ipvv chunkV3-L-agama-dvitiyo-k1-11 (M00022:9272-10000) links incomplete (7 gaps named); no formal theorems bound. Chunk gate BLOCKED; no witness verified.
The passage
Passage excerpt exactly as hashed (from ipvv/passages.jsonl). Devanagari is not in the ledger, so none is rendered. The recorded hash covers this excerpt, not the edition volume.
atha dvitīyo vimarśaḥ |
auṣadhamādhivyādhiṣu pāśatrayaśātanaṃ triśūlakaram |
vande'hamamṛtamūrtiṃ pūrṇatrikaśaktiparamārtham ||
evaṃ prameyatayā tattvarāśau nirṇīte tadanantaraṃ pramātṛtattvaṃ
nirṇītamapi iha svātmani īśvaratāpratyabhijñāpanaprakṛtaprameyasāre
śāstre prādhānyena vitatya nirṇayārham,-iti tadarthaṃ vimarśāntaraṃ
tatraitanmātṛtā---------------------------|
ityādinā
---------------vyāno viśvātmakaḥ paraḥ ||
ityantena ślokaviṃśakena ārabhyate | tatra ślokena
brahmāditrayasvarūpaṃ; tato dvayena heyopādeyapramātṛrūpavibhāgaḥ;
tatastadupayogitayā malasvarūpaṃ, tatkṛtaṃ ca pramātṛvaicitryaṃ
saptabhiḥ; iyatā heyarūpe pramāturukte tadupādeyarūpābhidhānāya
samāveśasvarūpaṃ dvābhyāṃ; tataḥ prasaṅgāt pramāturavasthānāṃ
suṣuptādīnāṃ svarūpaṃ pañcabhiḥ; tāsāmeva heyopādeyatāvibhāga-
stribhiḥ,-iti prakaraṇatātparyam | atha pratyekaṃ sūtrārtho nirūpyate
tatraitanmātṛtāmātrasthitau rudro'dhidaivatam |
bhinnaprameyaprasare brahmaviṣṇū vyavasthitau || 1 ||
tatra iti evaṃbhūte'sminnāgamasiddhe saṃvedanayuktyupabṛṃhite
mātṛmeyātmani tattvavarge nirṇīyamāne prastute yadetat kālādikañcuka-
pariveṣṭitaṃ, tadeva yasyāṃ śuddhamupasaṃhṛtaprameyatayā prameyān-
tarmukhaṃ bhavati daśāyāṃ; tasyāmadhiṣṭhātā
tadabhisaṃpādanadvā-reṇa svopāsakavargasya taddaśādānena
tadavasthādhyānasamāpannasya svābhimukhyasaṃpādanena ca bhagavān
paramaśiva eva īśvaratāṃ bhajamānaḥ san rudratvena adhiṣṭhātā | tata
eva asau māyāpade'pi prāṇāpānātmaka-
(page 306)
dharmādharmasūryendudinaniśāmṛtakasūtakādivibhāgavirahitatadvibhā-
ganibandhanabhūtamadhyamajyotīrūpapramātṛbhāgādhikasvarūpasaṃ-
sparśādunmīlitatṛtīyanetraḥ, bhinnasya tu prameyasya prasare
saṃpādane'-dhiṣṭhātā brahmā, prasṛte tu
tasmiṃstatsantānapravahaṇalakṣaṇe prasare'dhiṣṭhātā viṣṇuḥ | ata eva
etau prameyameva idamiti prakāśātmanā pradhānīkurvāṇau, ahamiti
pramātṛtāsārasvarūpaṃ nyakkarvāṇau na tṛtīyanayanayoginau, devataiva
daivatamadhiṣṭhātṛrūpaṃ daivatamadhidaivatam,-iti sūtrārthaḥ |
tamavatārayati viśveśvarasya ityādinā | viśveśvarasya
brahmādirūpairaviśuddhena eva svarūpeṇa tāni kathamunmīlanti | āha
buddhiguṇatvena, natu śuddhasaṃvinmātrarūpatayā | ata eva ādhāratvena
sthitaṃ yadaiśvaryaṃ kartṛtālakṣaṇaṃ svātantryaṃ
kriyāśaktiparyantaṃ jñānaṃ, tat teṣāṃ rūpam | tarhi dvitvaṃ kuta
ityāha sattva iti ya eva aṅgibhūto guṇaḥ, tadviṣayameva tadaiśvaryaṃ
jñānarūpamiti bhedaḥ | śūnye puryaṣṭakātmatātyantasūkṣmadeha
evavā iti vṛttiṃ vyācakṣāṇo mātrapadaṃ sautraṃ vyākaroti yadyapi
ityādinā | mūrtyā ākāreṇa, kālaviśeṣeṇa ca śarīrivat niyatena
pārimityabhājā yo'vacchedastadrahitaḥ; sāmānyakālayogastu tasya api
astyeva yadivā mūrtidvārā yaḥ kālabhedo niyataḥ kālaḥ | puryaṣṭakasya
dehatā astyeva mahābhūtaiḥ samanvayāditi tadapi iha na vacanīyamiti
mohavyapohanāya śaṅkodbhāvanārthaṃ dehagrahaṇam |
upādānārhatābhidhānāya atyantasūkṣmagrahaṇaṃ na sthūladehasya api
upacaritaṃ puṃstvamastīti āha | nanu śūnyaṃ tamoguṇātmakamiti
pradhānatattvameva tat, tat kimanena bhāṣāntareṇa | atra āha sattvādi iti
pradhāne'ntarbhavati, natu tadeva taditi yāvat | tathāpratīteḥ iti
ahamitipramātṛtādhyāropeṇa | etadeva parighaṭayati
(page 307)
ghaṭayati āśaṅkāmapanayan adyāpica ityādinā | evam iti yuktamuktaṃ
yat vastu tat tasmāt hetoryadyapi tulyatvaṃ sūkṣmāsūkṣmaśarīrayoḥ,
tathāpi na mātāpitṛjanasya mukhyapuṃstattvateti sambandhaḥ | tadabhede-
naiva iti puryaṣṭakābhedena | pūrvapūrvarūpāveśena hi uttarottarasya
tathābhāva iti uktam | nanu rūpādimayatvaṃ puryaṣṭake'pi astyeva,-
ityāśaṅkya āha prameyānavabhāsācca iti | nahi tatratyaṃ rūpādi
pratibhāsate | tatsaṅkocopahitaṃ hi saṃvedanameva tatpramātṛbhāvena
nirbhāti, na tadgataprameyabhūtaṃ rūpādi; śarīre tu tadeva
pramātrīkriya-māṇaṃ gauro'hamitipratīteḥ | nanu
puryaṣṭakaśūnyayorapi sarvajñān prati avabhāsamānatayā
prameyatvamasti eveti punarapi kathaṃ tayoḥ pramātṛmātratetyāśaṅkya
pakṣāntareṇa upakramate athavā iti tayorastu prameyatā, tābhyāṃ tu
anyat pramīyate ghaṭādi bāhyaśarīreṇa asamparke
bhogasaṃpādakatvāyogāt | ata eva iti yato'nyat na pramīyate tābhyāṃ,
tataḥ | parameśvarasya iti sa evahi svātantryāt tathā bhātīti
abhihitamasakṛt | ubhayarūpā iti savedyā, anyā ca | āṇavasaṃjño
yo'jñānātmā māyākṛta eva malaviśeṣaḥ, yat vakṣyate
-----------------------māyāśaktyaiva tattrayam | (3|2|5)
iti; tasya atisphuṭatāṃ saṃvedanabhāge kurvan buddhau tamoguṇamudreca-
yati bhinnābhāsayogaṃ saṃharati bhagavān rudraḥ | adhiṣṭhātṛtāmeva
spaṣṭayati tasya ityādinā | atra ca iti sarvasaṃhārātmani pramātṛmātre |
