ipvv chunkV3-K-agama-prathamo-k8-11-close (M00022:8500-9267) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.
The passage
Passage excerpt exactly as hashed (from ipvv/passages.jsonl). Devanagari is not in the ledger, so none is rendered. The recorded hash covers this excerpt, not the edition volume.
tadāśayena yat māyāyā svarūpamuktaṃ tirodhānakarī iti; tadeva
sūtrāntareṇa spaṣṭīkriyate
bhede tvekarase bhāte'hantayānātmanīkṣite |
śūnye buddhau śarīre vā māyāśaktirvijṛmbhate || 8 ||
ata eva avatāraṇyāṃ viparyayadvayahetuḥ iti taddhetutvena
sphuṭena rūpeṇetyarthaḥ | suṣupte pralaye vā iti na iti abhāvasamādhau
ca yat vyomakalpamanātmarūpamiva ābhāti, tadanusmaryamāṇatvena
vedyaṃ sadahamiti ātmatvena svātantryeṇa abhiniviśyate | ucchvasimi,
niḥśvasimi,-ityatra prāṇo vāyukalpaḥ, bubhukṣe, pipāsāmi,-itipratyaye
manyuprajvalanādau ca sa eva tejaḥsamupabṛṃhitaḥ | antarahaṃ vedmi
sukhī duḥkhī mūḍho'ham,-ityādyavasthāsu svacchasalilāśayasadṛśī
buddhiḥ, kṛśaḥ sthūlo gauro'ham,-ityādau śarīrameva pṛthvīprāyam |
atra ca cinmātratāparamārthe'pi yat vedyatābhāsanam, etadādyaṃ
viparyāsaṃ māyīyam; atiraskṛtavedyabhāvameva tu tat jaḍamapi sat
yadahamiti ātmata-yā bhāti, tat dvitīyam |
evaṃvidhātiduṣkaravimohanavyāpārasaṃpattya-pratighātarūpā iyamiti
kathayituṃ vijṛmbhate iti | vāgrahaṇena vivekāva-gamyatāyāmapi
buddhiprāṇaśūnyapramātṛbhāvasya heyatvena aviśeṣa iti vadatā
dārasutadhanabhavanādāvapi gāḍhāmahantāṃ sūcayati,-iti
sūtrārthaḥ |
sāmānādhikaraṇyaṃ ca---------------------------| (3|1|3)
iti yā vidyā darśitā, tāmanuvadati māyāśaktiṃ tato vyatirecayitum
īśvarasya ityādinā | śarīrasya śīryamāṇatāṃ darśayati jarā
ityādinā | agnirūpam iti tadavyabhi cāriṇamiti
(page 281)
yāvat | prāṇata eva vargapañcakasya tritayasya ca anupraveśāt
puryaṣṭakarūpatāmicchanti | smaryamāṇatvāt iti saṃvidrūpaṃ hi
avicchinnaprakāśasvabhāvaḥ kathaṃ smaryate | taduktaṃ
nābhāvaḥ---------------------------| (spa. kā. 12)
ityādi upakramya
yato'bhiyogasaṃsparśāt tadāsīditi niścayaḥ |
iti uktvā
natvevaṃ smaryamāṇatvaṃ tat tattvaṃ pratipadyate | (spa. kā. 13)
iti | yadāvā evaṃ, tadā anātmā eva ahantayā pratipanna ityevaṃ
sarvo'yaṃ dvitīyo viparyāsaḥ iti mahāvākyasya saṅgatiḥ | tathaiva iti
ātmatayā | eṣa evaca dvitīyo viparyāso'nātmani ātmabhāvanākhyaḥ
sāṃkhyādiśāstre sarvatra heyatvena siddhaḥ, natu pūrvaḥ | tenaivaca
prathamena viparyayeṇa antaḥkroḍīkṛta eva ayaṃ dvitīyo viparyāsaḥ,
yadupasaṃhariṣyati tadeka evāyam iti, natu samaśīrṣikayā dvāvimau
viparyāsāviti nirṇayan malatvamasya upapādayati adarśanaṃ ca ityādinā
| nanu adarśanayogyaṃ puryaṣṭakādi prakāśamānatayā nāma
saṃbhāvyatāṃ ghaṭādivadeva, tasya tu kimahaṃpratītyā adhikayā yena
uktaṃ pratītau iti | āha tasyaiva iti | kevalam iti iyadadhikamavaśyamaṅgī-
kāryam | ahaṃpratītyabhāve hi sa eva śuddhājñatvasahita iti ātmatayā
yo na dṛśyate bhāvavargo nīlādiḥ, sa naiva prakāśeta, prakāśate ca asau |
nīlamidamiti hi na mūrcchāndhatamasapadamadaḥ | tadavaśyamahambhā-
vena adhikena atra bhavitavyaṃ yena kevalaṃ kṛtvā śuddhā tatra ajñatā na
bhavati | nanu asti ahambhāva aiśvara ācchādakaḥ, tat kimapareṇa
pṛthagbhūtena teneti codyaṃ pariharati
(page 282)
puryaṣṭakādyapi iti | tena ahambhāvena ajñatā sarvathaiva tirodhīyate iti
punarapi nīlamidamiti na prarohet | tatastādṛgaparo'hambhāvo'tra
viṣektavyo yastatra jñatāṃ nirmalatayā tiraskartuṃ na śaktaḥ iti
āśayaśeṣaḥ | prathamaḥ iti ādyaḥ pradhānabhūtaśca | yat
nareśvaravivekaḥ
vedyīkaraṇamarthānāṃ malo māyākhya ucyate |
malam--------------------------------------------------------||
iti | malatvena evaca tatra nidānāpekṣayā māyākhyatayā prasiddhirāga-
meṣu bhagavatā utthāpitā, dvitīyasya tu malasya viṣayaprayojanāpekṣayā
āṇava iti | tatra asya prathamasya śuddhaṃ viṣayamāha āṇavo yatra nāsti
tat yathā ityādinā | sarvavittvādeva āṇavābhāvaḥ | vācakaḥ iti
parāmarśasāro, natu kevalaśravaṇaviṣayarūpaḥ śabdaviśeṣo
māyīyavarṇānuprāṇanakṛdamāyīyaḥ | yathā uktaṃ
te tairāliṅgitāḥ santaḥ---------------------------| (mā. vi. 3|28)
ityādi | sa ātmā ahambhāvabhājanaṃ yeṣāṃ te tena śabdaśarīratvāt
saṅkucitā vedyavargādanyonyataśca, śabdasya ca atyantaṃ prakāśaṃ
prati niviḍāvaraṇarūpatvābhāvāt na sarvajñatāhāniḥ | etacca
viśeṣagraha-ṇena pramātrityādiviśeṣaṇopādānena ca āsūtrītam |
etadeva samarthayitumuttaro granthaḥ | atra ca
ghaṭo'yamityadhyavasā---------------------------| (1|5|20)
ityetatsūtravivṛtiprameyamanumantavyam | anyonyaṃ bhinnaṃ mantrāṇāṃ
vargaṃ sāmānyātmanā tāvat sādhāraṇena rūpeṇa
brahmāṅgavaktreṣu iva mūlamantrāṃśarūpatayā anuyantaḥ
sāmānyaviśeṣagotvāśvatvā-dinyāyena bhinnāḥ svayaṃ tu
vācakaśabdaśarīrā eva | tadāha ubhaye ca
(page 283)
iti mantrā mantreśāśca | mantreśvarā api
vācakaśabdaśarīramantreśvara-rūupamantraviśeṣādhiṣṭhātāro
mantreśvararūpataiva atra saṅgṛhītāḥ | yat vakṣyati
bodhānāmapi kartṛtvajuṣām------------| (3|2|9)
ityādi upakramya
---------------------------vidyeśvarāśca te |
iti | tadapekṣayā iti
vācakaśabdaviśeṣātmakaśarīropādhisambandhaprati-
