
mokṣaphalaḥ | ata eva gītam
caturvidhā bhajante mām--------------------| (7|16)
iti uktvā
udārāḥ sarva evaite---------------------------| (7|18)
iti | tīvravidyāśaktyanugrahastu darśitaḥ
------------------------jñānī tvātmaiva-------| (7|18)
iti | etacca prapañcitaṃ prathamata eva, tathā navadhā mukhyatayaiśvaraḥ
śaktipātaḥ (13 ā.) iti suvivecitaṃ śrītantrālokādau || 7 ||
(page 280)
vidyāsvarūpaṃ sphuṭayituṃ māyāto vyatirecanaṃ yat vaktavyaṃ,
tadāśayena yat māyāyā svarūpamuktaṃ tirodhānakarī iti; tadeva
Reading translation: withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible) The verify pack carries the layer bytes; no English is quoted without a verified verse mapping.
Claim table
| Claim | Status | Basis |
|---|---|---|
| Link completeness | FAIL (7 gaps named) | assurance.trace_links_present + gaps |
| Human review | UNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off) | assurance.review |
| Deterministic chunk gate | BLOCKED (PROOF_NOT_RUN) | proofs.chunk_gate |
| Manuscript witness | UNPINNED (0 verified corpus-wide) | identity.witness |
| Source-span completeness | UNKNOWN | assurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed |
What this does NOT establish
- That any translation is correct — matching bytes never prove correctness; no English is quoted on this page.
- That a human reviewed anything — review UNREVIEWED, publication NOT_AUTHORIZED.
- That a manuscript witness exists — witnesses are UNPINNED until manuscript records exist.
- That a formal count is proved for this passage — theorems are REGISTERED via reference; no per-declaration run digest is bound.
- That the excerpt is the whole span — span completeness is UNKNOWN.
Verify it
- Fetch the trace:
curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkV3-J-agama-prathamo-k1-7.json - Fetch the pack manifest:
curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkV3-J-agama-prathamo-k1-7/manifest.json - For each artifact: curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkV3-J-agama-prathamo-k1-7/<name> | sha256sum, then compare that hash with the same artifact's 'sha256' above and in the trace. If every artifact matches and the trace's recorded verdict/gaps agree with what you read, the chain is intact. A mismatch means the upstream bytes changed after the trace was made: treat the trace as stale, not the hash as wrong.
- If every hash matches and the verdict/gaps here agree with the trace, the chain is intact. A mismatch means upstream bytes changed: treat the trace as stale, not the hash as wrong.
Hashes
source excerpt: 4a6625ba6c5041f8e2da5132251b9c34c03fb52abc3a516f52c08cd3d6ca0948 ledger: ipvv/passages.jsonl · edition: edition unrecorded (UNKNOWN) layer argmap: UNKNOWN (no bytes recorded) layer c1: UNKNOWN (no bytes recorded) layer c2: NOT-APPLICABLE (no bytes recorded) layer l0: UNKNOWN (no bytes recorded) layer l2: 83e4f10013300c00… ipvv/data/chunkV3-J-agama-prathamo-k1-7.l2.json BOUND layer l3: UNKNOWN (no bytes recorded) layer l4: UNKNOWN (no bytes recorded) layer t1: UNKNOWN (no bytes recorded) song proof : UNKNOWN (0 warnings) trace bundle traces/ipvv-chunkV3-J-agama-prathamo-k1-7.json: b129ef338628bb75424172c1226d0ed7b64e311d798f07a9f8879ec6ec6d398d verify pack artifacts (bytes): source.txt 4a6625ba6c5041f8… 44892B chunkV3-J-agama-prathamo-k1-7.l2.json 83e4f10013300c00… 4436B
Chain
| Hop | Value | Status |
|---|---|---|
| SOURCE edition + span | edition unrecorded; verses M00022:7662-8500 excerpt | UNKNOWN; span UNKNOWN |
| LAYERS | shas below; song-file paths | BOUND, NOT-APPLICABLE, UNKNOWN |
| GATE deterministic | PROOF_NOT_RUN | BLOCKED |
| FORMAL theorems | registry references, run_bound false | none |
| TRACE bundle | b129ef338628bb75… | PARTIAL (links incomplete — see gaps) |
| PACK manifest | 2 artifacts | links present |
| WITNESS | none verified | UNPINNED |
| REVIEW | none bound | UNREVIEWED |
| PUBLICATION | human sign-off required; never automatic | NOT_AUTHORIZED |
Cite this
Svatantrya Reader, “ipvv chunkV3-J-agama-prathamo-k1-7 (M00022:7662-8500)”, https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkV3-J-agama-prathamo-k1-7/, version trace b129ef338628bb75424172c1226d0ed7b64e311d798f07a9f8879ec6ec6d398d (full sha256 of the trace bundle). Retrieve and re-verify: curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkV3-J-agama-prathamo-k1-7.json | sha256sum must print this digest. Translators/editors of record: not established here — see edition record. The URL serves the live version; the digest pins the cited bytes. There is no archival resolver: the digest is integrity evidence, not durable storage or scholarly validation. “Complete” means links present — not approval, proof, or witness verification.
Related
- Previous claim in work: chunkV3-I-kriya-caturtho-close-k20-21
- Next claim in work: chunkV3-K-agama-prathamo-k8-11-close
- Work index: ipvv
Provenance
- Edition:
edition unrecorded(UNKNOWN). Source record: unrecorded (status: unknown). Licence: unestablished. A hash is not a licence. - Ledger:
ipvv/passages.jsonl(translation-work lane; read-only from here). - Generated by
tools/emit_claim_pages.pyfrom byte-verified trace + pack (every file hashed against trace and manifest by role). Regenerates byte-identically or fails closed.