sa eva iti bhagavān rudraḥ | nanu samastavedyakṣayaścet vṛttaḥ, tadeva
paramapadamiti kā khalu anyā turyadaśā suṣuptātiriktā syāditi | ata āha
tatra ca iti kṣīṇe'pi
(page 308)
vedyāntare vedakatattvasya sarvottīrṇasarvamayasarveśvaratādidharmabhā-
janasya adyāpi vedya eva śūnyādau samupahitasaṃvitsaṅkocayogāt
paramārthaprakāśo nāstīti tatprakāśasārāyāsturyadaśāyā yuktameva
vailakṣaṇyam | nanu bhāvanāḥ puryaṣṭakabhāve śūnyasya bhāvayitur-
bhāvāt bhavantu, śūnye tu bhāve ko'sau bhedabhāvanāpradhāno
bhāva-yitā anyo bhavet; saṃvidrūpāpekṣayā ca na bhāvyasya bhedo'sti |
atra ucyate śūnye ca iti samakālameva yadā śikharasthasaṃvedanadiśā
ubhayamapi vāgrahaṇāt śarīraghaṭādyapivā vyatiriktaṃ bhāvayati, tadā
tanmadhyānupraviṣṭabhāvanīyaśūnyāntarāpekṣayā yat śūnyāntara-
miti uktaṃ, tadeva pramātṛtāmeti; naca anavasthā saṃvittattvāveśena eva
yadyapyarthasthitiḥ---------------------------| (a. pra. si. 20)
iti
api tvātmabalasparśāt----------------------|| (spa. kā. 8)
iti ca nītyā pramātṛtodgamāt | tadāha samarthitam iti | evaṃ sūtrārdhaṃ
vyākhyāya śeṣaṃ vyācaṣṭe jāgara ityādinā ardham | sūtre ya
evamarthaḥ prasaraśabdaḥ, sa ābhāsapadena vṛttau vivṛtaḥ iti saṅgatiḥ |
sāmastyena devatādvayaṃ vyākhyāya vibhāgena sphuṭayati jāgaraṃ ca
ityādinā | hṛdayābjagatatvādeva kamalāsanaḥ palāyati iti vyācaṣṭe
na kevalaṃ tatraiva prathamakṣaṇe sa bhāvāvabhāso'sti,-ityetāvat, apitu
smṛtyavasthāmapi svapnāvasthāmapi pratipadyate,-ityevaṃbhūtamanuvar-
tanaṃ kurvāṇaḥ pālaka ucyate bhagavān viṣṇurmadhyamāvaikharyātma-
kānuvartanollāsapade parameśvarāt prabhṛti paśupramātṛparyantapramā-
tṛvarge kaṇṭhabhūmau vartamānaḥ | hṛdaye hi
prathamapaśyantīprasarātmani pratibhārūpatvena
(page 309)
prāthamakalpikī sṛṣṭiḥ
yathecchābhyarthito dhātā jāgrato'rthān------------| (spa. kā. 33)
itisthityā | rudrāvasthā tu samastavādopasaṃhārarūpānāhataparavāktat-
tvānupraveśaprārambhabhuvi tāluni sarvopasaṃhārātmakasuṣuptallakṣa-
ṇe'pi kaṇṭhadeśe'pi nirūpite tadūrdhvapadagāmitvādeva labhyata iti
tāluni iti na uktaṃ vivṛtikṛtā | tata eva brahmahṛdayoviṣṇukaṇṭho
rudratā-lurīśvarabhrūumadhyaḥ
sadāśivordhvabrahmarandhro'nāśritātmaka-śaktisopānoparipadaḥ
kāraṇaṣaṭkavigrahaḥ parameśvaraḥ iti hṛdayādisvarūpābhidhānena
sūcita āgamiko'rthaḥ
pravibhajyātmanātmānaṃ sṛṣṭvā bhāvān pṛthagvidhān |
sarveśvaraḥ sarvamayaḥ svapne bhoktā pravartate ||
ityāśayena āśaṅktate yadyapi iti | yadā iti yataḥ, tadā iti tataḥ; yadivā
yadā saṃskāravataḥ svapnaḥ, tadā sthitirūpatā; svātantryena tu svapne
jāgararūpataiva sā
tathā svapne'pyabhīṣṭārthān praṇayasyānatikramāt | (spa. kā. 34)
itinītyeti yadātadābhyāmuktamabhinavaṃ tāvadarthāvabhāsanaṃ
sthapatikumbhakārādibhirgṛhakumbhādīnāmavabhāsane sphurati eva,
tatsāmānyāt punastasyaiva darśanamityevaṃbhūtaviśeṣānapekṣā
jāgaryāṃ yā sṛṣṭirūpatā | nanu evaṃ svapne'pi asti,-iti pakṣāntareṇa
pariharati yadivā iti abhedabuddheḥ sarve vayamekaṃ vidmaḥ ityasyāḥ,
bhedabuddhervā pūrvasṛṣṭivailakṣaṇyapratīterāspadaṃ pūrvaṃ
pramātrantaraikyena asāvavabhātaḥ | tathārūpatā iti sṛṣṭirūpatā
jāgradavasthāyā iti pūrveṇa sambandhaḥ | buddhiguṇa eva iti evakāreṇa
śuddhaiśvaryasparśo'pi tayornāsti, rudrabhaṭṭārakasya tu
śuddhamaiśvaryaṃ jñānaṃ ca
(page 310)
spṛśata eva buddhiguṇābhyāmaiśvaryajñānābhyāṃ yogaḥ iti darśayati
| tadetat sphuṭena āgamikena abhijñānena darśayati ata eva iti |
prapañcavigalane yadīśanamaiśvaryaṃ, tataḥ kila buddhiguṇasya
aiśvaryasya pratyastamayaḥ sata eva nyakkaraṇaṃ, natu atyantamabhāvaḥ
tasmin------------------------------------------------------| (spa. kā. 15)
iti,
tadā tasmin mahāvyomni------------------------------| (spa. kā. 25)
iti ca | eṣāṃ madhyame mahāvyomni ekaghanatāsamāpattyabhāve'pi
anupraveśamātramasti,-iti tṛtīyena netreṇa udānamahātejaḥprabodhāt
bhedadahanātmanā yogaḥ || 1 ||
asyaiva mātṛtāmātrasya vibhāgaṃ nirūpayan
kālāditattvāntarayogo'vaśyopagamya iti sūtreṇa nirūpayati
eṣa pramātā māyāndhaḥ saṃsārī karmabandhanaḥ |
vidyābhijñāpitaiśvaryaścidghano mukta ucyate || 2 ||
māyāvimohitaḥ, ata eva karmāṇi bandhakatvena abhimanyamānaḥ,
eṣa iti kālakalādiveṣṭitaḥ śūnyapuryaṣṭakasaṅkucitasaṃvitsvabhāvaḥ,
saṃsaraṇaśīlaḥ, vidyayā tu svarūpaprakāśanaśaktyā
pratyabhijñāprā-pitamaiśvaryaṃ viśuddhaṃ svātantryaṃ yasya, ata eva
cit yasya ghanā nibiḍā acidrūpānupraveśaśaṅkāśūnyā, sa
punarjanmabandhavirahāt satyapi dehe muktaḥ, patite tu asmin śiva eva, ko
muktaḥ bhūtapūrvagatyā tu muktaśivaḥ iti vyavahāra āgameṣu,-iti
sūtrārthaḥ | taṃ saṅkṣipya āha idānīm iti | tata iti anyathāhi
saṃvidrūpatve tasya pratyuta śaktirmāyā, natu tadadhīno'sau yena tasyāḥ
sa ityucyetetibhāvaḥ | vakṣyate iti
devādīnāṃ ca---------------------------| (3|2|10)
(page 311)
iti upakramya
tatrāpi kārmamevaikam---------------------------| (3|2|10)
itisūtre | sa evaca iti yasyaiva bandhaḥ, tasyaiva muktatvamucitamiti yāvat |
ādigrahaṇāt jñānacaryābhaktyādayaḥ | yathā uktaṃ śrīsarvavīramate