labdhasaṅkocavaśenetyarthaḥ | parasparavyatirekeṇa svalakṣaṇatā prameya-
sya bhavati,-ityāśayena māyāpramātṝn vidyāpramātṝṃśca sāntara-
vicāreṇa vyatirecayati māyāpramātāraḥ ityādinā mantrāṇāṃ hi
ityādinā ca | idantā evahi śarīrabuddhiprāṇādiṣu pradhānabhūtā | nahi
ete śabdanarūpavat saṃvedanagāminaḥ iti saṃvidaṃ saṅkocayanto
nibiḍa-tamamāvṛṇvate nanu | evaṃ śabdanaśarīro mantrātmā
hṛdayākāśe vimarśarūpatayā viparivartamānaḥ, ata eva
anāhataśabdavācyo nityodito mantraḥ | tādātmyaṃ darśayati
sparśādeḥ iti | etadalpamuktam, iyaṃ tu ucitoktiriti vāgrahaṇam | ata eva
punarādipadam | bhūtāntaravartinaḥ iti
khaṭakhaṭācchalacchalādirūpasya meyaikarūpasyetyarthaḥ | tatrāpi yastat-
parāmarśakastadavyaktaprameyabhūtasvalakṣaṇātmakaśabdānukaraṇatve
-na vaiyākaraṇairgītaḥ, sa ākāśīyo vācaka eva
pramātṛviśrāntisatattvaḥ | anena ākāśīyapadasya vyavacchedyaṃ
darśitam | śivatāpi iti idantānun-mīlane pramātṛpade | īśvaratāpi iti
idantonmīlane pramāṇabhūmau | tat iti tasya bhagavato yā kartṛtā ahamiti
svātantryātmā, sā yatra upacaryate samāropyate sparśādau so'rtho yato
vedyaikarūpastatastattādātmyāvibhāgagāminyau te śivateśvarate api
(page 284)
taccharīraprabhṛtigatasparśaśabdarūparasagandhādiniṣṭhameva deśakāla-
saṅkocaṃ bhajata iva | buddhiḥ iti prakāśabhāgena, paśyantī iti
vimarśāṃśena | tata eva prameyatā vācyatā ca prāk pṛthaguktā |
tayośca iti nirdhāraṇapadena pūrvakasya eva arthasya idaṃ
sphuṭīkaraṇamiti darśitam | tataḥ iti yataḥ pramātṛpramāṇe
deśakālavacchedavatī, tatastayorāyattā vedyasaṃvittistathaiva ābhāti |
mukhyam iti pramāṇapade yataḥ karaṇatāyā avasthānaṃ, natu
karmatāprameyatā tatra avasthitā | tadā mukhyaṃ saṃpūrṇaṃ
vedyavedakatālakṣaṇaṃ māyāpramātṛtvaṃ nāsti,
vedyopādhānasaṅkocāt tu tadapūrṇamasti eva | mantrātmanā iti
śuddhavimarśarūpeṇetyarthaḥ | asau iti saṅkocaḥ | tacca iti kakārādi-
vibhāgātmakam | pratibimbakalpam iti pratibimbakalpatayā eva sarvasya
nirbhāsanamiti ākūtam | atra śarīraghaṭādi apihi vastutaḥ
pratibimbaprāya-meva | tatra sphuṭapṛthagbhāvena vedyatvaṃ naiva bhāsate,
natu evaṃ vācakaparāmarśaniṣṭhaḥ kakārādivibhāgaḥ | etadāha natu
vijātīyam iti pṛthakparāmṛśyatvena saṃvedyamiti yāvat | tat iti
varṇavibhāgarūpaṃ kartṛ | ajñatvam iti karma | dṛṣṭānto vaidharmyeṇa |
pratibimbakalpatvena bhāsamānatvāt iti hetumuktvā hetvantaramapi āha
svaprādhānyābhā-vācca iti | śarīrādau māyāpramātṝṇāṃ
paramāsthā bandhasthāna-tvena bhāti samastānāṃ
tadbhaṅgabhīrusvabhāvatvāt | kakārādivarṇa-grāmastu
vidyāpramātṝṇāmupādhānavat māyāpramātṛgatanīlādi-bhedavat
nijakṛtyopakaraṇatayā bhāsate | saṃvedana eva ātmatābhimāno hi eṣām |
upādhānatāmeva darśayati kevalam iti | nanu
karmataśca śarīrāṇi---------------------------|
(page 285)
iti tāvaducyate | teṣāṃ tu vidyāmayānāṃ nirmāṇe kiṃ kāraṇam | āha
parameśvarecchā iti | karmādyanapekṣāmeva prāha sā ca iti icchā |
evaṃ viṣayadvāreṇa aśuddhaṃ māyākhyamalasvarūpamuktamupasaṃha-
rati tadayam iti | param iti kevalam | etadeva sphuṭayati nanu iti | agre iti
bodhānāmapi kartṛtvajuṣām----------------------| (3|2|9)
ityatra | ekavacanāntam iti vṛttau dehādirityetadapekṣayā cakāreṇa
sphuṭatvena vākyabhedo'tra ānīta ityāśayena evamuktam | tatra iti
māyā vimohinī nāma kalāyāḥ kalanaṃ sthitam |
iti hi śrīrudrayāmalasāravākyam | tadvaśādeva iti | vivartapariṇāma-
kāryakāraṇatāvādā hi vitatya nirākṛtā iti bhagavacchaktirūpā eva
māyā viparyāsāntarākṣepiprathamoktaviparyāsakrameṇa svātmani
bhāvātmātaḥ ? karotīti || 8 ||
nanu anātmā śūnyādirātmatayā yāvadabhiniviśyate, tāvat
cidrūpatayā abhiniviṣṭo bhavati | sā ca anāvṛteti punarapi
viśuddhaiśvarya-yoga eva asya yuktaḥ ityāśaṅkāṃ
tattvapañcakasaṃvalitapuṃstattvapradarśanena apohati
yaśca pramātā śūnyādiḥ prameye vyatirekiṇi |
mātā sa meyaḥ san kālādikapañcakaveṣṭitaḥ || 9 ||
syādeva doṣo yadi pramātṛtāyāṃ śūnyādirmeyatāṃ jahyāt,
natu evam | tathāhi sati vyatirikte meye kathaṃ mātā bhavet | pārimityaṃ hi
atra prameyatve māturvyatireke ca prāṇaḥ | tadevaca
kālādipañcakakañcu-kanicitatvamiti sūtrārthaḥ | taṃ saṃkṣipya
avatārayati idānīm iti | syāt iti
(page 286)
api tvātmabalasparśāt---------------------------| (spa. kā. 8)
itinītyā | sā iti ahamidam iti aiśvarasaṃvit | atra iti śarīre | vakṣyate iti
kalodvalitametacca---------------------------| (3|2|11)
ityatra sūtre | tadrūpatā iti | ātmarūpatāhi satī api saṃsāritve nivartate
eva śarīre gṛhavastrādāviva | mānyapadena apūrṇaṃ prāmāṇikatva-
māha | śaṅkitānavasthāparihārāśayena viśinaṣṭi nityoditā ityādinā |
atathā iti tadadhīnatvādeva ajñamakartṛ ceti aṇulakṣaṇaṃ yijitamatra |
nanu strībālādīnāṃ puryaṣṭakādi na bhavet ātmā śarīrameva iti uktyā,
tataśca aparalokinaste syuḥ | atra āha śarīrātmamānināmapi iti | etat ca
prāk vyākṛtameva ayameva hi anātmani ātmābhiniveśāvataraṇa-
kramaḥ ityatra | aṣṭādaśavidhaniṣedhyāpasaraṇe nañparāmarśaviśeṣa-
mapi yadā ayamabhyāsavaśādujjñati
---------------------------yena tyajasi tattyaja |
iti, tadā netyapiviśeṣasya astamayāt viśuddhameva cittatvaṃ bhāti;
kevalaṃ tatsaṃskārāt bhedo'treti vyutthānādisambhavaḥ | saṅkocitam
ityantaṃ kartṛpadam | anubhūta ityādi karmapadam | sā iti ātmarūpatā |
yatpadena kriyāparāmarśe'pi kriyāyāḥ kārakotkalitaśarīratvāt
karaṇasya prakṛtasya parāmarśa ucita eva, natu vāsanāpekṣametat liṅgaṃ
punaḥ saṃskārāpekṣayā puṃnirdeśāntaraprasaṅgāt | athavā iti na
idantayā vedyam, apitu māyīyā tāvadāgṛhītarūpā sā ahantā eva
yuktetyarthaḥ | tathāhi vyākhyātā tāvat saṃskāravantamātmānaṃ
manvāno vyākhyātumudyacchati, natu tān saṃskārān
pṛthagvedayamānaḥ | rudrādestulanam ityādau
(page 287)
ca so'ham iti tāvat saṃskārapūrṇa eva ahamitiparāmarśāt
garvakopādyu-dayā yuktāḥ | svakṛtasaṅkocasaṃskāravatī yā cit,
tanmayatayā pralīna-mapasāritaśabdādirūpaviśeṣamekamiti
puryaṣṭakāntarāderbhinnam | dvitīyaviparyāsasya
ādyaviparyāsanāntarīyakaṃ svarūpaṃ viṣayadvā-reṇa upasaṃharati
tadevametat iti | prathamaviparyāsabhittau rūpāntaramida-miti ajñapadena
asamastapadena āha | evaṃ mātā sa meyaḥ san ityantaṃ vyākhyāya
kālādika ityādi vyākhyātumārabhate anyadapi iti | iyamapi āśaṅkā
anena eva parihṛtā yaduta kalananiyamanādi kāryamaśeṣaprame-
yaniṣṭhaṃ dṛśyate, tadamī kālādyāḥ pramātṛdharmatvena eva
kimucyante iti | pāratantryaṃ tattvāntarasambandhe sati samarthatā
svayamasamarthatā tu aprabhutvamityanayā bhaṅgyā bhedanopādānam |
tatra viśeṣaṇatātirekeṇa na kālādīnāṃ svarūpamasti | viṣeṣaṇaṃ ca
pratītyārūḍhameva tathā bhavati | tatra daṇḍādīni viśeṣaṇāni api na
ābhāsanakriyāṃ bhindanti tathā bhavanti, apitu puruṣādikameva
viśeṣyaṃ saṃyogādidvāreṇa | tatasteṣāṃ vastvavacchedakatayā purvaṃ
pramātṛbhāgāvaccheda upayujyate daṇḍī ayamiti iyatā eva kṛtyasya
pūrṇatvāt | kālaḥ punaḥ sphuṭāsphuṭarūpatayā ābhāsakriyāmeva
bhāvābhāvavatīṃ nirbhāsayatā parameśvareṇa sṛṣṭaḥ | sa ca
ābhāsanakriyayā eva bhāvābhāvavati idantābhāge patitatvādahamiti
avabhāsalīnatvāt ca pramātari eva prathamaṃ sphurati | taddvāreṇa tu
ghaṭādau yo'hamayami-dānīṃ sphuṭarūpo varte, parikṛśo bhūtvā
sthūlataraśca bhaviṣyāmi aśvagandhaghṛtopayogena tatsahabhāvino'mī
ghaṭādayaḥ sphuṭarūpā vartamānā
ityevaṃvartamānātmakadhruvakālāvadhiparigraheṇa bhūtabhaviṣyatoḥ
pramātṛgatayoreva satoḥ prameye viśrāntiḥ,-iti
(page 288)
pravahadvayaḥkālaḥ sa puṃsa eva kañcukatvena yukta ityāgameṣu tathā
nirdiṣṭaḥ | niyatyādereṣa eva nayaḥ | eva iti vata vata iti kiñcit iti hyaḥ iti
āsa iti hi vimarśā niyatirāgakalākālavidyātmānaḥ saṃvidi eva, na vedye
| tadayaṃ vargo na svatantraḥ, nāpi sāmānyena prameyadharmaḥ,-iti
tātparyam | taduktaṃ śrīkālapādāyāṃ
yāvatyeva hi saṃvittiruditā susphuṭā bhavet |
tāvān kṣaṇo vartamānaḥ kalpo vānyadvayāvadhiḥ ? ||
iti | etat tathā ca ityādinā sphuṭayati | sarvamiha ābhāsarūpamiti utsargaḥ,
tat kiṃ vṛttāvābhāsapadena,-ityāśaṅkya āha sarvaṃ hi iti | bahirvastu
iti sakalasādhāraṇatayā eva bāhyatvaṃ, sā ca na viśeṣaṇatāyāṃ
nīlasya api kaṃcitprati viśeṣyatvāt utpalasya ca viśeṣaṇatvāt | yat
madhyamamuniḥ
viśeṣaṇaviśeṣyayorubhayaviśeṣaṇatvāt
ityādi | devadattaṃ prati iti apratītatve'rthakriyāsambandhe ca ubhayatra
yojyam | nanu apratītaṃ sā avacchidadarthakriyāntaraṃ tu kariṣyati,-ityāha
naca iti | nīlaṃ hi pṛthageva sukhaduḥkhādikaṃ janayat na
viśeṣaṇamucyate | etat nidarśanena sphuṭayati nahi iti |
daṇḍipratīterupayogyāninīṣitapuruṣā-vacchedanādityarthaḥ | tathāhi iti
evaṃca satītyarthaḥ | pramātṛbhūmau pramātṛbhūmau iti vīpsā,
avyayībhāvena sādhāraṇatārūpabāhya-tvābhāva uktaḥ | ekatāmaya iti
sambandharūpaḥ | prathate iti anapahnava-nīyatayā vastu eva | tātkālika
iti tathaiva tadā sṛṣṭaḥ | anyadāhi tasyaiva pramāturasau anyathā
sphuratyeva | evaṃ viśeṣaṇavṛttāntaṃ prakṛta upayojayati tataśca
(page 289)
iti | yata evaṃbhūto viśeṣaṇamātrasya api vṛttāntastato hetoḥ kālādīnā-
mābhāsanakriyāmukhena pravṛttānāṃ kathaṃ pramātṛpratīterbahir-
bhāvaḥ śaṅkyetetyarthaḥ | ādipadāt niyatyādīnām | ata eva āgameṣu
rāgeṇa rañjitātmāsau kālena kalitaḥ priye |
niyatyā yamito bhūyaḥ puṃbhāvenopabṛṃhitaḥ ||
kalodvalitacaitanyo vidyādarśitagocaraḥ |
iti uktam | nipātāvamarśanīyā niyamādayaḥ, sa jātaḥ ityādyavamṛśyā
rāgādayaḥ saṃvedanagatāḥ santaḥ saṃvedyān spṛśantīti |
apṛthaksiddhānām iti pramātṛśaktirūpāṇām | viśeṣyasya yā
viśeṣaṇakriyā avacchedalakṣaṇā, tasyā yā pratītistatra anupayogināṃ
tato bahirbhūtānāṃ siddhireva na saṃbhāvyate | daṇḍādibāhyaviśeṣa-
ṇena vastutaḥ pramātṛdharmatvameva eṣāmucitam,-iti bhāvaḥ | kālasya
iti sarvasāmānyamapi viśiṣyata iti yāvat | mātrapadena
sarvapramātṛsādhāraṇyaṃ nirākṛtam | ata eva āha ābhāso'pi iti
dūrata eva tāvadavacchedanakriyā, dūre ca arthakriyāntaram |
ābhāsanamapi daṇḍavat na kālasya pṛthak sarvasādhāraṇyena bahirasti |
kundacūtamallikākuṭajakamalamālatīsantānaṃ hi kramikaṃ paśyet, natu
tatpratīterbahirbhūtaṃ daṇḍamiva kālaṃ kramarūpam | etadeva
śrīpūrvāgame svarūpalakṣaṇādādyāt bhedāt
pramātrapekṣabhedāntaroktyā darśitaṃ
śaktimacchaktibhedena dharātattvaṃ------|
svarūpasahitam----------------------------------|| (mā. vi. 2|2)
ityādau | nanu bhavatu evaṃ kālasya pramātṛlagnatvam, parameśvarasya tu
kathaṃ tacchaktiyogaḥ,-ityāśaṅkya āha vicitra iti |