kadācidbhaktiyogena karmaṇā dīkṣayāpivā |
saṃsāriṇo'nugṛhṇāti---------------------------||
iti | śrīmataṅge'pi
---------------------------mokṣo vātha catuṣṭayāt |
iti | nanu ātmatattvaṃ pratyuta heyamāgameṣu uktaṃ
te tvātmopāsakāḥ śaive na gacchanti paramaṃ padam ||
(ne. taṃ. 8|4)
iti śaktiśivātmatāyā upādeyatvena uktatvāditi śaṅkitvā āha ātmana
iti ṣaṣṭhīsamāso'yaṃ vṛttāvityarthaḥ | aiśvaryaśabda iti sautraḥ | nanu
ciddhanatvaṃ kathamanena vivṛtaṃ bhavatītyāśaṅkya āha cinmātra
ityādi | sadā iti bandhāpekṣā ca muktateti ākūtaśeṣaḥ || 2 ||
asyaiva pramāturāgamikaṃ saṃjñābhedaṃ nirvacanato nirūpayati
svāṅgarūpeṣu bhāveṣu pramātā kathyate patiḥ |
māyāto bhediṣu kleśakarmādikaluṣaḥ paśuḥ || 3 ||
yo'sau mukta uktaḥ, sa bhāvān svāṅgavat pramimīte iti teṣāṃ
svāmī paramārtharūpārpaṇācca pālayitā |
tadayamīśvararūpatāsamā-viṣṭa iti īśvaravadeva patiruktaḥ śāstre |
yadātu māyāśaktyā kṛtabhe-dāṃstān mimīte, tata eva
kleśairavidyādibhiḥ karmabhiḥ śubhāśubhai-rādipadāt vāsanābhiḥ
karmavipākarūpaiśca bhogairuktakañcukapra-pañcitaiḥ
kaluṣo'pahastitaikarasasvātantryaḥ; tadā taireva pāśaiḥ
(page 312)
pāśitatvāt paśuruktaḥ | tadā iti śivatāyāṃ, pālyamapekṣaṇīyaṃ yat
patitve, tat na asti vyatiriktamityarthaḥ | nanu māyāto bhediṣu iti sautraṃ na
spṛṣṭaṃ vṛttau, anyadevatu uktaṃ puṃstvāvasthāyām iti | sautrameva
itthamuktamiti darśayati tadāca ityādinā puṃstvāvasthayaiva ityantena |
atha kimanayā bhaṇiticitratayeti cet, āha prādhānika iti puṃstvāvastha-
yaiva iti kākākṣivat, tena tayā eva uktayā anyadupagamyaṃ pradhānādā-
gataṃ tatra ca bhavaṃ viśvamityevaṃ tāvat pārameśvare darśane parame-
śvaraśaktereva tathābhāvopagamādupagatam | yāni api darśanāntarāṇi
kāpilavaiṣṇavādīni, tairanakṣarārūḍhamapi
balādabhyupagantavyamasma-duktaṃ
rāgakalāvidyāniyatikālādyādhikyam | īśvarādīśvara iti yaduktaṃ,
tadeva spaṣṭayati avidyā ityādinā | nanu anīśvaro'stu īśvaraviparītaḥ,
pumāṃstu tathā kutaḥ | āha sa evaca pumān iti | nanu ca
kleśakarmavipākāśayairyukto'stu pumān, tatra kleśamadhye'vidyā
mohanītvena vedanaviṣedharūpatayā ātmānaṃ viśvamātmatvena
anīkṣayantī māyā asmitayā ca anātmānamātmatayā īkṣayantī kāmaṃ
svīkṛtā, rāgāditrayeṇa ca rāgaḥ, niyatyādayastu kathaṃ saṅgṛhītāḥ |
āha niyatyā iti niyatiryataḥ karmaṇo mūlabhūmiḥ | kāryakāraṇabhāvo
hi tataḥ, tanmūlaṃ ca karmavāsanāvipākatrayam, tatastayāpi yuktaḥ |
rāgeṇa ca upalakṣite vidyākale | yadevahi rāgāspadaṃ, tadeva
kalāvidyayorviṣayo viparyayo vā, tatastābhyāṃ yuktaḥ | karma ca
kriyārūpaṃ, kriyā ca kramalakṣaṇakālānuprāṇiteti karmaṇā
aṅgīkṛtena kālo'pi aṅgīkṛta iti tenāpi yukta iti teṣāṃ
rasanānārūḍhamapi asti hṛdaye | tat darśayati avacanam iti asmābhistu
parameśvaradarśanānugṛhītaiḥ
(page 313)
spaṣṭameva sarvaṃ nirūpitam | pramāturhi śuddhāśuddhasvarūpaṃ
vitatya vaktavyamadhyātmavidyāsu asyaiva arthasya mukhyatvena
vistāraṇārhatvāt || 3 ||
paśusvarūpaṃ vitatya nirūpayituṃ sūtrāntaramiti saṅgatiṃ
ṭīkā-kāraḥ svayameva karoti paśoḥ iti | pārameśvara iti, anye tu
asamyagetad-rūpavidaḥ, tata eteṣāṃ na samyak muktiriti śikṣitvā tu
svaprakriyāyāṃ tāvadāropaṇe paramārthata idameva muktikāraṇam,
aṅgīkṛtaṃ ca etat sadbhiriti āśayaḥ | tata eva āgama;
te tvātmopāsakāḥ śaive na gacchanti paramaṃ padam | (ne. ta. 8|4)
iti saptamītṛtīyābhyāṃ vyākhyātaḥ | vibhaktam iti lakṣaṇato
viṣayataśca prakaṭayiṣyate'nena prakāreṇa malatrayam | tatra prathamata
āṇavamāha sūtreṇa
svātantryahānirbodhasya svātantryasyāpyabodhatā |
dvidhāṇavaṃ malamidaṃ svasvarūpāpahānitaḥ || 4 ||
svatantro bodha ityetat tattvam | tatra bhāgāntarahānyā svarūpāpa-
hārāt malamaṇutāṃ saṅkocamādadhānamāṇavaṃ dvidhā | nanu vṛttau
male vyākhyeye nirmalasvarūpābhidhānaṃ kimetat | etadityāha śuddha-
svabhāvasya iti | malaṃ hi anyena vijātīyena yogaḥ kajjalāṃśaḥ svadhā-
yāḥ, tadaṃśo'pi kajjalasyeti ekajātīyamekaghanaṃ rūpaṃ yat nirmalaṃ
viśuddhaṃ, tat pūrvaṃ vācyamityarthaḥ | sāmānyena iti anavabhāta-
pūrṇatvasvatantratvādidharmagrāmasyāpītyarthaḥ | dvitīyagrahaṇena
tacchaktirūpatā eva māyāpradhānāderityāha pṛthak iti | yathākramaṃ
mantreśarūpatayā ye bhavino vijñānākalāste evamuditāḥ, mantreśāstu
svatantrā eva | darśanāt iti āgamādipramāṇakāditibhāvaḥ | nanu
vijñānākalāderahantātmakacamatkāralakṣaṇakartṛtārūpasvātantrya-
viyogino'pi
(page 314)
bodhamātraṃ tāvat rūpamiti paśulakṣaṇe yadajñatvamuktaṃ
paśurnityo hyamūrto'jñaḥ---------------------------|
iti, tat nāsti,-iti kathamaṇutvamāṇavamalaprayuktaṃ ca tadavaśyaṃbhāvi,
-ityāśaṅkya āha svātantrya ityādi | jñatvaṃ hi tatra vyatiriktavedakāt-
makaṃ niṣiddhaṃ yat kalāvidyārūpatattvāntaraprasādāt sakalasya
uditamucyate, tat ca vijñānākalasya naiva asti | svātmani api vedakatvaṃ
pṛthagbhūtatayā na upapadyate, apṛthagbhāvena bhavadapi ahamiticamatkā-
rātmano vimarśasya tirodhānādasato na viśiṣyate | tadetadāha svātmani
iti | bodhakatvaṃ bhinnaṃ bodhyamapekṣya, na svātmani | bhinnaṃ ca
bodhya-masya na upapadyate, na sambhavati | tena ajñatā eva, natu jñatvamiti
saṅgatiḥ | tadeva iti uktaṃ vastu yadāṇavatve prayojakaṃ sūtre ca
āṇavavācoyuktyā aṅgīkṛtam, tat vṛttau mātrapadena sphuṭīkṛtam | nanu
vyatirikte vedye vedakatā kāmaṃ mātrapadena nirākṛtā, avyatirikte tu sā
kena nirākṛtā īśvarasya iveti śaṅkitamāha mātragrahaṇena iti |
cakāro'tra apekṣyaḥ | mātragrahaṇena hi viśvātmatāṃ tathaivaca
prathāṃ nirasyatā bhinnavedyavedakatvaṃ nirasituṃ śakyam | tasya hi sā
pūrvabhāvinī nirvikalpadaśā yasyāmaiśvaro bhāvaḥ iti uktaṃ prāk |
atha svātantryasyāpyabodhatā ityaṃśaṃ vivṛṇoti bodhanirākṛtasya
tu iti | sthitaiva iti atra ajñatvaṃ na yadi asādhyamiti aṇulakṣaṇaṃ sphuṭa-
meva asti | śūnyadirhi vedyatvena sphurati upādhibhāvāt, saṃvidaṃśo'pi
vedyacchāyācchurita eva | dvividhaphalam iti vijñānākalādayo
devādayaśca phalamasyeti krameṇa vakṣyate | mūlamalatā
(page 315)
ca api ajñaptau grāhakasya pradhānyāt tadbhāvasya ca etadadhīnatvāt,
sṛṣṭiyoge tu māyākhyasya mūlatvamuktamiti avirodhaḥ | nanu bodhamā-
trasya svātantryamātrasya ca yat nirmāṇamuktaṃ, tena
anityatvamāpatitamiti paśulakṣaṇe yat nityatvaṃ mūrdhābhiṣiktamuktaṃ,
tat tyaktaṃ syāt | neti darśayati bodhamātraṃ ca ityādinā nitya evāsau
ityantena | svatantrabo-dhasya iti svātantryāṃśena bodharūpasya, natu
saṃvedanāṃśena jñeya-tvasya asaṃvidrūpatvedantātmano'napahastanāt
| na kvacit iti anāropita-svātantrye'pi ghaṭādau cidrūpatā sannihitā
prakāśaikasāratvāt, sā kathamāropitasvātantryeṇa bhaviṣyati | tadāha
viśeṣaṇa iti | nanu evaṃ ghaṭe'pi yadi cidrūpatāṃ kaścit paśyet, tarhi
kimabhrānta eva asau | omityāha jaḍasya tu iti | yukta eva iti ucita
evetyarthaḥ | śaktyā śuddhavidyārūpayā hi ayaṃ samyagiti
jaḍarūpatānyakkriyayā cidrūpatāprādhānyena āveśaḥ ā samantāt
svarūpapraveśaḥ ityarthaḥ | yadāha
tṛṇāt parṇāt---------------------------|
iti | udgamanaṃ hi acidrūpatāyā nyakkāraḥ |
aṣṭamūrte kimekasyām--------------|
ityatra tu sa eva toṣaḥ | nanu anātmani jaḍa ātmatvena abhimananaṃ
viparyā-yākhyātirūpā iyamavidyā,-iti sāṅkhyayogādīnāṃ
matamanityāśuci-duḥkhānāmātmasthityādivacanāt, tat kathamuktaṃ
yukta eva asau,-ityā-śaṅkya āha ata eva iti | yata evamuktaṃ, tataḥ
sāṅkhyīyamayuktameva boddhavyamityarthaḥ | prakṛtipuruṣāviveke hi
prakṛtāveva puruṣābhimā-naḥ saṃmataḥ | nanu abhāvamātraṃ
mokṣāvasthāyāmapi tadbhāvane saṃsaraṇaprasaṅgāt | etadeva nyāyena
(page 316)
ghaṭayati nahi iti | anātmani yadi na sannihitaḥ syādātmā, tat tatra tadabhi-
mananaṃ mithyājñānaṃ bhavet; natu gṛhe
sannihitamākāśamadhyavasyan bhrānto bhavati | nanu sāṅkhyairna
idamuktamityāha atha iti etadviṣayasya ātmānātmalakṣaṇasya
prakāśanaṃ, tacca na tairbandhatvena uktam; apitu anātmaiva ātmatayā
bhātīti | etadapi dūṣayati keyam iti | prakāśaprati-bhāsanaṃ yadi tadā,
tarhi tathaiva tadvastu,-iti na aparamasya tattvamiti kā bhrāntatā | atha
tathāprakāśanābhāve'pi tathādhyavasāya iti bhrāntatā | etadapi
dūṣayati ākṣipan natu iti | prāptaḥ iti ucitaḥ | puruṣasambandhī iti
puruṣaviṣayatayā ucitaḥ | tanna iti saṅkṣepoktiṃ spaṣṭayati ātmani
ityādinā ayuktaḥ ityantena | akārapraśleṣamakṛtvaiva ekavākyatvena
neyaṃ na yukta iti | taditi ca nipāto'tra pakṣe vaktavyopakṣepadyotakaḥ |
ahamityavasāyaḥ sāṅkhyadṛśi pratyuta anātmani eva buddhyahaṅkāra-
maye samucitaḥ, natu ātmani cinmātrasvabhāve | evaṃ tu etat iti
parameśvareṇa hi sāṅkhyānāṃ tāvadeva upadiṣṭamapūrṇam, idaṃ tu
pūrṇaṃ jñānamitibhāvaḥ | svakaḥ iti akṛtrimaḥ, tata eva ucitaḥ | tacca iti
vākyārtharūpam | taiḥ iti sāṅkhyaiḥ | yat prameyaprasaṅgena idamāyā-
taṃ, tadeva upasaṃhāreṇa nirvāhayati asmākaṃ tu iti | evam iti
ahaṃpratyavamarśo yaḥ---------------------------| (1|6|1)
ityādipradeśeṣu | yato'hamitivimarśamayatvamātmana upapāditam, tadeva
kartṛtvamuktaṃ
vimarśa eva devasya---------------------------| (1|8|11)
ityādipradeśeṣu; tataḥ kartṛtvaṃ vyatirikte kārye na upapadyate tādṛśasya
(page 317)
kāryakāraṇabhāvasya vitatya dūṣitatvāt | evaṃca kāryarūpaṃ jagat
puruṣamayameva | yat śrutiḥ puruṣa evedaṃ sarvam iti | jagati iti samagra iti
ca vadannekaka eva dehādau ghaṭādivailakṣaṇyena tathābhimāno viplava
eveti darśayati | tata eva hi tatra tatra uktaṃ
---------------------------dviguṇo'yaṃ viplavaḥ |
iti | tatra iti jagati | pratyuta iti nipātasamudāyaḥ parasya atra vaiparītyena
ayukto'bhiniveśo'yamiti dyotayati | mūlabandha iti sati tasmiṃstata eva
anātmīkṛtāt vargādekadeśe śarīrādāvanātmani eva anapahastitajñeya-
bhāve'hamityātmābhimānarūpo'stu paścāttyo bandho yadabhiprāyeṇa
dvuguṇaviplavotthāpakatvaṃ māyāśakteriti || 4 ||
maladvayalakṣaṇāya yat sūtraṃ, tadavatārayati idānīm ityādinā
bhinnavedyaprathātraiva māyākhyaṃ janmabhogadam |
kartaryabodhe kārmaṃ tu māyāśaktyaiva tat trayam || 5
||
etadāṇava ityādipadena atraiva iti vyācaṣṭe |
mantreśvarāṇāmapi āṇavaṃ malaṃ vakṣyate
bodhānāmapi---------------------------| (3|2|9)
itisūtre ṭīkāyām | tena tatraiva sati malāntarayogaḥ | dviprakāre sati