vicitrānābhāsanānābhāsopabṛṃhitānābhāsān kundādimayān yataḥ
(page 290)
parameśvaraḥ karoti, tataḥ parameśvarasya śaktiḥ pramātṛdharmaṃ
kālamutthāpayati; tataḥ pramāturdharmaḥ kālaḥ | pramātā hi kalitaḥ san
kalayitā kālena kalita iti uktaḥ | parameśvarasya tu kālaśaktiḥ
kriyāśaktiprāṇitarūpeti | prāk iti
kramo bhedāśrayaḥ---------------------------| (2|1|4)
ityatra prakaraṇe | eṣa eva anyatra kañcukavarge vṛttāntaḥ, iti darśayituṃ
niyatiṃ vyākarturtyā vṛttiḥ, tāṃ vivṛṇoti kāryakāraṇabhāvaśca iti |
kāryalakṣaṇaśabdena tadbhāva ucyate | sa ca kartṛtvaparyavasāna iti tasya
kartṛtvasya kālaśaktyā vakṣyamāṇayā dattasya yo niyamo yato
niyamyamānatāpūrvakaniyantṛtvalakṣaṇāt dharmāt, sā niyatiḥ
pramāturdharmaḥ | tacchaktistu kriyāśaktiśeṣarūpā bhagavata eva
ciducitā | kartṛtā citkartṛtā | tatra iti niyativiṣayatve | kāryakāraṇaśabdena
tadābhāsaḥ | tataśca ayamarthaḥ-vastuto bhagavāneva tathā nirbhāsate
itisthite na bījasya aṅkuraṃ prati ghaṭaṃ vā upādānatāpi mṛda iti
tulyamasāmarthyaṃ dvayoḥ, tathāpi sarvapramātṛsādhāraṇyena
evamābhāti-bījamupādānamaṅkurasya, na mṛt; sā tu ghaṭasya, na
bījam,-ityevaṃbhūto ya ābhāsaviṣaye niyamyamānatālakṣaṇo
dharmaḥ, sa vastutaḥ pramātari eva, na prameye | tatra tu
mātrābhāsanadvāreṇa---------------------------|
iti pramāturdharmo niyatiḥ sarvajñena uktā | yaduktaṃ
niyatyā yamito bhūyaḥ---------------------------|
iti | sādhāraṇyameva darśayati tathā iti | anenaiva karmatatphalaniyamavyā-
khyāne siddhe pṛthak tadabhidhānaṃ saṃsāravṛttānte tatprādhānyāt |
tadāha yaśca iti | vṛttau karmaśabdena cet
(page 191)
kriyā, tadā phalaṃ tatkṛta ātmavartī saṃskāraḥ; atha sa eva
karmaśabdena, tadā phalaṃ svargādīni | ubhayathā vṛttirvivṛtā | rāgaṃ
vyācaṣṭe kartuḥ iti | matsarādeḥ iti abhidharmādau bhāratādau ca
darśitaścittavṛttigaṇo rāgamūla eva | ata eva
vītarāga---------------------------| (nyā. sū. 3|1|25)
iti dveṣoddharṣamatsarādivigamo'pi asya pratīyata eva | nanu avairāgyaṃ
śaivadṛśi buddhidharmatvena api vakṣyate, tat kimanyena rāgeṇa | kāṇā-
dānāṃ tu na anyat tadasti,-iti yuktamicchādveṣayorātmaguṇatvamityā-
śaṅkāmapanudati buddhiguṇaśca iti | tattvāntaratayā iti | rāga iti
anena kañcukatveneti yāvat | tathāhi bubhukṣā, pipāsā,
strīsaṃbubhukṣāla-kṣaṇa ullāso yaḥ, tadavairāgyam | tatra ca bhavati
vṛddhāturāderabhi-
ṣvaṅgo bhavati evaṃ bhūyādetat mama itipratipatteḥ | tato rāgatattvaṃ
pradhānabhūtam | tasya tu bahiṣparyantatāprasaraṇaṃ yatsaṃpattaye
vṛddhāturādīnāṃ bhaiṣajyaṃ bhaviṣyati, tadavairāgyaṃ |
dharmādayo'pi abhiṣvaṅgavāsanāyā eva pallavāḥ-iti samasto'yaṃ
rāgavargaḥ | te tu viśeṣollāsātmāno buddhidharmatvena gaṇitāḥ | tata etat
sarvameva māyāmūlata eva sthitam | tathāca dīkṣāsamaye tadantarvartina
eva sarvasya śodhyatvaṃ śrīsvacchandādiśāsaneṣu nirūpitaṃ mūle
dagdhasya punaḥ prarohābhāvāt | rāganiyatyādau tat
pallavitamukulitaprāyaṃ, buddhau punaḥ phullitaṃ ca phalitaṃ ca | tadetat
sarvamāha buddhiguṇaśca ityādinā viṣayaviśeṣa ityantena | rāgaṃ
vyākhyāya kartṛtvajñatvātmanā vikasitasya caitanyasya
bhinnakāryajñeyaviṣayasya abhivyañjanāya dvayorvyāpāra iti samameva
kalāvidye nirūpayati śūnyādeśca iti | co dharmiṇi dharmāntaraṃ
samuccinoti | caitanyamaniruddhaṃ
(page 292)
satatānāvṛtaṃ, tatra kimabhivyañjanenetyāśaṅkya satyamevaṃ paramār-
thacaitanye, bhinnaviṣayakalpitacaitanyacarcā punariyaṃ vartate ityāśayena
āha caitanyaṃ ca iti | iha iti puṃstattve | tadvivakṣābhāve hetumāha
cinma-yatvāt ityādinā | karmakakṣyām iti pāratantryeṇa
prakāśyamānatām | cit ityādi grāhakāt bhinnamiti yāvat | arthāntarāt
grāhyāntarāt vilakṣa-ṇam; tata eva avibhaktamapi grāhakagrāhyābhyāṃ
vibhāgamāpāditam, tathābhāve'pi svayam iti svena rūpeṇa
saṃvinmātramayatāṃ prakāśa-mānatvena anujjhadapi nīlādi
jaḍamucyate | kutaḥ | padārthāntarāṇāṃ viviktatayā bhedena yat
saṃvedanavaicitryaṃ, tatra asamarthatvāt | tatra ca hetuḥ idantā ityādinā
uktaḥ | abhedaprakāśanaṃ tu anastamitameva śava-śarīraghaṭādāvapi,-
iti na tatkṛto laukiko'yaṃ jaḍājaḍavibhāgaḥ iti yāvat | tadāha natu iti |
nanu anena prakāreṇa hetunā jaḍamucyate sambandhaḥ parasya bhinnasya
sato yat saṃvedanaṃ kartavyaṃ lokayātrotthāpakaṃ tasya akaraṇāt | na
kevalaṃ śūnyādāvevaṃ, ghaṭādāvapi evamityāha ata eva ityādi
parādhīnatayā ityantam | yadarthamiyat vicāritaṃ, tat
prakṛtamanubadhnāti vidyākalābhyām iti | sarvaśabdo yogyatāṃ
pramāṇavaicitryeṇa āha, arthaśabdo bhedam | nanu te vidyākale
jñatvakartṛtve vyakte cet, vāstavena rūpeṇa abhedātmanā vyaṅktām | atra
āha māyīyatvāt iti | nanu bhedena te sarvaviṣaye stām | ucyate niyati iti |
etāni hi kañcukāni modakarasavadanyonyānugrahalakṣaṇa--melanavṛttīni,
tata eva veṣṭita iti uktamāgameṣu | ata eva amīṣāṃ vicitreṇa
paurvāparyakrameṇa abhidhānamaviruddham | tathāhi mālinīsāre
(page 293)
hṛdaye yaḥ sthito granthiradha-ūrdhvaṃniyāmakaḥ |
iti upakramya uktaṃ
kadalīgarbhadalavanmodakādirasādivat |
kadambagolavaccitrāt kramāt kañcukasambhavaḥ ||
iti | etenaiva āśayena āha na cātra iti | iyat tāvat prathate ca āgamānugṛ-