āṇave male vṛtte svarūpasaṅkoce bhinnasya yat prathanaṃ, tat
māyākhyaṃ māyayā ākhyā yasya, tat māyīyaṃ malaṃ
saṃjñāmātreṇeti, māyākṛtatvaṃ tu malatrayasya api,-iti atraiva śloke
turyapādena uktam | tatra abodharūpasya
karturdehāderbhinnavedyaprathāyāṃ satyāmahetuṣu api jaḍeṣu karmasu
nimittāvagrahātmā viparyayaḥ | janmanastu niyatāvadhyākṣiptasya āyuṣo
bhogasya ca sukhaduḥkhādeḥ kāraṇabhūtaṃ kārmaṃ malam | māyā
nāma śaktiḥ parameśasya, sā aśuddhavidyāśaktimaṇorvyaṃnakti |
(page 318)
tato'ṇurantarbahirindriyāṇi adhiṣṭhāya bhinnaṃ vedyaṃ jānāti | tadā
ayamaṇurmāyākhyena malena malina iti ucyate ato'pi iti na kevalaṃ pūrvo
viparyayo ya āṇavamalātmā uktaḥ, yāvadayamapītyarthaḥ | tatra iti
pārameśvarāgameṣu | kathaṃ sūcitamityāha trayamapi iti | asya iti
ākhyāgrahaṇasya | yuktaśca atra viśeṣato māyayā vyapadeśa iti darśayati
dvaita ityādi | tatra iti māyākhye | tata eva utpattikrameṇa mūlamūlatva-
masya eva saṃvidātmakajñaptyapekṣatvādāṇavamalasya | ata eva
vedyīkaraṇamarthānāṃ malo māyākhya ucyate |
mūlamanyastvahambhāvo vedyeṣvapyāṇavo malaḥ ||
ityatra gurubhirmūlamiti kākākṣivadapekṣyamiti vyākhyātam | etadeva
spaṣṭayati dvaitadarśane ca iti | muktāṇūnām iti
saṃsāritottīrṇānāṃ mantramaheśādīnāmityarthaḥ | evaṃ sambhavet
ityantena mukhyatayā māyākhyameva vyākhyātam,
tadrūpavispaṣṭīkaraṇaprasaṅgāt tu maladvayamanyat nirūpitam; adhunā
tu kārmaṃ vivṛṇoti karmaparādhī-natvam iti | tacca karmamalatāyā
āspadaṃ yato viparyāsasāmānyena tasya asatyatvam |
viparyāsasāmānyaṃ taditi kutaḥ | āha svātantrya iti pramātuḥ
svātantryarūpā kriyāśaktireva karma, saivatu yata enaṃ paratantrīkaroti
niyatiśaktyā yena vicitraphalabhāgī ayamanicchurapi jāyate; tato
viparyāsatetyarthaḥ | prāk iti kāryakāraṇabhāvavimarśe | vakṣyate iti
devādisūtre (3|2|10) | vijñānena bodhamātrarūpatvena akalāḥ
kalopalakṣitāśuddhavidyārāgādiyogābhāvāt bhogaśūnyā ityarthaḥ |
turyaṃ pādaṃ vyācaṣṭe tadetat ityādinā samāsapadena || 5 ||
(page 319)
atha eṣāṃ malānāṃ viviktaviṣayapradarśanena rūpaṃ sphuṭayituṃ
svātantryahānirbodhasya---------------------------| (3|2|4)
ityamuṣya aṃśasya viṣayamāha
śuddhabodhātmakatve'pi yeṣāṃ nottamakartṛtā |
nirmitāḥ svātmano bhinnā bhartrā te kartṛtātyayāt || 6 ||
ye saṃvinmātraparamārthā api ahamitisvātmaviśrāntilakṣaṇasvā-
tantryaparamārthānandacamatkāratirodhānayogāt na uttamāḥ kartāraḥ, te
bhartrā parameśvareṇa apratihataparipuṣṭasvātantryeṇa tathā bubhūṣuṇā
svātmanaḥ sakāśāt ghaṭādivadeva bhinnā nirmitā yena mantramaheśva-
rādīnāṃ bhedena bhānti | parameśvarāt bhede hetuḥ kartṛtātyayāt iti
parameśvarasya ca uttamasvātantryamayatvāditi ākūtaśeṣaḥ |
aśuddhyaṃ-śasya kasyacidapagama eva tāvadatra
śuddhatvamaśuddhighanatānivṛttyava-taraṇarūpamiti vyācaṣṭe bodha
ityādinā | anena iti vedyānuparaktaśab-dena | kaivalyaṃ kevalatā |
upādhyayogaḥ iti eṣa eva paramārthāpavargaḥ sāṅkhyādīnāmiti
kaivalyapadena piśunayati | sautrīṃ pañcamīṃ hetau vyācaṣṭe tadetat
ityādinā | nanu īśvaranirmāṇaṃ kimiti tatra apekṣyate | āha
īśvaranirmitim iti | svātantrya ityādi bahubrīhiḥ | ata eva iti yato
durghaṭamapi etat mukhyasvabhāvaviyojanābhāsamutthāpayati, tataḥ
svātantryamayatvameva; natu kathañcidapi asvatantratā kutracidapi apratī-
ghātādicchāyāḥ | nanu svātmanaiva bhagavānasvātantryeṇa api bhāti,-
ityevaṃvidhaṃ cedasya uttamaṃ svātantryaṃ, tarhi bhagavatsvarūpāt te
bhinnā iti katham | etat pariharati tenaivaca iti bhagavatā bhinnaśabde
samāsavartini | etadeva sphuṭayati nahi iti | sa hi svatantratvena bhāti,-
(page 320)
ityasyāṃ vācoyuktau yat tathābhāne svatantraṃ rūpaṃ, tadaṅgīkṛtame-
veti asvatantraṃ tato bhinnameva ābhātīti āyātam | nanu evamasvatantro
bhagavān svātantryaṃ jahyādeva | netyāha sacāpi iti | svātantryahāni-
revaṃ syāt, yadi para enamevaṃ kuryāt; naca evam | tadāha svayam iti |
nanu vastutaste vijñānākalādayaḥ parameśvarādabhinnā eva, tataḥ kasya
tat svātantryamucyatām; kiṃ bhagavata eva, uta teṣāmapi,-ityāśaṅkya
āha sāṅkhyapuruṣādayastu iti yo hi tathābubhūṣurna pratihanyate, sa
svatantraḥ | etacca bhagavata eva asti tasya eva sarvapūrṇatvena
svāminaḥ---------------------------| (1|5|10)
ityuktanayena bubhūṣālakṣaṇayā icchayā yogāt | tathā iti atra tu bhāge
ye vartante, ghaṭādivat te | tadetadāha bhūtādi iti | ādipadāt
bhuvanatattva-bhāvādigrahaṇam | te iti sāṅkhyapuruṣādayaḥ | nanu na
tāvadete parame-śvarapramātṛtāpekṣayā bhedena bhānti ghaṭādivadeva,
naca asmān prati te prakāśante; tat kimapekṣayā te
bhidyantāmityāśaṅkya āha mantreśvarādyapekṣayā iti | te hi tān
svato'nyonyato grāhakavargāt ca bhedena paśyanti | yadyapi
asmadādipramātṝṇāmapi te āgamaprāmāṇi-katayā bhedena sphuranti,
tathāpi sākṣātkāramūlatve sati āgamāvabhā-tasya bahiḥ
sarvasādhāraṇābhāsaniṣṭhatā; anyathātu svatantravikalpā-
bhāsavadasādhāraṇatā eva, na bāhyatvam-ityāśayena
mantreśvarādya-pekṣayā iti uktam | tadeva āha tadāgamasiddha iti
evaṃ sati āgamasiddhāste bhavanti, na anyatheti yāvat || 6 ||
nanu uktāt hetorastu vijñānākalānāṃ parameśvarāt bhedaḥ,
anyonyatastu kathaṃ bodhātmatvena svarūpabhedasya abhāvāt
deśakālabhedasya
(page 321)
ca bodhasvabhāvaṃ prati abhedakatvāt | tat kathaṃ te iti bahutvena eṣāṃ
nirdeśa iti codyaṃ parihartuṃ sūtraṃ
bodhādilakṣaṇaikye'pi teṣāmanyonyabhinnatā |
tatheśvarecchābhedena te ca vijñānakevalāḥ || 7 ||
bodharūpatā nityatvaṃ vibhutvamityādi lakṣaṇaṃ yadyapi eṣāṃ
na bhinnaṃ, tathāpi īśvarecchā yatastathā bhidyate-
nityavyāpakabodhamā-trarūpo hi ahaṃ bhedena nirbhāse-iti; tatasteṣāṃ
yukta eva anyonyaṃ bhedo grāhyebhyo grāhakāntarebhyaśca | te ca śāstre
vijñānamātraṃ kartṛtāśūnyaṃ māyīyabhedāvabhāsaśūnyaṃ ca
eṣāṃ svabhāva ityevaṃ vijñānākalā iti uktāḥ | naca vācyaṃ yadi
īśvarecchā bodhamā-trāṇi api bhedavanti karoti, tarhi bodhasya eva
pramātṛtvaṃ bhinne ghaṭādi-varge sarvadā nirūpyatām; kiṃ
śūnyādidehāntāntarālapramātrantara-kalpaneneti yata
uktamasakṛdavabhāsamānamanapahnavanīyamiti | avabhāti ca kṛśo'haṃ
kṣudhito'haṃ sukhito'haṃ sarvottīrṇo'hamiti dehaprāṇādeḥ
pramātṛbhāva iti sūtrārthamavatārayati acintya ityādinā | bhedaścet,
kathaṃ bodhādirūpatā; sā cet, kathaṃ bhedaḥ iti bhede parasparaṃ
bodhādilakṣaṇaikye ca paryanuyogo naiva kāryaḥ | ādipadena sautreṇa
nityatvavyāpitvādeḥ saṅgraha iti vyākhyāsyaṃstadupayogi nirūpayati
bodhātmanām ityādi | nanu iti tathānirmāṇe hi kathaṃ nityatādi bhavet |
anyonyabhedābhāsamātrameva nirmāṇaṃ, natu adhikaṃ tadupari
nīlādyābhāsāntara iva yena nīlāderiva anityatā bhavet | prakṛta
upayojayati bodhasya iti | cakāreṇa prameyaṃ samuccinvannayatnasiddhatā-
masya arthasya āha | aiśvaryaṃ hi saṃvidaḥ pūrṇaṃ rūpamiti
tadanābhāso'śuddhireva | tadāha natu śuddha iti | sāmyaṃ darśayati
taiśca iti co hetau |
(page 322)
niṣiddha iti ahaṅkāravṛttitvena tadabhyupagamāt | asya iti puruṣasya |
uktam iti taiḥ sāṅkhyairiti sambandhaḥ | nanu sūtravṛttigataṃ rūpaṃ
vidyeśā-nāmapi asti,-iti viśeṣaḥ kutaḥ | āha teṣām iti
kiñcitsvatantrāṇām iti
parāpararūpasvātantryāṃśānugṛhītāparasvātantryayuktānāmiti yāvat
| anāgatāvekṣaṇalakṣaṇena pūrvāparaparyālocanena tantrayuktito
viśeṣa-lābhaḥ iti tātparyam | nanu tajjātīyatve tulye prāyapadena
upamānatā kathamucyetetyāśaṅkya āha lokaprasiddheḥ iti
māyīyalokottaraṃ pārameśvaraṃ śāsanaṃ yato pūrvaṃ lokasya, tatra hi
samyagāgamite saṃvedane parāparasiddhilābhaḥ, asamyagapi
gāṇapatyavaicitryaṃ; natu kathañcidapi pāśvātmakatā | tatastasmin
vyutpipādayiṣite māyīyapra-siddhena vyutpādanīya iti prasiddhatvāt
dṛṣṭāntīkaraṇaṃ tajjātīyasya api yathā ayaṃ gaurmadīyadāntaprāya
eveti | śāstramiha pārameśvarameva | idānīṃ tajjātīyatāṃ nivārayan
sādṛśyameva sphuṭayati sāṅkhyaiśca iti | amī tu iti vijñānakevalatvaṃ
māyīyādhvottaraṇamātrādeva parayojanikāśūnyāt dīkṣāviśeṣāt
gītādyuktakārmabandhavandhya-kevalapuruṣasvarūpabhāvanābalāt
tadantādhvadhāraṇādhyānasamādhi-balāt ca labhyate iti | tallābhaśca
bhogaviśeṣa eva | tata eva uktaṃ
yo yatrābhilaṣedbhogān sa tatraiva niyojitaḥ |
siddhibhāṅmantrasāmarthyāt------------------||
ityādi | tataḥ sāṅkhyaiḥ puruṣairyat sādṛśyaṃ, tadātyantikaṃ
tajjātīyatāparyantaṃ na bhavati,-iti prāyikaṃ sādṛśyaṃ yuktam || 7 ||
evaṃ
svātantryahānirbodhasya-------------------------| (3|2|4)
(page 323)
ityamuṃ bhāgaṃ vijñānākaleṣu uktvā
---------------------------svātantryasyāpyabodhatā | (3|2|4)
ityasya viṣayamāha sūtreṇa
śūnyādyabodharūpāstu kartāraḥ pralayākalāḥ |
teṣāṃ kārmo malo'pyasti māyīyastu vikalpitaḥ || 8 ||
etadavatārayati saṅgatiṃ kurvan evam ityādinā | eka iti ekarāśi-
raṇūnāmiti yāvat | bodhātmatvāt iti bodhasys yato'yamahaṃvimarśa
ātmā sārabhūtastatastatra āropite svabhāvino'pi āropo jāta eva |
etadevaca yuktamiti abhyuccayahetumāha vyatirikta iti vyatirikto bodhāt
bāhyo yāvadahaṃvimarśasya viṣayastāvat sa svayamaprakāśamānaḥ
kathamahamiti vimṛśyate | svaprakāśavimarśo hi ayam, tataḥ
svaprakāśatayā api āropitayā bhavitavyameva | etat pariharati tathāpi iti
svaprakāśatā kāmamāropitā vāstavī eva, na asau pratiprasūtā iva
tathāpitu apahastitasvabhāvaiva vartate sā paraprakāśatvasya
idamitivedyatārūpasya tādavasthyāt | tadāha bodhatātiraskāreṇa iti
bodhatā yatastiraskṛtā tata evaṃ vṛttāvuktaṃ sautramabodhapadaṃ
vyākhyātum, ahantā tu śuddhasvātantryarūpā āropyamāṇā sphuṭaiva
vyatiriktatvasya vicchinnatālakṣaṇasya bhuṅkte-karotītyevaṃrūpasya
pāratantryasya ca parānugrahādevaṃkaromītyevaṃlakṣaṇasya
svātantryaviruddhasya anavabhāsāt | tattvajñānāvatarasampattaye hi
yatnata evaṃbhūto'vabhāsa utthāpyamāno'pi na uttiṣṭhati,
tato'hamityaṃśe yā svaprakāśatā; sā
viruddhaparaprakāśyatātmakavedyatāpahastitasvarūpeti abodhatā uktā |
yā tu avicchinnatā svatantratā ca tatraiva aṃśe, sā
tadviruddhavicchannatvaparatantratāvabhāsanena anyakkṛteti
(page 324)
kartṛtā uktā śūnyādeḥ | pralayākalārthavyākhyānabalādeva teṣām