hītaṃ ca | adhunā idaṃ vidan kurvan rakto niyamavān yaḥ, so'hamityevaṃ-
prāye tattvagrāme saṃvedanānusaraṇanimittamavadhānaṃ dhīdhanairna
atyantamādriyate | yaditu ādaro'tra bhavet, tadetadvitānayediti | kiṃ tat | āha
ayameva kramo'nyathāvā iti ullāsasya citrakramatvāt | tattvāntarā-
ṇām iti adhikānāṃ vāgrahaṇāt na upayogo vā iti | anādare hetuḥ
niṣprayojanatvāt iti | kutra tarhi ādaraḥ ,-ityāha etāvat tu iti | ādartavya-
tāyāṃ hetumāha etāvacca iti | madhyavartinastu prayojanaśūnyatāṃ
darśayati anyat tu iti | anupayogi iti dūreṇa sambandhaḥ | kathamanupayogi |
āha idānīm ityādi evam ityantam | saṃviditam iti sadbhāvo'nena lakṣyate
| tataśca ayamarthaḥ-idānīmiyadasti, anyadā tu adhikamapi syāt | ata eva
pakṣāntaramāha avadhānābhāvāt ityādinā | idānīṃ
ṣaṣṭhaviṣayādi sannihitamapi asaṃvedyaṃ syāditi śaṅkyata iva,
tadavalokane'pi saptamādi-viṣayasaṃbhāvanānivṛttiḥ | tadāha acintya
ityādi | etena ṣaṭṣoḍaśādi-bhedena madhyamaprameyagaṇanaṃ
bālukāgaṇanaprāyamaśakyaṃ nirupa-yogaṃ ceti darśayati
pāratādīnāṃ pārthivādirūpavilakṣaṇānāmapi sambhavāt | etadeva
saṃvādayati taduktam iti prakṛtaṃ yadasmākamabhidheyaṃ, tat bhāti ca
upapadyate ca
(page 294)
upayujyate ca; naca madhyamaprameyāsaṃvedane tasya sarvordhvapadavarti-
naḥ kācit khaṇḍanetyāha iyaṃ tu ityādi | tathārūpatvam iti svātmā
jñātā kartā svatantra iti | anena vinā na kiñcit prakāśate, anyadvā
kalpyamānaṃ dūre tiṣṭhatu,-ityāśayena āha nāpīyam iti | yatra tu
etadupayogi, tatra dīkṣādividhau sarvametat sunirūpitameva || 9 ||
---------------------------prameye vyatirekiṇi | (3|1|9)
iti uktam, tat prameyaṃ yugalakena āha
trayoviṃśatidhā meyaṃ yatkāryakaraṇātmakam |
tasyāvibhāgarūpyekaṃ pradhānaṃ mūlakāraṇam || 10 ||
trayodaśavidhā cātra bāhyāntaḥkaraṇāvalī |
kāryavargaśca daśadhā sthūlasūkṣmatvabhedataḥ || 11 ||
saṅkṣepeṇa spaṣṭametat, prapañcastu vivṛtāveva asti,-iti pṛthaṅ
na vimṛṣṭam | prameyaṃ vacaśca śodhayituṃ codyena upakramate nanu
ityā-dinā bhavediti ityantena | ata eva iti yataḥ
sāmānyalakṣaṇasaṅgrāhyataiva ucitā, tata ityarthaḥ | etadeva vyatirekeṇa
āha avāstave ca iti | tattu iti asaṃ-vedanīyatvādeṣām | etacca
karmendriyaviṣaye'pi sañcāraṇīyam | karaṇa-tvamapi anucitameṣāmiti
darśayati tathā iti | kālakalādayo hi pramātṛtāṃ pūrayantaḥ
pratipramātṛbhinnasvabhāvāḥ, kvacittu naṭamallaprekṣādāvī-
śvarecchayā tāvati ekībhavanta ekaviṣayatayā vā anyatra rakto'nyat niyat-
yā kāryate ityādisthityā karaṇāṃśagāminaḥ; tat kimanyena karaṇeneti
prameyaṃ codayitvā vacanacodyamāha tathā ityādinā | atra iti pradhāna-
sya eva parāmarśo yuktaḥ, naca tasya udito nirāvaraṇāyogāditi bhāvaḥ |
uktam iti idamapi
(page 295)
vacanacodyameveti āśayaḥ | itiścodyasamāptisūcakaḥ | punarapi iti
vibhā-gavibhāgo'yamiti yāvat | bhuvanādaya iti ādipadāt
dehabhedādayaḥ | tathātvena ca iti karaṇatvena ca iti
karaṇatvayogivedyatvena | buddhipari-ṇāmādi iti
buddhergandhādirūpapariṇāmopayogīni buddhīndriyāṇi, bāhyasya apitu
mṛtpiṇḍāderghaṭādipariṇāmāya karmendriyāṇi | etacca apipadena āha |
nahi iti | etacca ādisiddhasūtroktameva smāritam | iha kāraṇāni iti
asaṃviditasya api bījāderaṅkurādau kāraṇatā eva yato'numīyate iti, tena
vāstavaṃ prādhānyamaśabdaspṛṣṭamapi āśritya parāmarśa ityarthaḥ |
tāvatā iti na vāstavaṃ vacanavṛttyā bādhyate iti yāvat | etacca
prauḍhavāditvena uktam | evaṃ tu sūtraṃ netuṃ śakyameva
yatkāryakaraṇātmakaṃ vastu trayoviṃśatidhā, yacca tasya
mūlakāraṇaṃ; tat sarvaṃ prameyamiti sākṣātpadasya vyavacchedyaṃ
darśayan pramātari prameyatāṃ nirākaroti vikalpajñāne hi ityādinā |
nanu evameva pradhānasya api asākṣātkāryatā astu
vikalpamātravedyatvāt, ataśca evaṃ yat kāpilairidamapi
asaṃvedyaparvatayā eva gaṇitamiti yo manyeta, taṃ prati āha pradhānam
iti | punaḥśabdaḥ pramāturasya viśeṣaṃ dyotayan sākṣādvedyatāṃ
spaṣṭayati asmadādyapekṣayā api prameyatāmapi āha anumāna
ityādinā | etaduktaṃ bhavati-ātmā vikalpajñāna idamiti prakāśamāno
mūlaparāmarśe'hantātmani eva pramātṛtaikaparamārthe viśrāmyati |
etacca uktaṃ
nāhantādiparāmarśabhedāt---------------------------| (1|5|17)
ityatra | pradhānaṃ tu vikalpe nirbhāsamānamapi sākṣādvedyāṃśaika-
rūpameva idantayaikarasatayā bhātīti parāmarśaikyāt tadeva tat | etadapi
uktaṃ
(page 296)
dūrāntikatayā---------------------------| (2|3|10)
ityatra | nanu evaṃ svakaṇṭhena eva kasmādasya prameyatā na uktā | atra
āha kevalam iti | atha ekaprahāreṇa sarvaṃ pariharati sarvamevaca iti | ata
eva iti yato lokayātropayoga eva pradhānabhūtaṃ, tata ityarthaḥ; anyathāhi
sūtrānusāreṇa karaṇavarga ādau nirdeśyo bhavediti ākūtam |
vargiprādhānyenāpi iti codyabījaṃ yat parasya, tadeva vastutaḥ
samādhānamiti darśayati bahuvacanena iti | nahi vargibhyo'paro vargaḥ
kaściditi yāvat | athavā iti bahuvacanena lokaprasiddho bhāvagrāmaḥ
samasto gṛhīto vargaśabdena sūtre sa eveti yāvat | sūkṣmasya sthūlataḥ
pratipattirutpattistu viparītā,-ityāśayena sūtravṛttyoḥ kramaviparyayeṇa
nirdeśaḥ | mahattattvam iti vācoyuktyā
prakṛtermahāṃstato'haṅkāro niḥsattā sattā niḥsadasataḥ
sattāmātraṃ mahadabhivyajyate tato mahātmī saṃvidaḥ sitā ?