ityādisūtrārtho vyākhyānārha ityāśayena āha pralaya ityādi |
sargotthāpakaḥ saṃskāraḥ sargasaṃskāraḥ | vakṣyamāṇanyāyena iti
savedyamapavedyaṃ ca---------------------------| (3|2|15)
ityatra | vyavasthitavikalpaśca ayam | tathāhi kecana śūnyādyaṃśasaṅku-
citasaṃvinmayā apavedyasuṣuptapadabhājaḥ, anye buddhyādibhāgāvarud-
dhacinmayāḥ sukhādiśeṣasāmānyavedyayogāt
savedyasuṣuptapadajuṣaḥ; sthūlakāryakaraṇaviyogātmakatvaṃ tu
pralayākalalakṣaṇameṣāmekameveti || 8 ||
evaṃ
------------------------svātantryasyāpyabodhatā | (3|2|4)
ityetadaṃśaviṣayābhidhānaprasaṅgāt kārmamalasya api viṣayo darśitaḥ,
māyāmalasya api pākṣikaḥ; adhunā āṇavakārmadvayābhāve'pi
māyākhyamalasya kevalo'sti viṣaya iti nirūpyate sūtreṇa
bodhānāmapi kartṛtvajuṣāṃ kārmamalakṣatau |
bhinnavedyajuṣāṃ māyāmalo vidyeśvarāśca te || 9 ||
ye cinmātrameva ātmatayā ahamiticamatkāravantaṃ paśyanti tata
eva apratihatajñānakriyāstata eva āṇavamalaviyoginaḥ
karmasaṃskāravika-lāśca saṃsārottīrṇatvāt, te vyatiriktaṃ vedyaṃ
kāryaṃ ca paśyanto dvaitadarśanāṅgīkṛteśvaratulyā
māyākhyamalayuktā vidyāmantreśva-rādaya iti sūtrārthaḥ |
tamavatārayati svātantrya ityādinā | kartṛtāyā bhedo
vaicitryamuttamakartṛtvāt vailakṣaṇyam | prakārāntaram iti
pralayākalagatatvena vikalpanamuktaḥ prakāraḥ, tato
yo'nyastamāhetyarthaḥ | pralayākalāt sakalāt ca niyatyādi
(page 325)
ityanena uktvā kartṛtā ityādinā vijñānākalāt bheda uktaḥ |
bodhayogena vidyāsparśaḥ, kartṛtayā ca īśvarateti vidyeśvaratve'pi
ityatra vṛttivākye darśitam | tena iti māyākhyamalena, yato
vedyādapṛthagbhūtarūpatā sadāśiveśvarocitā tirohitā pṛthagbhāvena
eva avabhāsitā, tata ityarthaḥ | pūrṇatā atra parāvatāpi ? | pūrvavat iti
vṛttiṃ vyācaṣṭe īśvarācca iti cakārāt bhagavato'pi | ata iti vivṛṇoti
pūrṇa ityādinā pratīkena | apiśabdasya bhinnakramatāṃ
darśayannasaṃbhāvyameṣāṃ tāvadaṇutvam, tattu nyāyabalāyātaṃ
bhavedapi-ityetat dyotayati || 9 ||
atha malatrayasya yaugapadyena viṣayaṃ vaktuṃ sūtraṃ
devādīnāṃ ca sarveṣāṃ bhavināṃ trividhaṃ malam |
tatrāpi kārmamevaikaṃ mukhyaṃ saṃsārakāraṇam ||
10 ||
saṅkṣepeṇa sūtrārthaḥ spaṣṭaḥ, vitatastu ṭīkāyāmeva uktaḥ |
saṃsārakāraṇam iti sāmagrīrūpatayā trīṇi api malāni
saṃsārahetavaḥ, anvayavyatirekavaśena tu mukhyatā kārmasyetyarthaḥ |
vicitrakāryakaraṇā iti dehendriyarūpaśaktivaicitryādeva caturdaśavidho
bhūtasargaḥ caturdaśa iti spaṣṭayati | tatra iti trividham iti yojayati | eṣām
iti caturdaśānāmapi mukhyatvaṃ vyācaṣṭe vidyeśvara ityādinā |
kārmamalasya abhāve sati eva datto'saṃsaraṇasopānapadabandhaḥ, ata eva
kārmamalasya nirākaraṇameva sāṅkhyayogapurāṇabhārataśrutyantādau
yatnena upadiśyate | vyatireka iti kārmo malastābhyāṃ
vyatiriktastadanāmiśro na dṛṣṭaḥ, nāpi svakāryaṃ tau vyabhicarya
aprayojakīkṛtya karoti tatkāryasya api darśanāt | athavā iti sa eva artho
(page 326)
bhaṅgyantareṇa uktaḥ | mukhyatoktau kiṃ mūlam | āha kārma iti tenaiva
ekena saṃsārākhyena prayojakena prayukte te male na bhavataḥ,
saṃsārottīrṇena api vijñānākalamantreśvarādilakṣaṇena prayuktatvaṃ
tayorastīti dīkṣādinā iti pūrvakṛtakarmavallyāḥ
śoṣaṇamaparādhirohaṇavirodhikarmapraśamanamaparaṃ bhavati
nahi dīkṣāsamaṃ kiñcit---------------------------|
iti śrīlalitāyām | śrīmadgurubhirapi uktaṃ
kṛtamapi phalāya na syāddīkṣoparyūṣaroptabījamiva |
balavadviśeṣaśāstravyatikarajātaṃ vihāyaikam ||
iti tathā
avyāhatasya bhagavan---------------------------|
ityādi | vaśīkaraṇādi vā yathā mantrāḥ kurvate | naca tatra rāgadveṣavi-
dānarūpādyapasāraṇaṃ ? tena vinā api rogaviruddhasya iva bheṣajatvāt
tathā rāgājñānādyavācchandatā ? api mantreṇa
bandhaśaktirapasāryate, tato
doṣāḥ svabījasantānā dīkṣite'pyanivāritāḥ |
iti abādhakam | evaṃ tribhistribhirekadvikabhedairekena ca trikabhedena sapta
pramātṛvikalpāḥ, teṣāmapi vikalpasamuccayāṅgāṅgitādinā asaṅkhyo
bheda iti sūtritam || 10 ||
malatrayayaugapadyalakṣitabhavitātmakasakalāvasthāyā eva
udbhavatirobhāvabhedena dvaidhaṃ prakaṭayitumudbhūtatāṃ tāvadāha
sūtreṇa
kalodbalitametacca cittattvaṃ kartṛtāmayam |
acidrūpasya śūnyādermitaṃ guṇatayā sthitam || 11 ||
devādīnāṃ yat kartṛtāṃśapradhānyena malāpahastitabodharūpa-
tayā svātantryātmakaṃ citastattvaṃ kalāśaktyā bhagavata udbalitaṃ
malena
(page 327)
nyakkṛtamapi samudgatabalaṃ kṛtaṃ śūnyāderdehāntasya sambandhi,
tadapradhānatvena sthitaṃ yasmāt
mitamidantāpatitadehādiprameyanimagna-tvena prameyaṃ ca saṅkucitaṃ ca
| yo gauro, yaḥ sukhī, yaḥ pipāsito, yaḥ sarvākāraśūnyaḥ; so'hamiti hi
idantā eva iyamahantāviśeṣaṇībhāvena bhavināṃ sphurati, iyaṃ sā
jāgradāditrayamayī saṃsāradaśā,-iti sūtrārthaḥ | asya avatāraṇamāha
saṃsāriṇa eva iti sakalasya |
ātmānātmanorahamidaṃbhāgayorupakramate iti
anātmaprādhānyaṃ tāvadādeti yāvat | prasaṅkhyānavataḥ iti
samāhitamanasaḥ | jaḍasya iti laukikasya | yadivā iti vaiśeṣikātmakalpam |
te hi guṇabhūtān dharmarūpān rāgādīn samavetān
nityavyāpakasvabhāvasya ātmana icchanti | nirmeyasya api bhinnatvaṃ
prakaraṇādaśabdaspṛṣṭamapi mantavyam | śiṣṭamatra spaṣṭam || 11 ||
Reading translation: withheld. pack L2 entries carry no Sanskrit cites to join on (no verse mapping possible) The verify pack carries the layer bytes; no English is quoted without a verified verse mapping.
Claim table
| Claim | Status | Basis |
|---|---|---|
| Link completeness | FAIL (7 gaps named) | assurance.trace_links_present + gaps |
| Human review | UNREVIEWED (machine rendering; no human sign-off) | assurance.review |
| Deterministic chunk gate | BLOCKED (PROOF_NOT_RUN) | proofs.chunk_gate |
| Manuscript witness | UNPINNED (0 verified corpus-wide) | identity.witness |
| Source-span completeness | UNKNOWN | assurance: ledger span is an excerpt; volume not hashed |
What this does NOT establish
- That any translation is correct — matching bytes never prove correctness; no English is quoted on this page.
- That a human reviewed anything — review UNREVIEWED, publication NOT_AUTHORIZED.
- That a manuscript witness exists — witnesses are UNPINNED until manuscript records exist.
- That a formal count is proved for this passage — theorems are REGISTERED via reference; no per-declaration run digest is bound.
- That the excerpt is the whole span — span completeness is UNKNOWN.
Verify it
- Fetch the trace:
curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkV3-L-agama-dvitiyo-k1-11.json - Fetch the pack manifest:
curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkV3-L-agama-dvitiyo-k1-11/manifest.json - For each artifact: curl -s https://svatantrya.net/data/verify/ipvv-chunkV3-L-agama-dvitiyo-k1-11/<name> | sha256sum, then compare that hash with the same artifact's 'sha256' above and in the trace. If every artifact matches and the trace's recorded verdict/gaps agree with what you read, the chain is intact. A mismatch means the upstream bytes changed after the trace was made: treat the trace as stale, not the hash as wrong.
- If every hash matches and the verdict/gaps here agree with the trace, the chain is intact. A mismatch means upstream bytes changed: treat the trace as stale, not the hash as wrong.
Hashes
source excerpt: f7efdada541f359ee0ba42089a53915910da8d3b7c92a68ddc180aedf55d5700 ledger: ipvv/passages.jsonl · edition: edition unrecorded (UNKNOWN) layer argmap: UNKNOWN (no bytes recorded) layer c1: UNKNOWN (no bytes recorded) layer c2: NOT-APPLICABLE (no bytes recorded) layer l0: UNKNOWN (no bytes recorded) layer l2: 7467bb9be63135d9… ipvv/data/chunkV3-L-agama-dvitiyo-k1-11.l2.json BOUND layer l3: UNKNOWN (no bytes recorded) layer l4: UNKNOWN (no bytes recorded) layer t1: UNKNOWN (no bytes recorded) song proof : UNKNOWN (0 warnings) trace bundle traces/ipvv-chunkV3-L-agama-dvitiyo-k1-11.json: d3b5060069f5fa4164241ae2c9beacb6419da67323ccd5f0876b9689ddecf75b verify pack artifacts (bytes): source.txt f7efdada541f359e… 40316B chunkV3-L-agama-dvitiyo-k1-11.l2.json 7467bb9be63135d9… 3875B
Chain
| Hop | Value | Status |
|---|---|---|
| SOURCE edition + span | edition unrecorded; verses M00022:9272-10000 excerpt | UNKNOWN; span UNKNOWN |
| LAYERS | shas below; song-file paths | BOUND, NOT-APPLICABLE, UNKNOWN |
| GATE deterministic | PROOF_NOT_RUN | BLOCKED |
| FORMAL theorems | registry references, run_bound false | none |
| TRACE bundle | d3b5060069f5fa41… | PARTIAL (links incomplete — see gaps) |
| PACK manifest | 2 artifacts | links present |
| WITNESS | none verified | UNPINNED |
| REVIEW | none bound | UNREVIEWED |
| PUBLICATION | human sign-off required; never automatic | NOT_AUTHORIZED |
Cite this
Svatantrya Reader, “ipvv chunkV3-L-agama-dvitiyo-k1-11 (M00022:9272-10000)”, https://svatantrya.net/claim/ipvv/chunkV3-L-agama-dvitiyo-k1-11/, version trace d3b5060069f5fa4164241ae2c9beacb6419da67323ccd5f0876b9689ddecf75b (full sha256 of the trace bundle). Retrieve and re-verify: curl -s https://svatantrya.net/data/traces/ipvv-chunkV3-L-agama-dvitiyo-k1-11.json | sha256sum must print this digest. Translators/editors of record: not established here — see edition record. The URL serves the live version; the digest pins the cited bytes. There is no archival resolver: the digest is integrity evidence, not durable storage or scholarly validation. “Complete” means links present — not approval, proof, or witness verification.
Related
- Previous claim in work: chunkV3-K-agama-prathamo-k8-11-close
- Next claim in work: chunkV3-M-agama-dvitiyo-close-k12-20
- Work index: ipvv
Provenance
- Edition:
edition unrecorded(UNKNOWN). Source record: unrecorded (status: unknown). Licence: unestablished. A hash is not a licence. - Ledger:
ipvv/passages.jsonl(translation-work lane; read-only from here). - Generated by
tools/emit_claim_pages.pyfrom byte-verified trace + pack (every file hashed against trace and manifest by role). Regenerates byte-identically or fails closed.