ityādikāpiloktismāraṇena na buddhermanaścakṣurvāgādivat
karaṇaskandhatā eva, apitu kāraṇaskandhatāpi asti,-iti samarthayate |
kāryatvasya śabdākāśādirūpa eva viṣayo yatra kāraṇatvaṃ nāsti |
teṣām iti karaṇadaśaikabhājāṃ
pariṇatasthūlākāśādidharmatārahitānāmiti yāvat | tathā iti kāryatayā
| prakārāntareṇa api saiva sāṅkhyoktiḥ samarthayate kāryatvañca iti
bhoktṛbhogyatatkaraṇavicāraṃ hi karoti bhogakriyāviśrāntaḥ | tathā iti
kāryatvena | vṛttigataṃ kramamutpattinirūpaṇena samarthayate kāryaṃ ca
iti | āvirbhavat iti vyajyamānatayā satkāryavādamāha | sūkṣmam iti na
paramāṇurūpam, apitu vibhāgarahitaṃ paripelavātmakaṃ
kāryavargāpekṣayā vyāpakarūpam | sthūlatā api etadviparītā mantavyā
(page 297)
mātrapadaṃ vyācaṣṭe viśeṣarahitā iti etat kāraṇarūpaṃ paraṃ
sāmānyaṃ mṛdrūpatā iva ghaṭādeḥ, sādṛśyalakṣaṇaṃ tu aparaṃ
sāmānyaṃ ghaṭānāmiva ghaṭatvamiti | purastāt iti
yoginirmāṇatādisūtreṣu (2|4|11) | sa ca iti kramaḥ | niyatiśaktimeva
pramāṇato darśayati āgamato'pi iti anumānamatra durbalamiti āha | nanu
asakṛt iti nanu āgamāntaramanyathākramapratipādakamapi atra nāsti,-iti
kuto niścayaḥ | tatra ayameva kramo niyateriti duravagamameva | astu evam,
prakṛte tu na kācit mlānateti āha nacāsiddhe'pi iti | saṃvedanasya
anapahnavanīyasya yat saṃvedyātmatvaṃ, yacca tatsaṃvedyābhāsasaṃ-
yojanaviyojanabahirantarbhāvāpādanādisvātantryeṇa īśvaratvaṃ, tat
sarvaṃ svaprakāśam | etat tu mūḍhaṃ prati upadeśatayā prameyamiha
prakṛtaṃ, tasya na hāniḥ kācidasiddhe'pi sattvasaṅkhyākramaniyamādā-
viti saṅgatiḥ | etaduktaṃ bhavati-saṃvidaḥ sarvaśaktitāmeva paśyan
kṛtārthaḥ, sarvaṃ tu madhyavarti kiyat syāditi gaṅgāgatasaikatakaṇa-
gaṇanaṃ kva upayogi parayoginaḥ | yadāha
kīṭasaṅkhyāparijñānaṃ tasya na hyupayujyate |
ityādi | tanmātrāṇi upasaṃharan mahābhūtāni āsūtrayati tadevam
ityādinā | sanniveśa iti āśayasaṅgrahāya | anyonyasamparkaṃ ca iti
bhūtāntaraviṣayam | pakṣadvayanirūpaṇaṃ vā iti
ekaikaguṇamahābhūtadarśane hi guṇāntaropalambho
bhūtāntarasamparkata iti sanniveśata iti bhūtarūpatā sthūlā |
ekaikaguṇavṛddhatāpakṣe tu parasparasamparkastanmātrāṇām, ākāśe tu
sanniveśa eva sthaulyāpattiḥ saṃparkābhāvāt, ceṣṭāvyūhanakriyā
vāyoḥ | ādipadāt paktisaṅgrahadhṛtayo'pi tejombudharāṇāṃ vṛttayo
gṛhītāḥ |
(page 298)
yadvā iti ākāśasaṅgrahāya pakṣāntaram | etadeva sphuṭayati sanniveśa-
viśeṣa iti na atra anyonyasamparka iti evakāraḥ | śabdapariṇāmasya
ubhayathā avakāśadātṛtvaṃ sambhāvyate vācakaśabdasya nādātmano
vicitrasamayasahiṣṇuśābdavṛttamūlānekavarṇagrāmabījabhūtasya
yato'nekavācyādhyāsavataḥ sarvāvakāśadānakṣamateti ekaḥ
prakāraḥ, vācako vā astu avācako vā khaṭakhaṭādirapi śabdaḥ
sarvāvakāśasahaḥ sparśasahacāritārahito mūrtatābhāvādapratighātako
yata iti aparaḥ prakāraḥ | tannirūpayati nādātmā ityādi yadvā ityādi ca
| api iti pṛthivyādīnāṃ tāvadavakāśadātṛtā naiva sambhāvyate
kathañcit, dṛśyamānā api na teṣāṃ sā svabhāvaḥ; apitu tatsahacāriṇa
ākāśasya evetyarthaḥ | tattvāntarātmanaḥ iti pṛthivyādiguṇasya
sparśasahacā-riṇaḥ pratighātakṛtastatra ākāśe praveśo yasya na
sparśasahacārī sa śabda iti tasya eva ākāśasya eva avakāśadātṛtā
vṛttiḥ, natu śabdaguṇā-nāmapi bhūtāntarāṇāmiti tātparyam |
sthaulyabhāga iti yo'sau sanniveśātmanā suṣirasvabhāvaḥ,
tadākāśameva; natu tanmātram, yattu asanniveśātmakaṃ kṣobhamayaṃ
rūpaṃ, sa śabdo guṇa iti abhiprāyaḥ | ata eva iti yataḥ
śabdasanniveśarūpatā tatra avyabhicāriṇī, tato hetorvāyorākāśameva
eko deśaḥ svarūpātmatvena avyabhicārāt | etadeva lokaprasiddhyā
pramāṇayati tathā cāhuḥ iti | sarva evahi laukikālaukika-
khavāyvoravyabhicāramicchanti,-ityāśayena
nityamevāviviktatvaṃ marudambarayoriva | (bha. gī. 9|6)
iti
yathākāśasthito nityaṃ vāyuḥ-------------|
(page 299)
ityādi ca niyatamiha na paṭhitam | pakṣāntaramāha athavā iti | ata eva iti
yataḥ śabdabhāga ākāśapadapatitaḥ | matāntareṇa api etat saṃvādayati
tathāca iti | yadihi ākāśameva guṇāntarasparśādhikyāt vāyurityeṣā
dik na bhavet, tadā śabdasparśābhyāṃ sparśādeva vāyorjanma;
evamuttare-ṣām, tataḥ pūrvasya mahābhūtasya uttaraṃ prati kathaṃ
kāraṇatvaṃ syāditi āśayaḥ | nanu kimarthaṃ śaivasāṅkhyādaya
itthamāhuḥ | ucyate asya kramasya iti pṛthivīdhāraṇāyāṃ jitāyāṃ
pṛthivīmapi jalavilīnāṃ bhāvayan yogī jalameva paśyaṃstatsiddhīḥ
pratipadyate yāvadākāśaika-līnāni śūnyaikatābhāñji
pūrvamahābhūtāni bhāvayannākaśa-siddhīḥ | dīkṣākālena ca
viśuddhaṃ pūrvatattvaṃ dharāmapsu uttaratra yojanīyamiti yojanāsu
nirūpitam |
yeṣāmadhyavasāyo'sti na vidyāṃ pratyaśaktitaḥ |
sukhopāyamidaṃ teṣāṃ vidhānamuditaṃ guroḥ ||
iti hi āgame dīkṣāyojanaṃ sarvānugrāhi yuktam, tatra kāraṇe kāryasya
pravilayo yojanaṃ ca | yuktaḥ iti sa eva ayaṃ bahutarāgamānugṛhītaḥ
pakṣaḥ iti yāvat | enāmeva pakṣadvayaśailīṃ bhūtāntareṣu darśayati
evameva iti | ekaguṇatā eva bhūtānāmityetat saṃvādayati ata eva iti
viṣayavatī pravṛttirutpannā sthitinibandhanī |
itisūtrabhāṣyakāraḥ pṛthivyādikṣetreṣu ekaikagandhādiguṇasaṃvedana-
meva nyarūpayat | śrīmataṅgaśāstre'pi
kṣubhitāt sparśatanmātrāddviguṇo vyūhato marut |
ityādigranthena svabhāvataḥ ekaikaguṇatve pūrvabhūtāntaravyūhanayo-
gāt tat dviguṇatvādi nirūpitam | tānyeva iti vṛttiṃ vyācaṣṭe
(page 300)
tānyevaca ityādinā natu vastvantaram ityantena | apratyakṣatvāt iti
saukṣmyāt teṣāṃ mahābhūtadvāreṇa eva upalakṣaṇamanyathā māyā-
tattvameva ekaṃ śivatattvameva ekamiti vastuvṛttam | nanu evaṃ ghaṭāda-
yo'pi tattvarūpatayā gaṇyantām | netyāha pratyakṣa iti paratvaṃ prakṛt-
yante, sūkṣmatā tanmātrānte, vyūhatā dhāraṇānte pūrvapūrvasañca-
yena guṇādhikyasya anantarameva varṇitatvāt | tataḥ paro vibhavo dehagha-
ṭādiḥ | na atra vyūhanādadhikramasti | teṣām iti nirdhāraṇe | nanu eṣāṃ
rūpādiṣu pañcānām---------------------------| (sā. kā. 28)
iti ālocanendriyatā ucitā, na buddhīndriyateti codyaṃ pariharan buddhibo-
dhopayogitayā ityetadeva sphuṭayati indriyāṇāmadhyavasāyātmatayā
yato viṣayabodho niṣpadyate, tato buddhīndriyatā | nanu tāni svālakṣaṇyena
āhaṅkārikatvasāmānyena pratyagātmanaḥ śaktirūpatvena ceti
sarvātmanā parokṣāṇi, tat kathamadhyavasāyātmatā eṣām | satyam,
amībhiḥ prakārairevameva; kintu svaviṣayākāraiḥ pariṇatāni santi
buddhyāmanupraviṣṭāni tadākāratāṃ buddhāvarpayanti, tena
viṣayākāratāpariṇāmena adhyavasāyamayāni bhavanti, natu
svālakṣaṇyādinā rūpatrayeṇa | sa evaca eṣāṃ lokayātropayogī, natu tat |
nanu ca ālocanameva iyati mūlamiti tena kasmāt na vyapadeśaḥ | atra āha
ālocanamātreṇa iti buddhyadhyavasāyaparyantatāmāgacchatā | tena
buddho mama ayamarthaḥ iti na pramāturviśrāntistasyāṃ tu satyāṃ sā
bhavatīti | etat svarūpadarśanayorapi saṃmatamityāha adhyavasāyo hi iti
anyatrāpi iti ca | parairapica yuktametadupagatamiti vadan svadarśanasya
sarvasaṃmatatayā draḍhimānamāha indriyavṛtteḥ ityādinā
(page 301)
māyāpada evaca ālocanaṃ dvāraṃ, dvārīṇi antaḥkaraṇānītyādikā
prakriyā, natu vidyāpade iti darśayati yataśca iti | anugamyate iti asmābhi-
rapi na na aṅgīkriyate iti yāvat | saukṣmyādikrama iti ghrāṇendriyaṃ
sthūlaṃ yāvat paramasūkṣmaṃ śravaṇamiti, evaṃ paramasūkṣmaṃ
vāgindriyam | viṣayāṇāṃ śabdādīnāṃ yathāyogaṃ svarūpaṃ
nirvarṇayanti ghaṭādikaraṇāvasare tyāgo grahaṇaṃ dvayamiti bahiḥ
pāyupāṇipādasya, antarvāgindriyasya, tatprakṣobhaviśrāntirupasthasya,-
iti asādhāraṇakriyāṇi sakalaśarīravyāpīni kevalaṃ
niyatādhiṣṭhānaspaṣṭasvavṛttikāni karmendriyāṇi | tena rugṇapāṇirapi
dorbhyāmādatte ityādi siddham | eṣām iti nirdhāraṇe | kecit iti āhuḥ |
apare tu iti pratipannāḥ iti sambandhaḥ |
tasmāt trividhaṃ karaṇaṃ dvāri dvārāṇi śeṣāṇi | (sā. kā. 35)
iti yaducyate, tat tāvadekarasameva | antaḥkaraṇasya apitu parasparaṃ dvāra-
dvāribhāve niyataḥ kramo yathiva kālakalādīnāṃ pramātṛbhāvopaga-
mane yato'tra abhiṣvaṅgaḥ, tato vedanaṃ, tataḥ karaṇam; yato vā
vedanakaraṇe, tato'tra rāga ityādeḥ pramātṛdeśakālādibhedanakramasya
vicitratvāt | nanu sarvāṇi karaṇāni māyākṛtabhedānusāreṇa bahiriti
yuktam, māyāpramātrupayogādantaraṅgatvena vā antaritīdaṃ
codyamāśaṅkya antarbahiṣkaraṇatāvibhāgaṃ ghaṭayituṃ
buddhikarmendriyāṇāmuktamapi svarūpaṃ pratyāvartayati eṣu ca iti
sarvaprasiddheṣvityarthaḥ | pramātrantara ityādi samāsapadam | manasi
grāhaka ityādi ahaṅkāre, tanniṣṭha ityādi buddhau, sarva ityādi
tritaye'pi antaḥkaraṇatāyāṃ hetutvena yojyam | anye iti
vindhyavāsiprabhṛtayaḥ | te hi ahaṅkārabuddhyoḥ
(page 302)
kāraṇaskandhatāmeva āhuḥ, na karaṇaskandhatām | svadarśanasya
yuktatāmāha-ihatu dvitvena uktamantaḥkaraṇaṃ bhinnavṛttivaśāt yojanā
yatastridhā eva, anyathāhi ekameva tattvamiti uktam | ata eva uktamāgame
mano garvastathā buddhirdvārametat sadātmanaḥ |
bhūtaye bhūtanāthena nirmitaṃ karaṇaṃ tridhā || (ma. taṃ. 18|83)
iti | jñānakriyā iti | jñānaśaktireva māyāpramātari
bhinnajñeyaviṣaya-tvena sattvam, evaṃ kriyāśaktirbhinnakāryaviṣayatvena
rajaḥ, māyā eva bhinnavastuvimohamayī tama iti vakṣyate
svāṅgarūpeṣu bhāveṣu patyurjñānam-------------| (3|2|3)
itisūtre | atastāsāṃ yo bhedollāso vibhinnajñeyakāryavisphāraviṣayaḥ,
sā parā pakṛtirmūlakāraṇam | pradhānatvaṃ prathamato dhīyate viśvaṃ
sṛṣṭau, yatra ca pralīnaṃ sat pralaye | nanu ityādinā vibhāgarūpatāṃ
vyācaṣṭe | sarvatattvānāmādibhūtā, ata eva parāprakṛtiryā; sā
pradhānatattvamiti sambandhaḥ | avibhāgātmatāṃ spaṣṭayati
sakalabhedānabhivyaktiravibhāgarūpatā iti | natu sā tucchaṃ
prasajyapratiṣedhamātramityāha mūlakāraṇarūpe vastuni iti tena
tadvastusvabhāvabhūtaṃ tadavibhāgātmakatvamekatvaṃ vyācaṣṭe |
ekatvaṃ ca asyāḥ sarvatra | ata eva sakalabhedānāṃ hi avibhāgaḥ sā |
tataśca kathamasāvanyānyarūpā bhavedekayā eva
samastabhedagrāsīkārāt | nanu pradhānaṃ sattvādi avibhāgarūpaṃ,
tattvādīnāṃ ca bhavatā śaktitvaṃ na sahiṣyate
bhedasthiteḥ śaktimataḥ---------------------------| (4|1|5)
itisūtrārthanirṇaye; patañjaliprabhṛtayastu atra śaktitvena vyapadeśaṃ
kurvanti, tat kasmāt matabhedaḥ itīdṛśi codye | pratisamādhatte
(page 303)
sattvarajastamorūpatve'pi iti | bhedasthityabhiprāyeṇa asmābhiḥ śaktitā
niṣiddhā, natu vāstavena vṛttena | yat vakṣyate
----------------patyurjñānaṃ kriyā ca yā |
māyātṛtīye------------------------------------|| (4|1|4)
ityādi, tattvāgūrya māyāśaktivyapadeśo yukta eva pātañjalādau
dṛgdarśanaśaktyorekātmatā eva | (yo. sū. 2|6)
iti hi sūtraṃ
pradhānaśaktiḥ puruṣasya---------------------------|
ityādi ca bhāṣyam | ekatve prakārāntaramāha parameśvara ityādi | tena
mūlapṛthaktvavādo na aṅgīkṛta eva iha | ihahi śaivairmāyātattvamupā-
dānakaraṇaṃ nirdiṣṭaṃ, tadeva paraprakṛtirūpeṇa uktam; māyā tu
parameśvaraśaktiruktā | ata eva pārthivāṇḍānāmiva prākṛtāṇḍānāṃ
yadasaṃkhyatvamuktaṃ
pṛthagdvayamasaṃkhyātam---------------------------| (mā. vi. 2|50)
iti, tatra guṇatattvavaicitryabhedo jīvitam, māyātattvaṃ śaktiśceti tu
ekameveti na tatra aṇḍavibhāga āgameṣu darśitaḥ | taduktaṃ
pṛthagdvayamasaṅkhyātamekamekaṃ pṛthagdvayam | (mā. vi. 2|50)
iti | atra ca pratipuṃstattvaṃ na bhedosti,-iti abhidadhatā tadadharavartināṃ
tattvānāṃ so'sti,-iti sūcitam | nanu atra kiṃ pramāṇamityāha eṣa ca iti |
eṣa tattvakramo'numānena api pratyakṣapūrvakeṇa anvayavyatirekiṇā vā
sādhayituṃ śakyate | nanu anumānena pratibandho duravadhāra iti uktam |
satyam, kintu parameśvaraniyatiśaktimupajīvatā svavadhāra eva asau | sā
tarhi tādṛśī kuto jñātā | ucyate, parameśvaraśāstraprāmāṇyena
(page 304)
upapāditaḥ saṃpādito niyatiśaktivyāpāraṃ prati viṣayabhāvo yasya
tattvakramasya, sa tathābhūtaḥ | etaduktaṃ bhavati-pārameśvarasya
tāvadāgamasya akhaṇḍitaprāmāṇyamupapāditaṃ pūrvam, sa ca
niyatimevaṃbhūtāṃ darśayati-yaduta sthūlamavaśyaṃ
sūkṣmapūrvakaṃ, kriyā karaṇapūrvikā, avibhāgapūrvako vibhāga iti |
tatra pratibandhāt siddhādakhaṇḍyate ? pārameśvarāgamadvāreṇa api
ābhāsitasya tathaiva vastutvena dhāraṇādīkṣādiphalānāmābhāsata eva
siddhaḥ | nanu ucyatāṃ tarhi pārameśvarāgamokto vistara ityāśaṅkya
āha iha iti | asmābhistu āgamagranthaniṣṭhe vārtikabhāṣyavṛttigranthe
śrītantrālokādau prapañco nyakṣeṇa darśitaḥ | iyattu iha tātparyam-
dharādyābhāsā eva miśrībhūya ghaṭādisvalakṣaṇībhūtāḥ
karmendriyairjanitāśca upasarpitāśca, buddhīndriyairālocitāḥ,
antaḥkaraṇena saṅkalpanābhimanananiścayanaparyantatāṃ nītāḥ,
aśuddhavidyāvivecitāḥ, kalādibhiḥ
pramātāramupadadhadbhiranurañjitāḥ, māyāpramātari
viśrāntidvāreṇa abhinnā api santo
yadyapyarthasthitiḥ---------------------------| (a. pra. si. 20)
itinyāyena satyapramātari eva bhedavigalanatāratamyena vigalita-
svakabhedāḥ prakāśavimarśaparamārthatayā eva viśrāmyantīti śivam ||
iti śrīmahāmāheśvaraśrīmadācāryābhinavaguptaviracitāyāmī-
śvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinyāmāgamādhikāre
tattvavimarśaḥ prathamaḥ || 1 ||
Reading translation: withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible) The verify pack carries the layer bytes; no English is quoted without a verified verse mapping.
Claim table
| Claim | Status | Basis |
|---|---|---|
| Link completeness | FAIL (7 gaps named) | assurance.trace_links_present + gaps |
| Human review | UNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off) | assurance.review |
| Deterministic chunk gate | BLOCKED (PROOF_NOT_RUN) | proofs.chunk_gate |
| Manuscript witness | UNPINNED (0 verified corpus-wide) | identity.witness |
| Source-span completeness | UNKNOWN | assurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed |
What this does NOT establish
- That any translation is correct — matching bytes never prove correctness; no English is quoted on this page.
- That a human reviewed anything — review UNREVIEWED, publication NOT_AUTHORIZED.
- That a manuscript witness exists — witnesses are UNPINNED until manuscript records exist.
- That a formal count is proved for this passage — theorems are REGISTERED via reference; no per-declaration run digest is bound.
- That the excerpt is the whole span — span completeness is UNKNOWN.
Verify it
- Fetch the trace:
curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkV3-K-agama-prathamo-k8-11-close.json - Fetch the pack manifest:
curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkV3-K-agama-prathamo-k8-11-close/manifest.json - For each artifact: curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkV3-K-agama-prathamo-k8-11-close/<name> | sha256sum, then compare that hash with the same artifact's 'sha256' above and in the trace. If every artifact matches and the trace's recorded verdict/gaps agree with what you read, the chain is intact. A mismatch means the upstream bytes changed after the trace was made: treat the trace as stale, not the hash as wrong.
- If every hash matches and the verdict/gaps here agree with the trace, the chain is intact. A mismatch means upstream bytes changed: treat the trace as stale, not the hash as wrong.
Hashes
source excerpt: 461066406167c40eaeafba6fa158add35fbadc1bccb7d08fb0584a185df19de1 ledger: ipvv/passages.jsonl · edition: edition unrecorded (UNKNOWN) layer argmap: UNKNOWN (no bytes recorded) layer c1: UNKNOWN (no bytes recorded) layer c2: NOT-APPLICABLE (no bytes recorded) layer l0: UNKNOWN (no bytes recorded) layer l2: 06ee1cf36026b039… ipvv/data/chunkV3-K-agama-prathamo-k8-11-close.l2.json BOUND layer l3: UNKNOWN (no bytes recorded) layer l4: UNKNOWN (no bytes recorded) layer t1: UNKNOWN (no bytes recorded) song proof : UNKNOWN (0 warnings) trace bundle traces/ipvv-chunkV3-K-agama-prathamo-k8-11-close.json: 559dc88556a7d847363b3d06ea0d1a0f12955dbd1047c4575d8c5d30ec93419f verify pack artifacts (bytes): source.txt 461066406167c40e… 43952B chunkV3-K-agama-prathamo-k8-11-close.l2.json 06ee1cf36026b039… 3612B
Chain
| Hop | Value | Status |
|---|---|---|
| SOURCE edition + span | edition unrecorded; verses M00022:8500-9267 excerpt | UNKNOWN; span UNKNOWN |
| LAYERS | shas below; song-file paths | BOUND, NOT-APPLICABLE, UNKNOWN |
| GATE deterministic | PROOF_NOT_RUN | BLOCKED |
| FORMAL theorems | registry references, run_bound false | none |
| TRACE bundle | 559dc88556a7d847… | PARTIAL (links incomplete — see gaps) |
| PACK manifest | 2 artifacts | links present |
| WITNESS | none verified | UNPINNED |
| REVIEW | none bound | UNREVIEWED |
| PUBLICATION | human sign-off required; never automatic | NOT_AUTHORIZED |
Cite this
Svatantrya Reader, “ipvv chunkV3-K-agama-prathamo-k8-11-close (M00022:8500-9267)”, https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkV3-K-agama-prathamo-k8-11-close/, version trace 559dc88556a7d847363b3d06ea0d1a0f12955dbd1047c4575d8c5d30ec93419f (full sha256 of the trace bundle). Retrieve and re-verify: curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkV3-K-agama-prathamo-k8-11-close.json | sha256sum must print this digest. Translators/editors of record: not established here — see edition record. The URL serves the live version; the digest pins the cited bytes. There is no archival resolver: the digest is integrity evidence, not durable storage or scholarly validation. “Complete” means links present — not approval, proof, or witness verification.
Related
- Previous claim in work: chunkV3-J-agama-prathamo-k1-7
- Next claim in work: chunkV3-L-agama-dvitiyo-k1-11
- Work index: ipvv
Provenance
- Edition:
edition unrecorded(UNKNOWN). Source record: unrecorded (status: unknown). Licence: unestablished. A hash is not a licence. - Ledger:
ipvv/passages.jsonl(translation-work lane; read-only from here). - Generated by
tools/emit_claim_pages.pyfrom byte-verified trace + pack (every file hashed against trace and manifest by role). Regenerates byte-identically or fails closed.